# كل (ك-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - ل
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 4 sözlük

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كل |
| Yapı | Üçlü (muza‘af) |
| Özel Durum | Mükerrer (muza‘af kök) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md), [عمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%85.md), [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md) |
| Zıt Kök | [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Keskinliğin yitirilmesiyle oluşan ağırlık ve körelme; bir şeyi çepeçevre kuşatarak bütünleme |
| Çekirdek Özet 2 | Dağınık unsurların tamamını içine alan kapsayıcılık ile başkasına bağımlı yük olma durumu |
| Çekirdek Özet 3 | Parça-bütün ilişkisinde kuşatıcı tümlük ve hukuki-ahlaki sorumlulukta taşınan mükellefiyet |
| Kritik Hata Riski | Kapsayıcı bütünlük bildiren lafzı mutlak ve bağlamsız bir mantıksal tümel sayarak Kur'an'ın kayıtlayıcı bağlamlarını göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كل | Çevreleme, kuşatma, sınır çizerek içine alma ve baskı/ağırlık oluşturma; aynı çekirdeği paylaşan [كلا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A7.md) (koruma, gözetme) ve [كلأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D8%A3.md) (otlak, çevreleyen bitki örtüsü) köklerinde de koruyucu veya sınırlayıcı bir kuşatma anlamı belirgindir | ل | İkinci lām harfinin katmerlenmesiyle kuşatma hareketi nesnenin tüm yönlerini saracak biçimde pekişmiş; kılıcın keskinliğini yitirip körelmesi, nesnenin başa taç gibi dolanması veya bir kimsenin başkasına tam bir yük haline gelmesi anlamı kesinleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Nesneyi dışarıdan kavrayıp içine alan, sınırlarını büken örtücü hareket |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Sürülen unsurları bir istikamete sevk etme, denetim altına alma ve birleştirme |
| كل | Avucun değnekle yöneltilen unsurları toplayıp kavraması | Dağınık parçaların bir sınır içine alınarak kuşatılması, bu kuşatmanın oluşturduğu toplayıcı bütünlük veya baskıcı ağırlık |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kılıcın ucunun veya ağzının keskinliğini kaybedip körelmesi كَلَّ السَّيْفُ; yorgunluktan dizlerin ve gözün ferinin tükenmesi; nesnenin başı sarık veya taç gibi çepeçevre kuşatması الإِكْلِيلُ |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şiirinde kılıcın ve dilin keskinliğini yitirmesi ile yorgunluktan takati kesilen develerin durumu كَلَّتِ الإِبِلُ bağlamında geçmektedir; ayrıca kabile içinde bakıma muhtaç zayıflar ve yetimler için yük anlamında كَلٌّ kullanımı sabittir |
| Erken Arapça kullanım | Yezîdî'ye nispet edilen beyitte kamil ve olgun genç vasfı için tamlık bildiren شكل kalıbıyla geçmektedir: لَيْسَ الفَتَى كُلَّ الفَتَى / إِلا الفَتَى فِي أَدَبِهِ |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü'l-ʿAyn, el-Müfredât, el-Muvashshaḥ.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde bu kök iki ana semantik damar üzerinden gelişmiştir. İlk damar, Proto-Semitik seviyesinde dağınık unsurların toplanması, kuşatılması ve bir bütün haline getirilmesini ifade eder. İbranicede כלל kökü tamamlanmak, sona ermek, bütünleşmek fiilini karşılar; כָּל biçimi Arapçadaki كُلّ gibi bütün, her, hepsi anlamındadır. Süryanicede ܟܠ biçimi tümlük ve genellik bildirirken ܟܠܝܠܐ tacı, sarmalayan çelengi (Arapça إِكْلِيل) ifade eder. Akadcada kalâmu ve kalu sözcükleri bütün, tüm anlamıyla doğrudan bu ortak mirasın parçasıdır. İkinci damar ise Arapçada özelleşen körelme, gücün zayıflaması ve başkasına bağımlı yük olma durumudur; bu anlam, nesnenin kendi sınırlarına kapanıp işlevini yitirmesi veya bir kimsenin etrafına dolanan bir ağırlık teşkil etmesi metaforundan evrilmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, The Foreign Vocabulary of the Qur'an.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Kuşatma, bütünleme ve körelme kök matrisi | Kılıcın keskinliğini yitirmesi كَلَالَة ile başı çevreleyen taç إِكْلِيل ve akrabalık bağının kişiyi dolaylı sarması كَلالَة aynı kökten dallanmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice כָּל ve Süryanice ܟܠ tümlük bağlamı | Bütünlük, kapsama, sona erdirme ve çelenk anlamları Proto-Semitik düzeyde ortaktır | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katman | Mısır ve Berberi dillerinde toplanma ve kapama bildiren kimi tekil biçimlerle zayıf temaslar bulunsa da güvenilir kökteşlik sınırlıdır | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques; Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كل | Anlamlı | Kuşatmak, bütünü kapsamak; körelmek, yük olmak | Hedef köktür; tümlük, takatsizlik ve çevreleyen akrabalık anlamlarını içerir | Kur'an'da geçer |
| لك | Anlamlı | Çiğnemek, dövmek, ezerek birbirine katmak | Bir şeyi ağızda çiğnemek veya birbiri içine girmesi için sertçe yoğurmak; hedef kökteki toplayıcı kuşatmanın fiziksel bir baskı ve ezme ile icra edilmesidir | Kur'an'da geçmez (edat birleşimi olan لَكَ hariç, kök olarak müsta‘meldir) |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كل | Merkez | Tümlük ve kuşatıcı yük | Parçaları sınır içine alarak tüketici biçimde birleştiren tümlük; zayıflık sebebiyle başkasına bağımlı ağırlık | Hem sayısal ve niteliksel tümlüğü hem de takatsizlikten doğan bağımlılığı ifade eder |
| [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) | Komşu | Bir araya getirme | Dağınık olan parçaları birleştirmeye odaklanır; sınırlandırıcı bir bütünlük şartı taşımaz | Parçaların birleşme fiili esastır; her cem bir küll oluşturmayabilir |
| [عمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%85.md) | Komşu | Yaygınlık ve şümul | Bir hükmün veya durumun geniş bir alana sirayet etmesi ve örtmesidir | Niteliksel kapsayıcılık öne çıkar; sınırın kendisinden ziyade yayılma alanı vurgulanır |
| [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md) | Komşu | Ağırlık | Maddi veya manevi tartı ağırlığıdır | Sadece taşınan sıkletin derecesine bakar; başkasına sığınma veya körelme şartı yoktur |
| [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) | Zıt | Parçalılık, cüz | Bütünün içinden ayrılan veya bütünü tamamlamayan sınırlı kısım | Küll kavramının doğrudan mantıksal ve ontolojik karşıtıdır; sınırlı bir kesiti temsil eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كل | Bütün, her; yük, külfet | Sayısal ve niteliksel tümlük ile bağımlı ağırlık anlamlarının kesişimidir | Kesin |
| Latince | Omnis, totus, onus | Bütün, tüm; yük, sorumluluk | Omnis dağıtıcı tümlüğü, totus organik bütünlüğü, onus ise taşınan yükü verir; tek kelime iki yönü birden içermez | Güçlü |
| İngilizce | All, every, whole, burden | Bütün, her, tam; yük | All ve every niceliksel şümulü, burden ise Kur'an'daki kell anlamındaki yükümlülüğü karşılar | Kesin |
| Almanca | Alle, ganz, Last | Bütün, tüm; ağırlık, yük | Ganz yapısal tamlığı, Last ise başkasının sırtındaki ağırlık boyutunu yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Tout, fardeau | Bütün, her; yük, külfet | Tout zihinsel ve mantıksal tümlüğü kuşatırken fardeau taşınan külfeti açıklar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Grimm Wörterbuch; Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كُلّ (İzafetle tümel isim) | Fertleri tek tek içine alan kapsayıcılık (her, her bir) | Yaratılış, ilahi ilim ve evrensel kanunların zikredildiği ayetler; örnek: Bakara [2:29](https://lisan.digital/tr/ayet/2:29.md), İsrâ [17:13](https://lisan.digital/tr/ayet/17:13.md) |
| كُلّ (Tenvinli müstakil isim) | Bir topluluğun veya sistemin bütün unsurları (hepsi, her biri) | Kozmik düzen ve mahşerdeki toplanma sahneleri; örnek: Yâsîn [36:40](https://lisan.digital/tr/ayet/36:40.md), Meryem [19:95](https://lisan.digital/tr/ayet/19:95.md) |
| كُلّ (Mef'ûlü mutlak izafeti) | Fiilin niteliğinde aşırılık veya tamlık (bütün gücüyle, tam anlamıyla) | Davranış ve harcama sınırlarını belirleyen ahlaki ayetler; örnek: İsrâ [17:29](https://lisan.digital/tr/ayet/17:29.md) |
| كَلّ (Fetha ile isim) | Başkasının sırtına yük olan, kendi işini göremeyen âciz kimse | İnsan ile putun veya hür ile kölenin kıyaslandığı temsil ayetleri; örnek: Nahl [16:76](https://lisan.digital/tr/ayet/16:76.md) |
| كَلَالَة (Hukuki mastar/isim) | Usul (ana-baba) ve füruu (çocuklar) bulunmayan miras bırakan veya mirasçı | Miras hukuku ve akrabalık paylaşımlarını düzenleyen ahkâm ayetleri; örnek: Nisâ [4:12](https://lisan.digital/tr/ayet/4:12.md), Nisâ [4:176](https://lisan.digital/tr/ayet/4:176.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ilim ve iradenin şümulü | كُلّ lafzının genel kapsamının akli veya nakli tahsise uğrayıp uğramayacağı tartışması | Mutlak genellik ve istisnasız kapsayıcılık |
| Fıkıh | Umûm-husûs lafız teorisi ve miras hukuku | Âm lafızların katiliği ve Nisâ suresindeki كَلالَة kavramının doğrudan varisi olmayan kişinin mirasını tanımlaması | Tahsis edilebilir tümel kural ve yan soy mirasçılığı |
| Tefsir | Temsil ve mecaz tahlilleri | Nahl suresindeki efendisine yük olan كَلّ nitelemesinin kâfir veya put için temsili boyutu | Üretimsiz bağımlılık ve acziyet |
| Hadis | Mükellefiyet ve kamu sorumluluğu | كُلُّكُمْ رَاعٍ (Hepiniz çobansınız) gibi nebevî beyanlarda fert fert tüm topluma yönelen görev bilinci | Bireysel ve kolektif sorumluluğun eksiksiz kuşatılması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık-yaratıcı irtibatı | Külli nizam ve ilahi tasarruf | Yaratılmış her varlığın istisnasız ilahi ilim ve kudret dairesinde bulunmasını temin | Varlıktaki parçalanmışlığı tevhit çatısı altında toplar | Kesin |
| İlmi | Mantık ve usul metodolojisi | Tümel önerme ve kuşatıcı kaide | Tikel olguların müşterek kanunlar altında toplanıp sınıflandırılmasını sağlama | Dağınık verileri sistemli ilmi yasalara bağlar | Kesin |
| Siyasi | Toplumsal yükümlülük | Kamusal denetim ve tebaa hukuku | Toplum fertlerinin hiçbirini dışarıda bırakmayan adalet ve himaye düzeni kurma | Kimsenin dışlanmadığı ve kimsenin sisteme asalak yük كَلّ olmadığı yapı üretir | Güçlü |
| İktisadi | Mülkiyet ve miras dağılımı | Tereke intikali ve servet paylaşımı | Doğrudan varisi olmayan servetin كَلالَة yoluyla cemiyet kılcallarına yayılmasını sağlama | Servetin tek elde birikmesini veya sahipsiz kalarak zayi olmasını engeller | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Evrensel küme ve tümel niceleyici $\forall$ (For all) | Bir evrendeki tüm elemanları istisnasız kapsayan küme yapısı ve bu kümenin sınırları | Kesin |
| Beşeri bilimler | Sosyal yükümlülük ve sosyal asalaklık dengesi | Bireyin toplumsal bütünün parçası olması ile sisteme katkı sunmayıp bağımlı yük haline gelmesi arasındaki sosyolojik gerilim | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca dildeki mekanik bir miktar belirteci (her, hepsi) sayarak, kökün taşıdığı kuşatıcı himaye, yetersizlikten doğan ağırlık ve miras hukukundaki yapısal bağlamları unutmak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da lafız sadece mantıksal bir genellik değil, varlığın ilahi kanunla sarılmışlığını, insanın başkasına bağımlı olmadan üretken olma ödevini ve akrabalık ağının koruyuculuğunu ifade eder |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | كُلّ geçen her ayeti bağlamından kopararak mutlaklaştırmak, Kur'an'ın kendi içindeki tahsis, takyit ve istisna mekanizmalarını işlemez hale getirir; nitekim her şeyi helak eden rüzgar ifadesinde bazı şeylerin istisna edilmesi bağlamın bilinmesini gerektirir |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlık hiyerarşisinde ilahi kuşatıcılığı ifade eden en temel lafız olmasının yanında, insanın ahlaki ve hukuki sorumluluğunun şümulünü ve başkasına asalak yük olmadan yaşama idealini kurduğu için merkezidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İlahi sıfatların ve kozmolojik nizamın anlatıldığı kevni ayetlerde, miras hukukunun sınırlarını çizen ahkâm ayetlerinde ve insan iradesi ile acziyetini karşılaştıran temsil ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Bütünlük bildiren ifadelerin metin bağlamı ve maksat gözetilmeden salt lafzi bir mantık kalıbıyla mutlaklaştırılmasını engeller; hukuki terimlerin kök anlamlarıyla bağını kurarak mirasın sadece dikey değil yatay akrabalıkla da korunduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kılıcın ağzının körelip işlevsizleşmesi; başı saran çelenk veya taç gibi nesneyi çevreleyen sınır; taşınması güç bağımlı ağırlık.
- Soyut anlam: Dağınık parçaların tümünü sınırları içine alan mantıksal ve ontolojik tümlük; sorumluluk ağının bireyi çepeçevre kuşatması.
- Sistematik karşılık: Bir sistemdeki bütün elemanların ortak bir kural ve sınır altında toplanması, bu sınırın dışına çıkamayan bağımlılık hali.
- LaTeX modeli: $$U = \bigcup_{i=1}^{n} A_i \quad \iff \quad \forall x \, (x \in A_i \implies x \in U)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $U$ evrensel ve kuşatıcı bütünlüğü (küll), $A_i$ ise bu bütünlüğü oluşturan tekil fert veya parçaları temsil eder. $\forall$ sembolü sistemin her bir unsuruna yönelik tümel şümulü; birleşim işareti $\bigcup$ ise kökün toplayıcı, çevreleyici ve sınır içine alıcı temel hareketini simgeler. Formülün dışında kalan hiçbir elemanın bulunamayışı, kökün dışlayıcı olmayan kuşatıcılığını gösterir.

## Sözlükler (4)

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الكاف واللام
كل ، لك : مستعملان .
كل : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الكَلُّ : الصَّنَم .
والكَلُّ : الثقيل الروح من الناس .
والكَلُّ : اليتيم .
والكَلُّ : الوكيل .
وكَلَّ الرجُل : إذا أُتعِبَ . وكَلَّ : إذا تَوكَّلَ .
وقال الليث : الكَلّ : الرجل الذي لا وَلد له ولا والد ، وقد كلَّ يَكلُّ كلالةً .
والكَلُّ : اليتيم .
وأنشد :
أكولٌ لمالِ الكَلِّ قبلَ شَبابه
إذا كان عَظمُ الكَلِّ غيرَ شديدِ
قال : والكَلّ : الذي هو عِيالٌ وثِقْل على صاحبه .
قال الله جل وعز : ( وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلاهُ ) ( النمل : 76 ) ، أي : عِيال .
قلت : والذي أراد ابنُ الأعرابيّ بقوله : الكَلُّ : الصَّنم .
قول الله جلّ وعزّ : ( ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْدًا مَّمْلُوكًا ) ( النحل : 75 ) ، ضَرَبه مَثلاً للصَّنم الذي عَبَدُوه ، وهو لا يقدر على شيء ، فهو كلٌّ على مولاه ، لأنه يَحمله إذا ظعَن ويحوِّله من مكانٍ إلى مكانٍ إذا تحوَّلَ فقال الله : هل يَستوي هذا الصنم الكَلّ ومَن يأمر بالعَدْل ؟ استفهامٌ معناه التوبيخ ؛ كأَنه قال : لا تُسَوُّوا بين الصَّنم الكَلِّ وبين الخالق جل جلاله .
وجاء في الحديث : ( نُهي عن تقصيص القبور وتكليلها ) ، رواه الدَّبَريّ عن عبد الرزاق عن يحيى بن العلاء عن الأحوص بن حكيم عن راشد بن سعد .
قال الدَّبَريّ : حكى عن البجليّ أنه قال : التكليل : رفعها ببناءٍ مثل الكِلَل ، وهي الصوامع والقِباب التي تبنَى على القبور .
وقال الله جل وعزّ : ( وَإِن كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَو امْرَأَةٌ ) ( النساء : 12 ) ، الآية .
وقد اختلف أهل العربية في تفسير الكلالَة فأخبرني المنذرُ عن الحُسَين بن فَهم عن سَلَمة عن أبي عبيدة أنه قال : الكلالة كلُّ مَن لم يَرِثْه ولدٌ أو أبٌ أو أَخٌ ونحو ذلك قال الأخفش .
وأخبرني المنذريّ عن أبي طالب عن أبيه عن الفراء أنه قال : الكلالةَ : ما خلا الوالد والولد .
قال : وسمعتُ أبا العباس يقول : الكلالة من القَرابة : ما خلا الوالد والولَد ، سُمُّوا كلالةً لاستدارتهم بنَسَب الميِّت الأقرَب فالأقرب مِن تكلّله النّسَبُ : إذا استدارَ به .
قال : وسمعتُه مرةً يقول : الكلالة مَن سَقَط عنه طرفاه ، وهما أبوه وولدُه ، فصار كَلاًّ وكلالةً ، أي : عِيالاً على الأصل .
يقول : سقَطَ من الطَّرَفين فصار عِيالاً عليهم .
قال : كتبتُه حِفظاً عنه .
قلتُ : وحديثُ جابر يفسِّر لك الكلالةَ وأنه الوارث ، لأنه يقول : مَرِضتُ مرضاً أشفيت منه على الموت ، فأتيتُ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقلتُ : إني رجلٌ ليس يَرثُني إلاّ كلالَة ، أراد أنه لا والد له ولا وَلَد .
وذكَر الله جل وعزّ : الكلالةَ في سورة النساء في موضعين :
أحدهما : قوله تعالى : ( وَإِن كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَو امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ ) ( النساء : 12 ) .
فقوله : ( يُورَثُ مِن وُرِث يُورَثُ لا من أُورثَ يُورَثُ .
ونَصَب ( كلالةً ) على الحال ، المعنى : وإن مات رجلٌ في حال تَكلُّلِه نسَب ورثَته ، أي : لا والد له ولا وَلد ، وله أخٌ أو أختٌ من أمَ ، فلكُلّ واحد منهما السُّدُس ، فجعل الميِّت ها هنا كلالةً ، وهو المورِّث ، وهو في حديث جابرٍ الوارث .
فكلُّ من مات ولا والدَ له ولا ولد ، فهو كلالةُ وَرَثَتِه .
وكلُّ وارثٍ وليس بوالد لميّتٍ ولا ولدٍ له فهو كلالةُ مَوْرُوثِه .
وهذا مستوٍ من جهة العربيّة ، موافقٌ للتنزيل والسنة ، ويجب على أهل العلم معرفتُه لئلا يلتبس عليهم ما يحتاجون إليه منه .
والموضع الثاني : مِن كتاب الله جلَّ وعزَّ في الكَلالة قوله : يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِى الْكَلَالَةِ إِن امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ ) ( النساء : 176 ) ، الآية ، فجَعَل الكلالة هنا الأخت للأب والأُمّ ، والإخوة للأب والأمّ ؛ فجعل للأخت الواحدةِ نصفَ ما تَرَك الميْت ، وللأختين الثلثين ، وللإِخوة والأخوات جميعَ المال بينهم للذكر مثل حَظِّ الأُنثيين ، وجَعَل للأخ والأخت من الأمّ في الآية الأولى الثُّلُث ، لكل واحد منهما السُّدُس ، فبيَّنَ سياقُ الآيتين أنّ الكَلالة تشتمل على الأخوة للأُمّ مرَّة ومرَّة على الإخوة والأخوات للأب والأمِّ . ودَلَّ قولُ الشاعر أنَّ الأبَ ، ليس من الكَلالة ، وأنَّ سائر الأولياء مِن العَصَبةِ بَعد الوَلَد كَلالة ، هو قولُه :
فإنّ أبا المرء أحْمَى له
ومَوْلَى الكَلالَة لا يَغضَبُ
أراد أنّ أبا المرء أغضَبُ له إذا ظُلم ، ومَوالي الكلالة ، وهم الإخوة والأعمام وبنو الأعمام وسائر القرابات ، لا يغضبون للمرء غَضَب الأب .
أبو عبيد عن أبي الجرّاح قال : إذا لم يكنْ ابن العَمِّ لَحّاً ، وكان رجلاً مِن العشيرة قالوا : هو ابنُ عَمِّي الكلالةُ ، وابن عَمَ كلاَلةً وابنَ عمِّي كلالةً .
قلت : وهذا يَدلُّ على أن العَصَبة وإن
بَعُدوا يُسَمَّوْن كلالة ، فافهمْه . وقد فسّرتُ لك مِن آيتَي الكلالة وإعرابهما ما تشتفي به ويزيل اللبس عنك فتدبره تجده كذلك إِن شاء الله .
قال الليث : الكليل : السيف الذي لا حدّ له ، ولسان كليل : ذو كلة وكلالة ، الكال : المعيي ، وقد كل يَكِلّ كلالاً وكلالةً .
وقال أبو عبيد : الكلة من السُّتُور : ما خِيط فصارَ كالبيت . وأنشد للبيد :
من كلِّ محفوفٍ يُظِلّ عصيّه
زوجٌ عليه كِلّةٌ وقِرامُها
ثعلب عن ابن الأعرابي : الكلّة أيضاً : حالُ الإنسان ، وهي البِكْلة ؛ يقال : باتَ فلان بِكلَّة سَوْء أي بحال سَوْءِ . والكِلّة : مَصدَرُ قولك : سيفٌ كَلِيلُ بيِّن الكِلّة .
ويقال : ثقُل سَمعه وكلَّ بَصرُه وذَرا سِنُّه .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنّه قال : يقال : إنَّ الأسد يُهَلِّل أو يُكَلل ، وإنَّ النَّمِر يُكَلِّل ولا يُهَلِّل . قال : والمكلِّل : الذي يَحمِل فلا يرجع حتّى يَقع بِقرنه . والمهلِّل : الذي يَحْمِلُ على قِرْنه ثم يُحجِم فيرجع .
قال الجعديُّ :
بَكَرَتْ تلومُ وأمس ماكلّلتها
ولقد ضللت كذاك أيَّ ضلالِ
( ما ) صلةٌ . كلّلتها ، أي : عصَيتها .
يقال : كلّل فلانٌ فلاناً ، أي : لم يطعْه . وأصبحَ فلانٌ مُكِلاًّ : إذا صار ذوو قرابته كلاًّ عليه ، أي : عيالاً . وكللتُه بالحجارة ، أي : علوته بها ، قال :
وفرجُه بحصَى المَعْزاء مكلولُ
والكِلّة : الصُّوقعة ، وهي صُوفةٌ حمراء في رأس الهودج .
وقال الأصمعي : انكلّتْ المرأة فهي تَنكَلُّ انكَلالاً : إذا تبسَّمَتْ . وانْكَلَّ السحابُ بالبَرق : إذا تَبسَّم بالبرق .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الغمام المكَلَّلُ : السحابة تكون حَولَها قِطَعٌ مِن السَّحاب ، فهي مكلَّلة بهنَّ . وأنشد غيره لامرىء القيس :
أَصاحِ تَرَى بَرْقاً أريكَ ومَيضَه
كلَمْعِ اليَدَيْن في حَبِّي مكلل
قلت : ويقال : تأكلَ السَّيف تأكلاً وتأكل ، البرق تأكُّلاً : إذا تلألأ . وليس من هذا الباب .
وقال الليث : الإكليل : شِبه عِصابة مزيَّنة بالجواهر .
قال : والإكليل : منزلٌ من منازل القمر .
قلت : الإكليل : رأسُ بُرج العقرب . ورَقيبُ الثريّا من الأنواءِ هو الإكليل ، لأنه يطلُع بغُيوبها .
وقال الليث : كلَّل الرجلُ : إذا ذهبَ وتركَ عيالَه بمَضْيَعَة .
قال : وأما كُلٌّ فإِنّه اسمٌ يجمع الأجزاء .
ويقال في قولهم : كِلاَ الرَّجُلين ، إن اشتقاقَه من كَلَّ القوم ، ولكِنَّهم فرقوا بين التثنية والجميع بالتخفيف والتثقيل .
قلت : وقال غيره من النحويِّين : كلا وكلتا ليستا من باب كَلَّ . وأنا مفسِّر كلا وكلتا في الثلاثيِّ المعتلِّ من هذا الكتاب إن شاء الله تعالى .
وقال أبو الهيثم فيما أفادني عنه المنذريُّ : يقع كَلٌّ على اسم منكور موحَّد ، فيؤدِّي معنى الجماعة ، كقولهم : ما كل بيضاء شَحمةً ولا كل سوداء تمرةً ، وتمرةٌ جائزة أيضاً إذا كرَّرت ما في الإضمار .
وسئل أحمد بن يحيى عن قول الله عزّ وجل : ( للهفَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ ) ( الحجر : 30 ) ، وعن توكيده بكلّهم ثم بأجمعين فقال : لما كانت كلهم تحتمل شيئين : مرةً اسماً ومرة توكيداً ، جاء بالتوكيد الذي لا يكون إلا توكيداً حَسْبُ .
وسئل المبرد عنها فقال : لو جاءت فسجد الملائكةُ احتمل أن يكون سجد بعضُهم ، فجاء بقوله : ( كلُّهم لإحاطة الأجزاء .
فقيل له : فأجمعون ؟ .
فقال : لو جاءت كلُّهم لاحتمل أن يكونوا سجدوا كلُّهم في أوقات مختلفاتٍ ، فجاءت أجمعون لتدلَّ أن السجود كان منهم كلِّهم في وقت واحد ، فدخلت كلُّهم للإِحاطة ودخلت أجمعون لسُرعة الطاعة .
وقال أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا كان الرجلُ فيه قِصَرٌ وغِلَظ مع شدة قيل : رجلٌ كُلكُلٌ وكُلاكِل وكَوَأْلَلٌ .
وأما الكَلْكَل فهو الصدر .
وقال الليث : الكلاكل : هي الجماعات كالكَراكر .
وأنشد قول العجاج :
حتى يحُلُّون الرُّبا الكلاكلا
وروي عن الأصمعيّ أنه قال : الكِلَّة : الصَّوقَعة ، وهي صُوفة حمراء في رأس الهودج .
سلمة عن الفراء : الكُلَّة : التأخير . والكَلَّة : الشَّفرة . والكِلّة : الحالُ حالُ الرجل .
ويقال : ذئب كليل : لا يَعدو على أحد . وباتَ بِكلّة سَوءٍ ، أي : بحال سَوء .
لك : قال الليث : اللَّكُّ : صِبغٌ أحمرُ يُصبَغ به جلودُ المِعْزَى للخِفاف ، وهو مُعَرَّب .
قال : واللُّكّ : ما يُنحت من الجلد الملكوك فتُشدُّ به السَّكاكين في نُصُبها ، وهو مُعَرَّبٌ أيضاً .
أبو عبيد : اللَّكالِك من الجمال : العظيم ، حكاه عن الفراء .
وأنشد غيره :
أرسلتُ فيها مُقرَماً لُكالِكا
من الذَّريحيَّات جعداً آركا
أبو عبيد عن الأصمعي : اللَّكيك : الصلب من اللحم ، والدَّخيس مثلُه .
وقال الليث : اللَّكيك : المكتنز . يقال : فرسٌ لكيك الخَلْق واللحم ، وعسكرٌ لكيك . وقد التكَّتْ جماعتهم لِكاكاً ، أي : ازدحمت ازدحاماً .
وقال غيره : ناقةٌ لُكِّيَّة : شديدة اللحم وقد لُكَّ لحمُها لَكاً فهو ملكوك .
وأنشد :
إلى عُجَايات له ملكوكة
في دُخُس دُرم الكُعوبِ آثْنان
والْتَكّ الوِردُ التكاكاً ، إذا ازدحَمَ . واللَّكُّ : الضغط ، يقال لكه لَكّاً .

باب الكاف واللام
كل
كنفل : وقال الليث : رَجُلٌ كَنْفَلِيلُ اللِّحْيَةِ ، ولحيَةٌ كَنْفَلِيلةٌ : ضَخْمَةٌ جافِيَةٌ .
دمك : وقال أبو عبيد : الدَّمَكْمَكُ : الشَّدِيدُ من الرِّجال .
ومن خماسي الكاف
كنفرش : قال شمرٌ : الكَنْفَرِشُ : الضَّخْمُ من الكَمَرِ ، وأنشد :
كَنْفَرِشٌ في رَأْسِهَا انقِلاَبُ
كبرتل : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : يقال لذَكَرِ الخُنْفُسَاءِ : الكَبَرْتَلُ وهو المُقَرَّضُ والحوَّازُ ، والمُدَحْرِجُ والجُعَلُ .
برنكان : وبَرْنَكانُ : معربٌ والصوابُ : البرَّكانُ ، قاله الفراء .
شبكر : وقال ابن الأعرابي : الشَّبْكَرَةُ : العشا وهو معربٌ .
آخر ( كتاب الكاف ) من ( تهذيب اللغة ) والحمد لله وحده .

##### Türkçe

باب **الكاف** ve **اللام**
**كل** , **لك** : ikisi de kullanımdadır.
**كل** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الكَلُّ**: puttur.
Ve **الكَلُّ**: insanlardan ruhu ağır olan (kimse)dir.
Ve **الكَلُّ**: yetimdir.
Ve **الكَلُّ**: vekildir.
Ve **كَلَّ** adam: yorulduğu zaman. Ve **كَلَّ**: tevekkül ettiği zaman.
Leys dedi: **الكَلّ**: ne çocuğu ne babası olan adam; ve gerçekten **كلَّ يَكلُّ كلالةً**.
Ve **الكَلُّ**: yetimdir.
Ve (şu beyit) okundu:
أكولٌ لمالِ الكَلِّ قبلَ شَبابه
إذا كان عَظمُ الكَلِّ غيرَ شديدِ
Dedi: ve **الكَلّ**: sahibine yük ve ağırlık olan kimsedir.
Allah azze ve celle dedi: ( **وَهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلاهُ** ) ( **النمل** : 76 ) yani: bakmakla yükümlü olunan (kimse).
Dedim: İbnü’l-A‘râbî’nin “**الكَلُّ**: puttur” sözüyle murad ettiği şey,
Allah azze ve celle’nin sözü: ( **ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلاً عَبْدًا مَّمْلُوكًا** ) ( **النحل** : 75 ); onu, taptıkları put için bir misal olarak vurdu; o hiçbir şeye güç yetiremez; o, efendisine karşı **كلّ**dür; çünkü göçtüğü zaman onu taşır ve yer değiştirdiği zaman onu bir yerden bir yere nakleder. Allah dedi: Bu **الكَلّ** put ile adaleti emreden kimse eşit olur mu? (Bu) istifhamdır; manası azarlamadır; sanki dedi ki: **الكَلّ** put ile yaratıcı (olan)ı—cel celâluhu—bir tutmayın.
Hadiste geldi: ( **نُهي عن تقصيص القبور وتكليلها** ) ; ed-Debarî, ‘Abdürrezzâk’tan, o Yahyâ b. el-‘Alâ’dan, o el-Ahvâs b. Hakîm’den, o Râşid b. Sa‘d’dan rivayet etti.
ed-Debarî dedi: el-Becelî’den, onun şöyle dediğini nakletti: **التكليل**: onları, **الكِلَل** gibi bir bina ile yükseltmektir; o da kabirlerin üzerine yapılan manastır-vari yapılar ve kubbelerdir.
Allah azze ve celle dedi: ( **وَإِن كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَو امْرَأَةٌ** ) ( **النساء** : 12 ), âyet.
Arap dili ehli **الكلالَة**’nin tefsirinde ihtilaf etti; el-Münzir bana, el-Hüseyn b. Fehm’den, o Seleme’den, o Ebû ‘Ubeyde’den haber verdi ki şöyle dedi: **الكلالة**: kendisine çocuk veya baba veya kardeş ve bunun benzeri mirasçı olmayan herkes; el-Ahfeş dedi.
el-Münzirî bana, Ebû Tâlib’den, o babasından, o el-Ferrâ’dan haber verdi ki şöyle dedi: **الكلالة**: baba ve çocuk dışında kalan (kimse/şey)dir.
Dedi: Ebû’l-‘Abbâs’ı şöyle derken işittim: akrabalıktan **الكلالة**: baba ve çocuk dışında kalan (kısımdır); onları **كلالة** diye adlandırdılar; çünkü ölüye en yakın olan nesepçe çevreleyip dolaşırlar; “**تكلّله النّسَبُ**”: nesep onu çevreleyip dolaştığı zaman.
Dedi: Onu bir defa şöyle derken işittim: **الكلالة**: iki ucu düşen kimsedir; o ikisi babası ve çocuğudur; böylece **كَلاًّ** ve **كلالةً** oldu; yani: asla (kök/ana) üzerine yük (oldu).
Diyor ki: iki taraftan düştü; böylece onların üzerine yük oldu.
Dedi: Onun sözünü ezber olarak yazdım.
Dedim: Câbir hadisi sana **الكلالة**’yi ve onun mirasçı olduğunu açıklar; çünkü o şöyle der: Ölümden kurtulacağımı sandığım bir hastalığa yakalandım; Peygamber’e ( صلى الله عليه وسلم ) geldim ve dedim ki: Ben, bana ancak **كلالَة** mirasçı olan bir adamım; muradı: ne babası var ne çocuğu.
Allah azze ve celle, **الكلالة**’yi **النساء** sûresinde iki yerde zikretti:
Birincisi: Yüce sözüdür: ( **وَإِن كَانَ رَجُلٌ يُورَثُ كَلَالَةً أَو امْرَأَةٌ وَلَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِكُلِّ وَاحِدٍ مِّنْهُمَا السُّدُسُ** ) ( **النساء** : 12 ).
Şu sözü: ( **يُورَثُ** ) , **وُرِث يُورَثُ**’tendir; **أُورثَ يُورَثُ**’tan değildir.
Ve ( **كلالةً** )’yi hâl olarak nasb etti; mana: Nesepçe mirasçıları tarafından çevrelenmişliği hâlinde bir adam ölürse; yani: ne babası vardır ne çocuğu; ve anneden bir erkek kardeşi veya kız kardeşi vardır; o ikisinden her birine altıda bir; böylece burada ölüyü **كلالةً** yaptı; o miras bırakan (kimsedir); Câbir hadîsinde ise mirasçı (olan)dır.
Her kim ölür de ne babası ne çocuğu varsa, o, mirasçılarının **كلالة**sidir.
Ve her mirasçı ki bir ölü için baba değildir ve onun çocuğu da değildir, o, miras bırakılanın **كلالة**sidir.
Bu, Arapça bakımından eşittir; tenzîle ve sünnete uygundur; ilim ehline onu bilmek vaciptir ki, ondan ihtiyaç duydukları şey kendilerine karışmasın.
İkinci yer: Allah azze ve celle’nin kitabında **الكلالة** hakkında olan sözüdür: ( **يَسْتَفْتُونَكَ قُلِ اللَّهُ يُفْتِيكُمْ فِى الْكَلَالَةِ إِن امْرُؤٌ هَلَكَ لَيْسَ لَهُ وَلَدٌ وَلَهُ أُخْتٌ فَلَهَا نِصْفُ مَا تَرَكَ** ) ( **النساء** : 176 ), âyet; böylece burada **الكلالة**’yi baba ve anneden (olan) kız kardeş, ve baba ve anneden (olan) erkek kardeşler yaptı; böylece tek kız kardeşe ölünün bıraktığının yarısını, iki kız kardeşe üçte ikiyi, erkek kardeşler ve kız kardeşlere aralarında bütün malı—erkeğe iki dişinin payı gibi—yaptı. Ve birinci âyette anneden erkek kardeş ve kız kardeşe üçte biri; her birine altıda biri yaptı. Böylece iki âyetin sevki, **الكلالة**’nin bir defa anneden kardeşleri, bir defa da baba ve anneden erkek ve kız kardeşleri kapsadığını açıkladı. Şairin sözü, babanın **الكلالة**’den olmadığını ve çocuktan sonra asabeden diğer velîlerin **كلالة** olduğunu gösterdi; o, şu sözüdür:
فإنّ أبا المرء أحْمَى له
ومَوْلَى الكَلالَة لا يَغضَبُ
Muradı: kişi zulme uğradığında babası onun için daha çok öfkelenir; **الكلالة** mevlâları—onlar erkek kardeşler, amcalar, amca oğulları ve diğer akrabalar—kişi için babanın öfkesi gibi öfkelenmezler.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû’l-Cerrâh’tan: Eğer amca oğlu yapışkan (yakın) değilse ve aşiretten bir adam ise, “o benim **ابنُ عَمِّي الكلالةُ**’m” derler; ve “**ابن عَمَ كلاَلةً**” ve “**ابنَ عمِّي كلالةً**”.
Dedim: Bu, asabe uzak olsalar bile **كلالة** diye adlandırıldıklarına delalet eder; onu anla. Ve sana **الكلالة**’nin iki âyetinden ve onların i‘rabından, onunla tatmin olacağın ve karışıklığı senden giderecek şeyi açıkladım; onu düşün, onu öyle bulursun, inşallah.
Leys dedi: **الكليل**: keskinliği olmayan kılıçtır; ve **لسان كليل**: **كلة** ve **كلالة** sahibi; **الكال**: yorgun düşüren (kimse); ve gerçekten **كل يَكِلّ كلالاً وكلالةً**.
Ebû ‘Ubeyd dedi: perdelerden **الكلة**: dikilip ev gibi olan şeydir. Lebîd’in şu beyti okundu:
من كلِّ محفوفٍ يُظِلّ عصيّه
زوجٌ عليه كِلّةٌ وقِرامُها
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الكلّة** ayrıca: insanın hâlidir; o **البِكْلة**’dir; “falanca **بِكلَّة سَوْء** geceledi” denir; yani kötü bir hâl ile. Ve **الكِلّة**: “**سيفٌ كَلِيلُ** açıkça **الكِلّة**si belli” sözünün masdarıdır.
Ve denir: işitmesi ağırlaştı, görmesi **كَلَّ** oldu, dişi döküldü.
el-Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki şöyle dedi: Denir: aslan **يُهَلِّل** veya **يُكَلل**; ve kaplan **يُكَلِّل** eder, **يُهَلِّل** etmez. Dedi: **المكلِّل**: yüklenip (saldırıp) geri dönmeyen, boynuzuyla düşene kadar (devam eden)dir. Ve **المهلِّل**: boynuzuna doğru yüklenip sonra çekinerek geri dönen kimsedir.
el-Ca‘dî dedi:
بَكَرَتْ تلومُ وأمس ماكلّلتها
ولقد ضللت كذاك أيَّ ضلالِ
( **ما** ) zâiddir. **كلّلتها**: yani ona karşı geldim.
Denir: falanca falancayı **كلّل** etti; yani ona itaat etmedi. Ve falanca **مُكِلاًّ** sabahladı: akrabaları ona **كلاًّ** olduğu zaman; yani yük (olduğu zaman). Ve onu taşla **كللتُه**: yani onun üzerine onunla çıktım (taş attım/taşla üstüne bindirdim); (şu beyitte) dedi:
وفرجُه بحصَى المَعْزاء مكلولُ
Ve **الكِلّة**: **الصُّوقعة**’dır; o, hevdicin başında kırmızı bir yün parçasıdır.
el-Asma‘î dedi: Kadın **انكلّتْ** olur; **تَنكَلُّ انكَلالاً**: tebessüm ettiği zaman. Ve bulut **انْكَلَّ** şimşekle: şimşekle tebessüm ettiği zaman.
Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **الغمام المكَلَّلُ**: çevresinde bulut parçaları bulunan buluttur; o, onlarla **مكلَّلة**dir. Başkası İmru’ül-Kays için şu beyti okudu:
أَصاحِ تَرَى بَرْقاً أريكَ ومَيضَه
كلَمْعِ اليَدَيْن في حَبِّي مكلل
Dedim: Denir: kılıç **تأكل** ile **تأكلاً** ve **تأكل**; şimşek **تأكُّلاً**: parıldadığı zaman. Ve bu babdan değildir.
Leys dedi: **الإكليل**: mücevherlerle süslenmiş bir baş bağına benzer (şey)dir.
Dedi: ve **الإكليل**: ayın menzillerinden bir menzildir.
Dedim: **الإكليل**: Akrep burcunun başıdır. Ve Süreyyâ’nın gözcüsü olan nev’lerden (biri) **الإكليل**’dir; çünkü onun batışıyla doğar.
Leys dedi: Adam **كلَّل** etti: gidip ailesini bir zayi edişle bıraktığı zaman.
Dedi: Amma **كُلٌّ** ise, parçaları toplayan bir isimdir.
Ve onların “**كِلاَ الرَّجُلين**” sözünde, onun iştikakı **كَلَّ القوم**’dandır; fakat onlar tesniye ile cem‘ arasında tahfîf ve teşdîd ile ayırdılar.
Dedim: Başka nahivciler dedi: **كلا** ve **كلتا**, **كَلَّ** babından değildir. Ben **كلا** ve **كلتا**’yı bu kitabın illetli üçlüsünde açıklayacağım, inşallah teâlâ.
Ebû’l-Heysem, el-Münzirî’nin bana ondan aktardığına göre: **كَلٌّ**, nekre tekil bir isim üzerine vâki olur; böylece cemaat manasını eda eder; onların “her beyaz (şey) iç yağı değildir ve her siyah (şey) hurma değildir” sözleri gibi; ve “hurma” da câizdir; eğer zamirde olanı tekrar edersen.
Ahmed b. Yahyâ’ya Allah azze ve celle’nin sözü soruldu: ( **فَسَجَدَ الْمَلَائِكَةُ كُلُّهُمْ أَجْمَعُونَ** ) ( **الحجر** : 30 ); ve onun “**كلّهم**” ile sonra “**أجمعون**” ile te’kîdi hakkında; dedi ki: “**كلهم**” iki şeyi ihtimal ettiği için—bir defa isim, bir defa te’kîd—yalnız te’kîd olan te’kîdi getirdi; yeter.
Müberred’e de onun hakkında soruldu; dedi: “**فسجد الملائكةُ**” gelseydi, onların bir kısmının secde etmiş olması ihtimalini taşırdı; bu yüzden “( **كلُّهم** )” sözü geldi; parçaları kuşatmak için.
Ona denildi: Peki “**أجمعون**”?
Dedi: “**كلُّهم**” gelseydi, onların hepsinin farklı vakitlerde secde etmiş olmaları ihtimalini taşırdı; “**أجمعون**” geldi ki secdenin onların hepsinden tek bir vakitte olduğunu göstersin. Böylece “**كلُّهم**” kuşatma için girdi, “**أجمعون**” itaatin sürati için girdi.
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: Adamda şiddetle beraber kısalık ve kalınlık olursa “adam **كُلكُلٌ** ve **كُلاكِل** ve **كَوَأْلَلٌ**” denir.
Amma **الكَلْكَل** ise göğüstür.
Leys dedi: **الكلاكل**: **الكَراكر** gibi topluluklardır.
el-‘Accâc’ın şu sözü okundu:
حتى يحُلُّون الرُّبا الكلاكلا
el-Asma‘î’den rivayet edildi ki dedi: **الكِلَّة**: **الصَّوقَعة**’dır; o, hevdicin başında kırmızı bir yün parçasıdır.
Seleme, el-Ferrâ’dan: **الكُلَّة**: geciktirmedir. Ve **الكَلَّة**: usturadır. Ve **الكِلّة**: hâl; adamın hâli.
Ve denir: **ذئب كليل**: kimseye saldırmayan (kurt). Ve **بِكلّة سَوءٍ** geceledi: yani kötü bir hâl ile.
**لك** : Leys dedi: **اللَّكُّ**: keçi derilerinin mestler için boyandığı kırmızı bir boyadır; o, mu‘arrebdir.
Dedi: ve **اللُّكّ**: **الجلد الملكوك**’tan yontulan şeydir; bıçaklar onunla saplarına bağlanır; o da mu‘arrebdir.
Ebû ‘Ubeyd: develerden **اللَّكالِك**: iri (olan)dır; el-Ferrâ’dan nakletti.
Başkası şu beyti okudu:
أرسلتُ فيها مُقرَماً لُكالِكا
من الذَّريحيَّات جعداً آركا
Ebû ‘Ubeyd, el-Asma‘î’den: **اللَّكيك**: etin sert olanıdır; ve **الدَّخيس** onun gibidir.
Leys dedi: **اللَّكيك**: dolgun (olan)dır. Denir: yaratılışı ve eti dolgun at; ve dolgun ordu. Ve onların topluluğu **التكَّتْ**: **لِكاكاً**; yani sıkışıp kalabalıklaştı.
Başkası dedi: **ناقةٌ لُكِّيَّة**: eti kuvvetli; ve onun eti **لُكَّ** edildi; **لَكّاً**; böylece o **ملكووك**tur.
Ve (şu beyit) okundu:
إلى عُجَايات له ملكوكة
في دُخُس دُرم الكُعوبِ آثْنان
Ve suya geliş **الْتَكّ** eder: **التكاكاً**; sıkıştığı zaman. Ve **اللَّكُّ**: bastırmadır; “onu **لكه لَكّاً**” denir.

باب **الكاف** واللام
**كل**

**كنفل** : Ve **الليث** dedi: **رَجُلٌ كَنْفَلِيلُ اللِّحْيَةِ**; ve **ولحيَةٌ كَنْفَلِيلةٌ**: iri, kaba.

**دمك** : Ve **أبو عبيد** dedi: **الدَّمَكْمَكُ**: erkeklerden sert olan.

Ve **الكاف**’ın beşlilerinden

**كنفرش** : **شمرٌ** dedi: **الكَنْفَرِشُ**: **الكَمَرِ**’den iri olan; ve inşad etti:
كَنْفَرِشٌ في رَأْسِهَا انقِلاَبُ

**كبرتل** : (**ثعلب**’dan, **ابن الأعرابي**’den): **ذَكَرِ الخُنْفُسَاءِ** için **الكَبَرْتَلُ** denir; o, **المُقَرَّضُ** ve **الحوَّازُ**’dır; ve **المُدَحْرِجُ** ve **الجُعَلُ**.

**برنكان** : Ve **بَرْنَكانُ**: Arapçalaştırılmıştır; doğrusu: **البرَّكانُ**; bunu **الفراء** söyledi.

**شبكر** : Ve **ابن الأعرابي** dedi: **الشَّبْكَرَةُ**: **العشا**; ve o Arapçalaştırılmıştır.

(**كتاب الكاف**)’ın (**تهذيب اللغة**)’den sonu; hamd yalnız Allah’adır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف وما بعدها في الثنائي أو المطابق)
(كل)  الكاف واللام أصولٌ ثلاثةٌ صِحاح. فالأول يدلُّ على خلاف الحِدّة، والثاني يدلُّ على إطافة شيء بشيء، والثالث عضوٌ من الأعضاء.
فالأول كَلَّ السَّيف يكِلُّ كُلُولاً وكَلّةً([1]). والكليل: السيف يكِلُّ حَدُّه. وربما قالوا في المصدر كَلالةً أيضاً. وكذلك اللِّسان والطَّرف الكليلان. ويقال: أكَلَّ القومُ، إذا كَلَّت إبلُهم. وكَلَّلَ فلانٌ مثل نَكَل، وقال قومٌ: كَلَّلَ: حَمَل؛ وهذا خلاف الأوّل، ولعله أنْ يكون من المتضادّات. ومن الباب الكَلُّ: العِيالُ، قال الله تعالى: ﴿وهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلاَهُ﴾ [النحل 76]. ويقال: الكَلُّ: اليتيم؛ وسمِّي بذلك لإدارته. والإكليل: منزلٌ من منازل القمر، وهذا على التَّشبيه. والإكليل: السَّحابُ يدور بالمكان. قال محمد بن يزيد: سمِّي الإكليل لإطافته بالرَّأس. فأمَّا الكَلالة فقال محمد: الكلالةُ هم الرِّجالُ الوَرَثة، كما قال أعرابيّ: "مالي كثير([2])، ويَرِثُنِي كلالَةٌ مُتَرَاخٍ نسبُهم". قال: وهو مصدرٌ من تَكَلَّلَه النّسبُ، أي* تعطَّفَ عليه، فسمَّوا بالمصدر. والعلماء يقولون في الكلالةِ أقوالاً متقارِبة. قالوا: الكلالة: بنو العَمِّ الأباعدُ، كذا قال ابنُ الأعرابيّ: فأمَّا غيرُه من أهل العلم فروى زُهير عن جابر بن عامر، قال: لما قال أبو بكر: "مَن ماتَ وليس له ولدٌ ولا والد فورثَتُه كَلالة" ضَجَّ([3]) عليٌّ منها، ثم رجع إلى قوله. قال المبرّد: والولد خارجٌ من الكلالة. قال: والعرب تقول: لم يرِثه كلالةً، أي لم يرثه عن عُرْضٍ بل عن قُرْبٍ واستحقاق، كما قال الفرزدق:
ورِثتم قناةَ المُلك غيرَ كلالةٍ *** عن ابْنَيْ منافٍ عبدِ شمس وهاشمِ([4])وأمَّا الآخَر فالكَلكَل: الصدر. ومحتملٌ أن يكون هذا محمولاً على الذي قبله، كأنَّ الصدر معطوفٌ على ما تحته.
ومما شذَّ عن الباب الكُلْكُل: القصير. وانكلّتِ المرأة، إذا ضحكت تَنْكَلُّ. فأمَّا كُلّ فهو اسمٌ موضوع للإحاطة مضافٌ أبداً إلى ما بعده. وقولهم الكُلّ وقام الكُلّ فخطأ، والعربُ لا تعرفه.
(كم)  الكاف والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على غِشاء وغِطاء. من ذلك الكُمَّة، وهي القلنسوة، ويقال منها: تكمَّمَ الرَّجل، وتكمكم. ومن ذلك الحديث: "أنَّ عمر رأى جاريةً مُتَكَمْكِمَةً". والكُمّ: كُمّ القميص، يقال منه كَمَمْتُهُ([5])، أي جعلت له كُمَّيْن. والكِمُّ: وِعاء الطَّلع، والجمع الأكمام. قال الله سبحانه: ﴿والنَّخْلُ ذاتُ الأكْمام﴾ [الرحمن 11]. قال أبو عبيد: وأكِمَّةٌ وأكامِيم. ويقال: كَمّ الفَسيلَ، إذا أشفَقَ عليه فَسُتِرَ حتى يَقْوَى. والأكاميم: أغطيةُ النَّور. ومن الباب: الكَمكام: المجتمِع الخَلْق.
(كن)  الكاف والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سَتْرٍ أو صون. يقال كنَنْتُ الشيءَ في كِنِّهِ، إذا جعلتَه فيه وصُنتَه. وأكننتُ الشّيءَ: أخفيتُه. والكِنانة المعروفة، وهي القياس. ومن الباب الكُنَّة، كالجناح يُخرِجه الرّجل من حائطِهِ، وهو كالسُّتْرة. ومن الباب الكانون، لأنَّه يستُر ما تحتَه. وربما سمَّوا الرَّجُلَ الثقيلَ كانوناً. قال الحطيئة:
أغِرْبالاً إذا استُودِعْتِ سِرَّاً *** وكانوناً على المتحدِّثينا([6])فأمَّا الكَنَّةُ فشاذّةٌ عن هذا الأصل، ويقال إنَّها امرأة الابن. قال:
إن لنا لَكَنَّهْ *** سِمْعَنَّةً نِظْرَنَّهْ([7])(كه)  الكاف والهاء ليس فيه من اللغة شيءٌ إلا ما يُشبه الحكاية، يقال كَهَّ السَّكرانُ، إذا استنكَهْتَه فكَهَّ في وجهك. وليس هذا بشيء. ويقولون: كهكه الأسدُ في زئيره. ثم يقولون: الكَهَكاهُ من الرِّجال: الضعيف. وينشدون:
ولا كَهْكَاهة بَرَمٌ *** إذا ما اشتدَّتِ الحِقَبُ([8])ولا معنى عندي لقولهم إنَّه الضعيف. وهذا كالتجوُّز، وإنما يراد أنَّه يَكُهُّ في وجه سائِله. والباب كلُّه واحد.
(كو)  الكاف والحرف المعتل قريبٌ من الباب قبله، [وليس فيه] إلاّ قولُهم: كواه بالنّار يَكويه. ويستعيرون هذا فيقولون: كواه بعينه، إذا أحدَّ النَّظرَ إليه. وإنِّي لأتكَوَّى بالجارية، أي أتدَفَّأُ بها. والكوَّة معروفة.
والكَأْكَأَة: النُّكوص، ويقال التجمُّع.
(كب)  الكاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على جَمع وتجمع، لا يَشِذّ منه [شيء]. يقال لما تجمَّع من الرَّمل كُباب. قال:
* يُثِيرُ الكُبابَ الجَعْدَ عن مَتْن مَحْمِلِ([9]) *
ومنه: كَبَبْتُ الشَّيءَ لوجهه أكُبُّه كَبَّاً. وأكَبَّ فلانٌ على الأمر يفعلُه. وتكبَّبتِ الإبلُ، إذا صُرِعَت من هُزال أو داء. والكَبكبةُ: أن يتدهْوَر الشّيء إذا أُلقِيَ في هُوَّة حتى يستقرَّ، فكأنَّه([10]) [تردّد([11])] في الكبِّ. ويقال: جاء متكبكِباً في ثيابِهِ، أي متزمِّلاً. ومن ذلك الكُبَّة من الغَزْل. ومن الباب كوكب الماء، وهو مُعظَمه. والكبكبة: الجماعة من الخيل. والكوكب يسمَّى كوكباً من هذا القياس.
قال أبو عبيدة: ذهب القومُ تحتَ كلِّ كوكب، إذا تفرَّقوا. ويقال للصبيّ إذا قارَبَ المراهقَة: كوكبٌ، وذلك لتجمُّع خَلْقه. *والكَبَّةُ: الزِّحام. فأمَّا قولُهم لنَوْر الرَّوضة كوكب، فذاك على التّشبيه من باب الضياء. قال الأعشى:
يُضَاحِكُ الشَّمْسَ منها كوكب شَرِقٌ *** مُؤزَّرٌ بعميم النَّبْتِ مكتهلُ([12])وكذلك قولهم لبَريق الكَتِيبة: كوكب.
(كت)  الكاف والتاء ليست فيه لغةٌ أصلية، ويجري البابُ مَجرى الحكاية. فالكتيت: صوتُ البَكْر، كالكَشِيش. يقال: كَتَّ يَكِتّ، وكَتّ الرّجُل من الغضب. وكَتِيت القِدر: صوتُ غَلَيانها. ويقولون: كتَتُّ الكلامَ في أذنه. وكتكت في الضَّحِك: أغرَبَ. وهذه كلماتٌ يُشبِهُ بعضُها بعضاً. وما أبعدَهَا من الصّحّة. فأمَّا الكَتَّان فلعلَّه معرَّب. وخفَّفه الأعشى فقال:
* بينَ الحريرِ وبينَ الكَتَنْ([13]) *
(كث)  الكاف والثاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تجمُّعٍ، وفروعُه تقلُّ. فالكَثَّةُ نعتٌ لِلِّحْية المجتمعة، [وهي] بيِّنة الكَثَث والكثَاثة. ومنه الكثْكَث: مجتمعٌ من دُقاق التُّرْب. وهو الكِثكِثُ أيضاً.
(كح)  الكاف والحاء ليس بشيء، وربما قالوا الكُِحْكُِح من الشَّاه: المسِنُّ. ويقولون: أعرابيٌّ كُحٌّ، مثل قُحّ.
(كد)  الكاف والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شِدَّةٍ وصَلابة. من ذلك الكَديد: وهو التُّراب الدَّقيق المكدود المركَّل بالقوائم؛ ثم يُقاس على ذلك الكدُّ، وهو الشِّدَّةُ في العمل وطلب الكسب، والإلحاحُ في الطَّلَب. ويقال: كَدَدْتُ فلاناً بالمسألة، إذا ألْحَحْتَ عليه بها وبالإشارة إليه عند الحاجة. قال:
* عَفَفْتُ ولم أكْدُدْكُمُ بالأصابع([14]) *
ومن الباب: الكَدْكَدَةُ: ضربُ الصَّيقلِ([15]) المِدْوَسَ على السَّيف إذا جَلاَه. والكُدَادة: ما يُكَدُّ من أسفل القِدْرِ من المَرَق. وبئرٌ كَدُودٌ، إذا لم يُنَلْ ماؤُها إلاَّ بجَهد. والكدكدة: تثاقلٌ في العَدْو. والكَدُّ: شيءٌ تُدَقُّ فيه الأشياء كالهاوُن. والكُدَاد: حِمَارٌ ينسب إليه الحُمُر فيقال: بَنات كُداد.
(كذ)  الكاف والذال كلمةٌ واحدة، وهي الكَذَّانُ: حجارةٌ رِخوة كأنَّها مَدَر.
(كر)  الكاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على جمعٍ وترديد. من ذلك كَرَرت، وذلك رجُوعك إليه بعد المرّة الأولى، فهو الترديد الذي ذكرناه. والكرير: كالحَشْرجةِ في الحَلْق، سمِّي بذلك لأنَّه يردِّدها. قال:
فَنفسِي فداؤُك يومَ النِّزالِ *** إذا كانَ دعوَى الرِّجال الكريرا([16])والكَرُّ: حبلٌ، سمِّي بذلك لتجمُّع قَواه. والكُرُّ: الْحِسْيُ من الماء، وجمعه كِرار. قال:
على كالخَنِيفِ السَّحقِ يدعو به الصَّدى *** له قُلُبٌ عاديَّةٌ وكِرارُ([17])ومن الباب الكِركِرة: رَحَى زَوْرِ البعير. والكِركِرة: الجماعةُ من النّاس. والكَركرة: تصريف الرِّياحِ السَّحابَ وجمعُها إيّاه بعدَ تفرُّق. فأمَّا قولُ النَّابغة:
عُلِينَ بكِدْيَوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّة ***فهنَّ إضاءٌ ضَافياتُ الغلائلِ([18])فأظُنُّهُ فارسياً قد ضمّنَه شِعْرَه، وقد يفعلون هذا. ويقولون أن الكُرَّة: رَماد تُجلَى به الدُّروع، ويقال هو فُتَات البَعْر. وربَّما قالوا: كَركرتُه عن الشَّيء: حبَسْته. وإنَّما المعنى أنَّك رددته ولم تَقضِ حاجتَه أوّلَ وهلة. وكركرتُ بالدَّجاجة: صحتُ بها، وذلك لأنَّك تردِّد الصِّياح بها. ويقولون الكَرِك([19]): الأحمق أو الأحمر. وهو كلام.
(كز)  الكاف والزاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قَبضٍ وتقبُّض. من ذلك الكَزازة: الانقباض واليُبْس. رجلٌ كَزٌّ، أي بخيل([20]). ويقال: كَزَزْتُ الشَّيءَ، إذا ضيَّقتَه، فهو مكزوز. والكُزَاز: داءٌ يأخذُه من شِدَّة البَرْد. وأحسبه من تقبُّض الأطراف. وبَكرة كزة، أي قصيرة([21]).
(كس)  الكاف والسين صحيح، إلاَّ أنَّه قليلُ الألفاظ. والصحيح منه الكَسَس: خروج الأسنان السُّفْلى مع الحنك الأسفل. رجلٌ أكَسُّ. كذا في كتاب الخليل. وقال غيره: الكَسَس: قِصَر الأسنان. وما بعد هذا فكلامٌ. يقولون الكَسِيس: لحمٌ يُجَفَّفُ على الحجارة *ثم يُدَقُّ ويُتَزَوَّد. وممَّا يصحُّ في هذا: الكَسِيس، وهو شرابٌ يُتَّخَذ من ذُرة. وينشدون:
فإنْ تُسْقَ من أعشابِ وَجّ فإنّنا *** لنا العينُ تَجرِي من كَسِيسٍ ومن سَكَرْ([22])والشِّعر صحيح، ولعلَّ الكلمةَ من بعض اللُّغات التي استعارتها العرب في كلامها. وأمَّا الكسكسة فكلمةٌ مولَّدة فيمن يُبدِل في كلامه الكاف سيناً.
(كش)  الكاف والشين ليس بشيء، وفيه كلمةٌ تَجري مَجرى الحكاية، يقال لهدير البَكْر: الكشيش. والكَشكشَة: كلمةٌ مولَّدة فيمن يُبدِل الكافَ في كلامه شيناً.
(كص)  الكاف والصاد كلمةٌ تدل على التواءٍ من الجَهد. ويقال للرِّعدة: كَصيص. والكَصيصة: حِبالة الصَّائد.
(كض)  الكاف والضاد. يقولون: إنَّ الكَضكضة: سرعةُ المَشْي.
(كظ)  الكاف والظاء أصلٌ صحيح، يدلُّ على تمرُّسٍ وشِدَّةٍ وامتلاء. من ذلك المُكَاظَّةُ في الحرب: الممارسة الشَّديدة. وكظَّني هذا الأمرُ.
ومن الباب الكَظْكظة امتلاء السِّقاء. ومنه الكِظَّة التي تعتري عن الطَّعام. ويقال: اكتظَّ الوادِي بالماء، إذا امتلأَ بسَيْله. وتكاظَّ القومُ كِظاظاً: تجاوزوا القَدْرَ في التمرُّس والتعادي. قال:
* إذْ سئِمَتْ ربيعةُ الكِظاظا([23]) *
(كع)  الكاف والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حَبسٍ واحتباس. يقال رجلٌ كَعٌّ، وكاعٌّ، أي جبانٌ. وقد أكَعَّه الفَرَق عن الأمر. [قال ابن دريد: لا يقال كاعَ، وإنْ كانت العامّة تقوله([24])]، إنما يقال كَعَّ. قال:
*  كعكعهُ حائره عن الدَّقَقْ([25]) *
(كف)  الكاف والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قبض وانقباض. من ذلك الكَفُّ للإنسان، سمِّيت بذلك لأنَّها تَقبِض الشّيءَ. ثمَّ تقول: كففت فلاناً عن الأمر وكفكَفتُه([26]). ويقال للرجل يَسأل النّاسَ: هو يَستكِفُّ ويتكفَّف. الأصل هذا، ثم يَفرِقون بين الكلمات تختلف في بعض المعنَى والقياسُ واحد: كان الأصمعيُّ يقول: كلُّ ما استطالَ فهو كُفّة بضم الكاف([27]) [نحو كُفّة([28])] الثَّوبِ ونحوه وهو حاشيته، وإنَّما [قيل لها] كفّة لأنَّها مكفوفة، وكذلك كُفّة الرَّمل([29]). قال: وكلُّ ما استدارَ فهو كِفّة، نحو كِفَّة الميزان وكِفَّة الصَّائد، وهي حِبالتُه. والكلمتان وإن اختلفتا في الذي قاله الأصمعيُّ فقياسهما واحد. والمكفوف: الأعمى. فأمَّا الكِفَف في الوَشْم، فهي داراتٌ تكون فيه. ويقال: استكفَّ القومُ حولَ الشيء، إذا دارُوا به ناظِرِينَ إليه. قال ابن مقبل:
* بَدَا والعيونُ المستكِفَّةُ تلمحُ([30]) *
فأما قول حُميَد:
* إلى مستكِفَّاتٍ لهنّ غُروبُ([31]) *
فقال قوم: هي العُيون. وقال قوم: هي إبلٌ مجتمعة. والغُروب: الظِّلال. واستكففتُ الشَّيءَ، وهو أن تضَعَ يدَك على حاجِبيك كالذي يَستظِلُّ من الشَّمس ينظرُ إلى شيءٍ هل يَراه، وإنَّما سُمِّيَ استكفافاً لوَضْعِه كفَّهُ على حاجبه. ويقولون: لقيتُه كَفَّةً كَفَّةً، إذا فاجأتَه، كأنَّ كفُّكَ مسَّتْ كَفَّه. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) الذي في المجمل واللسان والقاموس: "كلا".
([2]) في الأصل: "قال كثير"، صوابه في المجمل واللسان.
([3]) في الأصل: "صح".
([4]) ديوان الفرزدق 852 واللسان (كلل).
([5]) كذا ورد ضبطه في المجمل. والذي في اللسان والقاموس: "أكممته" من الرباعي.
([6]) ديوان الحطيئة 61 واللسان (كنن).
([7]) أنشده في اللسان (سمع).
([8]) البيت لأبي العيال الهذلي. ديوان الهذليين (2: 242) واللسان (كهه). ورواية الديوان: "ولا بكهامة".
([9]) لذي الرمة في ديوانه 505 واللسان (كبب، عرق، حمل). وصدره:
* توخاه بالأظلاف حتى كأنما *
([10]) في الأصل: "مكانه". وفي المجمل: "كأنه".
([11]) التكملة من المجمل.
([12]) ديوان الأعشى 43 واللسان (شرق).
([13]) البيت بتمامه كما في الديوان 19 واللسان (كتن):
هو الواهب المسمعات الشرو *** ب بين الحرير وبين الكتن
 ([14]) صواب إنشاده: "وحجت" بدل "عففت" كما في اللسان، وكما سبق في (حوج). وهو للكميت في اللسان (حوج، كدد). وصدره:
* غنيت فلم أرددكم عند بغية *
([15]) في الأصل: "ضرب من الصيقل"، صوابه في المجمل.
([16]) للأعشى في ديوانه 71 واللسان (كرر). وفي الديوان: "وأهلي فداؤك عند النّزال" وفي اللسان: "فأهلي الفداء غداة".
([17]) البيت ملفق من بيتين، أحدهما في اللسان (خنف)، وسبق أيضاً في (خنف) وهو:
على كالخنيف السحق يدعو به الصدى *** له قلب عفى الحياض أجون
          والآخر لكثير، وأنشده في اللسان (كرر). وعجزه في إصلاح المنطق 104، 145 وهو:
ومادام غيث من تهامة طيب *** به قلب عادية وكرار
 ([18]) ديوان النابغة 64 واللسان (كدن، كرر، أضا). ويروى: "وأشعرن"، ويروى: "صافيات" بالصاد المهملة.
([19]) كذا أورد هذه الكلمة في غير مادتها، وصنع كذلك في المجمل، وحقها مادة (كرك).
([20]) في الأصل: "أي فعيل".
([21]) في المجمل: "وبكرة كزة: شديدة الصرير. وفرس كزة: قصيرة".
([22]) كذا ورد إنشاده. والسكر، بالتحريك: الخمر، أو النبيذ، أو شراب يتخذ من التمر والكشوت والآس. ورواية اللسان (كسس): "ومن خمر". والبيت لأبي الهندي.
([23]) لرؤبة في اللسان (كظظ)، وليس في ديوانه. وقبله:
* إنا أناس نلزم الحفاظا *
([24]) التكملة من المجمل. وانظر الجمهرة (1: 113).
([25]) كذا ورد في الأصل. والذي في ديوان رؤبة 106:
قد كف عن حائره بعد الدفق *** في حاجر كعكعه عن البثق
 ([26]) في الأصل: "وكففته"، صوابه في المجمل.
([27]) بعده في الأصل: "لأنها مكفوفة"، كلام مقحم.
([28]) تكملة يقتضيها الكلام. وفي المجمل: "نحو كفة الرمل والثوب".
([29]) في الأصل: "الرمث".
([30]) صدره كما في اللسان (كفف):
* إذا رمقته من معد عمارة *
([31]) صدره كما في ديوان حميد 56، واللسان (كفف):
* ظللنا إلى كهف وظلَّت ركابنا *

ـ

##### Türkçe

(**باب الكاف وما بعدها في الثنائي أو المطابق**)

(**كل**)  **الكاف** ve **اللام** üç sahih asıldır. Birincisi keskinliğin zıddına delâlet eder, ikincisi bir şeyi bir şeyle kuşatmaya delâlet eder, üçüncüsü organlardan bir organdır.
Birincisi: **كَلَّ السَّيف**; **يكِلُّ** **كُلُولاً** ve **كَلّةً**([1]). **الكليل**: kılıç; keskinliği körelir. Bazen masdarda **كَلالةً** da derler. Aynı şekilde **اللِّسان** ve **الطَّرف** için: **الكليلان**. Ve denir: **أكَلَّ القومُ**; eğer develeri körelmiş/yorulmuşsa. Ve falan **كَلَّلَ**; **نَكَل** gibi; bir topluluk dedi ki: **كَلَّلَ**: taşıdı; bu birincinin zıddıdır; belki de zıt anlamlılardandır. باب’dan: **الكَلُّ**: bakmakla yükümlü olunanlar. Allah Teâlâ dedi: ﴿وهُوَ **كَلٌّ** عَلَى مَوْلاَهُ﴾ [النحل 76]. Ve denir: **الكَلُّ**: yetim; onu, dolaştırılması sebebiyle böyle adlandırdı. **الإكليل**: ayın menzillerinden bir menzil; bu teşbih üzerinedir. Ve **الإكليل**: bulut; mekânın etrafında döner. Muhammed b. Yezîd dedi: **الإكليل** başı kuşatması sebebiyle adlandırıldı. **الكَلالة**’ya gelince, Muhammed dedi: **الكلالة** mirasçı erkeklerdir; bir bedevînin dediği gibi: “Malım çoktur([2]), ve beni **كلالة** miras alır; nesebleri gevşek/uzak.” Dedi: o, **تَكَلَّلَه النّسبُ**’den bir masdardır; yani ona yöneldi/ona meyletti; böylece masdarla adlandırdılar. Âlimler **الكلالة** hakkında birbirine yakın sözler söylerler. Dediler: **الكلالة**: uzak amcaoğulları; İbnü’l-A‘râbî böyle dedi. İlim ehlinin ondan başkası ise, Züheyr’in Câbir b. Âmir’den rivayet ettiğine göre dedi ki: Ebû Bekir “Kim ölür de onun çocuğu ve babası olmazsa, onun mirasçıları **كَلالة**’dır” dediğinde, Ali bundan feryat etti([3]), sonra onun sözüne döndü. el-Müberred dedi: çocuk **الكلالة**’nın dışındadır. Dedi: Araplar der ki: “Ona **كلالةً** miras olmadı”; yani ona yan yoldan değil, yakınlık ve hak edişle miras oldu; Ferazdak’ın dediği gibi:
ورِثتم قناةَ المُلك غيرَ كلالةٍ *** عن ابْنَيْ منافٍ عبدِ شمس وهاشمِ([4])
Ötekine gelince: **الكَلكَل**: göğüs. Muhtemeldir ki bu, kendinden öncekine hamledilmiş olsun; sanki göğüs, altındakine atfedilmiş gibidir.
باب’dan şâz olanlardan: **الكُلْكُل**: kısa. Ve kadın **انكلّتِ**; eğer gülerse **تَنْكَلُّ**. **كُلّ** ise, kuşatmaya konulmuş bir isimdir; daima kendinden sonrakine izafe edilir. “**الكُلّ**” ve “**قام الكُلّ**” sözleri hatadır; Araplar bunu bilmez.

(**كم**)  **الكاف** ve **الميم** tek bir asıldır; bir zar ve örtüye delâlet eder. Bundan: **الكُمَّة**; o, külâhtır; ondan denir: adam **تكمَّمَ** ve **تكمكم**. Ve hadisten: “Ömer, **مُتَكَمْكِمَةً** bir câriye gördü.” Ve **الكُمّ**: gömleğin kolu; ondan denir: **كَمَمْتُهُ**([5]); yani ona iki kol yaptım. Ve **الكِمُّ**: hurma tomurcuğunun kabı; çoğulu **الأكمام**. Allah سبحانه dedi: ﴿والنَّخْلُ ذاتُ **الأكْمام**﴾ [الرحمن 11]. Ebû Ubeyd dedi: **أكِمَّةٌ** ve **أكامِيم**. Ve denir: **كَمّ الفَسيلَ**; eğer ona acırsa, güçleninceye kadar örtülür. **الأكاميم**: çiçeğin örtüleridir. باب’dan: **الكَمكام**: yaratılışı/topluluğu bir araya gelmiş olan.

(**كن**)  **الكاف** ve **النون** tek bir asıldır; örtmeye yahut korumaya delâlet eder. Denir: **كنَنْتُ** şeyi onun **كِنِّهِ** içinde; eğer onu oraya koydum ve korudumsa. Ve **أكننتُ** şeyi: onu gizledim. Ve bilinen **الكِنانة**; o kıyastır. باب’dan: **الكُنَّة**; duvarından erkeğin çıkardığı kanat gibi; o, perde gibidir. Ve باب’dan: **الكانون**; çünkü altındakini örter. Bazen ağır adamı **كانوناً** diye adlandırdılar. el-Hutay’e dedi ki:
أغِرْبالاً إذا استُودِعْتِ سِرَّاً *** وكانوناً على المتحدِّثينا([6])
**الكَنَّةُ**’ya gelince, bu asıldan şâzdır; denir ki o, oğlun karısıdır. Dedi ki:
إن لنا لَكَنَّهْ *** سِمْعَنَّةً نِظْرَنَّهْ([7])

(**كه**)  **الكاف** ve **الهاء**’da, hikâyeye benzeyenden başka dilden bir şey yoktur. Denir: sarhoş **كَهَّ**; eğer onu koklattın da yüzüne **كَهَّ** ettiyse. Bu bir şey değildir. Ve derler: aslan, kükremesinde **كهكه** etti. Sonra derler: erkeklerden **الكَهَكاهُ**: zayıf. Ve okurlar:
ولا كَهْكَاهة بَرَمٌ *** إذا ما اشتدَّتِ الحِقَبُ([8])
Benim yanımda “zayıf” demelerinin bir mânası yoktur. Bu, mecaz gibidir; ancak, isteyenin yüzüne **يَكُهُّ** etmesi kastedilir. باب’ın hepsi birdir.

(**كو**)  **الكاف** ve illetli harf, bir önceki باب’a yakındır; [onda] ancak onların “Onu ateşle dağladı: **كواه بالنّار يَكويه**” sözleri vardır. Bunu ödünç alırlar da derler: “Onu gözüyle dağladı: **كواه بعينه**”; eğer ona bakışı keskinleştirdiyse. Ve ben câriye ile ısınıyorum: **لأتكَوَّى بالجارية**; yani onunla ısınıyorum. Ve **الكوَّة** bilinir.
Ve **الكَأْكَأَة**: geri çekilme; ve denir: toplanma.

(**كب**)  **الكاف** ve **الباء** sahih bir asıldır; toplama ve toplanmaya delâlet eder; ondan [hiçbir şey] şâz olmaz. Kumdan toplanana **كُباب** denir. Dedi ki:
* يُثِيرُ الكُبابَ الجَعْدَ عن مَتْن مَحْمِلِ([9]) *
Ve ondan: şeyi yüzüstü devirdim: **كَبَبْتُ** şeyi yüzü üzerine; **أكُبُّه** **كَبَّاً**. Ve falan, işi yapmaya yöneldi: **أكَبَّ**. Ve develer **تكبَّبتِ**; eğer zayıflıktan yahut hastalıktan yere serildilerse. Ve **الكَبكبةُ**: bir şeyin, bir çukura atıldığında yuvarlanıp durması, sonra yerleşmesi; sanki([10]) [**تردّد**([11])] **الكبِّ** içinde. Ve denir: elbiseleri içinde **متكبكِباً** geldi; yani bürünmüş. Ve bundan: iplikten **الكُبَّة**. Ve باب’dan: suyun **كوكب**’i; o, onun çoğudur. Ve **الكبكبة**: atlardan bir topluluk. Ve **الكوكب** bu kıyastan dolayı **كوكب** diye adlandırılır.
Ebû Ubeyde dedi: kavim, her **كوكب**’in altına gitti; eğer dağıldılarsa. Ve çocuğa, ergenliğe yaklaşınca **كوكب** denir; bu, yaratılışının toplanması sebebiyledir. Ve **الكَبَّةُ**: izdiham. Çayırın çiçeğine “**كوكب**” demelerine gelince, o, ışık باب’ından teşbih üzerinedir. el-A‘şâ dedi ki:
يُضَاحِكُ الشَّمْسَ منها كوكب شَرِقٌ *** مُؤزَّرٌ بعميم النَّبْتِ مكتهلُ([12])
Aynı şekilde onların, ordunun parıltısına “**كوكب**” demeleri.

(**كت**)  **الكاف** ve **التاء**’da aslî bir dil yoktur; باب, hikâye mecrasında yürür. **الكتيت**: genç devenin sesi; **الكَشِيش** gibi. Denir: **كَتَّ يَكِتّ**. Ve adam öfkeden **كَتّ** etti. Ve **كَتِيت القِدر**: kaynamasının sesi. Ve derler: sözü onun kulağına **كتَتُّ**. Ve gülmede **كتكت**: garipleşti/aşırılığa gitti. Bunlar, bazısı bazısına benzeyen kelimelerdir. Sıhhattan ne kadar uzaktırlar. **الكَتَّان**’a gelince, belki de muarrebdir. el-A‘şâ onu hafifletti de dedi ki:
* بينَ الحريرِ وبينَ الكَتَنْ([13]) *

(**كث**)  **الكاف** ve **الثاء** sahih bir asıldır; toplanmaya delâlet eder; dalları azdır. **الكَثَّةُ**: toplanmış sakalın sıfatıdır; [o] **بيِّنة الكَثَث والكثَاثة**’dir. Ve ondan **الكثْكَث**: ince toprağın birikmişi. O, **الكِثكِثُ** de olur.

(**كح**)  **الكاف** ve **الحاء** bir şey değildir. Bazen derler: koyundan **الكُِحْكُِح**: yaşlı. Ve derler: **أعرابيٌّ كُحٌّ**; **قُحّ** gibi.

(**كد**)  **الكاف** ve **الدال** sahih bir asıldır; şiddet ve sertliğe delâlet eder. Bundan: **الكَديد**; o, ayaklarla çiğnenmiş, sertleşmiş ince topraktır; sonra buna kıyas edilir: **الكدُّ**; o, işte şiddet ve kazanç isteme, ve talepte ısrardır. Ve denir: falanı istemekle **كَدَدْتُ**; eğer onun üzerinde ısrar ettiysen ve ihtiyaç anında ona işaret ettiysen. Dedi ki:
* عَفَفْتُ ولم أكْدُدْكُمُ بالأصابع([14]) *
Ve باب’dan: **الكَدْكَدَةُ**: cilacının([15]) kılıcı parlatınca onun üzerine **المِدْوَس**’u vurması. Ve **الكُدَادة**: tencerenin altından, et suyundan kazınan şey. Ve **بئرٌ كَدُودٌ**: eğer suyu ancak zahmetle elde edilirse. Ve **الكدكدة**: koşuda ağırlaşma. Ve **الكَدُّ**: havan gibi, içinde şeylerin dövüldüğü bir şey. Ve **الكُدَاد**: kendisine eşeklerin nisbet edildiği bir eşek; “**بَنات كُداد**” denir.

(**كذ**)  **الكاف** ve **الذال** tek bir kelimedir; o da **الكَذَّانُ**: sanki kerpiç gibi yumuşak taşlar.

(**كر**)  **الكاف** ve **الراء** sahih bir asıldır; toplama ve tekrar etmeye delâlet eder. Bundan: **كَرَرت**; bu, ilk seferden sonra ona dönüşündür; bu, zikrettiğimiz tekrardır. Ve **الكرير**: boğazda hırıltı gibi; onu tekrar ettiği için böyle adlandırıldı. Dedi ki:
فَنفسِي فداؤُك يومَ النِّزالِ *** إذا كانَ دعوَى الرِّجال الكريرا([16])
Ve **الكَرُّ**: bir ip; liflerinin toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve **الكُرُّ**: sudan birikinti; çoğulu **كِرار**. Dedi ki:
على كالخَنِيفِ السَّحقِ يدعو به الصَّدى *** له قُلُبٌ عاديَّةٌ وكِرارُ([17])
Ve باب’dan: **الكِركِرة**: devenin göğüs kemiği değirmeni (göğüs kısmı). Ve **الكِركِرة**: insanlardan topluluk. Ve **الكَركرة**: rüzgârların bulutu çevirmesi ve dağılmasından sonra onu toplaması. Nâbiga’nın sözüne gelince:
عُلِينَ بكِدْيَوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّة ***فهنَّ إضاءٌ ضَافياتُ الغلائلِ([18])
Ben onun Farsça olduğunu ve şiirine kattığını sanıyorum; bunu yaparlar. Ve derler ki **الكُرَّة**: zırhların onunla parlatıldığı kül; ve denir: o, tezek kırıntısıdır. Ve bazen derler: onu bir şeyden **كَركرتُه**; yani onu alıkoydum. Mânâ şudur: onu geri çevirdin ve ihtiyacını ilk anda gidermedin. Ve tavukla **كركرتُ**: ona bağırdım; çünkü onunla bağırışı tekrar edersin. Ve derler: **الكَرِك**([19]): ahmak yahut kızıl. Bu bir sözdür.

(**كز**)  **الكاف** ve **الزاء** sahih bir asıldır; sıkmaya ve büzülmeye delâlet eder. Bundan: **الكَزازة**: büzülme ve kuruluk. **رجلٌ كَزٌّ**: yani cimri([20]). Ve denir: şeyi **كَزَزْتُ**; eğer onu daralttıysan; o, **مكزوز**’dur. Ve **الكُزَاز**: şiddetli soğuktan ona gelen bir hastalık. Onu, uzuvların büzülmesinden sayıyorum. Ve **بَكرة كزة**: yani kısa([21]).

(**كس**)  **الكاف** ve **السين** sahihdir; ancak lafızları azdır. Ondan sahih olan: **الكَسَس**; alt dişlerin alt çeneyle birlikte dışarı çıkması. **رجلٌ أكَسُّ**. Halîl’in kitabında böyledir. Başkası dedi: **الكَسَس**: dişlerin kısalığı. Bunun sonrası ise sözdür. Derler: **الكَسِيس**: taşlar üzerinde kurutulan et; sonra dövülür ve azık edinilir. Ve bunda sahih olanlardan: **الكَسِيس**; o, darıdan yapılan bir içecektir. Ve okurlar:
فإنْ تُسْقَ من أعشابِ وَجّ فإنّنا *** لنا العينُ تَجرِي من كَسِيسٍ ومن سَكَرْ([22])
Şiir sahihtir; belki kelime, Arapların sözlerinde ödünç aldıkları dillerden bir dildendir. **الكسكسة**’ye gelince, o, konuşmasında **الكاف**’ı **سين** yapan kimse hakkında türetilmiş bir kelimedir.

(**كش**)  **الكاف** ve **الشين** bir şey değildir. Onda, hikâye mecrasında yürüyen bir kelime vardır: genç devenin uğultusuna **الكشيش** denir. Ve **الكَشكشَة**: konuşmasında **الكاف**’ı **شين** yapan kimse hakkında türetilmiş bir kelimedir.

(**كص**)  **الكاف** ve **الصاد** bir kelimedir; zahmetten bükülmeye delâlet eder. Ve titremeye **كَصيص** denir. Ve **الكَصيصة**: avcının tuzağıdır.

(**كض**)  **الكاف** ve **الضاد**. Derler: **الكَضكضة** yürüyüşün süratidir.

(**كظ**)  **الكاف** ve **الظاء** sahih bir asıldır; alışkanlık kazanma, şiddet ve doluluğa delâlet eder. Bundan: savaşta **المُكَاظَّةُ**: şiddetli mümarese. Ve bu iş beni **كظَّني**.
Ve باب’dan: **الكَظْكظة** kırbanın dolması. Ve ondan: yemekten dolayı gelen **الكِظَّة**. Ve denir: vadi suyla **اكتظَّ**; eğer seliyle dolduysa. Ve kavim **تكاظَّ** **كِظاظاً**: mümarese ve düşmanlıkta ölçüyü aştılar. Dedi ki:
* إذْ سئِمَتْ ربيعةُ الكِظاظا([23]) *

(**كع**)  **الكاف** ve **العين** sahih bir asıldır; hapsetmeye ve tutulmaya delâlet eder. Denir: **رجلٌ كَعٌّ** ve **كاعٌّ**; yani korkak. Ve korku onu işten **أكَعَّه**. [İbn Düreyd dedi: **كاعَ** denmez; avam onu söylese de([24]); ancak **كَعَّ** denir.] Dedi ki:
*  كعكعهُ حائره عن الدَّقَقْ([25]) *

(**كف**)  **الكاف** ve **الفاء** sahih bir asıldır; sıkmaya ve büzülmeye delâlet eder. Bundan: insanın **الكَفُّ**’u; ona, şeyi kavradığı için böyle ad verildi. Sonra dersin: falanı işten **كففت** ve onu **كفكَفتُه**([26]). Ve insanlardan isteyen adama denir: o **يَستكِفُّ** ve **يتكفَّف**. Asıl budur; sonra kelimeler arasında, mânânın bir kısmında ayrım yaparlar; kıyas birdir: Asma‘î derdi ki: uzayan her şey **كُفّة**’dir; **الكاف**’ın dammesiyle([27]); [**نحو كُفّة**([28])] elbisenin ve benzerinin; o, onun kenarıdır; ona ancak, kıvrılıp tutulmuş olduğu için **كفّة** denmiştir; aynı şekilde kumun **كُفّة**’si([29]). Dedi: yuvarlak olan her şey **كِفّة**’dir; terazi kefesi **كِفَّة الميزان** ve avcının **كِفَّة**’si; o, onun ağıdır. İki kelime, Asma‘î’nin söylediği şeyde farklı olsa da, kıyasları birdir. **المكفوف**: kör. **الكِفَف**’e gelince, dövmede; o, onda bulunan dairelerdir. Ve denir: kavim, şeyin etrafında **استكفَّ**; eğer ona bakarak onun etrafında döndülerse. İbn Mukbil dedi ki:
* بَدَا والعيونُ المستكِفَّةُ تلمحُ([30]) *
Humeyd’in sözüne gelince:
* إلى مستكِفَّاتٍ لهنّ غُروبُ([31]) *
Bir topluluk dedi: onlar gözlerdir. Bir topluluk dedi: onlar toplanmış develerdir. **الغُروب**: gölgeler. Ve şeyi **استكففتُ**: o, elini kaşlarının üzerine koymandır; güneşten gölgelenen kimse gibi, bir şeye bakar: onu görüyor mu; ona ancak, avucunu kaşının üzerine koyması sebebiyle **استكفاف** denmiştir. Ve derler: onu **كَفَّةً كَفَّةً** karşıladım; eğer onu ansızın yakaladıysan; sanki senin avucun onun avucuna değmiş gibi. Ve Allah doğruyu daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- لفظ كل هو لضم أجزاء الشيء، وذلك ضربان:
أحدهما: الضام لذات الشيء وأحواله المختصة به، ويفيد معنى التمام. نحو قوله تعالى: ﴿ولا تبسطها كل البسط﴾ [الإسراء/29]. أي: بسطا تاما، قال الشاعر:
*ليس الفتى كل الفتى ** إلا الفتى في أدبه*
(البيت نسبه السمين في عمدة الحفاظ: كل، إلى لبيد، وليس في ديوانه وهو لليزيدي في الموشى ص 17)
أي: التام الفتوة.
والثاني: الضام للذوات، وذلك يضاف، تارة إلى جمع معرف بالألف واللام. نحو قولك: كل القوم، وتارة إلى ضمير ذلك. نحو: ﴿فسجد الملائكة كلهم أجمعون﴾ [الحجر/30]. وقوله: ﴿ليظهره على الدين كله﴾ [التوبة/33]. أو إلى نكرة مفردة نحو: ﴿وكل إنسان ألزمناه﴾ [الإسراء/13]، ﴿وهو بكل شيء عليم﴾ [البقرة/29] إلى غيرها من الآيات، وربما عري عن الإضافة، ويقدر ذلك فيه نحو: ﴿وكل في فلك يسبحون﴾ [يس/40]، ﴿وكل أتوه داخرين﴾ [النمل/ 87]، ﴿وكلهم آتيه يوم القيامة فردا﴾ [مريم/95]، ﴿وكلا جعلنا صالحين﴾ [الأنبياء/72]، ﴿وكلا من الصابرين﴾ [الأنبياء/85]، ﴿وكلا ضربنا له الأمثال﴾ [الفرقان/39] إلى غير ذلك في القرآن مما يكثر تعداده. ولم يرد في شيء من القرآن ولا في شيء من كلام الفصحاء الكل بالألف واللام، وإنما ذلك شيء يجري في كلام المتكلمين والفقهاء ومن نحا نحوهم (قال ابن منظور: وكل وبعض معرفتان، ولم يجئ عن العرب بالألف واللام، وهو جائز؛ لأن فيهما معنى الإضافة، أضفت أو لم تضف. اللسان (كلل) ). والكلالة: اسم لما عدا الولد والوالد من الورثة، وقال ابن عباس: هو اسم لمن عدا الولد (انظر: الدر المنثور 2/757)، وروي أن النبي صلى الله عليه وسلم سئل عن الكلالة فقال: (من مات وليس له ولد ولا والد) (أخرج عبد بن حميد وأبو داود في المراسيل ص 272 عن أبي سلمة بن عبد الرحمن قال: جاء رجل إلى النبي صلى الله عليه وسلم فسأله عن الكلالة؟ فقال: أما سمعت الآية التي أنزلت في الصيف ﴿يستفتونك قل الله يفتيكم في الكلالة﴾ فمن لم يترك ولد ولا والدا فورثته كلالة. وأخرجه الحاكم موصولا عن أبي سلمة عن أبي هريرة، وقال: صحيح الإسناد على شرط مسلم، ولم يخرجاه. وفيه الحماني، وقال الذهبي: الحماني ضعيف. انظر: المستدرك 4/336؛ والدر المنثور 2/754) فجعله اسما للميت، وكلا القولين صحيح. فإن الكلالة مصدر يجمع الوارث والموروث جميعا، وتسميتها بذلك؛ إما لأن النسب كل عن اللحوق
به، أو لأنه قد لحق به بالعرض من أحد طرفيه، وذلك لأن انتساب ضربان:

أحدهما: بالعمق كنسبة الأب والابن.
والثاني: بالعرض كنسبة الأخ والعم، قال قطرب: الكلالة: اسم لما عدا الأبوين والأخ، وليس بشيء، وقال بعضهم: هو اسم لكل وارث؛ كقول الشاعر:
*والمرء يبخل في الحقو**ق وللكلالة ما يسيم*
(البيت ليزيد بن الحكم، وبعده:
ما بخل من هو للمنو * ن وريبها غرض رجيم
ويرى القرون أمامه * همدوا كما همد الهشيم
وهو في شرح الحماسة للتبريزي 3/106)
من أسام الإبل: إذا أخرجها للمرعى، ولم يقصد الشاعر ما ظنه هذا، وإنما خص الكلالة ليزهد الإنسان في جمع المال؛ لأن ترك المال لهم أشد من تركه للأولاد، وتنبيها أن من خلفت له المال فجار مجرى الكلالة، وذلك كقولك: ما تجمعه فهو للعدو: وتقول العرب: لم يرث فلان كذا كلالة: لمن تخصص بشيء قد كان لأبيه، قال الشاعر:
*ورثتم قناة الملك غير كلالة**عن ابني مناف عبد شمس هاشم*
(البيت للفرزدق من قصيدة يمدح بها سليمان عبد الملك.
وهو في ديوانه ص 612؛ والمجمل 3/765؛ واللسان (كلل) )
والإكليل سمي بذلك لإطافته بالرأس، يقال: كل الرجل في مشيته كلالا، والسيف عن ضريبته كلولا، وكلة، واللسان عن الكلام كذلك، وأكل فلان: كلت راحلته، والكلكل: الصدر.

##### Türkçe

- **لفظ كل**’ün lafzı, şeyin parçalarını bir araya toplamak içindir; bu da iki kısımdır:

Birincisi: şeyin zatını ve ona mahsus hallerini toplayan; ve tamamlık manasını ifade eder. Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿ولا تبسطها **كل البسط**﴾ [الإسراء/29]. Yani: tam bir yayma. Şair dedi ki:
*ليس الفتى **كل الفتى** ** إلا الفتى في أدبه***
Yani: yiğitliğin tamamı.

İkincisi: zatları toplayan; bu ise izafet yapılır: bazen **الألف واللام** ile marife bir ceme izafe edilir. Senin “**كل القوم**” demen gibi; bazen de bunun zamirine. Şu gibi: ﴿فسجد الملائكة **كلهم** أجمعون﴾ [الحجر/30]. Ve O’nun sözü: ﴿ليظهره على الدين **كله**﴾ [التوبة/33]. Yahut müfred nekreye izafe edilir; şu gibi: ﴿و**كل إنسان** ألزمناه﴾ [الإسراء/13]، ﴿وهو ب**كل شيء** عليم﴾ [البقرة/29] ve ayetlerden başkaları. Bazen de izafetten soyutlanır; onda bu takdir edilir; şu gibi: ﴿و**كل** في فلك يسبحون﴾ [يس/40]، ﴿و**كل** أتوه داخرين﴾ [النمل/ 87]، ﴿و**كلهم** آتيه يوم القيامة فردا﴾ [مريم/95]، ﴿و**كلا** جعلنا صالحين﴾ [الأنبياء/72]، ﴿و**كلا** من الصابرين﴾ [الأنبياء/85]، ﴿و**كلا** ضربنا له الأمثال﴾ [الفرقان/39] ve Kur’an’da sayımı çok olan bunun dışındakiler. Kur’an’ın hiçbir yerinde ve fasihlerin sözünün hiçbir yerinde **الكل** **بالألف واللام** gelmemiştir; ancak bu, mütekellimlerin ve fakihlerin ve onların yolunu tutanların sözünde cereyan eden bir şeydir (İbn Manzur dedi: **وكل** ve **وبعض** iki marifedir; Araplardan **بالألف واللام** ile gelmemiştir; hâlbuki caizdir; çünkü ikisinde de izafet manası vardır; izafe etsen de etmesen de. **اللسان** (**كلل**) ). Ve **الكلالة**: mirasçılardan evlat ve baba dışındakiler için bir isimdir. İbn Abbas dedi: o, evlat dışındakiler için bir isimdir (bak: **الدر المنثور** 2/757). Rivayet olundu ki Peygamber صلى الله عليه وسلم’e **الكلالة** hakkında soruldu da şöyle dedi: (Evladı ve babası olmayan kimse) (Abd b. Humeyd ve Ebu Davud **في المراسيل** s. 272’de Ebu Seleme b. Abdurrahman’dan çıkardı; dedi ki: Bir adam Peygamber صلى الله عليه وسلم’e geldi de ona **الكلالة** hakkında sordu; o da dedi ki: Yazın indirilen ayeti işitmedin mi: ﴿يستفتونك قل الله يفتيكم في الكلالة﴾ ; kim evlat ve baba bırakmazsa, onun mirasçıları **كلالة**dır. Hakim bunu Ebu Seleme’den Ebu Hureyre’ye muttasıl olarak çıkardı ve dedi ki: isnadı Müslim’in şartına göre sahihtir; ikisi onu çıkarmadılar. İçinde **الحمّاني** vardır; Zehebi dedi: **الحمّاني** zayıftır. Bak: **المستدرك** 4/336; **الدر المنثور** 2/754). Böylece onu ölü için bir isim kıldı; iki sözün de ikisi sahihtir. Çünkü **الكلالة** bir masdardır; varisi ve miras bırakılanı ikisini birden toplar. Ona bu adın verilmesi ise: ya nesep ona iltihaktan geri kaldığı için; yahut iki ucundan birinden ona enlemesine iltihak ettiği için. Zira intisap iki kısımdır:

Birincisi: derinlemesine; baba ve oğul nisbeti gibi.
İkincisi: enlemesine; kardeş ve amca nisbeti gibi.

Kutreb dedi: **الكلالة**: ebeveyn ve kardeş dışındakiler için bir isimdir; ve bu bir şey değildir. Bazıları dedi: o, her varis için bir isimdir; şairin sözü gibi:
*والمرء يبخل في الحقو**ق وللكلالة ما يسيم*
**أسام الإبل**’den: onları otlağa çıkardığı zaman; ve şairin kastı, bunun zannettiği şey değildir; ancak **الكلالة**yı özellikle zikretti ki insanı mal toplamaktan soğutsun; çünkü malı onlara bırakmak, onu evlatlara bırakmaktan daha şiddetlidir; ve bir uyarı olarak ki malı kendisine bıraktığın kimse, **الكلالة** yolunda cereyan eder. Bu da senin “Topladığın şey düşman içindir” demen gibidir. Araplar der ki: Falan, falan şeyi **كلالة** olarak miras almadı: babasına ait olmuş bir şeyle tahsis olunan kimse için. Şair dedi:
*ورثتم قناة الملك غير كلالة**عن ابني مناف عبد شمس هاشم*
Ve **الإكليل**, başı kuşatması sebebiyle böyle adlandırıldı. Denir ki: adam yürüyüşünde **كلالا** oldu; kılıç darbesinden **كلولا** ve **كلة** oldu; dil de sözden bunun gibi. Ve falan **أكل** etti: biniti yoruldu. Ve **الكلكل**: göğüstür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَلَّ
1 كَلَّ ذ It (the sight) was, or became, dim, dull, or hebetated. (K.) ― -b2- He (a camel) was, or became, fatigued, tired, or wearied. (MA.) ― -b3- كَلَّتِ الأَيْدِى The hands, or arms, became weak; syn. ضعفت [i. e. ضَعَُفَتْ]. (Ham, 296.) [كَلَّ عَنْ فِعْلٍ He was fatigued, or weak, and so disabled, or incapacitated, from doing a thing; like أَعْيَا عَنْهُ, and ضَعَُفَ عَنْهُ: see نُخِبَ and عَرِسَ.] ― -b4- كَلَّتْ أَسْنَانُهُ, (K, art. ضرس,) inf. n. كَلَالٌ, (S, in that art.,) His teeth were set on edge, (TK, in that art.,) by eating, or drinking, what was acid, or sour. (S, K, in that art.) ― -b5- كَلَّ It (a sword, &c.) was blunt, and would not cut. (K, &c.) ― -b6- كُلَّتُهُنَّ for كُلُّهُنَّ: see Bd xxxi., last verse.

كَلَّلَ
2 كَلَّلَ ذ He adorned a thing with gems or jewels.

أَكَلَّ أَسْنَانَهُ
4 أَكَلَّ أَسْنَانَهُ ذ [It set his teeth on edge]; said of acid, or sour, food or drink. (Ibn-'Abbلd, in TA, art. ضرس.) See 1.

كَلٌّ
كَلٌّ ذ A burden; syn. ثِقْلٌ: (S, Mgh, Msb, K:) a person, or persons, whom one has to support: syn. عَيَّلٌ, (K,) and عِيَالٌ: (S, Mgh, Msb, K:) applied to one and to more. (Msb.) See an ex. voce ذِمَّةٌ (last sentence but two).

كُلٌّ
كُلٌّ ذ when preceded by a negative and followed by an exception, means Any one; as in the Kur, xxxviii. 13, اِنْ كُلٌّ اِلَّا كَذَّبَ الرُّسُلَ There was not any one but accused the apostles of lying. See also another ex. voce لَمَّا. ― -b2- See بَعْض. ― -b3- هُوَ العَالِمُ كُلُّ العَالِمِ [lit. He is the possessor of knowledge, the entirety of the possessor of knowledge,] means that he is one who has attained to the utmost degree of the quality thus attributed to him. (Sb, K, TA.) ― -b4- كُلَّمَا Whatever. ― -b5- كُلَّمَا Whenever; as often as; every time that; in proportion as. ― -b6- كُلَّمَنْ Whoever.

كِلَّةٌ
كِلَّةٌ ذ [musquito-curtain]: see أَبُو دِثَارٍ and بَعَضَ.

كُلِّىٌّ
كُلِّىٌّ ذ Relating to all or the whole; universal; total: and often meaning relating to the generality; general; contr. of جُزْئِىٌّ. ― -b2- And, as a subst., A universal; that which comprises all جُزْئِيَّات, or particulars: pl. كُلِّيَّاتٌ. ― -b3- كُلِّيَّةٌ The quality of relating to all or the whole; relation to all or the whole; universality; totality: and often meaning the quality of relating to the generality; generality. ― -b4- الكُلِّيَّاتُ الخَمْسُ, in logic, The Five Predicables: namely, الجِنْسُ Genus, النَّوْعُ Species, الفَصْلُ Difference, الخَلصَّةُ Property, and العَرَضُ Accident.

كَلِيلٌ
كَلِيلٌ ذ Weak, or faint, lightning [app. likened to a blunt sword]. (TA in art. عمل.) ― -b2- كَلِيلُ الظُّفْرِ: see ظُفْرٌ. ― -b3- لِسَانٌ كَلِيلٌ A dull tongue; lacking sharpness. (S. *)

وَرِثَ رَجُلًا كَلَالَةً
وَرِثَ رَجُلًا كَلَالَةً ذ , and عَنْ كَلَالَةٍ, He was heir of a man who left neither parent nor offspring (IbrD.)

الاِكْلِيلُ
الاِكْلِيلُ ذ The 17th Mansion of the Moon; (Kzw;) the head of Scorpio. (Aboo-l-Heythem, quoted in the TA, voce رَقِيبٌ.) ― -b2- الاِكْلِيلُ Three bright stars in [or rather before] the head of Scorpio, [namely g, h, and q,] disposed in a row, transversely. ― -b3- The border of flesh round the nail: (K:) in the TA, art. شظف, اِكْلِيلُ الظُّفُرِ.

مُكَلَّلٌ
مُكَلَّلٌ ذ Adorned with gems or jewels. (L, art. نجد; a common meaning.)

##### Türkçe

**كَلَّ**
1 **كَلَّ** ذ It (görme) loşlaştı yahut loşlaştı; donuklaştı yahut donuklaştı; yahut uyuştu. (K.) ― -b2- O (bir deve) yoruldu yahut yoruldu; bitkin düştü yahut bitkin düştü; usanıp yıprandı. (MA.) ― -b3- **كَلَّتِ الأَيْدِى** Eller yahut kollar zayıfladı; eşanlamlısı **ضعفت** [yani **ضَعَُفَتْ**]. (Ham, 296.) [**كَلَّ عَنْ فِعْلٍ** O, bir şeyi yapmaktan yoruldu yahut zayıfladı; böylece (onu yapmaktan) alıkonuldu yahut aciz kaldı; **أَعْيَا عَنْهُ** ve **ضَعَُفَ عَنْهُ** gibi: **نُخِبَ** ve **عَرِسَ**’e bak.] ― -b4- **كَلَّتْ أَسْنَانُهُ**, (K, md. **ضرس**, ) mastarı **كَلَالٌ**, (S, o maddede,) Dişleri kamaştı, (TK, o maddede,) ekşi yahut mayhoş olanı yiyip içmek sebebiyle. (S, K, o maddede.) ― -b5- **كَلَّ** O (bir kılıç vb.) köreldi ve kesmez oldu. (K, vb.) ― -b6- **كُلَّتُهُنَّ** **كُلُّهُنَّ** yerine: Bd xxxi., son âyete bak.

**كَلَّلَ**
2 **كَلَّلَ** ذ O, bir şeyi mücevherlerle yahut cevherlerle süsledi.

**أَكَلَّ أَسْنَانَهُ**
4 **أَكَلَّ أَسْنَانَهُ** ذ [Dişlerini kamaştırdı]; ekşi yahut mayhoş yiyecek yahut içecek hakkında söylenir. (İbn-‘Abbād, TA’da, md. **ضرس**.) 1’e bak.

**كَلٌّ**
**كَلٌّ** ذ Bir yük; eşanlamlısı **ثِقْلٌ**: (S, Mgh, Msb, K:) kişinin geçindirmek zorunda olduğu bir kimse yahut kimseler: eşanlamlısı **عَيَّلٌ**, (K,) ve **عِيَالٌ**: (S, Mgh, Msb, K:) bir için de daha çok için de kullanılır. (Msb.) **ذِمَّةٌ** maddesinde (sondan ikinci cümle) bir örneğe bak.

**كُلٌّ**
**كُلٌّ** ذ bir olumsuzdan önce gelip bir istisnadan sonra geldiğinde, “herhangi biri” mânasına gelir; Kur, xxxviii. 13’teki **اِنْ كُلٌّ اِلَّا كَذَّبَ الرُّسُلَ** gibi: Elçileri yalancılıkla itham etmeyen hiçbir kimse olmadı. **لَمَّا** maddesinde başka bir örneğe de bak. ― -b2- **بَعْض**’a bak. ― -b3- **هُوَ العَالِمُ كُلُّ العَالِمِ** [lafzen: O, bilginin sahibi, bilginin sahibinin tamamıdır,] kendisine nisbet edilen bu vasfın en uç derecesine ulaşmış bir kimse olduğu mânasına gelir. (Sb, K, TA.) ― -b4- **كُلَّمَا** Her ne. ― -b5- **كُلَّمَا** Ne zaman ki; her ne kadar; her defa ki; -dıkça. ― -b6- **كُلَّمَنْ** Her kim.

**كِلَّةٌ**
**كِلَّةٌ** ذ [sivrisinek perdesi]: **أَبُو دِثَارٍ** ve **بَعَضَ**’a bak.

**كُلِّىٌّ**
**كُلِّىٌّ** ذ Hepsine yahut bütüne ilişkin; tümel; toplam: ve çoğu kez genelliğe ilişkin mânasında; genel; **جُزْئِىٌّ**’nin zıddı. ― -b2- Ve isim olarak, Bir tümel; bütün **جُزْئِيَّات**ı yahut tikelleri içine alan şey: çoğulu **كُلِّيَّاتٌ**. ― -b3- **كُلِّيَّةٌ** Hepsine yahut bütüne ilişkin olma niteliği; hepsine yahut bütüne nisbet; tümellik; toplamlilik: ve çoğu kez genelliğe ilişkin olma niteliği; genellik. ― -b4- **الكُلِّيَّاتُ الخَمْسُ**, mantıkta, Beş Tümel: yani, **الجِنْسُ** Cins, **النَّوْعُ** Tür, **الفَصْلُ** Ayrım, **الخَلصَّةُ** Hassa, ve **العَرَضُ** Araz.

**كَلِيلٌ**
**كَلِيلٌ** ذ Zayıf yahut sönük şimşek [görünüşe göre körelmiş kılıca benzetilmiştir]. (TA, md. **عمل**.) ― -b2- **كَلِيلُ الظُّفْرِ**: **ظُفْرٌ**’a bak. ― -b3- **لِسَانٌ كَلِيلٌ** Donuk bir dil; keskinlikten yoksun. (S. *)

**وَرِثَ رَجُلًا كَلَالَةً**
**وَرِثَ رَجُلًا كَلَالَةً** ذ , ve **عَنْ كَلَالَةٍ**, O, ana-baba da evlât da bırakmayan bir adamın mirasçısı oldu. (IbrD.)

**الاِكْلِيلُ**
**الاِكْلِيلُ** ذ Ayın 17. menzili; (Kzw;) Akrep’in başı. (Aboo-l-Heythem, TA’da, **رَقِيبٌ** maddesinde nakledilmiştir.) ― -b2- **الاِكْلِيلُ** Akrep’in başında [daha doğrusu önünde] sırayla, enlemesine dizilmiş üç parlak yıldız, [yani g, h, ve q]. ― -b3- Tırnak çevresindeki et kenarı: (K:) TA’da, md. **شظف**, **اِكْلِيلُ الظُّفُرِ**.

**مُكَلَّلٌ**
**مُكَلَّلٌ** ذ Mücevherlerle yahut cevherlerle süslenmiş. (L, md. **نجد**; yaygın bir mânadır.)
