# كمأ — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%A3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%85%D8%A3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%A3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كمأ

الكَمْأَةُ واحدها كَمءٌ على غيرِ قياس، وهو من النوادِرِ. فإِنَّ القِياسَ العَكْسُ. الكَمْءُ: نَبات يُنَقِّضُ الأَرضَ فيخرج كما يَخرج الفُطْرُ، والجمع أَكْمُؤٌ وكَمْأَةٌ. قال ابن سيده: هذا قول أَهل اللغة. قال سيبويه: ليست الكَمْأَةُ بجمعِ كَمْءٍ لأَن فَعْلَةً ليس مـما يُكَسَّر عليه فَعْلٌ، إِنما هو اسم للجمع. وقال أَبو خَيْرة وَحْدَه: كَمْأَةٌ للواحد وكَمْءٌ للجميع. وقال مُنْتَجِع: كَمْءٌ للواحد وكَمْأَةٌ للجميع. فَمَرَّ رُؤْبةُ فسَأَلاه فقال: كَمْءٌ للواحد وكَمْأَةٌ للجميع، كما قال مُنْتَجِع. وقال أَبو حنيفة: كَمْأَةٌ واحدة وكَمْأَتانِ وكَمْآتٌ. وحَكَى عن أَبي زيد أَن الكَمْأَة تكون واحدةً وجَمْعاً، والصحيح من ذلك كله ما ذكره سيبويه. أَبو الهيثم: يقال كَمْءٌ للواحد وجمعه كَمْأَةٌ، ولا يُجمع شيءٌ على فَعْلة إِلاَّ كَمْءٌ
\<ص:149>
 وكَمْأَةٌ، ورَجْلٌ ورَجْلةٌ. شمر عن ابن الأَعرابي: يُجمع كَمْءٌ أَكْمُؤاً، وجمع الجمع كَمْأَةٌ. وفي الصحاح: تقول هذا كَمْءٌ وهذان كَمْآنِ وهؤُلاءِ أَكْمُؤٌ ثلاثة، فإِذا كثرت، فهي الكَمْأَةُ. وقيل: الكَمْأَةُ هي التي إِلى الغُبرة والسَّواد، والجِبَأَةُ إِلى الحُمْرةِ، والفِقَعةُ البِيضُ. وفي الحديث: الكَمْأَةُ مِنَ الـمَنِّ وماؤُها شِفاءٌ للعين. وأَكْمَأَتِ الأَرضُ فهي مُكْمِئةٌ، كَثُرت كَمْأَتُها. وأَرضٌ مَكْمُوؤَةٌ: كثيرة الكَمْأَة.
وكَمَأَ القومَ وأَكْمَأَهم، الأَخيرةُ عن أَبي حنيفة: أَطْعَمَهُم الكَمْأَةَ. وخَرجَ الناسُ يَتَكَمَّؤُون أَي يَجْتَنُون الكَمْأَةَ. ويقال: خرج الـمُتَكَمِّئُون، وهم الذين يَطْلُبون الكَمْأَةَ. والكَمَّاءُ: بَيَّاعُ الكَمْأَة وجانيها للبيع. أَنشد أَبو حنيفة: لقد ساءَني، والناسُ لا يَعْلَمُونَه، *  عَرازِيلُ كَمَّاءٍ، بِهِنَّ مُقِيمُ شمر: سمعت أَعرابياً يقول: بنو فلان يَقْتُلُون الكَمَّاءَ والضَّعِيفَ. وكَمِئَ الرَّجلُ يَكْمَأُ كَمَأً، مهموز: حَفِيَ ولم يَكُنْ له نعل (1) (1 قوله «ولم يكن له نعل» كذا في النسخ وعبارة الصحاح ولم يكن عليه نعل ولكن الذي في القاموس والمحكم وتهذيب الازهري حفي وعليه نعل وبما في المحكم والتهذيب تعلم مأخذ القاموس.). وقيل: الكَمَأُ في الرِّجْل كالقَسَط، ورَجُل كَمِئٌ. قال: أَنْشُدُ باللّه، مِنَ النَّعْلَيْنِهْ، *  نِشْدةَ شيخٍ كَمِئِ الرِّجْلَيْنِهْ(2) (2 قوله «النعلينه إلخ» هو كذلك في المحكم والتهذيب بدون ياء بعد النون فلا يغتر بسواه.) وقيل: كَمِئَتْ رِجْلُه، بالكسر: تَشَقَّقَتْ، عن ثعلب. وقَدْ أَكْمَأَتْهُ السِّنُّ أَي شَيَّخَتْه، عن ابن الأَعرابي. وعنه أَيضاً: تَلَمَّعَتْ عليه الأَرضُ وَتَودَّأَت عليه الأَرض وتَكَمَّأَت عليه إِذا غَيَّبَتْه وذَهَبَتْ به. وكَمِئَ عن الأَخبار كَمَأً: جَهِلَها وغَبِيَ عنها. وقال الكسائي: إِنْ جَهِلَ الرجلُ الخَبَر قال: كَمِئْتُ عن الأَخْبار أَكْمَأُ عنها.

### Türkçe

**الكَمْأَةُ**: tekili **كَمءٌ**’dür; kıyasa göre olmayan (bir tekil), ve o nadirlerdendir. Çünkü kıyas, tersidir.

**الكَمْءُ**: toprağı çatlatan bir bitkidir; böylece, **الفُطْرُ**’un çıktığı gibi çıkar; çoğulu **أَكْمُؤٌ** ve **كَمْأَةٌ**’dir. İbn Sîde dedi: Bu, dil ehlinin sözüdür. Sîbeveyh dedi: **الكَمْأَةُ** **كَمْءٍ**’ün çoğulu değildir; çünkü **فَعْلَةً**, üzerine **فَعْلٌ** kırılarak çoğul yapılan şeylerden değildir; ancak o, cem‘ için bir isimdir. Ebû Hayra tek başına dedi: **كَمْأَةٌ** tekil içindir, **كَمْءٌ** ise hepsi içindir. Münteci‘ dedi: **كَمْءٌ** tekil içindir, **كَمْأَةٌ** hepsi içindir. Derken Rü’be geçti; ona sordular; o da dedi: **كَمْءٌ** tekil içindir, **كَمْأَةٌ** hepsi içindir; Münteci‘in dediği gibi. Ebû Hanîfe dedi: **كَمْأَةٌ** bir tanedir; **كَمْأَتانِ** ve **كَمْآتٌ** (diye de gelir). Ebû Zeyd’den nakletti ki **الكَمْأَة** bir tane ve cem‘ (topluluk) olur; bütün bunların sahihi, Sîbeveyh’in zikrettiğidir.

Ebû’l-Heysem: Tekil için **كَمْءٌ** denir; onun çoğulu **كَمْأَةٌ**’dir; **فَعْلة** üzerine hiçbir şey çoğul yapılmaz; ancak **كَمْءٌ**
\<ص:149>
ve **كَمْأَةٌ**, ve **رَجْلٌ** ve **رَجْلةٌ** (müstesna). Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **كَمْءٌ** **أَكْمُؤاً** olarak çoğul yapılır; çoğulun çoğulu **كَمْأَةٌ**’dir. **الصحاح**’ta: “Bu **كَمْءٌ**’dür; şu ikisi **كَمْآنِ**’dir; şunlar üç **أَكْمُؤٌ**’dür” dersin; çoğalınca, o **الكَمْأَةُ**’dir.

Ve denildi: **الكَمْأَةُ** kül rengine ve siyaha (meyleden) olandır; **الجِبَأَةُ** kırmızılığa (meyledendir); **الفِقَعةُ** beyazdır. Hadiste: **الكَمْأَةُ** **الـمَنِّ**’dendir; onun suyu göz için şifadır. “Toprak **أَكْمَأَتِ**” (denir); o halde o **مُكْمِئةٌ**’dir: **كَمْأَتُها** çoğaldı.

**أَرضٌ مَكْمُوؤَةٌ**: **الكَمْأَة**’si çok olan.

**كَمَأَ** kavmi ve **أَكْمَأَ** onları—sonuncusu Ebû Hanîfe’den—: onlara **الكَمْأَةَ** yedirdi. İnsanlar **يَتَكَمَّؤُون** diye çıktı; yani **الكَمْأَةَ** topluyorlar. Ve denilir: **الـمُتَكَمِّئُون** çıktı; onlar **الكَمْأَةَ** arayan kimselerdir.

**والكَمَّاءُ**: **الكَمْأَة** satıcısı ve onu satış için toplayanı. Ebû Hanîfe inşad etti:
لقد ساءَني، والناسُ لا يَعْلَمُونَه، *  عَرازِيلُ كَمَّاءٍ، بِهِنَّ مُقِيمُ

Şemmer: Bir bedevînin şöyle dediğini işittim: “Falan oğulları **الكَمَّاءَ**’ı ve zayıfı öldürüyorlar.”

**وكَمِئَ** adam **يَكْمَأُ** **كَمَأً**; hemzeli: yalınayak oldu ve onun bir nalı olmadı (1)

(1 “Ve onun bir nalı olmadı” sözü: nüshalarda böyledir; **الصحاح**’ın ibaresi “ve üzerinde bir nal olmadı”dır; fakat **القاموس**’ta, **المحكم**’de ve Ezherî’nin **تهذيب**’inde “yalınayak oldu ve üzerinde nal vardı”dır; **المحكم** ve **التهذيب**’de olanla, **القاموس**’un dayanağını öğrenirsin.)

Ve denildi: **الكَمَأُ** ayakta, **القَسَط** gibidir; ve **رَجُل كَمِئٌ**. Dedi:
أَنْشُدُ باللّه، مِنَ النَّعْلَيْنِهْ، *  نِشْدةَ شيخٍ كَمِئِ الرِّجْلَيْنِهْ(2)

(2 “**النعلينه** ilh.” sözü: **المحكم** ve **التهذيب**’de, nûn’dan sonra yâ olmaksızın böyledir; başkasına aldanma.)

Ve denildi: Ayağı **كَمِئَتْ**; kesre ile: çatladı; Sa‘leb’den. Ve “yaşlılık onu **أَكْمَأَتْ**” (denir); yani onu ihtiyarlattı; İbnü’l-A‘râbî’den. Ondan ayrıca: “Yer onun üzerinde **تَلَمَّعَتْ** oldu, yer onun üzerinde **تَودَّأَت** oldu ve yer onun üzerinde **تَكَمَّأَت** oldu” (denir); onu gizlediği ve onu alıp götürdüğü zaman.

Haberlerden **كَمِئَ** **كَمَأً**: onları bilmedi ve onlardan anlayışsız kaldı. Kisâî dedi: Eğer adam haberi bilmezse, der ki: “Haberlerden **كَمِئْتُ**; onlardan **أَكْمَأُ** (yani uzak kalırım/şaşırırım).”
