# كمأ (ك-م-أ) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%A3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%85%D8%A3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - م - أ
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: كمء

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%A3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والميم و"وايء" معهما
ك و م، م ك و، ك م ي، ك م أ، أ ك م مستعملات كوم: ناقةٌ كَوْماء: طويلة السنام عظيمة، والجميع: كُومٌ.
والكَوَمُ: العظم في كل شيء.
مكو: المُكاءُ: الصفير، في قوله سبحانه: "وما كان صلاتهم عند البيت إلا مُكاءً وتصدية" فالتصدية: التصفيق باليدين، كانوا يطوفون بالبيت عراة يصفرون بأفواههم، ويصفقون بأيديهم. وقد مكا الإنسان يَمْكُو مُكاءً، أي: صفر بفيه.
والمَكا، مقصور، مجثم الأرنب والثعلب، والمكْوُ: لغة في المكا، قال يصف إبطي الناقة من انفراجها:
كأن خليفي زورها ورحاهما		بنى مَكَوَيْنَ ثلما بعد صيدن
وقال الطرماح يصف أرضاً.
كَمْ بها من مَكْوِ وحشية		قيض في منتثل أو شيام
المُنْتَثَلُ: الذي أخرج ترابه، والشيام: الذي لم يحفر. قيل: مكو بلا همز، والجميع: الأَمْكاء.
كمي: كَمَى الشهادة يَكْميها كَمْياً، أي: كَتَمها.
والكَمِيُّ: الشجاع، سمي به، لأنه يَتَكَمَّى في السلاح، أي: يتغطى به.
وتَكَمَّتْهُمُ الفتنة إذا غشيتهم، قال العجاج:
بل لو شهدت الناس إذا تُكُمُّوا
أي تَكمَّتْهُمُ الفتنة والشر. ويقال: تكنتهم بمعناه.
وتَكَمّاهُ بالسيف، أي: علاه.
كمأ: الكَمْأُة: نبات ينقض الأرض، فيخرج كما يخرج الفطر، وأحدها: كَمْءٌ، والجميع: الكَمْأَةُ، وثلاثة أَكْمُؤٍ.
أكم: الأكَمَةُ: تل من قف. والجميع: الأكَمُ والأكُمُ والآكامُ، وهو من حجر واحد.
والْمَأْكَمَتانِ: لحمتان بين العجز والمتنين، والجميع: المآكم.
قال:
إذا ضربتها الريح في المرط أشرفت		مآكِمُها والزل في الريح تفـضـح

##### Türkçe

**الكاف** ve **الميم** ve “**وايء**” bunlarla birlikte

ك و م، م ك و، ك م ي، ك م أ، أ ك م kullanımdadır: **كوم**: **ناقةٌ كَوْماء**: hörgücü uzun, büyük (olan). Ve hepsi: **كُومٌ**.

Ve **الكَوَمُ**: her şeyde kemik.

مكو: **المُكاءُ**: ıslık; Yüce’nin sözü’nde: “**وما كان صلاتهم عند البيت إلا مُكاءً وتصدية**” ; **التصدية**: ellerle alkış. Ev(in) etrafında çıplak olarak tavaf ederlerdi; ağızlarıyla ıslık çalarlar ve elleriyle alkışlarlardı. Ve insan **مكا** eder; **يَمْكُو** **مُكاءً**; yani: ağzıyla ıslık çaldı.

Ve **المَكا** (maksur): tavşanın ve tilkinin çömelme yeri; ve **المكْوُ**: **المكا** hakkında bir lehçe. Devenin koltuk altlarını, açılmalarından dolayı vasfederken dedi ki:
كأن خليفي زورها ورحاهما		بنى مَكَوَيْنَ ثلما بعد صيدن
Ve الطرماح bir yeri vasfederken dedi:
كَمْ بها من مَكْوِ وحشية		قيض في منتثل أو شيام
**المُنْتَثَلُ**: toprağı çıkarılmış olan; ve **الشيام**: kazılmamış olan. Denildi ki: **مكو** hemzesizdir; ve hepsi: **الأَمْكاء**.

كمي: **كَمَى** şehadeti **يَكْميها** **كَمْياً**; yani: onu gizledi.

Ve **الكَمِيُّ**: yiğit; onunla adlandırıldı; çünkü o silah içinde **يَتَكَمَّى** eder; yani: onunla örtünür.

Ve fitne onları kapladığında **تَكَمَّتْهُمُ الفتنة**; العجاج dedi ki:
بل لو شهدت الناس إذا تُكُمُّوا
yani fitne ve şer onları **تَكمَّتْهُمُ** etti. Ve “**تكنتهم**” denir; onun manasıyla.

Ve onu kılıçla **تَكَمّاهُ** etti; yani: onun üzerine çıktı.

كمأ: **الكَمْأُة**: yeri yarıp çıkan bir bitki; mantarın çıktığı gibi çıkar. Ve onun teki: **كَمْءٌ**; ve hepsi: **الكَمْأَةُ**; ve üçü: **أَكْمُؤٍ**.

أكم: **الأكَمَةُ**: sert topraktan bir tepe. Ve hepsi: **الأكَمُ** ve **الأكُمُ** ve **الآكامُ**; ve o tek bir taştandır.

Ve **الْمَأْكَمَتانِ**: sağrı ile iki bel kemiği arasında iki et parçası; ve hepsi: **المآكم**.

Dedi ki:
إذا ضربتها الريح في المرط أشرفت		مآكِمُها والزل في الريح تفـضـح

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%A3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكَمْأَةُ واحدها كَمْءٌ على غير قياس، وهو من النوادر، تقول: هذا كمْءٌ وهذان كمْآنِ وهؤلاء أكْمُؤٌ ثلاثةٌ، فإذا كثَّرتَ في الكَمْأَةُ. وكمَأْتُ القومَ كَمْأً: أطْعَمْتهم الكَمْأَةَ. وخرج الناس يتَكَمَّؤُون، أي يجتنون الكَمْأَةَ. وأكْمَأَتِ الأرضُ: كثُرت كَمْأَتُها. وقولهم: أكْمَأَتْ فلاناً السِنُّ، أي شيَّخته. وكمِئَتْ رِجلي: تشقَّقتْ. الكسائي: كَمِئَ الرجلُ، إذا حَفى ولم يكن عليه نَعْلٌ.

##### Türkçe

**الكَمْأَةُ**’nin teki, القياس’a aykırı olarak **كَمْءٌ**’dur; bu da nadirlerdendir. Şöyle dersin: “Bu bir **كمْءٌ**’dür; şu ikisi iki **كمْآنِ**’dır; şunlar üç **أكْمُؤٌ**’dür.” Artırdığın zaman ise **الكَمْأَةُ**’de (çoğaltırsın).

**وكمَأْتُ القومَ كَمْأً**: Onlara **الكَمْأَةَ** yedirdim.

İnsanlar **يتَكَمَّؤُون** diye çıktılar; yani **الكَمْأَةَ** topluyorlar.

**وأكْمَأَتِ الأرضُ**: **كَمْأَتُها** çoğaldı.

Onların sözü: **أكْمَأَتْ فلاناً السِنُّ**; yani onu ihtiyarlattı.

**وكمِئَتْ رِجلي**: Ayağım çatladı.

el-Kisâî: **كَمِئَ الرجلُ**, yani nalın olmaksızın yalınayak kaldığı zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%A3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك م ( و ا ي ء )
كمى ، كمأ ، كمو ، كوم ، وكم ، أكم ، مكا ، ومك .
كمى : قال أبو العباس : اختلف الناسُ في الكَمِيِّ من أَيِّ شيءٍ أُخِذَ ؟ .
فقال طائفةٌ : سُمِّيَ كمِيّاً لأنه يَكْمِي شجاعَتَه لوَقْتِ حاجته إليها ، ولا يُظْهِرُها مُتَكَثِّراً بها ، ولكنّه إذا احتاجَ إليها أَظْهَرَها .
وقال بعضُهم إنما سُمِّيَ كَمِيّاً لأنَّه لا يَقْتُلُ إلاَّ كَمِيّاً ، وذلك أن العربَ تأْنفُ من قَتْلِ الأخِسَّاء .
والعربُ تقولُ : القومُ قد تُكمُّوا ، وقَدْ تشُرِّفُوا وتُزُوِّرُوا إذا قُتِلَ كمِيُّهُمْ وشَرِيفُهُمْ وزَوَيْرُهُم ، ومنه قولُه :
بَلْ لَوْ شَهِدْتَ القَوْمَ إذا تُكُمُّوا
وقال ابن بُزُرْجَ : رَجُلٌ كَمِيٌّ بَيِّنُ الكِمَايَةِ .
وقال : والكَمِيُّ على وَجْهَيْنِ : الكَمِيُّ في سِلاَحِهِ ، والكَمِيُّ : الحافظُ لِسِرِّه .
قال : والكامِي للشَّهَادَة : الذي يَكْتُمُهَا .
ويقال : ما فلانٌ بِكَمِيَ ولا نَكِيَ أي لا يَكْمِي سرَّهُ ، ولا يَنْكِي عدُوَّه .
وقال ابن الأعرابي : كلَّ مَنْ تَعَمَّدْتَه فقد تكَمَّيْتَه ، وسمي الكَمِيُّ كَمِيّاً لأنَّه يتَكَمَّى الأقْرَانَ أي يَتَعَمَّدُهُم .
وقال : وأَكْمَى : كَتَمَ شَهَادَتَه ، وأَكْمَى : سَتَر مَنْزلَه مِنَ العُيُون .
وأَكْمَى : قَتَل كَمِيَّ العَسْكَرِ .
وقال الليث : تَكَمَّتْهُمُ الفِتْنَةُ إذا غَشِيَتْهُم ، وتَكَمَّى في سِلاَحِهِ إذا تَغَطَّى به .
وفي الحديث ( أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه مَرَّ على أبْوَابِ دُورِ مُسْتَفِلةٍ . فقال : اكْمُوهَا أي اسْتُرُوهَا لِئَلاَّ تقعَ عيونُ الناسِ عليها .
كوم : ورُوي من وجه آخر . . . أكِيمُوها ) أي ارْفَعُوهَا لِئَلاَّ يَهْجُمُ السَّيْلُ عليها ، مأخوذٌ من الكَوْمَةِ وهي الرَّمْلَةُ المُشْرِفَةُ ، ومن النَّاقةِ الكَوْمَاءِ ، وهي الطويلة السَّنَامِ ،
والكَوَمُ : عِظَمٌ في السَّنَامِ .
ويقال لِلْفَرسِ في السِّفَادِ : كامَ يكُومُ كَوْماً ، وكذلك كلّ ذي حافرٍ من بَغْلٍ أو حِمَارٍ .
ويقال للعقربِ أيضاً : كامَ يكُومُ كَوْماً ، وأنشد أبو عبيد :
كأنّ مَرْعَى أُمَّكُمْ إذْ غَدَتْ
عَقْرَبَةٌ يكُومُهَا عُقْرُبَان
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : يقال للحمار باكَهَا ، وللفرس : كامَها .
وقال ابن الأعرابي : كامَ الحِمَارُ أيضاً .
وقال ابن شميلٍ : الكُومَةُ : تراب مجتمعٌ طُولُه في السَّمَاء ذرَاعَانِ وثُلُثٌ ، ويكونُ من الحجارة والرّمْلِ ، والجميع : الكُومُ .
وقد كَوَّمَ الرّجُلُ ثِيَابَه في ثَوْبٍ واحدٍ إذا جمعها فيه .
وفي الحديث ( أنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) رَأَى في نَعَمِ الصَّدَقَةِ ناقةً كَوْمَاءَ ) وهي الضَّخْمَةُ السّنَامِ ، وبَعيرٌ أكْوَمُ ، والجميعُ : كُومٌ ، وقال الشاعر :
رِقابٌ كالمَوَاجِنِ خاظِيَاتٌ
وأَسْتَاهٌ على الأكْوَارِ كُومُ
والاكْتِيامُ : القُعُودُ على أَطْرَافِ الأصابع ، تقول : اكْتَمْتُ له ، وتَطَالَلْتُ له ، ورَأَيْتُه مُكْتَاماً على أَطْرَافِ أصابع رِجْلِه .
كمأ : ( أبو عبيد عن الكسائي ) : كَمِىءَ الرَّجُلُ يَكْمَأَ كَمَأً ، مَهْمُوزاً إذا حَفِيَ وعليه نَعْلٌ ، وأنشد شمرٌ :
وأَنْشُدُ بالله مِنَ النَّعْلَيْنِهْ
نِشْدَةَ شَيْخٍ كَمِىءِ الرِّجْلَيْنِهْ
وقال الكسائي أيضاً فيما رَوَى أبو عبيد عنه : فإن جَهِلَ الرَّجُلُ الخَبرَ قال : كَمِئْتُ الأخبارَ أَكْمأُ عنها ، وغَبِيتُ عنها : مثلُها .
( شمرٌ ) : الكَمَّاءُ الذي يتَّبعُ الكَمْأَةَ ، وسمعتُ أعرابيّاً يقول : بنو فلانٍ يَقْتلُونَ الكَمّاءَ والضَّعِيفَ .
( أبو عبيد عن الأحمر ) : الكَمْأةُ : هي التي إلى الغُبْرَةِ والسّوادِ ، والجَبْأَة إلى الحُمْرة ، والفِقَعَةُ : البِيضُ .
وقال أبو الهيثم كَمْءٌ للواحد ، وجمْعُه : كَمْأةٌ ، ولا يُجْمعُ على فَعْلَة إلاَّ كمْءٌ وكَمْاةٌ ، ورَجْلٌ ورَجْلَة .
ويقال : خرجَ المُتَكَمِّئُونَ ، وهم الذين يطلُبَون الكَمْأةَ ، وأكْمأتِ الأرضُ فهي مُكْمِئَةٌ إذا كَثُر كَمْأتُها .
( شمر عن ابن الأعرابي ) : يجمعُ كَمْءٌ : أكْمُؤاً ، وجمع أَكْمُؤ : كَمْأةٌ .
وقال غيره يقال للواحدةِ : كمأةٌ .
وحكى شمرٌ عن زَيدِ بن كَثْوَةَ مثلَ ما قال أبو الهيثم .
( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) : تلَمَّعَتْ عليه الأرْضُ ، وتكَمَّأَت عليه إذَا غَيَّبَتْه
وذهبت به .
أكم : قال الليث : الأكَمَةُ : تَلٌّ منَ القُفِّ ، والجميعُ : الأكَمُ والإكَامُ والأكُمُ ، والآكامُ ، وهو حَجَرٌ واحِدٌ .
والمأْكَمَتانِ : لَحْمَنَانِ بين العَجُزِ والمَتْنَيْنِ والجميعُ : المآكِمُ .
وقال ابن شميل : الأكَمةُ : قُفٌّ غيرَ أنّ الأكمَة أَطْوَلُ في السَماءِ وأَعْظمُ .
ويقال : الأكَمُ : أَشْرَافٌ في الأرضِ كالرَّوَابِي .
يقال : هو ما اجتمعَ من الحجارة في مكانٍ واحد ، فرُبَّما غَلُظَ ، وربما لم يغلُظُ .
ويقال : الأكمَةُ : ما ارتفع على القُفِّ مُلَمْلَمٌ مُصَعِّدٌ في السّماءِ ، كثيرُ الحجارة .
ويقال : أُكْمٌ لجميع الأكمَةِ .
وروى ابنُ هانىءٍ عن زَيْد بن كَثْوَة أَنَّه قال : من أَمْثَالِهِم ( حَبَسْتُمُوني ووَرَاءَ الأكمَةِ ما ورَاءَهَا ) قالتْها امرأةٌ كانت واعَدَت تبَعاً لها أَنْ تأْتِيَهُ ورَاءَ الأكمَةِ إذا جَنَّ رُؤيٌ رُؤْياً فبينما هي مُعِيرَةٌ في مَهْنَةِ أهلها إذ مَسَّهَا شَوقٌ إلى موعدها ، وطال عليها المُكْتُ وصَخِبَتْ فَخَرَجَ منها الذي كانت لا تُريدُ إظْهَارَه .
وقالت : ( حبَسْتُمُونِي ووَرَاءَ الأكمَةِ ما ورَاءَهَا ) .
يقال ذلك عند الهزء بكُلِّ مَنْ أَخْبر عن نفْسِه ساقِطاً مّا لا يُريدُ إظْهارَهُ رؤيٌ رُؤْياً : شخْصٌ شخْصاً .
مكا : قال الله جلَّ وعزَّ : ( وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِندَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكَآءً وَتَصْدِيَةً ) ( الأنفال : 35 ) .
أخبرني المنذريُّ عن الحَرَّانِيِّ عن ابن السكيت قال : المُكاءُ : الصَّفيرُ .
قال : والأصْواتُ مضْمُومَةٌ إلاَّ حَرْفَينِ ، النِّداءُ والغِنَاءُ ، وقال حسان :
صَلاَتُهُمُ التَّصَدِّي والمُكَاءُ
وقال الليثُ : كانوا يطوفونَ بالبَيْتِ عُراةً يصْفِرونَ بأفْوَاهِهم ، ويُصَفِّقُونَ بأيْدِيهم .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) قال : إذا كانت اسْتُه مَكْشُوفَة مَفْتُوحَة قيل : مَكَت استه تمْكو مُكَاءً .
ويقال للطعنة إذا فَهَقَتْ فَاها : مَكَتْ تَمْكو ، وقال عنترة :
تَمْكُو فَرِيصَتُه كشِدْقِ الأعْلَمِ
والمكَّاء : طائِرٌ يأْلفُ الريف ، وجَمْعُه : المكَاكِيُّ ، وهو : فُعَّالٌ من مَكَا إذا صَفَر .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : يقال لجُحْرِ الثعلب والأرْنب : مَكَاً ومكْوٌ ، وجمعُه أَمْكَاءٌ ، ويُثَنَّى مَكاً : مَكَوانِ . وقال الشاعر :
بُنَى مَكَوَيْنِ ثُلِّما بَعْدَ صَيْدَنِ
( عمرٌ و عن أبيه ) : تَمَكَّى الغلامُ إذا تطهَّرَ
للصلاة ، وكذلك : تَطَهّرَ وتكَرَّع .
وأنشد :
كالمُتَمكِّي بدَمِ القَتِيل
( أبو عبيدة ) : تمكَّى الفرسُ تمكِّياً إذا ابتَلَّ بالعرَق . وأنشد :
والقَوْدُ بَعْدَ القَوْدِ قد تَمَكيْن
أي ضَمَرْنَ بما سالَ من عَرَقهنَّ .
ويقال : مَكِيَتْ يدُه تَمْكَى مَكاً شديداً إذا غلظَتْ .
وكم ومك : ( أبو عبيد عن الكسائي ) : الْمَوْكُومُ : المَوْقُومُ : الشديدُ الحُزْن ، وقد وَكَمَهُ الأمْرُ ، ووَقَمه .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الوَكْمةُ : الغَيْظَةُ المُشْبَعةُ ، والوَمْكَةُ : الفَسْخةُ .
( كمى ) : وأمّا قولُهم : كمَا ، فهي في الأصْل ما أُدْخِلَ عليها كافُ التَّشبيه ، وهذا أكْثرُ الكلام .
وقد قال بعضُهم : إنَّ العربَ تَحْذِفُ الياءَ من كَيْمَا فتجعلُه كَمَا ، ويقول الرَّجُلُ لصاحبه : اسْمَعْ كَمَا أُحَدِّثُك معناه كيما أُحَدثك ويَرْفَعون بها الفعلَ ويَنْصُبون .
قال عديّ بن زيد :
اسمَعْ حديثاً كَمَا يوماً تحدِّثُه
عن ظَهْرِ غَيْبٍ إذا ما سائلٌ سألا
مَنْ نصبَ فبمعنى كَيْ ، ومن رفعَ فلأنه على غَيْرِ لَفْظِ كَيْمَا .

##### Türkçe

ك م ( **و** **ا** **ي** **ء** )
**كمى** , **كمأ** , **كمو** , **كوم** , **وكم** , **أكم** , **مكا** , **ومك** .

**كمى** : Ebü’l-Abbâs dedi: İnsanlar **الكَمِيِّ**’nin hangi şeyden alındığı hususunda ihtilaf ettiler?

Bir taife dedi ki: Ona **كمِيّاً** denildi; çünkü o, cesaretini ona ihtiyaç duyacağı vakit için gizler; onunla çokluk taslayarak onu ortaya koymaz; fakat ona ihtiyaç duyduğunda onu ortaya koyar.

Bazıları da dedi ki: Ona ancak **كَمِيّاً** denildi; çünkü o, ancak **كَمِيّاً** öldürür; bu da şudur ki Araplar, en aşağıların öldürülmesinden çekinirler.

Araplar der ki: Kavim **تُكمُّوا** oldu; ve **تشُرِّفُوا** ve **تُزُوِّرُوا** oldu; onların **كمِيُّهُمْ**’i, **شَرِيفُهُمْ**’i ve **زَوَيْرُهُم**’u öldürüldüğü zaman. Ve ondandır onun sözü:
بَلْ لَوْ شَهِدْتَ القَوْمَ إذا تُكُمُّوا

İbn Büzurc dedi: **رَجُلٌ كَمِيٌّ بَيِّنُ الكِمَايَةِ**.

Ve dedi: **الكَمِيُّ** iki vech üzeredir: silahında olan **الكَمِيُّ**, ve **الكَمِيُّ**: sırrını koruyan.

Dedi: Şahitliği gizleyen için **الكامِي**: onu gizleyen kimsedir.

Ve denir: Falan kimse **بِكَمِيَ** değildir ve **نَكِيَ** değildir; yani sırrını **يَكْمِي** etmez ve düşmanını **يَنْكِي** etmez.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Her kimi kasdettiysen onu **تكَمَّيْتَه** etmişsindir; ve **الكَمِيُّ**’ye **كَمِيّاً** denildi; çünkü o, akranları **يتَكَمَّى** eder; yani onları kasdeder.

Ve dedi: **أَكْمَى**: şahitliğini gizledi; ve **أَكْمَى**: menzilini gözlerden örttü.

Ve **أَكْمَى**: ordunun **كَمِيَّ**’sini öldürdü.

Leys dedi: Fitne onları bürüdüğü zaman **تَكَمَّتْهُمُ الفِتْنَةُ**; ve silahında **تَكَمَّى** etti: onunla örtündüğü zaman.

Hadiste: (Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) mütevazi evlerin kapıları üzerine uğradığı; sonra dedi ki: **اكْمُوهَا**; yani insanların gözleri onların üzerine düşmesin diye onları örtün.)

**كوم** : Başka bir vecihten rivayet olundu: ... **أكِيمُوها**; yani sel onun üzerine ansızın hücum etmesin diye onu yükseltin; **الكَوْمَةِ**’den alınmıştır; o da yüksekçe kum tepeciğidir; ve **النَّاقةِ الكَوْمَاءِ**’dan; o da hörgücü uzun olandır,

ve **الكَوَمُ**: hörgüçte büyüklüktür.

Ve aygırın aşımda oluşu için denir: **كامَ يكُومُ كَوْماً**; ve aynı şekilde katır veya eşekten her toynaklı için.

Ve akrep için de denir: **كامَ يكُومُ كَوْماً**. Ebû Ubeyd şu beyti okudu:
كأنّ مَرْعَى أُمَّكُمْ إذْ غَدَتْ
عَقْرَبَةٌ يكُومُهَا عُقْرُبَان

(Ebû Ubeyd, Asma‘î’den): Eşeğe “**باكَهَا**” denir; ata ise: “**كامَها**”.

İbnü’l-A‘râbî dedi: Eşek de **كامَ** etti.

İbn Şümeyl dedi: **الكُومَةُ**: göğe doğru yüksekliği iki zira ve üçte bir olan toplanmış topraktır; taş ve kumdan olur; çoğulu: **الكُومُ**.

Adam elbiselerini tek bir elbise içinde topladığı zaman: **كَوَّمَ** etti.

Hadiste: (Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) sadaka hayvanları içinde **ناقةً كَوْمَاءَ** gördüğü) yani hörgücü iri olan; ve **بَعيرٌ أكْوَمُ**; çoğulu: **كُومٌ**. Şair dedi ki:
رِقابٌ كالمَوَاجِنِ خاظِيَاتٌ
وأَسْتَاهٌ على الأكْوَارِ كُومُ

**والاكْتِيامُ**: parmak uçları üzerinde oturmaktır. Dersin ki: **اكْتَمْتُ له** ve **تَطَالَلْتُ له**; ve onu, ayağının parmak uçları üzerinde **مُكْتَاماً** gördüm.

**كمأ** : (Ebû Ubeyd, Kisâî’den): **كَمِىءَ الرَّجُلُ يَكْمَأَ كَمَأً**; hemzeli olarak: nal varken ayağı çıplaklaşıp yaralandığı zaman. Şemmer şu beyti okudu:
وأَنْشُدُ بالله مِنَ النَّعْلَيْنِهْ
نِشْدَةَ شَيْخٍ كَمِىءِ الرِّجْلَيْنِهْ

Kisâî de, Ebû Ubeyd’in ondan rivayet ettiği şeyde dedi ki: Adam haberi bilmezse der ki: **كَمِئْتُ الأخبارَ أَكْمأُ عنها**; ve **غَبِيتُ عنها**: onun gibidir.

(Şemmer): **الكَمَّاءُ**: **الكَمْأَةَ**’yi takip eden kimsedir. Bir bedevîyi şöyle derken işittim: Falan oğulları **الكَمّاءَ**’yı ve zayıfı öldürürler.

(Ebû Ubeyd, Ahmer’den): **الكَمْأةُ**: kül rengine ve siyaha çalan olandır; **الجَبْأَة** kırmızıya çalan olandır; **الفِقَعَةُ**: beyazlardır.

Ebû’l-Heysem dedi: Tekili için **كَمْءٌ**, çoğulu: **كَمْأةٌ**; ve **فَعْلَة** üzere cem‘ edilmez; ancak **كمْءٌ** ve **كَمْاةٌ**, ve **رَجْلٌ** ve **رَجْلَة**.

Ve denir: **خرجَ المُتَكَمِّئُونَ**; onlar **الكَمْأةَ** arayan kimselerdir. Ve yer **أكْمأتِ** etti; o **مُكْمِئَةٌ**’dir; **كَمْأتُها** çoğaldığı zaman.

(Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den): **كَمْءٌ** cem‘ edilir: **أكْمُؤاً**; ve **أَكْمُؤ**’nun cem‘i: **كَمْأةٌ**.

Başkası dedi: Bir tanesine **كمأةٌ** denir.

Şemmer, Zeyd b. Kesve’den, Ebû’l-Heysem’in dediği gibi olanı nakletti.

(Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den): Yer onun üzerine parladı; ve yer onun üzerine **تكَمَّأَت** etti; onu gizlediği ve onu alıp götürdüğü zaman.

**أكم** : Leys dedi: **الأكَمَةُ**: **القُفِّ**’ten bir tepedir; çoğulu: **الأكَمُ** ve **الإكَامُ** ve **الأكُمُ**, ve **الآكامُ**; ve o, tek bir taştır.

**والمأْكَمَتانِ**: kaba et ile iki yan arasındaki iki et parçasıdır; çoğulu: **المآكِمُ**.

İbn Şümeyl dedi: **الأكَمةُ**: **قُفٌّ**’tür; ancak **الأكمَة** göğe doğru daha uzun ve daha büyüktür.

Ve denir: **الأكَمُ**: yerdeki yükseltilerdir; tepeler gibidir.

Denir: O, taşların tek bir yerde toplanmış olanıdır; bazen kalınlaşır, bazen kalınlaşmaz.

Ve denir: **الأكمَةُ**: **القُفِّ** üzerinde yükselmiş, toparlanmış, göğe doğru yükselen, taşları çok olan şeydir.

Ve denir: **أُكْمٌ** bütün **الأكمَة** için.

İbn Hânî’, Zeyd b. Kesve’den rivayet etti: O dedi ki: Onların mesellerindendir: (**حَبَسْتُمُوني ووَرَاءَ الأكمَةِ ما ورَاءَهَا**) Bunu, bir tâbi‘ine, **الأكمَة**’nin arkasına, gece karardığı zaman geleceğine söz vermiş bir kadın söylemiştir. Derken o, ailesinin işinde ödünç alan bir halde iken, ona vaadine bir özlem dokundu; **المُكْتُ** ona uzadı; gürültü etti; böylece ondan, ortaya koymak istemediği şey çıktı.

Ve dedi: (**حبَسْتُمُونِي ووَرَاءَ الأكمَةِ ما ورَاءَهَا**).

Bu, kendisi hakkında, ortaya koymak istemediği düşük bir şeyi haber veren herkesle alay ederken söylenir. **رؤيٌ رُؤْياً**: bir şahsın bir şahsı.

**مكا** : Allah azze ve celle dedi: ( **وَمَا كَانَ صَلاَتُهُمْ عِندَ الْبَيْتِ إِلاَّ مُكَآءً وَتَصْدِيَةً** ) (Enfâl: 35).

Münzirî bana, Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi ki: **المُكاءُ**: ıslıktır.

Dedi: Sesler dammelidir; iki harf hariç: **النِّداءُ** ve **الغِنَاءُ**. Hassân dedi ki:
صَلاَتُهُمُ التَّصَدِّي والمُكَاءُ

Leys dedi: Onlar Beyt’in etrafında çıplak dolaşırlar; ağızlarıyla ıslık çalarlar; elleriyle alkışlarlar.

(Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den) dedi: Eğer onun kıçı açık, açılmış olursa: **مَكَت استه تمْكو مُكَاءً** denir.

Ve denir: Mızrak darbesi ağzını açıp genişlettiği zaman: **مَكَتْ تَمْكو**. Antere dedi ki:
تَمْكُو فَرِيصَتُه كشِدْقِ الأعْلَمِ

**والمكَّاء**: kırları seven bir kuştur; çoğulu: **المكَاكِيُّ**; ve o, **مَكَا** “ıslık çaldı”dan **فُعَّالٌ**’dır.

(Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den): Tilki ve tavşan deliğine **مَكَاً** ve **مكْوٌ** denir; çoğulu **أَمْكَاءٌ**; **مَكاً** ikil yapılır: **مَكَوانِ**. Şair dedi ki:
بُنَى مَكَوَيْنِ ثُلِّما بَعْدَ صَيْدَنِ

(Amr ve babasından): Oğlan namaz için temizlendiği zaman **تَمَكَّى** eder; aynı şekilde: **تَطَهّرَ** ve **تكَرَّع**.

Ve şu beyti okudu:
كالمُتَمكِّي بدَمِ القَتِيل

(Ebû Ubeyde): At terle ıslandığı zaman **تمكَّى** eder, **تمكِّياً**. Ve şu beyti okudu:
والقَوْدُ بَعْدَ القَوْدِ قد تَمَكيْن

Yani, terlerinden akan şeyle zayıfladılar.

Ve denir: Eli kalınlaştığı zaman: **مَكِيَتْ يدُه تَمْكَى مَكاً شديداً**.

**وكم ومك** : (Ebû Ubeyd, Kisâî’den): **الْمَوْكُومُ**: **المَوْقُومُ**: şiddetli hüzünlü; ve iş onu **وَكَمَهُ** etti, ve onu **وَقَمه** etti.

(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): **الوَكْمةُ**: doyurucu öfke; **الوَمْكَةُ**: gevşekliktir.

(**كمى**) : Onların **كمَا** sözlerine gelince: o, aslında üzerine teşbih **كافُ**’ı sokulmuş olan **ما**’dır; ve bu, sözün daha çoğudur.

Bazıları dedi ki: Araplar **كَيْمَا**’dan **الياءَ**’yı hazfeder de onu **كَمَا** yaparlar; ve adam arkadaşına der ki: **اسْمَعْ كَمَا أُحَدِّثُك**; manası: **كيما أُحَدثك**. Ve onunla fiili ref‘ ederler ve nasb ederler.

Adiyy b. Zeyd dedi ki:
اسمَعْ حديثاً كَمَا يوماً تحدِّثُه
عن ظَهْرِ غَيْبٍ إذا ما سائلٌ سألا

Kim nasb ederse, **كَيْ** manasınadır; kim ref‘ ederse, **كَيْمَا** lafzı üzere olmadığı içindir.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%A3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك م أ
جنيت كمأ واحداً وكمأين وثلاثة أكمؤ وكمأة كثيرة وهذا عكس تمرة وتمرٍ وخرجوا يتكمّؤن‏:‏ يجتنون الكمأة وتكمأنا في أرض بني فلان‏.‏
وأنشد الكسائي‏:‏ فلا تحبسنّي بأرض العراق وخلّ سبيلي إلى البادية أراعي المخاض وأجني الكما وتلك لنا عيشة راضية ومن المجاز‏:‏ كمئت يده ورجله من البرد والعمل‏:‏ تشققت فصارت كالكمأة‏.‏

##### Türkçe

ك م أ
Bir **كمأ** topladım: bir tane; ve iki **كمأ**; ve üç: **أكمؤ**; ve çok: **كمأة**; ve bu, **تمرة** ve **تمرٍ**’ün tersidir. Ve “**يتكمّؤن**” diye çıktılar: **الكمأة**’yi topluyorlar. Ve “**تكمأنا**” (dedik): falan oğullarının toprağında.

Ve **الكسائي** inşad etti:
Beni Irak toprağında alıkoyma
ve yolumu bozkıra bırak
Doğum yapmak üzere olanları güderim ve **الكما** toplarım
ve bu, bizim için razı olunan bir yaşayıştır

Ve mecazdan: “**كمئت**” onun eli ve ayağı, soğuktan ve işten: çatladı da **الكمأة** gibi oldu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%A3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَمْأَةُ واحدها كَمءٌ على غيرِ قياس، وهو من النوادِرِ. فإِنَّ القِياسَ العَكْسُ. الكَمْءُ: نَبات يُنَقِّضُ الأَرضَ فيخرج كما يَخرج الفُطْرُ، والجمع أَكْمُؤٌ وكَمْأَةٌ. قال ابن سيده: هذا قول أَهل اللغة. قال سيبويه: ليست الكَمْأَةُ بجمعِ كَمْءٍ لأَن فَعْلَةً ليس مـما يُكَسَّر عليه فَعْلٌ، إِنما هو اسم للجمع. وقال أَبو خَيْرة وَحْدَه: كَمْأَةٌ للواحد وكَمْءٌ للجميع. وقال مُنْتَجِع: كَمْءٌ للواحد وكَمْأَةٌ للجميع. فَمَرَّ رُؤْبةُ فسَأَلاه فقال: كَمْءٌ للواحد وكَمْأَةٌ للجميع، كما قال مُنْتَجِع. وقال أَبو حنيفة: كَمْأَةٌ واحدة وكَمْأَتانِ وكَمْآتٌ. وحَكَى عن أَبي زيد أَن الكَمْأَة تكون واحدةً وجَمْعاً، والصحيح من ذلك كله ما ذكره سيبويه. أَبو الهيثم: يقال كَمْءٌ للواحد وجمعه كَمْأَةٌ، ولا يُجمع شيءٌ على فَعْلة إِلاَّ كَمْءٌ
\<ص:149>
 وكَمْأَةٌ، ورَجْلٌ ورَجْلةٌ. شمر عن ابن الأَعرابي: يُجمع كَمْءٌ أَكْمُؤاً، وجمع الجمع كَمْأَةٌ. وفي الصحاح: تقول هذا كَمْءٌ وهذان كَمْآنِ وهؤُلاءِ أَكْمُؤٌ ثلاثة، فإِذا كثرت، فهي الكَمْأَةُ. وقيل: الكَمْأَةُ هي التي إِلى الغُبرة والسَّواد، والجِبَأَةُ إِلى الحُمْرةِ، والفِقَعةُ البِيضُ. وفي الحديث: الكَمْأَةُ مِنَ الـمَنِّ وماؤُها شِفاءٌ للعين. وأَكْمَأَتِ الأَرضُ فهي مُكْمِئةٌ، كَثُرت كَمْأَتُها. وأَرضٌ مَكْمُوؤَةٌ: كثيرة الكَمْأَة.
وكَمَأَ القومَ وأَكْمَأَهم، الأَخيرةُ عن أَبي حنيفة: أَطْعَمَهُم الكَمْأَةَ. وخَرجَ الناسُ يَتَكَمَّؤُون أَي يَجْتَنُون الكَمْأَةَ. ويقال: خرج الـمُتَكَمِّئُون، وهم الذين يَطْلُبون الكَمْأَةَ. والكَمَّاءُ: بَيَّاعُ الكَمْأَة وجانيها للبيع. أَنشد أَبو حنيفة: لقد ساءَني، والناسُ لا يَعْلَمُونَه، *  عَرازِيلُ كَمَّاءٍ، بِهِنَّ مُقِيمُ شمر: سمعت أَعرابياً يقول: بنو فلان يَقْتُلُون الكَمَّاءَ والضَّعِيفَ. وكَمِئَ الرَّجلُ يَكْمَأُ كَمَأً، مهموز: حَفِيَ ولم يَكُنْ له نعل (1) (1 قوله «ولم يكن له نعل» كذا في النسخ وعبارة الصحاح ولم يكن عليه نعل ولكن الذي في القاموس والمحكم وتهذيب الازهري حفي وعليه نعل وبما في المحكم والتهذيب تعلم مأخذ القاموس.). وقيل: الكَمَأُ في الرِّجْل كالقَسَط، ورَجُل كَمِئٌ. قال: أَنْشُدُ باللّه، مِنَ النَّعْلَيْنِهْ، *  نِشْدةَ شيخٍ كَمِئِ الرِّجْلَيْنِهْ(2) (2 قوله «النعلينه إلخ» هو كذلك في المحكم والتهذيب بدون ياء بعد النون فلا يغتر بسواه.) وقيل: كَمِئَتْ رِجْلُه، بالكسر: تَشَقَّقَتْ، عن ثعلب. وقَدْ أَكْمَأَتْهُ السِّنُّ أَي شَيَّخَتْه، عن ابن الأَعرابي. وعنه أَيضاً: تَلَمَّعَتْ عليه الأَرضُ وَتَودَّأَت عليه الأَرض وتَكَمَّأَت عليه إِذا غَيَّبَتْه وذَهَبَتْ به. وكَمِئَ عن الأَخبار كَمَأً: جَهِلَها وغَبِيَ عنها. وقال الكسائي: إِنْ جَهِلَ الرجلُ الخَبَر قال: كَمِئْتُ عن الأَخْبار أَكْمَأُ عنها.

##### Türkçe

**الكَمْأَةُ**: tekili **كَمءٌ**’dür; kıyasa göre olmayan (bir tekil), ve o nadirlerdendir. Çünkü kıyas, tersidir.

**الكَمْءُ**: toprağı çatlatan bir bitkidir; böylece, **الفُطْرُ**’un çıktığı gibi çıkar; çoğulu **أَكْمُؤٌ** ve **كَمْأَةٌ**’dir. İbn Sîde dedi: Bu, dil ehlinin sözüdür. Sîbeveyh dedi: **الكَمْأَةُ** **كَمْءٍ**’ün çoğulu değildir; çünkü **فَعْلَةً**, üzerine **فَعْلٌ** kırılarak çoğul yapılan şeylerden değildir; ancak o, cem‘ için bir isimdir. Ebû Hayra tek başına dedi: **كَمْأَةٌ** tekil içindir, **كَمْءٌ** ise hepsi içindir. Münteci‘ dedi: **كَمْءٌ** tekil içindir, **كَمْأَةٌ** hepsi içindir. Derken Rü’be geçti; ona sordular; o da dedi: **كَمْءٌ** tekil içindir, **كَمْأَةٌ** hepsi içindir; Münteci‘in dediği gibi. Ebû Hanîfe dedi: **كَمْأَةٌ** bir tanedir; **كَمْأَتانِ** ve **كَمْآتٌ** (diye de gelir). Ebû Zeyd’den nakletti ki **الكَمْأَة** bir tane ve cem‘ (topluluk) olur; bütün bunların sahihi, Sîbeveyh’in zikrettiğidir.

Ebû’l-Heysem: Tekil için **كَمْءٌ** denir; onun çoğulu **كَمْأَةٌ**’dir; **فَعْلة** üzerine hiçbir şey çoğul yapılmaz; ancak **كَمْءٌ**
\<ص:149>
ve **كَمْأَةٌ**, ve **رَجْلٌ** ve **رَجْلةٌ** (müstesna). Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **كَمْءٌ** **أَكْمُؤاً** olarak çoğul yapılır; çoğulun çoğulu **كَمْأَةٌ**’dir. **الصحاح**’ta: “Bu **كَمْءٌ**’dür; şu ikisi **كَمْآنِ**’dir; şunlar üç **أَكْمُؤٌ**’dür” dersin; çoğalınca, o **الكَمْأَةُ**’dir.

Ve denildi: **الكَمْأَةُ** kül rengine ve siyaha (meyleden) olandır; **الجِبَأَةُ** kırmızılığa (meyledendir); **الفِقَعةُ** beyazdır. Hadiste: **الكَمْأَةُ** **الـمَنِّ**’dendir; onun suyu göz için şifadır. “Toprak **أَكْمَأَتِ**” (denir); o halde o **مُكْمِئةٌ**’dir: **كَمْأَتُها** çoğaldı.

**أَرضٌ مَكْمُوؤَةٌ**: **الكَمْأَة**’si çok olan.

**كَمَأَ** kavmi ve **أَكْمَأَ** onları—sonuncusu Ebû Hanîfe’den—: onlara **الكَمْأَةَ** yedirdi. İnsanlar **يَتَكَمَّؤُون** diye çıktı; yani **الكَمْأَةَ** topluyorlar. Ve denilir: **الـمُتَكَمِّئُون** çıktı; onlar **الكَمْأَةَ** arayan kimselerdir.

**والكَمَّاءُ**: **الكَمْأَة** satıcısı ve onu satış için toplayanı. Ebû Hanîfe inşad etti:
لقد ساءَني، والناسُ لا يَعْلَمُونَه، *  عَرازِيلُ كَمَّاءٍ، بِهِنَّ مُقِيمُ

Şemmer: Bir bedevînin şöyle dediğini işittim: “Falan oğulları **الكَمَّاءَ**’ı ve zayıfı öldürüyorlar.”

**وكَمِئَ** adam **يَكْمَأُ** **كَمَأً**; hemzeli: yalınayak oldu ve onun bir nalı olmadı (1)

(1 “Ve onun bir nalı olmadı” sözü: nüshalarda böyledir; **الصحاح**’ın ibaresi “ve üzerinde bir nal olmadı”dır; fakat **القاموس**’ta, **المحكم**’de ve Ezherî’nin **تهذيب**’inde “yalınayak oldu ve üzerinde nal vardı”dır; **المحكم** ve **التهذيب**’de olanla, **القاموس**’un dayanağını öğrenirsin.)

Ve denildi: **الكَمَأُ** ayakta, **القَسَط** gibidir; ve **رَجُل كَمِئٌ**. Dedi:
أَنْشُدُ باللّه، مِنَ النَّعْلَيْنِهْ، *  نِشْدةَ شيخٍ كَمِئِ الرِّجْلَيْنِهْ(2)

(2 “**النعلينه** ilh.” sözü: **المحكم** ve **التهذيب**’de, nûn’dan sonra yâ olmaksızın böyledir; başkasına aldanma.)

Ve denildi: Ayağı **كَمِئَتْ**; kesre ile: çatladı; Sa‘leb’den. Ve “yaşlılık onu **أَكْمَأَتْ**” (denir); yani onu ihtiyarlattı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ondan ayrıca: “Yer onun üzerinde **تَلَمَّعَتْ** oldu, yer onun üzerinde **تَودَّأَت** oldu ve yer onun üzerinde **تَكَمَّأَت** oldu” (denir); onu gizlediği ve onu alıp götürdüğü zaman.

Haberlerden **كَمِئَ** **كَمَأً**: onları bilmedi ve onlardan anlayışsız kaldı. Kisâî dedi: Eğer adam haberi bilmezse, der ki: “Haberlerden **كَمِئْتُ**; onlardan **أَكْمَأُ** (yani uzak kalırım/şaşırırım).”

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%A3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الكمء: نبات م ينفض الأرض فيخرج كما يخرج الفطر، وقيل: هو شحم الأرض، والعرب تسميه: جدري الأرض، وقال الطيبي: شيء أبيض من شحم ينبت من الأرض، يقال له شحم الأرض ج أكمؤ كفلس وأفلس وكمأة كتمرة وقال ابن سيده: هذا قول أهل اللغة. وقال أبو عمرو: لا نظير له غير راجل ورجلة، وسيأتي في ر ج ل، أو هي اسم للجمع ليست بجمع كمء، لأن فعلة ليس مما يكسر عليه فعل قاله سيبويه، فلا يلتفت إلى ما قاله شيخنا: كلام لا معنى له، وحكى ثعلب: كماة كقناة، قال شيخنا: وفيه تسمح أو هي أي الكمأة للواحد، والكمء للجمع قاله أبو خيرة، ونقله عنه صاحب التمهيد، وقال منتجع: كمء للواحد وكمأة للجمع، فمر رؤبة فسألاه فقال: كمء للواحد وكمأة للجميع، كما قال منتجع. ومثله منقول عن أبي الهيثم، قال الجوهري: على غير قياس، وهو من النوادر، فإن القياس العكس أو هي تكون واحدة وجمعا حكي ذلك عن أبي زيد، وقال أبو حنيفة: كمأة واحدة، وكمأتان وكمآت. وفي المشوف واللسان: الصحيح من ذلك كله ما ذكره سيبويه، وحكى شمر عن ابن الأعرابي: يجمع كمء أكمؤا، وجمع الجمع كمأة. وفي الصحاح: تقول: هذا كمء، وهذان كمآن وهؤلاء أكمؤ ثلاثة، فإذا كثرت فهي الكمأة، وقيل: الكمأة: هي التي إلى الغبرة والسواد، والجبأة إلى الحمرة. وفي الحديث  الكمأة من المن وماؤها شفاء للعين  قيل إنه من المن حقيقة، وقيل: مما من الله على عباده بإنعامه. وقال النووي في شرح مسلم: شبهت به في حصوله بلا كلفة ولا علاج ولا زرع بذر. قال الكرماني: وماؤها يربى به الكحل والتوتيا، نقله شيخنا. والمكمأة بفتح الميم والمكمؤة بضمها: موضعه أي الكمء وأكمأ المكان إذا كثر به وأكمأت الأرض فهي مكمئة كمحسنة: كثرت كمأتها، وأرض مكموءة: كثيرة الكمأة. وأكمأ القوم: أطعمهم إياه أي الكمء ككمأهم كمأ ثلاثيا، والأول عن أبي حنيفة. والكماء، ككتان: بياعه وجانيه للبيع أيضا، أنشد أبو حنيفة:
  لقد ساءني والناس لا يعلمونه                      عرازيل كماء بهن مـقـيم وحكي عن شمر: سمعت أعرابيا يقول: بنو فلان يقتلون الكماء والضعيف. وكمئ الرجل كفرح يكمأ كمأ، مهموز حفي بهاء مهملة من الحفاء وعليه نعل كذا في النسخ، وعبارة الجوهري: ولم تكن عليه نعل، ومثله في اللسان، فما أدري من أين أخذه المصنف، وقيل الكمأ في الرجل كالقسط ورجل كمئ قال:
  أنشد بالله من النعلـينـيه
  نشدة شيخ كمئ الرجلينيه
  وقيل كمئت رجله بالكسر: تشققت، عن ثعلب، والظاهر أن ذكر الرجل مثال، فقد قال الزمخشري في الأساس: ومن المجاز: كمئت يده ورجله من البرد والعمل، انتهى أي تشققت. وكمأت بالفتح، كذا في نسخة الأساس، ولعله غلط من الكاتب، والصحيح كفرحت، كما تقدم والعجب من شيخنا لم ينبه عليه ولا على ما تقدم في كلأ من المجازات، مع دعواه الكثير، والله عليم بصير. وكمئ فلان عن الأخبار كمأ: جهلها وغبي عنها فلم يفطن لها، قال الكسائي: إن جهل الرجل الخبر قال: كمئت عن الأخبار أكمأ عنها. وقد أكمأته السن أي شيخته بتشديد الياء، عن ابن الأعرابي. وتكمأه أي الأمر إذا تكرهه نقله الصاغاني، وفي الأساس: خرجوا يتكمئون: يجتنون الكمأة. وتكامأنا في أرضهم، وتكمأت عليه الأرض، وتلمعت عليه، وتودأت إذا غيبته فيها وذهبت به، عن ابن الأعرابي.

##### Türkçe

**الكمء**: Yerden silkelenip (yarılıp) çıktığı için, mantarın çıktığı gibi çıkan bir bitkidir; ve denildi ki: o, yerin yağıdır; Araplar ona: **جدري الأرض** der. Et-Tayyibî dedi ki: Yağdan beyaz bir şey, yerden biter; ona yerin yağı denir; çoğulu **أكمؤ** ( **فلس** ve **أفلس** gibi) ve **كمأة** ( **تمرة** gibi). İbn Sîde dedi ki: Bu, lugat ehlinin sözüdür. Ebû Amr dedi ki: **راجل** ve **رجلة** dışında onun bir benzeri yoktur; ve **ر ج ل**’de gelecektir; yahut o, cem‘ için bir isimdir, **كمء**’ün cemi değildir; çünkü **فعلة** (vezni), üzerine **فعل** kırılanlardan değildir; bunu Sîbeveyh söyledi; şu hâlde şeyhimizin söylediğine iltifat edilmez: manası olmayan bir sözdür. Sa‘leb rivayet etti: **كماة** ( **قناة** gibi). Şeyhimiz dedi ki: Onda bir müsamaha vardır; yahut o, yani **الكمأة** tekil içindir, **الكمء** cem‘ içindir; bunu Ebû Hayra söyledi; ve ondan **التمهيد** sahibi nakletti. Munteci‘ dedi ki: **كمء** tekil içindir ve **كمأة** cem‘ içindir; derken Rü’be geçti; ona sordular; dedi ki: **كمء** tekil içindir ve **كمأة** hepsi içindir; Munteci‘in dediği gibi. Bunun benzeri Ebû’l-Heysem’den nakledilmiştir. Cevherî dedi ki: Kıyasa aykırı olarak; ve o, nadirlerdendir; çünkü kıyas bunun tersidir. Yahut o, bir ve cem‘ olur; bunu Ebû Zeyd’den rivayet ettiler. Ebû Hanîfe dedi ki: **كمأة** bir tanedir; ve **كمأتان** ve **كمآت**. **المشوف** ve **اللسان**’da: Bütün bunların sahihi, Sîbeveyh’in zikrettiğidir. Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **كمء** **أكمؤا** olarak cem‘ edilir; cem‘in cemi **كمأة**’dir. **الصحاح**’ta: Dersin ki: Bu **كمء**’dür; ve bu ikisi **كمآن**’dır; ve bunlar üç **أكمؤ**’dür; çoğalınca o, **الكمأة**’dir. Ve denildi ki: **الكمأة**: o, toz rengine ve siyahlığa meyleden olandır; **الجبأة** ise kızıllığa (meyleden)dir. Hadiste: “**الكمأة** **من المن**’dendir ve onun suyu göz için şifadır.” Denildi ki: O, hakikaten **المن**’dendir; ve denildi ki: Allah’ın kullarına, ihsanıyla lütfettiği şeylerdendir. Nevevî, Müslim şerhinde dedi ki: Külfetsiz, tedavisiz ve ekim-tohum ekmeksizin elde edilmesinde ona benzetildi. Kirmânî dedi ki: Onun suyuyla sürme ve **التوتيا** terbiye edilir; şeyhimiz onu nakletti.

**والمكمأة** (mîm’in fethiyle) ve **المكمؤة** (onun zammıyla): Onun yeri, yani **الكمء**’ün (bulunduğu yer). Ve mekân **أكمأ** ettiğinde, onda çok olduğunda; ve yer **أكمأت** ettiğinde, o **مكمئة**’dir ( **محسنة** gibi): onun **كمأة**’si çoğaldı. Ve **أرض مكموءة**: **الكمأة**’si çok olan (yer). Ve kavim **أكمأ** etti: Onlara onu, yani **الكمء**’ü yedirdi; **كمأهم** gibi, üçlü **كمأ** olarak; birincisi Ebû Hanîfe’dendir.

Ve **الكماء**, **كتان** gibi: onun satıcısıdır ve satış için toplayanı da. Ebû Hanîfe inşad etti:

  İnsanlar bilmezken beni kötü etti
  Orada mukim olan **كماء**’ın **عرازيل**’leri

Şemmer’den rivayet edildi: Bir bedevîyi şöyle derken işittim: Falan oğulları **الكماء**’ı ve zayıfı öldürürler.

Ve adam **كمئ** etti, **فرح** gibi; **يكمأ**; **كمأ** (masdar): hemzeli; **بهاء**’ya (yani **الهاء**’ya) göre **مهملة** (yani noktasız) olan **الحفاء**’dan; ve üzerinde bir nal vardır; nüshalarda böyle. Cevherî’nin ibaresi: Üzerinde bir nal yoktu. Bunun benzeri **اللسان**’dadır; öyleyse musannif onu nereden aldı, bilmiyorum. Ve denildi ki: Adamda **الكمأ**, **القسط** gibidir; ve **رجل كمئ**. Dedi ki:

  İki nal sahibine Allah adına yemin ettiririm
  Ayakları **كمئ** olan bir ihtiyarın yemin ettirmesi

Ve denildi ki: Onun ayağı **كمئت** (kesre ile) etti: çatladı; Sa‘leb’den. Zahir olan, ayağın zikrinin misal olduğudur; çünkü Zemahşerî **الأساس**’ta dedi ki: Mecazdan: Soğuktan ve işten eli ve ayağı **كمئت** etti; bitti; yani çatladı. Ve **كمأت** (fetha ile); **الأساس** nüshasında böyledir; belki kâtibin hatasıdır; sahih olan, daha önce geçtiği gibi **فرحت** gibidir. Şeyhimizin buna işaret etmemesine ve **كلأ**’da mecazlardan geçen şeye de (işaret etmemesine) şaşılır; çok (şey) iddia etmesiyle beraber; Allah bilendir, görendir.

Ve falan, haberlerden **كمأ** etti: Onları bilmedi ve onlardan ahmaklaştı; onlara uyanmadı. Kisâî dedi ki: Adam haberi bilmezse der ki: Haberlerden **كمئت** ettim; onlardan **أكمأ** ederim. Ve yaş onu **أكمأته** etti; yani onu ihtiyarlattı; yâ’nın şeddelenmesiyle; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **تكمأه** etti; yani iş, onu kerih gördüğünde; Sâgânî onu nakletti. **الأساس**’ta: Çıktılar, **يتكمئون**: **الكمأة** toplarlar. Ve onların arazisinde **تكا مأ نا** ettik. Ve yer onun üzerine **تكمأت** etti, ve onun üzerine parladı, ve **تودأت** etti: Onu içinde gizlediğinde ve onunla gittiğinde; İbnü’l-A‘râbî’den.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%A3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَمَأَ
1 كَمَأَ ذ , aor. كَمَاَ , inf. n. كَمْءٌ; (S, K;) and ↓ اكمأ; (K;) He fed people with [the truffles called] كَمْء. (S, K.) -A2- كَمِئَ, aor. كَمَاَ , inf. n. كَمَأٌ, He walked barefoot, and had no shoes, or sandals; حَفِىَ وَلَمْ تَكُنْ عَلَيْهِ نَعْلٌ: (accord. to some copies of the S, on the authority of Ks, and so in the L: or, accord. to the K, and an excellent copy of the S, حَفِىَ وَعَلَيْهِ نَعْلٌ, which may signify He became thin in the feet, from much walking, though wearing shoes, or sandals:]) كَمَأٌ in the foot is the same as قَسَطٌ; [i. e., the being naturally stiff in the tendons]. (TA.) -A3- كَمِئَتْ (tropical:) It (his foot, S, A, K, or hand, A) became much cracked (Th, S, K) by reason of cold. (A.) Also written in a copy of the A كمأت; app. by a mistake of the transcriber. (TA.) -A4- كَمِئَ عَنِ الأَخْبَارِ (K) inf. n. كَمْءٌ, (TA,) He was ignorant of, and understood not, or minded not, the news. (K.)

اكمأ
4 اكمأ ذ It (a place) abounded with [the truffles called] كَمْء. (S, K.) ― -b2- See 1. -A2- أَكْمَأَتْهُ السِّنُّ Age rendered him a شَيْخ, or an old man. (S, K.)

تكمّأ
5 تكمّأ ذ He gathered [the truffles called] كَمْء. (S.) -A2- تكمّأ عَلَيْهِ الأَرْضُ The earth hid him [as in a grave]. (K.) -A3- تكمّأهُ He detested him, or it; syn. تَكَرَّهَهُ. (K.)

تكامأنا فى أَرْضِهِمْ
6 تكامأنا فى أَرْضِهِمْ ذ [We, together, gathered the truffles called كَمْء in their land]. (A.)

كَمْءٌ
كَمْءٌ ذ A well-known vegetable, (K,) [the truffle,] which comes forth from the earth like the فُطْر: or what is called شَحْمُ الأَرْضِ [the fat of the earth]; and the Arabs also call it جُدَرِىُّ الأَرْضِ [the small-pox of the earth]: it is also said that the name of كَمْأَةٌ is given to those [truffles] that incline to dust-colour and black; and جبأة (q. v.) to those that incline to red: كُحْل and تُوتِيَا are compounded with the juice of this vegetable [to apply to the eye]: Th also mentions كَمَاةٌ [as used for كَمْأَةٌ]. (TA.) The dual of كَمْءٌ is كَمْآنِ; (S;) the pl. (of pauc., S) أَكْمُؤٌ; (S, K;) and [pl. of mult.] كَمْأَةٌ: (K:) this last is not a pl. of كمء, but a quasi-pl. n.: (Sb, K:) [or كَمْأَةٌ is rather a coll. gen. n. of which the n. un. is without the ة, contr. to analogy: (see جَبْءٌ:)] in speaking of many, you say كَمْأَةٌ, contr. to analogy: (S:) or كَمْأَةٌ is the sing., and كَمْءٌ pl.: or [accord. to some,] كَمْأَةٌ is both sing. and pl.: (K:) AHn mentions كَمْأَةٌ as sing., and كَمْأَتَانِ as dual, and كَمْآتٌ as pl.: but the right opinion is that of Sb. (TA.) [كَمْأَةٌ also signifies Any kind of fungus, such as the mushroom, and toadstool. See فُطْرٌ.]

كَمَّاءٌ
كَمَّاءٌ ذ One who sells, and who gathers for sale, [the truffles called] كَمْء. (K.)

مَكْمَأَةٌ
مَكْمَأَةٌ ذ and مَكْمُؤَةٌ A place in which [the truffles called] كَمْء grow. (K.)

##### Türkçe

**كَمَأَ**
1 **كَمَأَ** ذ , muzâri‘ **كَمَاَ** , mastar ismi **كَمْءٌ**; (S, K;) ve ↓ **اكمأ**; (K;) O, insanları [**كَمْء** denilen] mantarlarla doyurdu. (S, K.) -A2- **كَمِئَ**, muzâri‘ **كَمَاَ** , mastar ismi **كَمَأٌ**, O, yalınayak yürüdü ve onun üzerinde ayakkabı yahut sandal yoktu; **حَفِىَ وَلَمْ تَكُنْ عَلَيْهِ نَعْلٌ**: (S’nin bazı nüshalarına göre, Ks’nin rivayeti üzere, ve L’de de böyledir: yahut K’ye ve S’nin mükemmel bir nüshasına göre, **حَفِىَ وَعَلَيْهِ نَعْلٌ**, ki bu, O, çok yürümekten, ayakkabı yahut sandal giydiği hâlde, ayaklarda inceldi, mânasına gelebilir:]) ayakta **كَمَأٌ**, **قَسَطٌ** ile aynıdır; [yani, kirişlerde tabiatça katı olma]. (TA.) -A3- **كَمِئَتْ** (mecaz:) O (onun ayağı, S, A, K, yahut eli, A) soğuk sebebiyle çok çatladı. (Th, S, K) (A.) A’nın bir nüshasında **كمأت** diye de yazılmıştır; görünüşe göre yazıcının hatasıyla. (TA.) -A4- **كَمِئَ عَنِ الأَخْبَارِ** (K) mastar ismi **كَمْءٌ**, (TA,) O, haberlerden cahil oldu ve onları anlamadı, yahut onlara aldırmadı. (K.)

**اكمأ**
4 **اكمأ** ذ O (bir yer) [**كَمْء** denilen] mantarlarla bol oldu. (S, K.) ― -b2- 1. -A2-’ye bak. -A2- **أَكْمَأَتْهُ السِّنُّ** Yaş onu bir **شَيْخ**e, yahut bir ihtiyara çevirdi. (S, K.)

**تكمّأ**
5 **تكمّأ** ذ O, [**كَمْء** denilen] mantarları topladı. (S.) -A2- **تكمّأ عَلَيْهِ الأَرْضُ** Yer onu gizledi [kabirde olduğu gibi]. (K.) -A3- **تكمّأهُ** O, ondan (yahut ondan/ondan) tiksindi; eş anlamlısı **تَكَرَّهَهُ**. (K.)

**تكامأنا فى أَرْضِهِمْ**
6 **تكامأنا فى أَرْضِهِمْ** ذ [Biz, birlikte, onların arazisinde **كَمْء** denilen mantarları topladık]. (A.)

**كَمْءٌ**
**كَمْءٌ** ذ Bilinen bir nebattır, (K,) [trüf,] ki yerden **فُطْر** gibi çıkar: yahut **شَحْمُ الأَرْضِ** [yerin yağı] denilen şeydir; Araplar ona ayrıca **جُدَرِىُّ الأَرْضِ** [yerin çiçeği] de derler: ayrıca, toprak rengine ve siyaha meyledenlere **كَمْأَةٌ** adının verildiği; kırmızıya meyledenlere ise **جبأة** (bkz.) [adının verildiği] söylenmiştir: **كُحْل** ve **تُوتِيَا**, bu nebatın suyuyla karıştırılır [göze sürmek için]: Th ayrıca **كَمَاةٌ**’yı [**كَمْأَةٌ** yerine kullanılmış olarak] zikreder. (TA.) **كَمْءٌ**’ün tesniyesi **كَمْآنِ**’dir; (S;) cem‘i (kıllet için, S) **أَكْمُؤٌ**; (S, K;) ve [kesret cem‘i] **كَمْأَةٌ**: (K:) bu sonuncusu, **كمء**’ün bir cem‘i değildir; fakat cem‘e benzer bir isimdir: (Sb, K:) [yahut **كَمْأَةٌ**, daha ziyade, tekili **ة** olmaksızın olan bir cins isimdir; kıyasa aykırı olarak: (bkz. **جَبْءٌ**:)] çoktan söz ederken **كَمْأَةٌ** dersin; kıyasa aykırı olarak: (S:) yahut **كَمْأَةٌ** tekildir, **كَمْءٌ** cem‘dir: yahut [bazılarına göre,] **كَمْأَةٌ** hem tekil hem cem‘dir: (K:) AHn **كَمْأَةٌ**’yı tekil, **كَمْأَتَانِ**’ı tesniye, **كَمْآتٌ**’ı cem‘ olarak zikreder: fakat doğru görüş Sb’ninkidir. (TA.) [**كَمْأَةٌ** ayrıca, mantar ve zehirli mantar gibi, her tür mantarı da ifade eder. **فُطْرٌ**’a bak.]

**كَمَّاءٌ**
**كَمَّاءٌ** ذ [**كَمْء** denilen] mantarları satan ve satmak için toplayan kimse. (K.)

**مَكْمَأَةٌ**
**مَكْمَأَةٌ** ذ ve **مَكْمُؤَةٌ** [**كَمْء** denilen] mantarların yetiştiği yer. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%A3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: كمء

كَمَأَ
كَمَأَ A ( n. ac. كَمْء [ 1 ] ),
a.  Fed on truffles, gave truffles to eat.

كَمِىَ
kamiY^a A ( n. ac. كَمَأ [ 4 ] ),
a.  Walked barefoot.

b.  Was chapped ( foot ).

c.  [ 'An ], Ignored, disregarded.

أَكْمَأَ
أَكْمَأَ IV ,
a.  see I .

b.  Abounded in truffles ( place ).

c.  Rendered decrepit ( age ).

تَكَمَّأَ
تَكَمَّأَ V ,
a.  Gathered truffles.

b.  [ 'Ala ], Hid, closed over.

c.  Detested.

تَكَاْمَأَ
تَكَاْمَأَ VI ,
a.  see V (a) .

كَمْء
كَمْء [ 1 ] , ( pl. أَكْمُؤ [ 16 ] ),
a.  Truftie; mushroom.

كَمْأَة
كَمْأَة [ 1t ],
a.  see 1 .

مَكْمَأَة
مَكْمَأَة [ 17t ] ,  مَكْمُؤَة [ 19t ] ,
a.  Place abounding in truffles.

كَمَّآء
كَمَّآء [ 28 ],
a.  Seller of truffies. KKK.

كَُمَا
كَُمَا
a.  see under كَمّ

كِمْبِيَالَة
كِمْبِيَالَة
a.  [ coll. ], Draft, bill of exchange; cheque.

كَمْبِيُو
كَمْبِيُو
a.  [ coll. ], Draft.

##### Türkçe

**كَمَأَ**
**كَمَأَ** A (mastarı: **كَمْء** [ 1 ]),
a.  Mantarlarla beslendi, yenmesi için mantar verdi.

**كَمِىَ**
kamiY^a A (mastarı: **كَمَأ** [ 4 ]),
a.  Yalınayak yürüdü.

b.  (Ayak) çatladı.

c.  [ 'An ], Görmezden geldi, önemsemedi.

**أَكْمَأَ**
**أَكْمَأَ** IV,
a.  I’e bak.

b.  (Yer) mantar bakımından bol oldu.

c.  (Yaş) ihtiyarlattı, çökertti.

**تَكَمَّأَ**
**تَكَمَّأَ** V,
a.  Mantar topladı.

b.  [ 'Ala ], Gizledi, üstünü kapattı.

c.  Nefret etti.

**تَكَاْمَأَ**
**تَكَاْمَأَ** VI,
a.  V (a)’ya bak.

**كَمْء**
**كَمْء** [ 1 ], (çoğulu: **أَكْمُؤ** [ 16 ]),
a.  Yer mantarı; mantar.

**كَمْأَة**
**كَمْأَة** [ 1t ],
a.  1’e bak.

**مَكْمَأَة**
**مَكْمَأَة** [ 17t ],  **مَكْمُؤَة** [ 19t ],
a.  Mantar bakımından bol olan yer.

**كَمَّآء**
**كَمَّآء** [ 28 ],
a.  Mantar satıcısı. KKK.

**كَُمَا**
**كَُمَا**
a.  **كَمّ** maddesi altında bak.

**كِمْبِيَالَة**
**كِمْبِيَالَة**
a.  [ topluluk adı ], Poliçe, kambiyo senedi; çek.

**كَمْبِيُو**
**كَمْبِيُو**
a.  [ topluluk adı ], Poliçe.
