# كمأ — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%A3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%85%D8%A3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كمأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%A3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كمأ

الكمء: نبات م ينفض الأرض فيخرج كما يخرج الفطر، وقيل: هو شحم الأرض، والعرب تسميه: جدري الأرض، وقال الطيبي: شيء أبيض من شحم ينبت من الأرض، يقال له شحم الأرض ج أكمؤ كفلس وأفلس وكمأة كتمرة وقال ابن سيده: هذا قول أهل اللغة. وقال أبو عمرو: لا نظير له غير راجل ورجلة، وسيأتي في ر ج ل، أو هي اسم للجمع ليست بجمع كمء، لأن فعلة ليس مما يكسر عليه فعل قاله سيبويه، فلا يلتفت إلى ما قاله شيخنا: كلام لا معنى له، وحكى ثعلب: كماة كقناة، قال شيخنا: وفيه تسمح أو هي أي الكمأة للواحد، والكمء للجمع قاله أبو خيرة، ونقله عنه صاحب التمهيد، وقال منتجع: كمء للواحد وكمأة للجمع، فمر رؤبة فسألاه فقال: كمء للواحد وكمأة للجميع، كما قال منتجع. ومثله منقول عن أبي الهيثم، قال الجوهري: على غير قياس، وهو من النوادر، فإن القياس العكس أو هي تكون واحدة وجمعا حكي ذلك عن أبي زيد، وقال أبو حنيفة: كمأة واحدة، وكمأتان وكمآت. وفي المشوف واللسان: الصحيح من ذلك كله ما ذكره سيبويه، وحكى شمر عن ابن الأعرابي: يجمع كمء أكمؤا، وجمع الجمع كمأة. وفي الصحاح: تقول: هذا كمء، وهذان كمآن وهؤلاء أكمؤ ثلاثة، فإذا كثرت فهي الكمأة، وقيل: الكمأة: هي التي إلى الغبرة والسواد، والجبأة إلى الحمرة. وفي الحديث  الكمأة من المن وماؤها شفاء للعين  قيل إنه من المن حقيقة، وقيل: مما من الله على عباده بإنعامه. وقال النووي في شرح مسلم: شبهت به في حصوله بلا كلفة ولا علاج ولا زرع بذر. قال الكرماني: وماؤها يربى به الكحل والتوتيا، نقله شيخنا. والمكمأة بفتح الميم والمكمؤة بضمها: موضعه أي الكمء وأكمأ المكان إذا كثر به وأكمأت الأرض فهي مكمئة كمحسنة: كثرت كمأتها، وأرض مكموءة: كثيرة الكمأة. وأكمأ القوم: أطعمهم إياه أي الكمء ككمأهم كمأ ثلاثيا، والأول عن أبي حنيفة. والكماء، ككتان: بياعه وجانيه للبيع أيضا، أنشد أبو حنيفة:
  لقد ساءني والناس لا يعلمونه                      عرازيل كماء بهن مـقـيم وحكي عن شمر: سمعت أعرابيا يقول: بنو فلان يقتلون الكماء والضعيف. وكمئ الرجل كفرح يكمأ كمأ، مهموز حفي بهاء مهملة من الحفاء وعليه نعل كذا في النسخ، وعبارة الجوهري: ولم تكن عليه نعل، ومثله في اللسان، فما أدري من أين أخذه المصنف، وقيل الكمأ في الرجل كالقسط ورجل كمئ قال:
  أنشد بالله من النعلـينـيه
  نشدة شيخ كمئ الرجلينيه
  وقيل كمئت رجله بالكسر: تشققت، عن ثعلب، والظاهر أن ذكر الرجل مثال، فقد قال الزمخشري في الأساس: ومن المجاز: كمئت يده ورجله من البرد والعمل، انتهى أي تشققت. وكمأت بالفتح، كذا في نسخة الأساس، ولعله غلط من الكاتب، والصحيح كفرحت، كما تقدم والعجب من شيخنا لم ينبه عليه ولا على ما تقدم في كلأ من المجازات، مع دعواه الكثير، والله عليم بصير. وكمئ فلان عن الأخبار كمأ: جهلها وغبي عنها فلم يفطن لها، قال الكسائي: إن جهل الرجل الخبر قال: كمئت عن الأخبار أكمأ عنها. وقد أكمأته السن أي شيخته بتشديد الياء، عن ابن الأعرابي. وتكمأه أي الأمر إذا تكرهه نقله الصاغاني، وفي الأساس: خرجوا يتكمئون: يجتنون الكمأة. وتكامأنا في أرضهم، وتكمأت عليه الأرض، وتلمعت عليه، وتودأت إذا غيبته فيها وذهبت به، عن ابن الأعرابي.

### Türkçe

**الكمء**: Yerden silkelenip (yarılıp) çıktığı için, mantarın çıktığı gibi çıkan bir bitkidir; ve denildi ki: o, yerin yağıdır; Araplar ona: **جدري الأرض** der. Et-Tayyibî dedi ki: Yağdan beyaz bir şey, yerden biter; ona yerin yağı denir; çoğulu **أكمؤ** ( **فلس** ve **أفلس** gibi) ve **كمأة** ( **تمرة** gibi). İbn Sîde dedi ki: Bu, lugat ehlinin sözüdür. Ebû Amr dedi ki: **راجل** ve **رجلة** dışında onun bir benzeri yoktur; ve **ر ج ل**’de gelecektir; yahut o, cem‘ için bir isimdir, **كمء**’ün cemi değildir; çünkü **فعلة** (vezni), üzerine **فعل** kırılanlardan değildir; bunu Sîbeveyh söyledi; şu hâlde şeyhimizin söylediğine iltifat edilmez: manası olmayan bir sözdür. Sa‘leb rivayet etti: **كماة** ( **قناة** gibi). Şeyhimiz dedi ki: Onda bir müsamaha vardır; yahut o, yani **الكمأة** tekil içindir, **الكمء** cem‘ içindir; bunu Ebû Hayra söyledi; ve ondan **التمهيد** sahibi nakletti. Munteci‘ dedi ki: **كمء** tekil içindir ve **كمأة** cem‘ içindir; derken Rü’be geçti; ona sordular; dedi ki: **كمء** tekil içindir ve **كمأة** hepsi içindir; Munteci‘in dediği gibi. Bunun benzeri Ebû’l-Heysem’den nakledilmiştir. Cevherî dedi ki: Kıyasa aykırı olarak; ve o, nadirlerdendir; çünkü kıyas bunun tersidir. Yahut o, bir ve cem‘ olur; bunu Ebû Zeyd’den rivayet ettiler. Ebû Hanîfe dedi ki: **كمأة** bir tanedir; ve **كمأتان** ve **كمآت**. **المشوف** ve **اللسان**’da: Bütün bunların sahihi, Sîbeveyh’in zikrettiğidir. Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **كمء** **أكمؤا** olarak cem‘ edilir; cem‘in cemi **كمأة**’dir. **الصحاح**’ta: Dersin ki: Bu **كمء**’dür; ve bu ikisi **كمآن**’dır; ve bunlar üç **أكمؤ**’dür; çoğalınca o, **الكمأة**’dir. Ve denildi ki: **الكمأة**: o, toz rengine ve siyahlığa meyleden olandır; **الجبأة** ise kızıllığa (meyleden)dir. Hadiste: “**الكمأة** **من المن**’dendir ve onun suyu göz için şifadır.” Denildi ki: O, hakikaten **المن**’dendir; ve denildi ki: Allah’ın kullarına, ihsanıyla lütfettiği şeylerdendir. Nevevî, Müslim şerhinde dedi ki: Külfetsiz, tedavisiz ve ekim-tohum ekmeksizin elde edilmesinde ona benzetildi. Kirmânî dedi ki: Onun suyuyla sürme ve **التوتيا** terbiye edilir; şeyhimiz onu nakletti.

**والمكمأة** (mîm’in fethiyle) ve **المكمؤة** (onun zammıyla): Onun yeri, yani **الكمء**’ün (bulunduğu yer). Ve mekân **أكمأ** ettiğinde, onda çok olduğunda; ve yer **أكمأت** ettiğinde, o **مكمئة**’dir ( **محسنة** gibi): onun **كمأة**’si çoğaldı. Ve **أرض مكموءة**: **الكمأة**’si çok olan (yer). Ve kavim **أكمأ** etti: Onlara onu, yani **الكمء**’ü yedirdi; **كمأهم** gibi, üçlü **كمأ** olarak; birincisi Ebû Hanîfe’dendir.

Ve **الكماء**, **كتان** gibi: onun satıcısıdır ve satış için toplayanı da. Ebû Hanîfe inşad etti:

  İnsanlar bilmezken beni kötü etti
  Orada mukim olan **كماء**’ın **عرازيل**’leri

Şemmer’den rivayet edildi: Bir bedevîyi şöyle derken işittim: Falan oğulları **الكماء**’ı ve zayıfı öldürürler.

Ve adam **كمئ** etti, **فرح** gibi; **يكمأ**; **كمأ** (masdar): hemzeli; **بهاء**’ya (yani **الهاء**’ya) göre **مهملة** (yani noktasız) olan **الحفاء**’dan; ve üzerinde bir nal vardır; nüshalarda böyle. Cevherî’nin ibaresi: Üzerinde bir nal yoktu. Bunun benzeri **اللسان**’dadır; öyleyse musannif onu nereden aldı, bilmiyorum. Ve denildi ki: Adamda **الكمأ**, **القسط** gibidir; ve **رجل كمئ**. Dedi ki:

  İki nal sahibine Allah adına yemin ettiririm
  Ayakları **كمئ** olan bir ihtiyarın yemin ettirmesi

Ve denildi ki: Onun ayağı **كمئت** (kesre ile) etti: çatladı; Sa‘leb’den. Zahir olan, ayağın zikrinin misal olduğudur; çünkü Zemahşerî **الأساس**’ta dedi ki: Mecazdan: Soğuktan ve işten eli ve ayağı **كمئت** etti; bitti; yani çatladı. Ve **كمأت** (fetha ile); **الأساس** nüshasında böyledir; belki kâtibin hatasıdır; sahih olan, daha önce geçtiği gibi **فرحت** gibidir. Şeyhimizin buna işaret etmemesine ve **كلأ**’da mecazlardan geçen şeye de (işaret etmemesine) şaşılır; çok (şey) iddia etmesiyle beraber; Allah bilendir, görendir.

Ve falan, haberlerden **كمأ** etti: Onları bilmedi ve onlardan ahmaklaştı; onlara uyanmadı. Kisâî dedi ki: Adam haberi bilmezse der ki: Haberlerden **كمئت** ettim; onlardan **أكمأ** ederim. Ve yaş onu **أكمأته** etti; yani onu ihtiyarlattı; yâ’nın şeddelenmesiyle; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **تكمأه** etti; yani iş, onu kerih gördüğünde; Sâgânî onu nakletti. **الأساس**’ta: Çıktılar, **يتكمئون**: **الكمأة** toplarlar. Ve onların arazisinde **تكا مأ نا** ettik. Ve yer onun üzerine **تكمأت** etti, ve onun üzerine parladı, ve **تودأت** etti: Onu içinde gizlediğinde ve onunla gittiğinde; İbnü’l-A‘râbî’den.
