# كلو — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%88/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%84%D9%88/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%88.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كلو

: ( و ( *!كِلاَ ، بالكسْرِ : موضوعةٌ للدَّلالةِ على اثْنَيْنِ *!ككِلْتا ) .
( قالَ شيْخُنا : ظاهِرُه أَنَّهما بمعْنًى مُطْلقاً ، وقد تقرَّرَ أَن كِلاَ للمُذَكَّرَيْن *!وكِلْتا للمُؤَنَّثَتَيْنِ ، فما هذا التَّشْبيهِ ، انتَهَى .
وقد رَدَّ عليه صاحِبُنا الفاضِلُ العلاَّمةُ الشَّهاب أحمدُ ابنُ الشَّيْخِ العلاَّمة أَحمدَ السجاعي الشافَعِيّ ، حَفِظَهُمَا اللَّهُ تعالى ، فقالَ : الإنْصافُ أنَّ مِثْلَ هذا لا يعدُّ مِن سَقَطاتِ المصنِّفِ إذ المُشَبَّه لا يُعْطَى حُكْم المُشَبَّه به مِن كلِّ وَجْه على التَّنزلِ وإرْخاءِ العَنانِ ، وإلاَّ فالظاهِرُ أنَّ مرادَهُ أَنَّ كِلا ككِلْتا في اسْتِعْمالِه للمُثَنَّى كما لا يَخُفى ، انتَهَى .
وقد بَسَّطَ فيه الجَوْهرِي وابنُ سِيدَه والأزْهرِي غايَةَ البسطِ فقالَ الجَوْهرِي : كِلا في تَأْكِيدِ الاثْنَيْن نَظِير كُلَ في المَجْمُوعِ ، وهو اسْمٌ مُفْردٌ غَيْر مُثَنَّى ؛ فإذا ولي اسْماً ظاهِراً كانَ في الرفْعِ والنَّصْبِ والخَفْضِ على حالةٍ واحِدَةٍ بالألفِ ، تقولُ : رَأَيْتُ كِلا الرَّجُلَيْن ، وجاءَنِي كِلا الرَّجُلين ، ومَرَرْتُ *!بكِلا الرَّجُلَين ، فإذا اتَّصَل بمُضْمر قَلَبْت الألفَ ياءً في موضِعِ الجَرِّ والنَّصْبِ ، فقُلْتُ : رَأَيْت *!كِلَيْهِما ، ومَرَرْت *!بكِلَيْهما ، كما تقولُ عليهما وَلَدَيْهما ، وتَبْقى في الرفْع على حالِها .
وقال الفرَّاء : هو مُثَنًّى وهو مَأْخُوذ مِن كلَ فخفِّفَتِ اللامُ وزِيدَتِ الألِفُ للتَّثْنِيَةِ ، وكذلكَ *!كِلْتا للمُؤَنَّث ولا يكونانِ إلاَّ مُضافَيْن .
( و ) في المُحْكم : ( لا يَنْفَصِلانِ عن الإضافَةِ ) .
( قال الجَوْهرِي : قالَ الفرَّاء : ولا يُتَكَلَّم منهما بواحِدٍ ولو تكلِّم به لقيلَ كِلٌّ وكِلْتٌ ،

واحْتَجَّ بقولِ الراجزِ يصفُ نَعامَةً :
في كِلْتِ رِجْلَيْها سُلامى واحِدَة *!كِلْتاهما مقْرُونَةٌ بزائِدَهْأَرادَ في إحْدَى رِجْلَيْهَا فأَفْرَدَ ، قالَ : وهذا القولُ ضَعيفٌ عنْدَ أَهْلِ البَصْرةِ ، لأنَّه لو كانَ مُثنَّى لوجَبَ أَنْ تَنْقلبَ أَلفُه في النصْبِ والجرِّ ياءً مع الاسْمِ الظاهِر ، ولأنَّ معْنى كِلاَ مخالفٌ لمعْنَى كلَ ، لأن كُلاًّ للإحاطَةِ *!وكِلا يدلُّ على شيءٍ مَخْصوصٍ ، وأمَّا هذا الرَّاجزُ فإنَّما حذَفَ الألفَ للضَّرورَةِ وقدَّرَ أنَّهَا زائِدَةٌ ، وما يكونُ ضَرُورَةً لا يجوزُ أَنْ يُجْعَل حُجَّة ، فثَبَتَ أنَّه اسْمٌ مفردٌ كمِعًى إلاَّ أنّه وُضِعَ ليدلَّ على التَّثْنِية ، كما أنَّ قولهم نحنُ اسْمٌ مفردٌ وُضِعَ ليدلُّ على الاثْنَيْن فما فَوْقَهما ؛ يدلُّ على ذلكَ قولُ جريرٍ :
*!كِلا يَومَيْ أُمامَةَ يَوْمُ صَدَوإنْ لم نَأْتِها إلاَّ لِمَاماأَنْشَدَنِيه أَبو عليَ فإنْ قالَ قائِلٌ فلِمَ صَارَ *!كِلا بالياءِ في الجرِّ والنّصْبِ مع المُضْمر ولزِمَتِ الألفُ مع المظهرِ كما لزمَتْ في الرَّفْع مع المُضْمر ؟ قيلَ له : قد كانَ مِن حقِّها أنْ تكونَ بالألفِ على كلِّ حالٍ مثْلُ عَصاً ومِعًى ، إلاَّ أنَّها لما كانت لا تَنْفكّ عن الإضافَةِ شُبِّهَت بعَلَى وإلى ولَدَى ، فجعلَتْ بالياءِ مع المُضْمرِ في النَّصْب والجرِّ لأنَّ على لا تَقَعُ إلاَّ مَنْصوبة أَوْ مَجْرورةً ولا تُسْتَعْملُ مَرْفوعةً ، فبَقِيَت كِلا في الرَّفْع على أَصْلِها في المُضْمِرِ ، لأنّها لم تُشَبَّه بعَلَى في هذه الحالِ ، وأمَّا *!كِلْتا التي للتَّأْنِيثِ فإنَّ سِيبويه يقولُ أَلِفُها

للتَّأْنِيثِ والتاءُ بدلٌ من لامِ الفِعْلِ ، وهي واو ، والأصْل كِلْوا ، وإنَّما أُبْدِلَتْ تاء لأنَّ في التاءِ علم التَّأْنِيثِ ، والألِفُ في *!كِلْتا قد تَصِير ياءً مع المُضْمَر فيخرجُ عن علم التَّأْنيثِ فصارَ في إبْدالِ الياءِ تاء تأْكِيد للتّأْنِيثِ . وقالَ أَبو عُمر الجَرْمي : التاءُ مُلْحقةٌ ، والألفُ لامُ الفِعْل ، وتَقْديرُها عنْدَه فِعْتَلٌ ، ولو كانَ الأمْرُ كما زَعَمَ في النِّسْبَةِ إليه كِلْتَويٌّ ، ولما قالوا كِلَويٌّ وأسْقَطُوا التاءَ دلَّ أَنَّهم أَجْرُوها مُجْرَى التاءِ التي في أُخْتِ التي إذا نَسَبْتَ إليها قُلْت أَخَوِيٌّ ، انتَهَى نَصّ الجَوْهرِي .
قالَ ابنُ برِّي في هذا المَوْضِع : *!كِلَويٌّ قياسٌ مِن النَّحْوِيِّين إذا سَمِّيْتَ بها رجُلاً ، وليسَ ذلكَ مَسْموعاً فيحتجُّ به على الجَرْمِي ، انتَهَى .
وقال ابنُ سِيدَه في المُحْكم : كِلا كلمةٌ مَصُوغةٌ للدَّلالةِ على اثْنَيْن كما أنَّ كُلاًّ مَصُوغةٌ للدَّلالةِ على جميعٍ ، وليسَتْ *!كِلا مِن لَفْظ كلَ ، كلٌّ صَحِيحَةٌ *!وكِلا مُعْتلةٌ ، ويقالُ للاثْنَتَيْن *!كِلْتا ، وبهذه التاء حُكم على أنَّ ألِفَ كِلا مُنْقلبةٌ عن واوٍ لأنَّ بدل التاءِ من الواوِ أَكْثَر مِن بدلِها من الياءِ ؛ وقولُ سِيْبَوَيْه : جَعَلُوا كِلا كمِعًى ، لم يرد أنَّ ألفَ كِلا مُنْقلبةٌ عن ياءٍ كأَلِفِ مِعًى بدَلِيلِ قوْلِهم مِعْي ، وإنَّما أرادَ أنَّ أَلِفَها كأَلِفِها في اللّفظِ ، لا أنَّ ما انْقَلَبَتْ عنه أَلِفَاهُما واحِد ، فافْهَمْ . ولا دَلِيل لكَ في إمالَتِها على أنَّها من الياءِ لأنَّهم قد يُمِيلُون بناتَ الواوِ .
قالَ ابنُ جنِّي : أمَّا كِلْتا

فذهَبَ سيبويه إلى أنَّها فِعْلَى بمنْزِلَةِ الذِّكْرى والحِفْرَى ، وأصْلُها كِلْوى ، فأُبْدِلَتِ الواوُ تاءً كما أُبْدِلَتْ في أُخْت وبنت ، والذي يدلُّ على أنَّ لامَ كِلْتا مُعْتلةٌ قوْلُهم في مُذكّرِها كِلا ، وكِلا فِعْلٌ ولامُه مُعْتَلة بمنْزِلةِ لامِ حِجاً ورِضاً ، وهُمامن الواوِ ، ولذا مثَّلها سيبويه بما اعْتلَّت لامه فقالَ : هي بمنْزلةِ شَرْوَى ، وأمَّا أبو عُمر الجَرْمي فذَهَب إلى أنَّها فِعْتَلٌ ، وخالَفَ سيبويه ، ويشهدُ لفَسادِ هذا القوْلِ أنَّ التاءَ لا تكونُ عَلامَةَ تَأْنِيثِ الواحِدِ إلاّ وقَبْلها فَتْحة كطَلْحة وحَمْزة وقَائِمَة وقاعِدَة ، أَوْ أَنْ يكونَ قَبْلها أَلفٌ كسِعْلاة وعِزْهاة ، ولام كِلْتا ساكِنَةٌ كما تَرى ، فهذا وَجْه ؛ وآخَرُ عَلامَةَ التَّأْنِيثِ لا تكونُ أَبَداً وسَطاً إنَّما تكونُ آخِراً بلا مَحالَة ؛ وكِلْتا اسْمٌ مُفْردٌ يفيدُ مَعْنى التَّثْنِيةِ بإجْماعِ البَصْرِيِّين ، فلا يجوزُ أن يكونَ علامَةَ تَأْنِيثِهِ التاءُ وما قَبْلها ساكِنٌ ، وأَيْضاً فإنَّ فِعْتَلاً مِثالٌ لا يوجدُ في الكَلام ، أَصْلاً فيُحْمَل هذا عليه ؛ وإن سَمَّيت *!بكِلْتا رجُلاً لم تَصْرِفْه في قولِ سيبويه مَعْرفةً ونَكِرَةً ، لأنَّ أَلِفَها للتَّأْنِيثِ بمنزِلتِها في ذِكْرَى ، وتَصْرفُه نَكِرةً في قولِ أَبي عُمرَ لأنَّ أَقْصَى أَحْوالِهِ عنْدَهُ أنْ يكونَ كقائمةٍ وقاعِدَةٍ وعَزَّة وحَمْزة ؛ هذا نَصُّ ابنِ سِيدَه في المُحْكم ، وقد أَنْعَم في كتابِه المُخصَّص شَرْحه بأبْسطِ من هذا .
وقال الأزْهرِي : العَرَبُ إذا أَضافَتْ كُلاًّ إلى اثْنَيْن لَيَّنَتْ لاَمَها وجَعَلَتْ مَعها أَلِفَ التثْنِيَةِ ، ثم سَوَّت بَيْنَها في الرفْعِ والنصْبِ والخَفْض ، فجعلَتْ إعْرابَها بالألِفِ وأَضافَتْها إلى اثْنَيْن وأَخْبَرَتْ عن واحِدٍ ، فقالت : *!كِلا أَخَوَيْك كان قائِماً ، لا

كانا ، وكِلا عَمَّيْك كانَ فقيهاً ، وكِلْتا المَرْأَتَين كانتْ جميلةً ، لا كانَتَا جَمِيلَتَيْن : ﴿*!كِلْتا الجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلُها﴾ . ولم يَقُلْ آتَتَا ؛ ومَرَرْتُ *!بكِلا الرَّجُلَيْن ، وجاءَنِي *!كُلا الرَّجُلَيْن ، يَسْتوي فيها إذا أَضَفْتها إلى ظاهِر الرَّفْع والنصْبُ والخَفْضُ ، فإذا كنوا عن مَخْفوضِها أَجْروها بما يُصيبُها مِن الإعْرابِ . فقالوا : أَخَوَاك مَرَرْت *!بكِلَيْهِما ، يَجْعلُونَ نَصْبَها وخَفْضَهَا بالياءِ ، وأَخَواي جاءَني *!كِلاهُما جَعَلُوا رَفْع الاثْنَيْن بالألِفِ ؛ قالَ الأعْشَى في موْضِعِ الرَّفْعِ :
*!كِلا أَبَوَيْكُمْ كانَ فَرْداً دِعامةً أَي كلّ واحدٍ منهما ؛ وكذا قالَ لبيدٌ :
وغَدَتْ كِلا الفَرْجَيْنِ تَحْسَبُ أَنَّهمَوْلى المَخافَةِ خَلْفَها وأَمامَهايَعْني : بَقَرَةً وَحْشِيَّةً ، وأَرادَ كِلا فَرْجَيْها ، فأَقَامَ الألِفَ واللامَ مُقام الكِنايَةِ ، ثم قالَ : تَحْسَبُ ، أَي البَقَرة ؛ أَنَّه ، ولم يَقُل أَنَّهما ، مَوْلى المَخافَةِ ، أَي وليُّ مَخافَتِها ، ثم تَرْجَم عن كِلا الفَرْجَيْن فقالَ : خَلْفَها وأَمامَها ؛ وكذا تقولُ : كِلا الرَّجُلَيْن قائِمٌ وكِلْتا المرْأَتَيْنِ قائِمةٌ ؛ قالَ :
كِلا الرَّجُلَيْنِ أَفَّاكٌ أَثِيم انتَهَى .
( *!وكِلْوَةٌ ، بالكسْر : د بالزَّنْجِ ) .
( وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!كَلا ، بالفَتْح : قرْيةٌ بمِصْرَ من

الغربيةِ وتُعدُّ مِن أَعْمال جزيرة قويسنا ، وتُعْرَف *!بكَلاَ الباب ومنها الإمام أبو عبد الله *!الكلائي صاحب المجموع في الفرائض من القرن التاسع وكَلاَ أيضاً قرية أخرى من أعمال الدنجاوية .
*!وكَلا الدَّيْن وغيرُه *!كَلْوًا : تَأَخَّرَ ؛ عن ابن القطَّاع .

### Türkçe

( و ( **كِلاَ** ، kesre ile: ikiye delâlet için konulmuştur; **ككِلْتا** ) .

( Şeyhimiz dedi: Zâhiri, ikisinin mutlak olarak bir mânâda olduğudur; hâlbuki karar kılınmıştır ki **كِلاَ** iki müzekker için, **وكِلْتا** iki müennes içindir; öyleyse bu teşbih nedir? bitti.

Ve ona, faziletli sahibimiz, allâme, Şihâb Ahmed, allâme Şeyh Ahmed es-Secâî eş-Şâfiî’nin oğlu, Allah Teâlâ ikisini de korusun, ردّ etti de şöyle dedi: İnsaf şudur ki bunun gibisi, المصنِّف’in sakatlarından sayılmaz; zira müşebbeh, tenezzül ve dizgini salıverme üzere, her yönden müşebbeh bih’in hükmünü almaz; yoksa zâhir olan, muradının, gizli olmadığı üzere, tesniyeyi استعمال etmesinde **كِلا**’nın **ككِلْتا** gibi olduğudur; bitti.

Ve onda, Cevherî, İbn Sîde ve Ezherî, son derece bast ettiler; Cevherî dedi: **كِلا** iki’nin te’kîdinde, مجموع’da **كُلَ**’ün nazîridir; ve o, tesniye edilmiş olmayan müfred bir isimdir; artık bir zâhir ismi izlediğinde, رفع ve نصب ve خفض’da elif ile tek bir hâl üzere olur; dersin ki: رَأَيْتُ **كِلا الرَّجُلَيْن**، وجاءَنِي **كِلا الرَّجُلين**، ومَرَرْتُ **بكِلا الرَّجُلَين**؛ artık bir zamire bitiştiğinde, cer ve نصب mevkiinde elifi yâ’ya çevirirsin; böylece dersin: رَأَيْت **كِلَيْهِما**، ومَرَرْت **بكِلَيْهما**؛ tıpkı عليهما ve وَلَدَيْهما dediğin gibi; ve رفع’da kendi hâli üzere kalır.

Ve Ferrâ dedi: O tesniyedir ve **كلَ**’den alınmıştır; sonra lâm hafifletildi ve tesniye için elif artırıldı; ve aynı şekilde müennes için **كِلْتا**; ve ikisi ancak muzâf olarak bulunurlar.

( و ) el-Muhkem’de: ( izâfeden ayrılmazlar ) .

( Cevherî dedi: Ferrâ dedi: Ve ikisinden bir tek ile konuşulmaz; eğer onunla konuşulsaydı **كِلٌّ** ve **كِلْتٌ** denirdi,

ve nâameyi وصف eden râcizin sözüyle ihticâc etti:
في **كِلْتِ** رِجْلَيْها سُلامى واحِدَة
**كِلْتاهما** مقْرُونَةٌ بزائِدَهْ
Bir ayağında murad etti de müfred yaptı; dedi: Bu söz Basra ehli yanında zayıftır; çünkü eğer tesniye olsaydı, zâhir isimle birlikte نصب ve cer’de elifi yâ’ya dönmek vacip olurdu; ve çünkü **كِلاَ**’nın mânâsı **كلَ**’ün mânâsına muhaliftir; zira **كُلاًّ** ihâta içindir, **وكِلا** ise mahsus bir şeye delâlet eder; ama bu râciz ise, ancak zaruret için elifi hazfetti ve onun زائد olduğunu takdir etti; ve zaruret olan şey, hüccet kılınması câiz olmaz; böylece sabit oldu ki o, **مِعًى** gibi müfred bir isimdir; ancak tesniyeye delâlet etsin diye konulmuştur; tıpkı onların “نحن” demelerinin, iki ve onların üstüne delâlet etsin diye konulmuş müfred bir isim olması gibi; buna Cerîr’in sözü delâlet eder:
**كِلا** يَومَيْ أُمامَةَ يَوْمُ صَدًى
وإنْ لم نَأْتِها إلاَّ لِمَاماً
Bunu bana Ebû Ali inşâd etti. Şayet bir söyleyen derse: Öyleyse niçin **كِلا** zamirle birlikte cer ve نصب’da yâ ile oldu da, zâhirle birlikte elif lâzım oldu; tıpkı zamirle birlikte رفع’da lâzım olduğu gibi? Ona denir ki: Hakkı, her hâlde elif ile olmasıydı; **عَصاً** ve **مِعًى** gibi; ancak izâfeden ayrılmadığı için, **عَلَى** ve **إلى** ve **لَدَى**’ya benzetildi; böylece zamirle birlikte نصب ve cer’de yâ ile kılındı; çünkü **على** ancak mansûb yahut mecrûr olarak vâki olur ve merfû olarak kullanılmaz; böylece **كِلا** zamirde رفع’da aslında kaldı; çünkü bu hâlde **عَلَى**’ya benzetilmedi; أما التأنيث için olan **كِلْتا** ise, Sîbeveyh der ki: onun elifi te’nîs içindir; ve tâ, fiilin lâmının bedelidir; ve o vâvdur; asl **كِلْوا**’dır; ancak tâ’ya ibdâl edildi; çünkü tâ’da te’nîsin alâmeti vardır; ve **كِلْتا**’daki elif, zamirle birlikte yâ’ya dönüşebilir de te’nîs alâmetinden çıkar; böylece yâ’nın yerine tâ’nın ibdâlinde te’nîs için te’kîd oldu. Ve Ebû Ömer el-Cermî dedi: tâ ilhâk edilmiştir; elif fiilin lâmıdır; ve onun takdiri onun yanında فِعْتَلٌ’dür; eğer iş, nisbet hususunda iddia ettiği gibi olsaydı, ona nisbetle **كِلْتَويٌّ** olurdu; ve **كِلَويٌّ** dediklerinde ve tâ’yı düşürdüklerinde, onların onu, nisbet ettiğinde أَخَوِيٌّ dediğin, **أُخْتِ**’teki tâ gibi tâ’nın yürütümü üzere yürüttüklerine delâlet etti; Cevherî’nin nassı bitti.

İbn Berrî bu mevzide dedi: **كِلَويٌّ** nahivcilerden bir قياس’tır; onunla bir adamı isimlendirdiğinde; ve bu işitilmiş değildir ki onunla Cermî aleyhine ihticâc edilsin; bitti.

Ve İbn Sîde el-Muhkem’de dedi: **كِلا** ikiye delâlet için masûğ bir kelimedir; tıpkı **كُلاًّ**’nın tüm’e delâlet için masûğ olması gibi; ve **كِلا** **كلَ** lafzından değildir; **كلٌّ** sahîhadır, **وكِلا** mu‘telledir; ve iki müennes için **كِلْتا** denir; ve bu tâ ile, **كِلا**’nın elifinin vâvdan dönmüş olduğuna hükmedildi; çünkü tâ’nın vâvdan bedel olması, onun yâ’dan bedel olmasından daha çoktur; ve Sîbeveyh’in sözü: “**كِلا**’yı **مِعًى** gibi kıldılar”, **مِعًى**’nın elifi gibi **كِلا**’nın elifinin yâ’dan dönmüş olduğunu murad etmedi; **مِعًى**’nın elifi için onların **مِعْي** demelerinin deliliyle; ancak onun muradı, onun elifinin lafızda onun elifi gibi olmasıdır; yoksa iki elifin dönmüş olduğu şeyin bir olması değildir; öyleyse anla. Ve onun imâlesinde, onun yâ’dan olduğuna dair senin için delil yoktur; çünkü onlar vâv kızlarını da imâle ederler.

İbn Cinnî dedi: أما **كِلْتا** …

Böylece Sîbeveyh, onun **فِعْلَى** olduğuna, **الذِّكْرى** ve **الحِفْرَى** menzilesinde bulunduğuna gitti; aslının **كِلْوى** olduğu (görüşündedir); böylece **الواو** **تاء**’ya ibdâl edildi; nitekim **أُخْت** ve **بنت**’te ibdâl edildiği gibi. Ve **كِلْتا**’nın lâmının mu‘tel olduğuna delâlet eden şey, onların müzekkerinde **كِلا** demeleridir; ve **كِلا** bir **فِعْل**’dir ve onun lâmı mu‘tel olup **حِجاً** ve **رِضاً**’nın lâmı menzilesindedir; ve ikisi de **الواو**’dandır. Bundan dolayı Sîbeveyh onu lâmı i‘tilâl etmiş olana misal getirdi de şöyle dedi: o **شَرْوَى** menzilesindedir. Amma Ebû ‘Amr el-Cermî ise onun **فِعْتَل** olduğuna gitti ve Sîbeveyh’e muhalefet etti. Bu sözün fesadına şahitlik eden şudur ki: **التاء** tekilin te’nîs alâmeti olmaz; ancak önünde bir fetha bulunduğu hâlde; **طَلْحة** ve **حَمْزة** ve **قَائِمَة** ve **قاعِدَة** gibi; yahut önünde bir elif bulunması hâlinde; **سِعْلاة** ve **عِزْهاة** gibi. Hâlbuki **كِلْتا**’nın lâmı, gördüğün gibi sâkindir; işte bu bir veçhedir. Ve bir diğeri: te’nîs alâmeti asla ortada olmaz; ancak mutlaka sonda olur; ve **كِلْتا** Basralıların icmâı ile tesniye mânâsını ifade eden müfred bir isimdir; öyleyse onun te’nîs alâmetinin **التاء** olması ve ondan öncesinin sâkin bulunması câiz olmaz. Ayrıca **فِعْتَل** kelâmda bulunmayan bir misaldir; aslâ; böylece bu onun üzerine hamledilir. Ve eğer **بكِلْتا** ile bir adamı isimlendirirsen, Sîbeveyh’in sözüne göre onu ma‘rife ve nekire olarak sarf etmezsin; çünkü onun elifi te’nîs içindir; **ذِكْرَى**’daki menzilesi gibidir. Ebû ‘Amr’ın sözüne göre ise onu nekire olarak sarf edersin; çünkü onun en uç hâli, onun yanında **قائمة** ve **قاعِدَة** ve **عَزَّة** ve **حَمْزة** gibi olmasıdır. Bu, İbn Sîde’nin **المُحْكم**’deki nassıdır; ve **المُخصَّص** kitabında onun şerhini bundan daha basit olarak genişletmiştir.

Ve el-Ezherî dedi: Araplar **كُلاًّ**’yı ikiye izâfe ettikleri vakit, onun lâmını yumuşatırlar ve onunla birlikte tesniye elifi kılarlar; sonra ref‘, nasb ve hafd’da onun arasında eşitlerler; böylece onun i‘râbını elif ile kılarlar ve onu ikiye izâfe ederler ve birden haber verirler; şöyle derler: **كِلا أَخَوَيْك** kâim idi, “kâim idiler” değil; ve **كِلا عَمَّيْك** fakih idi; ve **كِلْتا المَرْأَتَين** güzel idi, “iki güzel idiler” değil: ﴿**كِلْتا الجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلُها**﴾. Ve “**آتَتَا**” demedi. Ve **بكِلا الرَّجُلَيْن** ile uğradım; ve **كُلا الرَّجُلَيْن** bana geldi. Onu zâhir olana izâfe ettiğin zaman onda ref‘, nasb ve hafd eşit olur. Artık onun mecrûrundan kinaye ettikleri vakit, onu i‘râbdan ona isabet eden şeye göre yürütürler. Böylece dediler: “iki kardeşin”: **بكِلَيْهِما** ile uğradım; onun nasbını ve hafdını **الياء** ile kılarlar. Ve “iki kardeşim”: **كِلاهُما** bana geldi; ikinin ref‘ini elif ile kıldılar. el-A‘şâ ref‘ mevkiinde dedi:
**كِلا أَبَوَيْكُمْ كانَ فَرْداً دِعامةً**
yani ikisinden her bir tek. Ve Lebîd de böyle dedi:
وغَدَتْ كِلا الفَرْجَيْنِ تَحْسَبُ أَنَّهمَوْلى المَخافَةِ خَلْفَها وأَمامَها
yani: vahşî bir sığır; ve **كِلا فَرْجَيْها**’yı murad etti; böylece elif ve lâmı kinaye makamına ikame etti; sonra dedi: **تَحْسَبُ**, yani sığır; **أَنَّه**, ve “**أَنَّهما**” demedi; **مَوْلى المَخافَةِ**, yani onun korkusunun velîsi; sonra **كِلا الفَرْجَيْن**’den tercüme etti de şöyle dedi: **خَلْفَها وأَمامَها**. Ve sen de şöyle dersin: **كِلا الرَّجُلَيْن** kâimdir ve **كِلْتا المرْأَتَيْنِ** kâimedir. Dedi ki:
كِلا الرَّجُلَيْنِ أَفَّاكٌ أَثِيم
bitti.

( **كِلْوَةٌ**; kesre ile: **د**; Zenc’de.)

( Üzerine istidrâk olunanlardandır:
**كَلا**; fetha ile: Mısır’da, Garbiyye’den bir köydür ve Cezîret Kûveysnâ a‘mâlinden sayılır; ve **بكَلاَ الباب** diye bilinir; ve ondan, dokuzuncu asırdan ferâizde **المجموع** sahibi imam Ebû ‘Abdullah **الكلائي** (vardır). Ve **كَلاَ** da Dencâviyye a‘mâlinden başka bir köydür.
**وكَلا الدَّيْن** ve başkası **كَلْوًا**: gecikti; İbn el-Kattâ‘dan.)
