# كمح (ك-م-ح) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%AD
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%85%D8%AD

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - م - ح
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%AD/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الحاء والكاف والميم معهما
ح ك م، م ح ك، ح م ك، ك م ح مستعملات
حكم:
الحِكمةُ: مَرْجِعُها إلى العَدْل والعِلْم والحِلْم. ويقال: أحْكَمَتْه التَجارِبُ إذا كانَ حكيماً. وأَحْكَمَ فلانٌ عنّي كذا، أي: مَنَعَه، قال:
أَلَمّا يَحْكُمُ الشُعَراءُ عَنّي
واسَتحْكَمَ الأمرُ: وَثُقَ. واحتَكَمَ في ماله: إذا جازَ فيه حُكْمُه. والأسم: الأُحكُومة والحُكوُمة، قال الأعشى: ولَمَثْلُ الذي جَمَعْتَ لرَيْب الدَّهْر يَأبَى حُكومةَ المُقتالِ أي لا تَنْفُذُ حكومةُ من يحتكِم عليك من الأعداء. والمُقتالُ: المُفتَعِلُ من القَوْلِ حاجةً منه إلى القافية.
والتَحكيم: قول الحَروريّة: لا حُكمَ إلاّ للهِ. وحَكَّمنا فُلاناً أمرَنا: أي: يحكُمُ بيننا. وحاكَمناه إلى الله: دَعَوناه إلى حُكم الله. ويقال: نُهِيَ أنْ يُسَمَّى رَجُلٌ حَكَماً. وَحكَمة اللّجام: ما أحاطَ بحَنَكَيْه سُمِّيَ به لأنّها تمنعه من الجَرْي. وكلُّ شيء مَنَعْتَه من الفَساد فقد حَكَمْتَهُ وحَكَّمته وأحكَمْتَه، قال:
أبني حَنيفةَ أَحكِمُوا سُفَهاءكُم		إنّي أخافُ عليكُمُ أن أغْضَبا
وفَرَسٌ محكُومةُ : في رأسها حَكَمَةٌ .
قال زائدة: مُحْكَمةُ وأنكَرَ مَحكُومة، قال:
مَحكوُمةٌ حَكمَات القِدِّ والأَبَقَا
وهو القِتْبُ. وسَمَّى الأعشى القصيدة المُحْكَمة حَكيمة في قوله:
وغريبةٍ تأتي المُلُوكَ حكيمةٍ.
محك:
المَحْكُ: التَّمادي في اللَّجاجة عند المُساوَمة والغَضَب ونَحْوه. وتماحَكَ البَيِّعان.
حمك:
الحَمَكُ: من نَعْت الأدِلاّء، تقول: حَمِكَ يَحْمَكُ.
كمح:
الكَمْحُ: رَدُّ الفَرَس باللِّجام.

##### Türkçe

باب **الحاء** ve **الكاف** ve **الميم** onlarla birlikte

**ح ك م**، **م ح ك**، **ح م ك**، **ك م ح** kullanımdadırlar
**حكم**:
**الحِكمةُ**: onun merci‘i **العَدْل** ve **العِلْم** ve **الحِلْم**’e döner. Ve denilir: **أحْكَمَتْه التَجارِبُ**; eğer **حكيماً** ise. Ve **أَحْكَمَ** falan kimse benden şunu; yani: onu men etti, dedi ki:
أَلَمّا يَحْكُمُ الشُعَراءُ عَنّي
Ve **واسَتحْكَمَ الأمرُ**: sağlamlaştı. Ve **احتَكَمَ في ماله**: onda onun hükmü câiz olduğu zaman. Ve isim: **الأُحكُومة** ve **الحُكوُمة**; **الأعشى** dedi ki: ولَمَثْلُ الذي جَمَعْتَ لرَيْب الدَّهْر يَأبَى حُكومةَ المُقتالِ yani düşmanlardan sana karşı hüküm icra ettiren kimsenin hükmü nüfuz etmez. Ve **المُقتالُ**: kafiyeye ihtiyacından dolayı sözü uyduran, **القَوْل**’den **المُفتَعِلُ**dür.

Ve **التَحكيم**: **الحَروريّة**’nin sözü: **لا حُكمَ إلاّ للهِ**. Ve **حَكَّمنا فُلاناً أمرَنا**: yani: aramızda hükmeder. Ve **حاكَمناه إلى الله**: onu Allah’ın hükmüne çağırdık. Ve denilir: bir erkeğin **حَكَماً** diye adlandırılması nehiy olundu. Ve **وَحكَمة اللّجام**: onun iki çenesini kuşatan şey; onunla adlandırıldı, çünkü onu koşmaktan men eder. Ve her şey ki onu fesattan men ettin, muhakkak onu **حَكَمْتَهُ** ve **حَكَّمته** ve **أحكَمْتَه**; dedi ki:
أبني حَنيفةَ أَحكِمُوا سُفَهاءكُم		إنّي أخافُ عليكُمُ أن أغْضَبا
Ve **فَرَسٌ محكُومةُ**: başında bir **حَكَمَةٌ** vardır.

**زائدة** dedi ki: **مُحْكَمةُ**; ve **مَحكُومة**’yu inkâr etti, dedi ki:
مَحكوُمةٌ حَكمَات القِدِّ والأَبَقَا
Ve o **القِتْبُ**dur. Ve **الأعشى** kasideyi, **المُحْكَمة** olanı, şu sözünde **حَكيمة** diye adlandırdı:
وغريبةٍ تأتي المُلُوكَ حكيمةٍ.

**محك**:
**المَحْكُ**: pazarlık ve öfke ve benzeri esnada inatçılıkta ileri gitmektir. Ve iki satıcı **تماحَكَ** etti.

**حمك**:
**الحَمَكُ**: kılavuzların vasfındandır; dersin ki: **حَمِكَ يَحْمَكُ**.

**كمح**:
**الكَمْحُ**: atı gem ile geri çevirmektir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%AD/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأصمعيّ: أكْمَحْتُ الدابَّةَ، إذا جذبتَ عنانَه حتَّى ينتصب رأسه. وأكْمَحَ الكَرْمُ، إذا تحرَّك للإيراق. والكَوْمَحُ: الرجل العظيم الأليتين.

##### Türkçe

الأصمعيّ: **أكْمَحْتُ الدابَّةَ**: biniti, yularını çektiğin zaman, başı dikilinceye kadar (çekmen)dir. Ve **أكْمَحَ الكَرْمُ**: asma, yapraklanmak için hareketlendiği zaman (denir). Ve **الكَوْمَحُ**: kalçaları büyük olan adamdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%AD/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ح ك م
حكم ، حمك ، كمح ، كحم ، محك : مستعملات .
حكم : قال الليث : الحَكَم : الله تبارك وتعالى ، وهو أحكم الحاكمين ، وهو الحكيم له الحُكْم .
قال : والحُكم : العِلم والفِقْه ) وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيّاً ) ( مريَم : 12 ) أي عِلْماً وفِقهاً ، هذا لِيَحْيَى بن زكريَّا . وكذلك قوله :
الصَّمت حُكم وقليل فاعله
والحُكم أيضاً : القضاءُ بالعدل . وقال النَّابِغَة :
واحكُم كحُكْم فتاة الحيِّ إذ نظرت
إلى حَمام سِراعٍ وارِدِ الثَّمَد
قلت : ومن صفات الله : الحَكَم ، والحَكِيم والحاكِمُ وهو أَحكُم الحاكمين ، ومعاني هذه الأسماء متقاربة والله أعلم بما أراد بها ، وعلينا الإيمان بأنها من أسمائه ، والحكيم يجوز أن يكون بمعنى حاكِم ، مثل قدير بمعنى قادر وعليم بمعنى عالم .
والعرب تقول : حَكَمْت وأَحْكمتُ وحكَّمت بمعنى مَنَعْت ورددت ، ومن هذا قيل للحاكم بين الناس حاكم : لأنه يمنع الظالم من الظلم . وأخبرني المنذري عن أبي طالب أنه قال في قولهم : حَكَم الله بيننا ، قال الأصمعي : أصل الحُكومة ردُّ الرجُل عن الظلم ، ومنه سُمِّيت حَكَمةُ اللِّجام : لأنها تَرُدُّ الدَّابَّة . ومنه قول لبيد :
أحكمَ الجِنْثِيَّ من عَوْراتِها
كلُّ حِرْباءٍ إذا أُكْرِه صَلّ
والجِنْثِيُّ : السيف ، المعنى ردَّ السيفَ عن عَوْرَاتِ الدِّرع وهي فُرَجُها كلُّ حِرْباء ، وهو المِسْمار الذي يُسَمّر به حَلْقُها . ورواه غيره :
أحكم الجِنْثِيُّ من عَوْراتِها
كُل حِرباء . . . . . . .
المعنى أحرَزَ الجِنْثِيُّ وهو الزَّرَّاد مساميرها ومعنى الإحكام حينئذٍ الإحْرازُ .
وأخبرني المُنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه قال : حَكَم فلانٌ عن الشيء أي رجع ، وأحْكَمْتُه أنا أي رَجَعْتُه قلتُ : جعل ابن الأعرابي حكم لازماً كما ترى كما يقال : رَجَعتُه فرجعَ ونقصتُه فنقصَ ، وما سمعت حكم بمعنى رجع لغير ابن الأعرابي ، وهو الثِّقَةُ المأمون .
أبو عُبيد : عن أبي عُبيدة : حَكَمتُ الفرس وأَحْكمتُه بالْحكَمة ، وروينا عن إبراهيم النَّخَعِي أنه قال : حكِّم اليتيم كما تُحكِّم وَلَدَك .
قال أبو عُبيد : قوله : حَكِّم اليتيم أي امْنَعْه من الفساد وأصلِحْه كما تُصْلِح ولدَك وكما تمنعه من الفساد .
قال : وكلُّ مَنْ منعتَه من شيء فقد حَكّمْتَه وأَحْكَمْتَه .
قال جرير :
بني حنيفة أَحْكِمُوا سُفهاءَكم
إنِّي أَخَافُ عليكم أنْ أَغْضبا
يقول : امْنَعوهم من التعرُّض .
قال : ونَرى أنَّ حَكَمَة الدابة سُمِّيت بهذا المعنى : لأنها تمنع الدابة من كثير من الجهل .
وأما قول الله جلّ وعزّ : ( ال ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ ءايَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِن لَّدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ ) ( هُود : 1 ) فإن التفسير جاء أنه أُحْكِمَت آياته
بالأمر والنهي والحلال والحرام ، ثم فُصلت بالوعد والوعيد ، والمعنى والله أعلم أن آياته أُحْكِمَت وفُصِّلت بجميع ما يُحتاج إليه من الدّلالة على توحيد الله وتثبيت نُبُوّة الأنبياء وشرائع الإسلام ، والدليلُ على ذلك قول الله جلّ وعزّ : ( مَّا فَرَّطْنَا فِى الكِتَابِ مِن شَىْءٍ ) ( الأنعَام : 38 ) .
وقال بعضهم : الحكيم في قول الله : ( ال ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ر تِلْكَ ءايَاتُ الْكِتَابِ الْحَكِيمِ ) ( يُونس : 1 ) إنّه فَعِيل بمعنى مُفْعَل واسْتَدل بقوله جلّ وعزّ : ( ال ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ ءايَاتُهُ ( .
قلت : وهذا إن شاء الله كما قيل : والقرآن يُوضِّح بعضُه بعضاً ، وإنما جَوَّزنَا ذلك وصوبناه : لأن حَكَمْتُ يكون بمعنى أَحْكَمْت فرُدَّ إلى الأصل والله أعلم .
وروى شمر عن أبي سعيد الضَّرير أنه قال في قول النَّخَعِيِّ : حَكِّم اليتيم كما تُحَكِّم ولدَك معناه حَكِّمْه في ماله ومِلْكهِ إذا صَلَح كما تُحَكِّم ولدَك في مِلْكه .
قال : ولا يكون حَكَّم بمعنى أحكم لأنهما ضدَّان .
قلت : والقول ما قال أبو عُبيد ، وقول الضرير ليس بالمَرْضِيّ .
وأما قولُ النابغة :
واحكم كحكم فتاةِ الحَيِّ
فإن يعقوب بن السِّكِّيت حكى عن الرُّواة أن معناه كُنْ حَكِيماً كفتاة الحَيِّ أي إذا قُلت فأَصِبْ كما أصابت هذه المرأةُ إذْ نظرتْ إلى الحمَام فأَحْصَتْها ولم تُخْطِىء في عَدَدها .
قال : ويَدُلّك على أن معنى احكم أي كُن حكيماً قولُ النَّمِر بن تَوْلَب :
وأبغِضْ بغِيضَك بُغْضاً رُوَيداً
إذا أنت حاولت أن تَحْكُما
يريد إذا أردت أن تكون حكيما فكن كذا وليس من الحُكم في القضاء في شيء .
وقال الليث : يقال للرجل إذا كان حكيما : قد أَحْكَمَتْه التجارب .
قال : واسْتَحْكَمَ فُلانٌ في مال فلان إذا جَاز فيه حُكْمه . والاسم الحُكومة والأُحْكُومةُ وأنشد :
ولَمِثلُ الذي جَمَعت لريبِ الدهر يأبى حكومةَ المُقتالِ
أي يأبى حُكومةَ المُحْتكِم عليك وهو المُقْتَال .
قلت : ومعنى الحُكومة في أَرْش الجراحات التي ليس فيها دِيَةٌ معلومة أن يُجْرحَ الإنسانُ في موضع من بدنه بما يبقى شَيْنُه ولا يُبطِل العُضوَ فيقتاسُ الحاكم أرْشَه بأن يقول : هذا المجروح لو كان عبداً غير مَشِين هذا الشَّيْنَ بهذه الجراحة كان قيمته ألفَ درهم ، وهو مع هذا الشَّيْن قِيمَتُه تِسْعُ مائة درهم ، فقد نقصه الشَّيْنُ عُشْرَ قيمته فيجبُ على الجارح في الحُرّ عُشرُ دِيَتِه . وهذا وما أشبهه معنى الحُكومة التي يستعملها الفُقَهاءُ في أرش الجِراحات فاعْلَمه .
وقال الليث : التَّحكيمُ : قول الحَرُورِيَّة لا حُكْمَ إلا لله ولا حَكَمَ إلا الله . ويقال :
حَكَّمْنَا فلانا بيننا أي أَجَزْنا حكمه بيننا . وحاكمنا فلاناً إلى الله أي دعوناه إلى حكم الله .
قال الليث : وبلغني أنه نُهِي أن يُسَمَّى الرجلُ حَكَماً . قلت : وقد سمَّى الناس حكيماً وَحَكَماً وما علمت النَّهي عن التسمية بهما صحيحاً .
وقال الليث : حَكَمةُ اللِّجامِ : ما أَحاطَ بحَنَكَيْه وفيهما العِذَاران سُمِّي حَكَمَةً : لأنه يَمْنَعُ الدّابة من الجَرْي الشَّدِيد .
قال : وفَرسٌ مَحْكومةٌ : في رَأسها حَكَمَة ، وأنشد :
محكومة حَكمات القِدِّ والأَبَقَا
ورواه غيرُه :
قد أُحْكِمَت حَكماتِ القِدِّ والأبَقَا
وهذا يدل على جَواز حَكَمْتُ الفَرَس وأَحْكَمْتُه بمعنى واحد .
وقال اللَّيْث : وسَمَّى الأعْشى القَصِيدَة المُحْكَمة حَكيمة ، فقال :
وغَرِيبَةٍ تَأتي المُلوكَ حَكِيمةً
قد قُلْتُها ليُقالَ مَنْ ذا قالَها
وقال ابن شُمَيْل : الحَكَمة : حَلْقة تكون على فَمِ الفرس .
ثعلب عن ابن الأعْرابي : قِيلَ للْحاكم حاكِمٌ لأنّه يَمْنَعُ من الظُّلْمِ .
قال : وحكَمْتُ الرَّجل وأَحْكَمْتُه وحَكَّمْتُه إذا مَنَعْتَه .
قال : وحَكَم الرجلُ يَحْكُم حُكْماً إذا بَلَغ النِّهايَة في مَعْناه مَدْحاً لازِماً وقال مُرَقِّش :
يأتِي الشَّبابُ الأَقْوَرِين وَلاَ
تغْبِط أخاكَ أَنْ يُقَالَ حَكَم
أي بَلَغ النهاية في معناه .
قال : والمُحَكِّم الشَّارِي . والمُحَكِّم : الذي يحكم في نَفْسه .
وقال شَمِر : قال أبو عَدْنان : اسْتَحْكَم الرجل إذا تَناهَى عما يَضُرُّه في دينه أَوْ دُنْياه وقال ذُو الرُّمَّة :
لَمُسْتَحْكِمٌ جَزْلُ المُروءَةِ مُؤْمِنٌ
من القوْم لا يَهْوَى الكلاَمَ اللَّواغِيا
قال : ويقال : حَكَّمْتُ فُلانا أي أَطْلَقْتُ يَدَه فيما شاء .
ثعلب عن ابْن الأعرابي قال : الحَكَمَةُ : القُضَاةُ ، والحَكَمَةُ : المُسْتَهْزِئون .
حمك : قال الليث : الحَمَكُ من نعت الأَدِلاَّءِ تقول : حَمِك يَحْمَكُ .
أبو عُبَيد عن أبي زَيْد : الحَمَكَة : القَمْلَة ، وجمعها حَمَك .
وقال : قد يُقْتاسُ ذلك لِلذَّرَّة ومن ذلك قِيلَ للصبيان : حَمَك صِغار .
وقال الأصمعي : إنَّه لمن حَمَكِهم أي من أَنْذَالِهم وضُعَفائهم .
والفراخ تدعى حَمَكاً .
وقال الرَّاعي يصف فِراخَ القطا :
صَيْفِيَّةٌ حَمَكٌ حُمْرٌ حَواصِلُها
فما تكادُ إلَى النَّقْناقِ تَرْتفِع
أي لا تَرْتَفِعُ إلى أُمَّهاتِها إذا نَقْنَقَتْ .
وقَوْل الطِّرِمَّاحِ :
وابن سَبيلٍ قَرَّبْتُه أُصُلاً
من فَوْز حَمْكٍ مَنْسُوبَةٌ تُلُدُه
أراد من فوز قِداح حَمكٍ فَخَفَّفَه لحاجته إلى الوَزْن ، والرِّواية المَعْرُوفَة من فَوْز بُحَ .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الحَمَكَةُ : الصَّبِيَّةُ الصغيرةُ ، وهي القَمْلَةُ الصغيرةُ .
محك : الليث : المَحْك : التَّمَادي واللِّجاجَة . يقال : تَماحَك البَيِّعان .
وقال غيره : رحل مَحِك ومُماحِك ومَحْكانُ إذا كان لَجُوجاً عَسِرَ الْخُلُق .
وفي ( النَّوادِر ) : رجل مُمْتَحِك ورجل مُسْتَلْحِك ومُتَلاحِكٌ في الغَضَب ، وقد أَمْحَكَ وألكَدَ يكون ذلك في الغَضَب وفي البُخْل .
كمح : قال الليث : الكَمْحُ : رَدُّ الفَرَسِ بِاللِّجام .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الكَمَحَة : الرَّاضَةُ .
وقال اللِّحياني : كَبَحْتُه باللِّجان وأَكْبَحْتُه وكَمَحْتُه بمعنى واحد .
قال : وقال الأصمعي : أَكْمَحْتُ الدَّابَّة إذا جَذَبْتَ عِنانَها حتى تصيرَ مُنْتَصِبَةَ الرأس .
قال ذُو الرُّمَّة :
. . . والرأسُ مُكْمَح
قال : وكبَحْتُها باللِّجام بغير ألف ، وهو أنْ تَجْذِبَها إليك ، فتَضْرِبَ فاها باللِّجامِ لكيلاَ تَجْرِي .
وقال اللِّحياني : إنَّه لمُكْمَح ومُكْبح أي شامخٌ . وقد أُكْبِح وأُكْمِح إذا كان كذلك .
ابن شُمَيْل : أكْمَحَت الزَّمَعَة إذا ما ابيَضَّت وخَرَجَ عليها مثلُ القُطْن فذلك الإكماحُ ، والزَّمَعُ : الأُبَنُ في مَخارج العناقيد . ذَكَرَهُ عن الطَّائِفي .
أبو زَيْد : الكَيْمُوحُ ، والكِيحُ : التُّرابُ .
يقال : لِفُلاَن الكِيحُ والكَيْمُوح ، قال : الكِيحُ : التُّرَابُ . والكَيْمُوح : المُشْرِفُ .
وقال غيره : الكَوْمَحان : هما حَبْلاَن من حِبال الرَّمْل معروفان . قال ابنُ مُقْبل :
أناخَ برَمْل الكومَحَيْن إنَاخَة الْ
يَمانِي قِلاَصاً حَطّ عَنْهُنْ أَكْوُرا
يصِفُ سحابا . والعرب تقول : احْثُ في فِيه الكَوْمَح يَعْنُون التُّراب .
وقال ابن دريد : الكَوْمَح : الرجل المُتراكِبُ الأسنَانِ في الفمِ حتى كأنَّ فاهُ قد ضاقَ بأسنانِه . وأنشد :
أُهْجُ القُلاخَ واحْشُ فَاهُ الكَوْمَحا
تُرْباً فأَهْلٌ هُوَ أَنْ يُقَلَّحَا

##### Türkçe

**ح ك م**
**حكم** ، **حمك** ، **كمح** ، **كحم** ، **محك** : kullanılagelenlerdir.
**حكم** : Leys dedi: **الحَكَم**: Allah Tebâreke ve Teâlâ’dır; O, hâkimlerin en hikmetlisidir; O, **الحكيم**’dir; O’na **الحُكْم** aittir.
Dedi: ve **الحُكم**: ilim ve fıkıhtır: ( وَآتَيْنَاهُ الْحُكْمَ صَبِيّاً ) ( مريَم : 12 ) yani ilim ve fıkıh; bu, Zekeriyyâ oğlu Yahyâ içindir. Yine onun sözü:
الصَّمت حُكم وقليل فاعله
Ve **الحُكم** ayrıca: adaletle hüküm vermektir. Nâbiğa dedi:
واحكُم كحُكْم فتاة الحيِّ إذ نظرت
إلى حَمام سِراعٍ وارِدِ الثَّمَد
Dedim: Allah’ın sıfatlarındandır: **الحَكَم**; ve **الحَكِيم** ve **الحاكِمُ**; ve O, hâkimlerin en hikmetlisidir; bu isimlerin mânaları birbirine yakındır; Allah, onlarla ne murad ettiğini daha iyi bilir; bize düşen, onların O’nun isimlerinden olduğuna iman etmektir. Ve **الحكيم**in, **حاكِم** mânasında olması câizdir; tıpkı **قدير**in **قادر** mânasında ve **عليم**in **عالم** mânasında olması gibi.

Ve Araplar der: **حَكَمْت** ve **أَحْكمتُ** ve **حكَّمت** “menettim ve geri çevirdim” mânasındadır; bundan dolayı insanlara hükmeden kimseye **حاكم** denilmiştir: çünkü zalimi zulümden meneder. Münzirî bana Ebû Tâlib’den haber verdi ki, onların “**حَكَم الله بيننا**” sözünde şöyle dedi; Asmaî dedi: **الحُكومة**’nın aslı, adamı zulümden geri çevirmektir; bundan dolayı **حَكَمةُ اللِّجام** isimlendirilmiştir: çünkü o, biniti geri çevirir. Ve bundan Lebîd’in sözü:
أحكمَ الجِنْثِيَّ من عَوْراتِها
كلُّ حِرْباءٍ إذا أُكْرِه صَلّ
Ve **الجِنْثِيُّ**: kılıçtır; mânâ: kılıcı zırhın **عَوْرَاتِ**’ından, yani onun yarıklarından geri çevirdi; “her **حِرْباء**” ise, onun halkalarını çivilemekle çivilenen çividir. Başkası onu şöyle rivayet etti:
أحكم الجِنْثِيُّ من عَوْراتِها
كُل حِرباء . . . . . . .
Mânâ: **الجِنْثِيُّ**—o da zırhçı—onun çivilerini sağlamlaştırdı; o vakit **الإحكام**’ın mânası **الإحْراز**dır.

Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki şöyle dedi: “Falanca, şeyden **حَكَم** etti” yani döndü; “ben onu **أحْكَمْتُه**” yani onu döndürdüm. Dedim: İbnü’l-A‘râbî, gördüğün gibi **حكم**’ü lâzım kıldı; tıpkı “onu döndürdüm, o döndü” ve “onu eksilttim, o eksildi” denildiği gibi. İbnü’l-A‘râbî’den başkası için **حكم**’ü “döndü” mânasında işitmedim; o ise güvenilir, emîn kimsedir.

Ebû Ubeyd: Ebû Ubeyde’den: “atı **حَكَمتُ** ve onu **أَحْكمتُه** **بالْحكَمة** ile.” Ve İbrâhîm en-Neha‘î’den rivayet ettik ki şöyle dedi: “Yetimi, çocuğunu **تُحكِّم** ettiğin gibi **حكِّم** et.”
Ebû Ubeyd dedi: Onun “**حَكِّم اليتيم**” sözü: onu bozulmadan men et ve onu ıslah et; tıpkı çocuğunu ıslah ettiğin gibi ve onu bozulmadan men ettiğin gibi.
Dedi: Ve her kimi bir şeyden men ettiysen, onu **حَكّمْتَه** ve **أَحْكَمْتَه**.
Cerîr dedi:
بني حنيفة أَحْكِمُوا سُفهاءَكم
إنِّي أَخَافُ عليكم أنْ أَغْضبا
Der ki: onları sataşmaktan men edin.
Dedi: Ve binitin **حَكَمَة**’sinin bu mânadan dolayı böyle adlandırıldığını görürüz: çünkü biniti cehaletin çoğundan men eder.

Allah جلّ وعزّ’ün sözüne gelince: ( ال ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ ءايَاتُهُ ثُمَّ فُصِّلَتْ مِن لَّدُنْ حَكِيمٍ خَبِيرٍ ) ( هُود : 1 ) tefsir, “âyetleri emr ve nehiy, helâl ve haram ile **أُحْكِمَت** kılındı; sonra va‘d ve vaîd ile **فُصِّلَت** kılındı” diye geldi. Mânâ—Allah daha iyi bilir—şudur: O’nun âyetleri, Allah’ın birliğine delâlet ve peygamberlerin nübüvvetini ve İslâm şeriatlarını sağlamlaştırmaya dair ihtiyaç duyulan her şeyle **أُحْكِمَت** ve **فُصِّلَت** kılındı. Bunun delili, Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( مَّا فَرَّطْنَا فِى الكِتَابِ مِن شَىْءٍ ) ( الأنعَام : 38 ).

Bazıları dedi: Allah’ın şu sözünde **الحكيم**: ( ال ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ر تِلْكَ ءايَاتُ الْكِتَابِ الْحَكِيمِ ) ( يُونس : 1 ) o, **فَعِيل** vezninde **مُفْعَل** mânasındadır; ve Allah جلّ وعزّ’ün sözüyle istidlâl etti: ( ال ( صلى الله عليه وسلم )
1764 ر كِتَابٌ أُحْكِمَتْ ءايَاتُهُ ( .
Dedim: Bu—Allah dilerse—denildiği gibidir; Kur’an’ın bir kısmı bir kısmını açıklar. Biz bunu ancak câiz gördük ve doğru saydık: çünkü **حَكَمْتُ**, **أَحْكَمْت** mânasında olur; böylece asla döndürüldü; Allah daha iyi bilir.

Şemir, Ebû Sa‘îd ed-Darîr’den rivayet etti ki, Neha‘î’nin “Yetimi, çocuğunu **تُحَكِّم** ettiğin gibi **حَكِّم** et” sözünde şöyle dedi: mânası, yetimi malında ve mülkünde, salâh bulduğu zaman, çocuğunu mülkünde **تُحَكِّم** ettiğin gibi **حَكِّم** et.
Dedi: Ve **حَكَّم** “**أحكم**” mânasında olmaz; çünkü ikisi zıttır.
Dedim: Söz, Ebû Ubeyd’in dediğidir; Darîr’in sözü razı olunan değildir.

Nâbiğa’nın sözüne gelince:
واحكم كحكم فتاةِ الحَيِّ
Yakub b. es-Sikkît, râvilerden nakletti ki mânası: mahalle kızının hükmü gibi **حَكِيماً** ol; yani söylediğinde isabet et; bu kadının, güvercinlere baktığında isabet ettiği gibi: onları saydı ve sayılarında yanılmadı.
Dedi: “**احكم**”in mânasının “**كُن حكيماً**” olduğuna, Nemir b. Tevleb’in sözü delâlet eder:
وأبغِضْ بغِيضَك بُغْضاً رُوَيداً
إذا أنت حاولت أن تَحْكُما
Yani: hikmetli olmak istediğinde, şöyle ol; bu, kazâda **الحُكم**den hiçbir şey değildir.

Leys dedi: Erkek için, hikmetli olduğunda şöyle denir: “tecrübeler onu **أَحْكَمَتْ**.”
Dedi: Falanca, falancanın malında **اسْتَحْكَمَ** eder; onun **حُكْمه** onda geçtiği zaman. İsim: **الحُكومة** ve **الأُحْكُومةُ**. Ve şu beyti okudu:
ولَمِثلُ الذي جَمَعت لريبِ الدهر يأبى حكومةَ المُقتالِ
Yani: sana karşı hükmeden **المُحْتكِم**in **حُكومة**’sunu reddeder; o da **المُقْتَال**dır.

Dedim: **الحُكومة**’nın, içinde bilinen bir diyet bulunmayan yaraların **أَرْش**’inde mânası şudur: insan, bedeninin bir yerinden, izi kalan fakat uzvu iptal etmeyen bir şeyle yaralanır; hâkim onun **أَرْش**’ini şöyle takdir eder: “Bu yaralı, bu yara ile gelen bu iz olmaksızın köle olsaydı değeri bin dirhem olurdu; bu iz ile birlikte değeri dokuz yüz dirhemdir; iz, değerinin onda birini eksiltmiştir; öyleyse hürde, yaralayan üzerine diyetinin onda biri gerekir.” Bu ve benzerleri, fukahanın yaraların **أرش**’inde kullandığı **الحُكومة** mânasıdır; onu bil.

Leys dedi: **التَّحكيمُ**: Harûriyye’nin “**لا حُكْمَ إلا لله** ve **لا حَكَمَ إلا الله**” sözüdür. Ve denir:
“Aramızda falancayı **حَكَّمْنَا**” yani onun hükmünü aramızda geçerli kıldık. “Falancayla Allah’a **حاكمنا**” yani onu Allah’ın hükmüne çağırdık.
Leys dedi: Bana ulaştı ki, erkeğin **حَكَماً** diye adlandırılması yasaklanmıştır. Dedim: İnsanlar **حكيماً** ve **حَكَماً** diye adlandırdı; bu ikisiyle adlandırmaya dair yasağın sahih olduğunu bilmedim.

Leys dedi: **حَكَمةُ اللِّجامِ**: onun iki çenesini kuşatan şeydir; ikisinde **العِذَاران** vardır; **حَكَمَة** diye adlandırıldı: çünkü biniti şiddetli koşudan men eder.
Dedi: ve **فَرسٌ مَحْكومةٌ**: başında **حَكَمَة** olan. Ve şu beyti okudu:
محكومة حَكمات القِدِّ والأَبَقَا
Başkası onu şöyle rivayet etti:
قد أُحْكِمَت حَكماتِ القِدِّ والأبَقَا
Bu, **حَكَمْتُ الفَرَس** ve **أَحْكَمْتُه**’nun bir mânada oluşunun câizliğine delâlet eder.

Leys dedi: A‘şâ, sağlam yapılmış kasideyi **حَكيمة** diye adlandırdı; şöyle dedi:
وغَرِيبَةٍ تَأتي المُلوكَ حَكِيمةً
قد قُلْتُها ليُقالَ مَنْ ذا قالَها
İbn Şümeyl dedi: **الحَكَمة**: atın ağzı üzerinde bulunan bir halkadır.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **حاكم**a **حاكِمٌ** denildi: çünkü zulmü men eder.
Dedi: “Adamı **حكَمْتُ** ve onu **أَحْكَمْتُه** ve onu **حَكَّمْتُه**” onu men ettiğim zaman.
Dedi: ve adam **حَكَم** eder, **يَحْكُم** **حُكْماً**; mânasında övgü olarak, lâzım bir şekilde nihayete ulaştığı zaman. Muraḳḳiş dedi:
يأتِي الشَّبابُ الأَقْوَرِين وَلاَ
تغْبِط أخاكَ أَنْ يُقَالَ حَكَم
Yani: mânasında nihayete ulaştı.
Dedi: ve **المُحَكِّم**: **الشَّارِي**’dir. Ve **المُحَكِّم**: kendi nefsinde hükmeden kimsedir.

Şemir dedi: Ebû Adnân dedi: Adam **اسْتَحْكَم** eder; dininde yahut dünyasında kendisine zarar veren şeyden uzak durmada nihayete vardığı zaman. Zü’r-Rumme dedi:
لَمُسْتَحْكِمٌ جَزْلُ المُروءَةِ مُؤْمِنٌ
من القوْم لا يَهْوَى الكلاَمَ اللَّواغِيا
Dedi: ve denir: “Falancayı **حَكَّمْتُ**” yani dilediği şeyde elini serbest bıraktım.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الحَكَمَةُ**: kadılardır; ve **الحَكَمَةُ**: alay edenlerdir.

**حمك** : Leys dedi: **الحَمَكُ**, **الأَدِلاَّءِ**’nin sıfatındandır; “**حَمِك** eder, **يَحْمَكُ**” dersin.
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الحَمَكَة**: bitten dişidir; çoğulu **حَمَك**.
Ve dedi: bu, karınca için de kıyas edilir; bundan dolayı çocuklara “**حَمَك صِغار**” denilmiştir.
Asmaî dedi: “O, onların **حَمَك**’ındandır” yani onların aşağılıklarından ve zayıflarındandır.
Ve yavrulara **حَمَكاً** denilir.
Râ‘î, katar yavrularını vasfederek dedi:
صَيْفِيَّةٌ حَمَكٌ حُمْرٌ حَواصِلُها
فما تكادُ إلَى النَّقْناقِ تَرْتفِع
Yani: annelerine, onlar **نَقْنَقَتْ** ettiği zaman, yükselmez.
Tırimmâh’ın sözü:
وابن سَبيلٍ قَرَّبْتُه أُصُلاً
من فَوْز حَمْكٍ مَنْسُوبَةٌ تُلُدُه
“**حَمْكٍ** oklarının kazanımından” demek istedi; vezne ihtiyacı için onu hafifletti; bilinen rivayet “**من فَوْز بُحَ**”dır.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الحَمَكَةُ**: küçük kız çocuğudur; ve o, küçük bittir.

**محك** : Leys: **المَحْك**: inatla sürdürme ve direnmedir. Denir: iki satıcı **تَماحَك** etti.
Başkası dedi: **رحل مَحِك** ve **مُماحِك** ve **مَحْكانُ**: huysuz, zor tabiatlı olduğunda.
Ve **النَّوادِر**’de: **رجل مُمْتَحِك** ve **رجل مُسْتَلْحِك** ve **مُتَلاحِكٌ** öfkede; ve **أَمْحَكَ** etti ve **ألكَدَ**; bu, öfkede ve cimrilikte olur.

**كمح** : Leys dedi: **الكَمْحُ**: atı gem ile geri çevirmektir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الكَمَحَة**: terbiye edici kadındır.
Lihyânî dedi: Onu gem ile **كَبَحْتُ** ve **أَكْبَحْتُه** ve **كَمَحْتُه** bir mânadadır.
Dedi: Asmaî dedi: Biniti **أَكْمَحْتُ**; yularını çektiğin zaman, başı dikilmiş hâle gelinceye kadar.
Zü’r-Rumme dedi:
. . . والرأسُ مُكْمَح
Dedi: ve onu gem ile, elifsiz olarak **كبَحْتُها**; bu, onu kendine çekmendir; böylece ağzını gem ile vurursun ki koşmasın.
Lihyânî dedi: O, elbette **لَمُكْمَح** ve **مُكْبح**’dır; yani yüksek, mağrur. Ve **أُكْبِح** ve **أُكْمِح** olunur; böyle olduğunda.

İbn Şümeyl: **الزَّمَعَة** **أكْمَحَت**; beyazlaştığı ve üzerinde pamuk gibi bir şey çıktığı zaman; işte bu **الإكماح**tır. Ve **الزَّمَعُ**: salkımların çıkış yerlerindeki **الأُبَنُ**’dir. Onu Tâifî’den zikretti.

Ebû Zeyd: **الكَيْمُوحُ** ve **الكِيحُ**: topraktır.
Denir: falancanın **الكِيحُ**’ı ve **الكَيْمُوح**’u vardır. Dedi: **الكِيحُ**: topraktır; ve **الكَيْمُوح**: yüksekçe olandır.
Başkası dedi: **الكَوْمَحان**: kum iplerinden iki iptir; bilinen. İbn Mukbil dedi:
أناخَ برَمْل الكومَحَيْن إنَاخَة الْ
يَمانِي قِلاَصاً حَطّ عَنْهُنْ أَكْوُرا
Bir bulutu vasfeder. Ve Araplar der: “Onun ağzına **الكَوْمَح** serp” derler; toprak kastediyorlar.
İbn Düreyd dedi: **الكَوْمَح**: ağızda dişleri üst üste binmiş adamdır; sanki ağzı dişleriyle daralmış gibidir. Ve şu beyti okudu:
أُهْجُ القُلاخَ واحْشُ فَاهُ الكَوْمَحا
تُرْباً فأَهْلٌ هُوَ أَنْ يُقَلَّحَا

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%AD/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والميم وما يثلثهما)
(كمن)  الكاف والميم والنون أصيلٌ يدلُّ على استخفاءٍ. يقال: كَمَنَ الشَّيء كُموناً. واشتقاقُ الكَمِين في الحرب من هذا. وزعم ناسٌ أنَّ النّاقةَ الكَمُونَ: الكَتُومُ اللِّقاح، وهي إذا لَقِحَت لم تَشُل بذَنبها. وحُزْنٌ مُكتمِنٌ في القَلب كأنَّه مُستَخفٍ. والكُمْنة: داءٌ في العين من بَقِيَّة رمَد.
(كمه)  الكاف والميم والهاء كلمةٌ واحدة، وهو الكَمَه، وهو العَمَى يُولَدُ به الإنسان، وقد يكون من عَرَض يَعرِضُ. قال سُويد:
كَمِهَتْ عيناهُ حتى ابيضَّتا *** وهو يَلْحَى  نَفسَه لمّا نَزَعْ([1])(كمي)  الكاف والميم والحرف المعتلُّ يدلُّ على خفاءِ شيء. وقد يدخل فيه بعضُ المهموز. من ذلك كمَى فلانٌ الشّهادةَ، إذا كَتَمها. ولذلك سُمِّي الشُّجاعُ الكميّ. قالوا: هو الذي يتكمَّى في سِلاحِه، أي يتغطَّى به. يقال تكَمَّتِ الفتنةُ الناسَ، إذا غَشيتْهم.
وأمّا المهموز فذكروا أنّ العرب تقول: كمِئت عن الأخبار أكْمأُ عنها، إذا جَهِلتَها.
وأمَّا المهموز فليس من هذا الباب وإنَّما هو نَبتٌ. وقد قُلنا إنَّ ذلك لا ينقاسُ أكثَرُه. فالكمأة معروفةٌ، والواحد كَمْءٌ. وهذا نادرٌ أن تكونَ في الجمع هاءٌ ولا تكونَ في الواحدة. ويقال: كَمَأْتُ القوم: أطعمتهم الكَمْأة. ومما يجوز أن يُقاسَ على هذا قولُهم: كمِئَتْ رِجْلي: تَشقَّقَتْ. ولعلَّ الكَمأة تُسمَّى لانشقاق الأرض عنها. ويقولون: أكْمَأَت فلاناً السِّنُّ: شيَّخَتْه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل أكْمَأَ على الأمر، إذا عَزَم عليه.
(كمت)  الكاف والميم والتاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على لونٍ من الألوان من ذلك الكُمْتَة، وهي لونٌ ليس بأشقَرَ ولا أدهم. يقال: فرسٌ كُمَيْت. ولم يجئْ إلا كذا على صورة المصغَّر. والكميت: الخمر فيها سوادٌ وحُمرة.
(كمح)  الكاف والميم والحاء كلماتٌ لا تنقاس، وفي بعضها شكّ، غير أنَّا ذكرنا ما ذكروه. قالوا: أكْمَحَ الكَرْمُ، إذا تحرّك للإيراق. وقالوا: رجلٌ كَوْمَح: عظيم الأليَتَين. ويقولون: كَمَح الفرسَ، إذا كبَحَه.
(كمر)  الكاف والميم والراء كلمةٌ، يقولون: رجلٌ مكمور، وهو الذي يُصِيب الخاتِنُ طرَف كَمَرتِه.
(كمز)  الكاف والميم والزاء ليس بشيء. ويقولون: الكُمْزة: الكُتْلة من التَّمر.
(كمش)  الكاف والميم والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على لَطافةٍ وصِغَر. يقولون *للشّاة الصَّغيرة الضَّرع كَمْشَة. وفرسٌ كَمِيشٌ: صغير الجُرْدان. ثمَّ يقال للرَّجُل العَزُومِ الماضي: كَمْشٌ، ينسَبُ في ذلك إلى لطافةٍ وخِفّة. يقال كَمُشَ كَماشَةً([2]). وربَّما قالوا: كَمَشه بالسَّيف، إذا قَطع أطرافه([3]).
(كمع)  الكاف والميم والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على اطمئنان وسكون. زعموا أنَّ الكِمْع: البيت؛ يقال هو في كِمْعه أي بَيتِه. وسُمِّي كمعاً لأنَّه يُسكَن. ومن الباب الكميع، وهو الضَّجيع، يقال كامَعَها، إذا ضاجَعَها. والمُكامَعة التي في الحديث، وقد نُهيَ عنها: أن يُضاجِع الرّجُلُ الرّجُلَ لا سِتْرَ بينهما([4]).
وقال في الكميع:
وَهَبَّت الشَّمْأَلُ البليلُ وإذْ *** باتَ كميعُ الفَتاة مُلتفِِعا([5])والكِمْع: المطمئنُّ من الأرض.
(كمل)  الكاف والميم واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على تمام الشيء. يقال: كَمَل الشيءُ وكَمُل فهو كاملٌ، أي تامّ. وأكملتُه أنا. قال الله تعالى: ﴿الْيَوْمَ أكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ﴾ [المائدة 3].
--------------ـــ
([1]) أنشده في المجمل واللسان (كمه) والمفضليات (1: 198).
([2]) ويقال أيضاً: كمش كمشا، من باب فرح.
([3]) هذا مما ورد في القاموس، ولم يرد في اللسان.
([4]) في اللسان: "وفي الحديث نهى عن المكامعة والمكاعمة. فالمكامعة أن ينام الرجل مع الرجل والمرأة مع المرأة في إزار واحد تماس جلودهما لا حاجز بينهما".
([5]) البيت لأوس بن حجر في ديوانه 13 واللسان (كمع).

ـ

##### Türkçe

(كاف, ميم ve bunların üçüncüsü olan harflerin bâbı)

(**كمن**)  **الكاف** ve **الميم** ve **النون** aslîdir; bir gizlenmeye delâlet eder. Denir: **كَمَنَ** şey **كُموناً**. Ve harpte **الكَمِين**’in اشتقاقı bundan(dır). Bir topluluk, **النّاقةَ الكَمُونَ**’un: **الكَتُومُ اللِّقاح** olduğunu zannetmiştir; o, gebe kaldığı vakit kuyruğuyla kaldırmaz. Ve kalpte **حُزْنٌ مُكتمِنٌ** sanki gizlenmiş gibidir. Ve **الكُمْنة**: gözde, **بَقِيَّة** **رَمَد**’dan (kalan) bir hastalıktır.

(**كمه**)  **الكاف** ve **الميم** ve **الهاء** bir tek kelimedir; o da **الكَمَه**’dir; o, insanın onunla doğduğu körlüktür; ve bir arızadan, arızalanan bir şeyden de olabilir. Süveyd dedi:
**كَمِهَتْ** gözleri, ikisi beyazlayıncaya kadar *** ve o, çekip aldığı vakit nefsini ayıplar

(**كمي**)  **الكاف** ve **الميم** ve illetli harf, bir şeyin gizliliğine delâlet eder. Ve bunun içine, hemzeli olanın bir kısmı da girebilir. Bundan: falan **كمَى** şehâdeti; onu gizlediği vakit. Bunun için yiğide **الكميّ** adı verildi. Dediler: o, silâhında **يتكمَّى** eden kimsedir; yani onunla örtünür. Denir: fitne insanları **تكَمَّتِ**; onları kapladığı vakit.

Hemzeli olana gelince: Arapların şöyle dediğini zikrettiler: haberlerden **كمِئت**; onlardan **أكْمأُ**; onları bilmediğin vakit.

Hemzeli olana gelince: bu bâbdan değildir; ancak o bir bitkidir. Ve biz, bunun çoğunun kıyas olunmadığını söylemiştik. Şu hâlde **الكمأة** mâlûmdur; tekili **كَمْءٌ**’dür. Ve bu, cem‘de bir **هاء** olup tekilde olmaması bakımından nâdirdir. Ve denir: **كَمَأْتُ** kavmi: onlara **الكَمْأة** yedirdim. Ve bunun üzerine kıyas olunması câiz olan şeylerdendir onların sözü: ayağım **كمِئَتْ**: çatladı. Ve belki **الكَمأة**, yerin ondan yarılıp çıkması sebebiyle adlandırılır. Ve derler: yaş, falanı **أكْمَأَت**: onu ihtiyarlattı.

Ve bu asıldan şâz olan şeylerdendir: işe **أكْمَأَ**; ona azmettiği vakit.

(**كمت**)  **الكاف** ve **الميم** ve **التاء** sahih bir kelimedir; renklerden bir renge delâlet eder. Bundan **الكُمْتَة**; o, ne sarımtırak ne de koyu siyah olan bir renktir. Denir: **فرسٌ كُمَيْت**. Ancak küçültme sûreti üzere böyle gelmiştir. Ve **الكميت**: içinde siyahlık ve kızıllık bulunan şaraptır.

(**كمح**)  **الكاف** ve **الميم** ve **الحاء** kıyas olunmayan kelimelerdir; ve bazısında şüphe vardır; ancak biz, onların zikrettiklerini zikrettik. Dediler: asma **أكْمَحَ**; yapraklanmaya hareket ettiği vakit. Ve dediler: **رجلٌ كَوْمَح**: iki kalçası büyük. Ve derler: atı **كَمَح**; onu dizginlediği vakit.

(**كمر**)  **الكاف** ve **الميم** ve **الراء** bir kelimedir; derler: **رجلٌ مكمور**; o, sünnet edenin, onun **كَمَرتِه**’nin ucuna isabet ettiği kimsedir.

(**كمز**)  **الكاف** ve **الميم** ve **الزاء** bir şey değildir. Ve derler: **الكُمْزة**: hurmadan bir kütledir.

(**كمش**)  **الكاف** ve **الميم** ve **الشين** sahih bir asıldır; inceliğe ve küçüklüğe delâlet eder. Derler: memesi küçük koyuna **كَمْشَة**. Ve **فرسٌ كَمِيشٌ**: cirdânı küçük. Sonra, azimli, ileri giden adama **كَمْشٌ** denir; bunda inceliğe ve hafifliğe nisbet edilir. Denir: **كَمُشَ** **كَماشَةً**. Ve bazen derler: onu kılıçla **كَمَشه**; uçlarını kestiği vakit.

(**كمع**)  **الكاف** ve **الميم** ve **العين** sahih bir asıldır; yerleşmeye ve sükûna delâlet eder. Zannettiler ki **الكِمْع**: evdir; denir: o, **كِمْعه**’ndedir; yani evindedir. Ve içinde oturulduğu için **كمعاً** diye adlandırıldı. Ve bâbdandır **الكميع**; o, yatılan (eş)tir; denir: onu **كامَعَها**; onunla yattığı vakit. Ve hadiste olan **المُكامَعة**; ondan nehyedilmiştir: erkeğin, aralarında örtü olmaksızın erkeğe yatmasıdır.

Ve **الكميع** hakkında dedi:
Kuzey rüzgârı geceleyin esti ve o vakit *** kızın **كميعُ**’i bürünmüş olarak geceledi

Ve **الكِمْع**: yerin alçak (çukur) kısmıdır.

(**كمل**)  **الكاف** ve **الميم** ve **اللام** sahih bir asıldır; şeyin tamam olmasına delâlet eder. Denir: şey **كَمَل** ve **كَمُل**; o, **كاملٌ**’dir; yani tamdır. Ve ben onu **أكملتُه**. Allah Teâlâ dedi: ﴿الْيَوْمَ أكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ﴾ [المائدة 3].

--------------ـــ
([1]) Onu **المجمل** ve **اللسان** (كمه) ve **المفضليات** (1: 198)’de rivayet etti.
([2]) Ayrıca denir: **كمش** **كمشا**; **فرح** bâbından.
([3]) Bu, **القاموس**’ta vârid olup **اللسان**’da vârid olmamıştır.
([4]) **اللسان**’da: “Ve hadiste **المكامعة** ve **المكاعمة**’den nehyetti. Şu hâlde **المكامعة**: erkeğin erkekle ve kadının kadınla tek bir örtü içinde, derileri birbirine değecek şekilde, aralarında engel olmaksızın yatmasıdır.”
([5]) Beyit, divanında 13’te ve **اللسان** (كمع)’da Evs b. Hacer’indir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%AD/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَمْحُ: رَدُّ الفرس باللجام. والكَمَحةُ: الراضَة. ابن سيده: كَمَحْتُ الجابةَ باللجام كَمْحاً إِذا جذبته إِليك ليَقِفَ ولا يجري. وأَكْمَحَه إِذا جَذَب عِنانَه حتى يَنْتَصِبَ رأْسُه؛ ومنه قول ذي الرمة:تَمُورُ بضَبْعَيْها وتَرْمِي بِحَوْزِها،
حِذاراً من الإِيعادِ، والرأْسُ مُكْمَحُ
ويروى: تموج ذراعاها، وعزاه أَبو عبيد لابن مقبل، وقال: كَمَحه وأَكْمَحه وكَبَحه وأَكْبَحه بمعنى؛ وأَراد الشاعر بقوله الإِيعاد ضَرْبَه لها بالسَّوْطِ، فهي تَجتَهِدُ في العَدْوِ لخوفها من ضربه ورأْسها مُكْمَحٌ، ولو ترك رأْسها لكان عَدْوُها أَشَدَّ.
وأُكْمِحَ الرجلُ: رفع رأْسه من الزُّهُوّ كأُكْمِخَ؛ عن اللحياني، والحاء أَعلى؛ ويقال: إِنه لَمُكْمَحٌ ومُكْبَحٌ أَي شامخ. وقد أُكْبِحَ وأُكْمِحَ إِذا كان كذلك. وأَكْمَحَتِ الزَّمَعَةُ إِذا ما ابيضت وخرج عليها مثل القُطْنِ، وذلك الإِكْماحُ، والزَّمَعُ الأُبَنُ في مَخارِج العناقيد، ذكره عن الطائفيّ. الجوهري: أَكْمَح الكرمُ إِذا تحرك للإِيراق.أَبو زيد: الكَيْمُوحُ والكِيحُ التُّرابُ، قال: الكِيحُ الترابُ والكَيْمُوحُ المُشْرِفُ، والعرب تقول احْثُ في فيه الكَوْمَحَ يَعْنُون التراب؛ وأَنشد:
أُهْجُ القُلاحَ، واحْشُ فاه الكَوْمَحا
تُرْباً، فأَهْلٌ هو أَن يُقَلَّحا
ابن دريد: الكوْمَحُ الرجل المتراكب الأَسنان في الفم حتى كأَنَّ فاه قد ضاق بأَسنانه. وفم كَوْمَحٌ: ضاق من كثرة أَسنانه ووَرَمِ لِثاتِه. ورجل كَوْمَحٌ وكُومَحٌ: عظيم الأَلْيَتَيْنِ؛ قال:
أَشْبَهه فجاء رِخْواً كَوْمَحا،
ولم يَجِئْ ذا أَلْيَتَيْنِ كَوْمحا
والكَوْمَحُ: الفَيْشَلَةُ.
والكَوْمَحانِ: موضع؛ قال ابن مقبل يصف السحاب:
أَناخَ برَمْلِ الكَوْمَحَينِ إِناخةَ الـ
ـيماني قِلاصاً، حَطَّ عنهنَّ أَكْوُرا
الأَزهري: الكَوْمَحانِ هما حَبْلان من حبال الرمل؛ وأَنشد البيت.

##### Türkçe

**الكَمْحُ**: atı gem ile geri çevirmek. Ve **الكَمَحةُ**: dizgin.

İbn Sîde:
**كَمَحْتُ الجابةَ باللجام كَمْحاً**: onu sana doğru çektimse, dursun ve koşmasın diye.
Ve **أَكْمَحَه**: yularını çektiği zaman, başı dikilsin diye; ve ondan Zü’r-Rumme’nin sözü:
تَمُورُ بضَبْعَيْها وتَرْمِي بِحَوْزِها،
حِذاراً من الإِيعادِ، والرأْسُ مُكْمَحُ

Ve rivayet olunur: تموج ذراعاها, ve bunu Ebû Ubeyd İbn Mukbil’e nisbet etti, ve dedi ki: **كَمَحه** ve **أَكْمَحه** ve **كَبَحه** ve **أَكْبَحه** aynı mânâdadır; ve şair **الإِيعاد** sözüyle ona kamçı ile vurmasını kastetti; o da onun vurmasından korktuğu için koşmada gayret eder ve başı **مُكْمَحٌ**dur; eğer başını serbest bıraksaydı, onun koşması daha şiddetli olurdu.

**وأُكْمِحَ الرجلُ**: kibirden başını kaldırdı; **كأُكْمِخَ**; Lihyânî’den; ve **الحاء** daha üstündür; ve denilir: o mutlaka **لَمُكْمَحٌ** ve **مُكْبَحٌ**dur, yani yüksek. Ve **قد أُكْبِحَ وأُكْمِحَ**: böyle olduğu zaman.

**وأَكْمَحَتِ الزَّمَعَةُ**: beyazladığı ve üzerinde pamuk gibi bir şey çıktığı zaman; işte bu **الإِكْماحُ**tır; ve **الزَّمَعُ**: salkımların çıkış yerlerindeki **الأُبَنُ**dur; bunu Tâifî’den zikretti.

Cevherî: **أَكْمَح الكرمُ**: yapraklanmak için hareketlendiği zaman.

Ebû Zeyd: **الكَيْمُوحُ** ve **الكِيحُ** topraktır; dedi ki: **الكِيحُ** topraktır ve **الكَيْمُوحُ** yüksek olandır; ve Araplar “**احْثُ في فيه الكَوْمَحَ**” derler, toprak kastederler; ve şu beyti okudu:
أُهْجُ القُلاحَ، واحْشُ فاه الكَوْمَحا
تُرْباً، فأَهْلٌ هو أَن يُقَلَّحا

İbn Düreyd: **الكوْمَحُ**: ağızda dişleri üst üste binmiş adamdır; ta ki sanki ağzı dişleriyle daralmış gibi. Ve **فم كَوْمَحٌ**: dişlerinin çokluğundan ve diş etlerinin şişmesinden daraldı. Ve **رجل كَوْمَحٌ** ve **كُومَحٌ**: iki kalçası büyük; dedi ki:
أَشْبَهه فجاء رِخْواً كَوْمَحا،
ولم يَجِئْ ذا أَلْيَتَيْنِ كَوْمحا

Ve **الكَوْمَحُ**: **الفَيْشَلَةُ**.

Ve **الكَوْمَحانِ**: bir yerdir; İbn Mukbil bulutu vasfederek dedi ki:
أَناخَ برَمْلِ الكَوْمَحَينِ إِناخةَ الـ
ـيماني قِلاصاً، حَطَّ عنهنَّ أَكْوُرا

Ezherî: **الكَوْمَحانِ** kumun iplerinden iki iptir; ve beyti okudu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%AD/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

كمح الدابة وأكمحها: كبحها، قال ابن سيده: كمحت الدابة باللجام كمحا، إذا جذبته إليك لتقف ولا تجري، وأكمحه، إذا جذب عنانه حتى ينتصب رأسه. ومنه قول ذي الرمة:
  تمور بضبعيها وترمي بجوزها                      ذارا من الإيعاد والرأس مكمح ويروى تموج ذراعاها وعزاه أبو عبيد لابن مقبل، وقال: كمحه وأكمحه، وكبحه وأكبحه بمعنى، وأراد الشاعر بقوله الإيعاد ضربه لها بالسوط، فهي تجتهد في العدو لخوفها من ضربه ورأسها مكمح، ولو ترك رأسها لكان عدوها أشد. وفي الصحاح: أكمح الكرم، إذا تحرك للإيراق. ونقل الأزهري عن الطائفي: أكمحت الزمعة إذا ما ابيضت وخرج عليها مثل القطن، وذلك الإكماح. والزمع: الأبن في مخارج العناقيد. والكومح، كجوهر، ويضم، هو الرجل العظيم الأليتين، قال:
  أشبهه فجاء رخوا كومحا                      ولم يجئ ذا أليتين كومحا والكومح من الرجال أيضا: من تملأ فاه أسنانه حتى يغلظ كلامه. قال ابن دريد: الكومح: الرجل المتراكب الأسنان في الفم حتى كأن فاه قد ضاق بأسنانه. وفم كومح: ضاق من كثرة أسنانه وورم لثاته. والكيموح: المشرف زهوا. والكيموح والكيح: التراب، قاله أبو زيد، والعرب تقول: احث في فيه الكومح يعنون التراب، وأنشد:
  اهج القلاخ واحش فاه الكومحا                      تربا فأهل هو أن يقـلـحـا وأكمح الرجل: رفع رأسه من الزهو، كأكمخ، عن اللحياني، والحاء أعلى، وإنه لمكمح ومكبح، المكمح، كمكرم: الشامخ، ومثله المكبح. وقد أكمح وأكبح على ما لم يسم فاعله، إذا كان كذلك. والمكاميح من الإبل: المقاريب في السير. والكومحان: موضع. قال ابن مقبل يصف السحاب:
  أناخ برمل الكومحين إناخة ال                      يماني قلاصا حط عنهن أكورا وقال الأزهري: هما حبلان، بالحاء المهملة، من حبال الرمل. وأنشد البيت، م أي معروفان. ومما يستدرك عليه: الكومح: الفيشلة.

##### Türkçe

**كمح** biniti ve **أكمحها**: onu gemledi. İbn Sîde dedi ki: **كمحت الدابة باللجام كمحا**, eğer onu sana doğru çekersen ki dursun ve koşmasın; ve **أكمحه**, eğer yularını çekersen, ta ki başı dikilsin. Ve ondan Zü’r-Rumme’nin sözü:
  İki pazusuyla dalgalanır ve göğsüyle atar                      tehdidden bir korku; ve başı **مكمح**
Ve **تموج ذراعاها** diye rivayet olunur; Ebû Ubeyd onu İbn Mukbil’e nisbet etti ve dedi ki: **كمحه** ve **أكمحه**, ve **كبحه** ve **أكبحه** anlamca (aynıdır). Şair, sözüyle **الإيعاد**’dan murad etti: onun ona kamçıyla vurması; o da onun vurmasından korktuğu için koşmada gayret eder, ve başı **مكمح**tır; eğer başını serbest bıraksaydı, koşması daha şiddetli olurdu. Ve Sıhâh’ta: **أكمح الكرم**, eğer yapraklanmak için hareket ederse. Ezherî, Tâifî’den nakletti: **أكمحت الزمعة** eğer beyazladı ve üzerinde pamuk gibi bir şey çıktıysa; işte bu **الإكماح**tır. Ve **الزمع**: salkımların çıktığı yerlerdeki **الأبن**’dir. Ve **الكومح**, **كجوهر**, ve (kâf) dammeli de gelir: o, kalçaları büyük olan adamdır. Dedi ki:
  Ona benzedi de gevşek **كومحا** olarak geldi                      ve iki kalçalı **كومحا** olarak gelmedi
Ve erkeklerden **الكومح** da: dişleri ağzını dolduran, ta ki konuşması kalınlaşan kimsedir. İbn Düreyd dedi ki: **الكومح**: ağızda dişleri üst üste binmiş adamdır; sanki ağzı dişleriyle daralmış gibidir. Ve **فم كومح**: dişlerinin çokluğundan daraldı ve diş etleri şişti. Ve **الكيموح**: övünçle yükselmiş (kimse). Ve **الكيموح** ve **الكيح**: toprak; bunu Ebû Zeyd söyledi. Ve Araplar der ki: **احث في فيه الكومح**; yani toprağı. Ve şu beyti inşad etti:
  **القلاخ**’ı hicvet ve **الكومحا**’nın ağzını doldur                      toprakla; artık o, **يقلح** olması için ehil midir
Ve **أكمح الرجل**: övünçten başını kaldırdı; **كأكمخ**, Lihyânî’den; ve **الحاء** daha yüksektir. Ve o, elbette **لمكمح** ve **مكبح**tır. **المكمح**, **كمكرم**: yüksek, mağrur (kimse); ve onun benzeri **المكبح**tır. Ve **أكمح** ve **أكبح** meçhul fâil üzere (kullanılır): eğer o, böyle ise. Ve develerden **المكاميح**: yürüyüşte yakın (mesafe) kat edenlerdir. Ve **الكومحان**: bir yerdir. İbn Mukbil bulutu vasfederek dedi ki:
  **الكومحين** kumunda çöktü, Yemenlinin çöktürmesi gibi                      genç dişi develeri; onlardan semerleri indirdi
Ezherî dedi ki: ikisi, **الحاء**’sı noktasız olan (yani **ح**) ile, kum iplerinden iki iptir. Ve beyti inşad etti; **م** yani bilinen ikisidir. Ve ona ilâve olarak (istidrâk kabilinden): **الكومح**: **الفيشلة**.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%AD/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَمَحَ الدَّابَّةَ
1 كَمَحَ الدَّابَّةَ ذ , [aor. كَمَحَ ,] (inf. n. كَمْحٌ; M) and ↓ أَكْمَحَهَا; i. q. كَبَحَهَا (A 'Obeyd, K) and أَكْبَحَهَا: (A 'Obeyd:) or كَمَحَ الدَّابَّةَ بِالِلّجَامِ signifies He pulled in the horse, or the like, by the bridle and bit, in order that it might stop, and not run: (M:) and ↓ اكمحها, he pulled its bridle so that its head became upright, or erect. (As, S, M.)

4 أَكْمَحَ See 1. -A2- اكمح الكَرْمُ The grape-vine became in a state of commotion preparatory to its putting forth its leaves. (S, K.) ― -b2- اكمحت الزَّمَعَةُ The gem, or knot, in the place whence a bunch of grapes was about to grow forth became white, and what resembled cotton came forth upon it. (Az, on the authority of Et-Tلïfee.) ― -b3- See also اكمخ and أُقْمِحَ.

كَوْمَحٌ
كَوْمَحٌ ذ (and كُومَحٌ, L) A man (S) having large buttocks. (S, L, K.) ― -b2- Also كَوْمَحٌ, A man (TA) whose teeth fill his mouth so that his speech is thick: (K:) or a man whose teeth are crowded together, one upon another, so that his mouth seems to be straitened by them. (IDrd.) ― -b3- فَمٌ كومح A mouth straitened by the great number of the teeth and by the swelling of the gums. (IDrd.)

##### Türkçe

**كَمَحَ الدَّابَّةَ**
1 **كَمَحَ الدَّابَّةَ** ذ , [muzâri‘ı **كَمَحَ** ,] (mastarı **كَمْحٌ**; M) ve ↓ **أَكْمَحَهَا**; **كَبَحَهَا** (A 'Obeyd, K) ve **أَكْبَحَهَا** ile aynı mânâdadır: (A 'Obeyd:) yahut **كَمَحَ الدَّابَّةَ بِالِلّجَامِ** “o, atı yahut benzerini, durması ve koşmaması için, gem ve dizgin ile çekti” mânâsına gelir: (M:) ve ↓ **اكمحها**, “onun dizginini çekti de başı dik, yahut doğrulmuş oldu” (mânâsınadır). (As, S, M.)

4 **أَكْمَحَ** Bkz. 1. -A2- **اكمح الكَرْمُ** Üzüm asması, yapraklarını çıkarmaya hazırlık olarak bir çalkantı hâlinde oldu. (S, K.) ― -b2- **اكمحت الزَّمَعَةُ** Üzüm salkımının çıkmak üzere olduğu yerdeki tomurcuk, yahut düğüm, beyazlaştı; ve onun üzerinde pamuğa benzeyen şey çıktı. (Az, Et-Tلïfee’nin rivayetiyle.) ― -b3- Ayrıca **اكمخ** ve **أُقْمِحَ**’a da bak.

**كَوْمَحٌ**
**كَوْمَحٌ** ذ (ve **كُومَحٌ**, L) Büyük kalçalı bir adam. (S, L, K.) ― -b2- Yine **كَوْمَحٌ**, (TA) dişleri ağzını dolduran, böylece konuşması kalın olan bir adam: (K:) yahut dişleri birbirine sıkışık, biri diğerinin üstüne (gelmiş) olan bir adam; öyle ki ağzı, onlarla daralmış gibi görünür. (IDrd.) ― -b3- **فَمٌ كومح** Dişlerin çokluğu ve diş etlerinin şişmesi sebebiyle daralmış bir ağız. (IDrd.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%AD/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَمَحَ
كَمَحَ A ( n. ac. كَمْح 1 ),
a.  Pulled up, reined in ( horse ).

أَكْمَحَ
أَكْمَحَ IV ,
a.  see I .

b.  Put forth leaves ( vine ).

كَوْمَح
كَوْمَح
a.  Large in the posteriors.

b.  One having overlapping teeth.

كُوْمَح
كُوْمَح
a.  see supra (a) .

##### Türkçe

**كَمَحَ**
**كَمَحَ** A (isim-fiil: **كَمْح** 1),
a. (Atı) yukarı çekti, dizginledi.

**أَكْمَحَ**
**أَكْمَحَ** IV,
a. I’e bak.

b. (Asma) yapraklar çıkardı.

**كَوْمَح**
**كَوْمَح**
a. Kalçaları büyük.

b. Dişleri üst üste binen kimse.

**كُوْمَح**
**كُوْمَح**
a. Yukarıdakine bak (a).
