# كمل (ك-م-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%85%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Tam

- Harfler: ك - م - ل
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 5 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَكْمَلْتُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%83%D9%92%D9%85%D9%8E%D9%84%D9%92%D8%AA%D9%8F.md) | أَفْعَلْتُ | Tamamladım | 1 | 1 | [5:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/ayet/5:3.md) |
| [كَامِلَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%90%D9%84%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَاعِلَةً | Tam | 1 | 1 | [16:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/ayet/16:25.md) |
| [كَامِلَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%90%D9%84%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فَاعِلَةٌ | Tam | 1 | 1 | [2:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/ayet/2:196.md) |
| [كَامِلَيْنِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%85%D9%90%D9%84%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%86%D9%90.md) | فَاعِلَيْنِ | İki tam | 1 | 1 | [2:233](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/ayet/2:233.md) |
| [وَلِتُكْمِلُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%90%D8%AA%D9%8F%D9%83%D9%92%D9%85%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَلِتُفْعِلُوا | Ve tamamlamanız için | 1 | 1 | [2:185](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/ayet/2:185.md) |

## Mücavir kökler — 101 mücavir (121 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 28 · Çiçeklenmiş ağaç demektir
2. [صوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · “Sume” damga demektir
3. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 16 · “Yemm” durgun akan su demektir
4. [مرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · “Bürde” gocuk demektir
5. [سبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Yırtıcı hayvan demektir
6. [خنق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Haneke (Kef) çene demektir
7. [ذكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Kestiniz
8. [رمض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Rfd (dat) torbadan veya tulumdan sızan su demektir…
9. [نطح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Ve toslanan
10. [وقذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Ve vurularak öldürülen
11. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
12. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
13. [جنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ecnef kambur demektir
14. [حلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Boğaz, halka demektir
15. [خمص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Hames yumuşak toprağa ayak basılınca toprakta meydana gelen…
16. [زلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Kumar oku (Şans aracı, zar gibi) demektir
17. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
18. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Hiram keçe demektir
19. [شور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Danışmak
20. [خنزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Domuz
21. [كسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sıvının zıddı katı demektir
22. [هلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Boğazlandı
23. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
24. [حصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hisar kale duvarı demektir
25. [ردي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Taş kırmaya yarayan taş veya aletdir
26. [رضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
27. [نسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İbadet yeri
28. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “Süllem” merdiven demektir
29. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
30. [كلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yükümlü tutarız
31. [ذبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Zebih kesilmiş hayvan demektir
32. [دمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ve kan
33. [يأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hayızdan kesilen kadın demektir
34. [سفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Sufur” süpürgedir
35. [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Zorluk
36. [لحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AD%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Et
37. [فدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fidye
38. [وزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kemiksiz et parçası demektir
39. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Baş demektir
40. [شهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kamer gökteki ayın kütlesi demektir
41. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Dağın sivri noktası demektir
42. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
43. [أذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Başta saçlar arasında kepeklenmeyi yapan hastalığın adıdır
44. [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “U’mare” katlı bina demektir
45. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
46. [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
47. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
48. [حجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hacebe kaş demektir
49. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “On” demektir
50. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Sülle çokluk demektir
51. [نصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dikili taş demektir
52. [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Sunv’a” tas demektir
53. [قسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kasem sad ile gövdesi kopmuş ağacın yerinde duran köküdür
54. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kanat demektir
55. [ورث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B1%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “İrs”, ateş söndükten sonra kalan kül ve kömür atıklarına…
56. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
57. [خشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Haşy : Ayaktaki kuru ottur
58. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İsm hurmadan yapılan içkidir
59. [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fasl Vücudun oynak yerlerinin adıdır
60. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%85%D9%84/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كمل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md), [وفى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md), [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) |
| Zıt Kök | [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyin bütün cüz ve vasıflarını toplayarak kendisinden beklenen nihai amaca ve yetkinliğe ulaşması |
| Çekirdek Özet 2 | Hüküm, sayı, süre ve dinde maksadın tam hasıl olması, hiçbir parçanın veya işlevin eksik bırakılmaması |
| Çekirdek Özet 3 | Parçaların birleşimiyle oluşan bütünsel olgunluk ve gayenin eksiksiz gerçekleşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kemale ermeyi salt niceliksel veya zamansal bir sonlanma sanıp niteliksel ve işlevsel yetkinleşme boyutunu göz ardı etmek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كم | Bir şeyi örtmek, toplamak, kuşatıp içine almak, bütünü bir kap veya sınır altında birleştirmek; nitekim [كمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%85.md) meyvenin kabuğunu veya kılıfını, [كمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87.md) gözün üzerinin örtülüp görmez olmasını, [كما](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%A7.md) ise örtü altında gizlenen mantar türünü ifade eder. | ل | Çekirdeğin kuşatma ve toplama anlamına yönelme, nihai sınıra erişme ve hedeflenen gayeye kavuşma niteliği katarak dağınık cüzlerin amacına uygun tam bir bütünlük kazanmasını sağlar. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi | İçine alma, kavrama, parçaları bir arada tutarak muhafaza etme |
| م | Su dalgası | Akış, yayılma, birbirine karışarak yekpare bir kütle oluşturma |
| ل | Çoban değneği | Yöneltme, sevk etme, son hedefe ve sınıra doğru gütme |
| كمل | Parçaların avuç içinde toplanıp birbirine intibak ederek hedeflenen nihai noktaya ulaştırılması ve gayenin tastamam gerçekleşmesi hareketi | Dağınık parçaların bir amaca doğru kavranıp birleştirilmesi, eksiklerin giderilerek nihai olgunluğa eriştirilmesi eylemini tasvir eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyin parçalarının birleşerek kendisinden beklenen maksadı tam olarak yerine getirecek seviyeye gelmesi; bütünü oluşturan tüm cüzlerin eksiksiz hazır bulunması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem şairi el-Abbâs b. Mirdâs ayrılık yılının eksiksiz dolduğunu şu dizeyle anlatır: على أنني بعد ما قد مضى / ثلاثون للهجر حولاً كميلا |
| Erken Arapça kullanım | Klasik Araplar bir malı veya hakkı eksiksiz ödediklerinde أعطيته المال كملاً veya أعطيته حقه كملاً ifadesini kullanarak bölünme ve kesinti olmaksızın tam teslimiyeti kastederlerdi; ayrıca süratte yetkinleşmiş atlara kâmil adı verilirdi. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça كمل kökü, Orta ve Güney Sami dillerinde parçaların tamamlanması, olgunlaşma ve yetkinliğe erişme semantik ekseninde yer alır. Erken Sami katmanında kökün çekirdeği, parçalı bir yapının bütünleşmesi veya bir kabın tam kapasitesine erişmesi fikrine dayanır. İbranice ve Aramice/Süryanice hatlarında doğrudan كمل biçiminden ziyade aynı semantik alanı [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) ve [كلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%84.md) kökleri karşılamakla birlikte, Güney Arapça epigrafik metinlerde ve Ge'ez (Klasik Habeşçe) dilinde yetkinleşme, bitirme ve kâmil olma anlamında paralel kullanımlar mevcuttur. Arapçada kök, salt bir sürecin kronolojik bitişini değil, kendisinden beklenen maksadın ve yetkinliğin eksiksiz meydana gelmesini ifade eden özgül bir niteliksel derinlik kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyin bütün cüzlerinin bir araya gelmesi ve gayesine ulaşması | Klasik sözlükbilimciler kökün asıl manasını bir şeyin parçalanabilir kısımlarının tamamlanarak gayenin tahakkuk etmesi olarak tanımlar. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney Sami ve Arap yarımadası havzasında tamamlama ve yetkinleştirme | İlgili kök Afro-Asyatik mirasın parçası olup Güney Arapça kitabelerde ve çevre Sami dillerinde bütünlük bildiren formlarla örtüşür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami ailesi dışında doğrudan kanıtlanmış düzenli bir soydaş biçim tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كمل | Anlamlı | Yetkinleşme, tam olma | Parçaların eksiksiz birleşerek maksadın hasıl olması | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) | Anlamlı | Yaralamak; konuşmak | Bir iz bırakmak, tesir etmek, anlamlı lafızla muhatapta etki oluşturmak | Kur'an'da geçer; zihinde iz açma ile bedende yara açma ortaklığı taşır. |
| [مكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%84.md) | Anlamlı | Suyun çekilmesi, azlık | Kuyunun suyunun bitmesi veya azalarak dibe vurması | Kur'an'da geçmez; sözlüklerde tükenme ve çekilme bildiren zıt yönlü köktür. |
| [ملك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%83.md) | Anlamlı | Tutmak, tasarruf etmek, güç yetirmek | Bir şey üzerinde tam hâkimiyet ve kontrol kurma | Kur'an'da geçer; kudret ve tasarruf bütünlüğü içerir. |
| [لكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%83%D9%85.md) | Anlamlı | Yumruklamak, vurmak | Göğse veya yüze yumrukla sertçe darbe indirme | Kur'an'da geçmez; fiziksel temas ve sert baskı bildirir. |
| [لمك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%85%D9%83.md) | Anlamlı | Yoğurmak, ezmek, düzeltmek | Bir şeyi eliyle ovup kıvama getirme | Kur'an'da geçmez; maddeleri birbiriyle bütünleştirme nüansı taşır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كمل | Merkez | Yetkinlik ve tamlık | Parçaların eksiksiz birleşip gayenin tam hasıl olması | Nitelik ve maksat yönü ağır basan, cüzlerin fonksiyonel bütünlüğüdür. |
| [تمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%85%D9%85.md) | Komşu | Sona erme ve tamamlama | Bir şeyin son sınırına ulaşarak artık hiçbir ilaveye ihtiyaç duymaması | Süreç ve sınır yönü ağır basar; kemal amaca, tamam sınıra bakar. |
| [وفى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) | Komşu | Tastamam ödeme, yerine getirme | Bir ahdin, borcun veya hakkın noksansız ve taahhüde uygun ifa edilmesi | Sözleşme, taahhüt ve adalet eksenli eksiksizliktir. |
| [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) | Komşu | Erişme, hedefe varma | Bir mesafeyi veya gelişim evresini kat ederek nihai noktaya ayak basma | Mekânsal veya gelişimsel yolculuğun sona ermesidir. |
| [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) | Zıt | Eksilme, noksanlık | Bir bütünün parçalarından, vasıflarından veya değerinden bir kısmının zayi olması | Kemale ermenin tam karşıtı olup bütünün bozulmasını ifade eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كمل | Kemale ermek, tam olmak | Parçaların tamlığıyla hedeflenen gayeye ve yetkinliğe ulaşma | Kesin |
| Latince | Compleo, Perfectio | Tamamlamak, mükemmelleşmek | Compleo parçaların doldurulmasını, perfectio ise baştan sona yetkinleşmeyi karşılar. | Güçlü |
| İngilizce | Complete, Perfect | Tam, mükemmel, eksiksiz | Complete bütün cüzlerin mevcudiyetini, perfect ise niteliksel olgunluğu vurgular. | Kesin |
| Almanca | Vollenden, Vollständig | Tamamlamak, eksiksiz kılmak | Parçaların bir araya gelmesiyle oluşan noksansız nihai durumu ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Compléter, Parfaire | Tamamlamak, kusursuzlaştırmak | Eksik bir parça bırakmaksızın en yetkin hale getirmeyi anlatır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Littré.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَامِلَةً / كَامِلَيْنِ | Nicelik ve sürenin eksiksiz dolması, noksansız sayı | Hac kurbanı yerine tutulacak orucun on tam güne ulaşması (Bakara [2:196](https://lisan.digital/tr/ayet/2:196.md)) ve süt emzirme süresinin tam iki yıl olması bağlamı (Bakara [2:233](https://lisan.digital/tr/ayet/2:233.md)). |
| وَلِتُكْمِلُوا | Belirlenen vaktin ve ibadet sayısının ikmali | Ramazan orucunun sayılı günlerinin noksansız şekilde tamamlanması bağlamı (Bakara [2:185](https://lisan.digital/tr/ayet/2:185.md)). |
| أَكْمَلْتُ | Dinin ilke, hüküm, hidayet ve yetkinlik bakımından nihai kemaline erdirilmesi | Dinin kurallarının, akaid ve şeriatının tamamlanıp başka bir vahye ihtiyaç bırakmayacak yetkinliğe ulaşması bağlamı (Mâide [5:3](https://lisan.digital/tr/ayet/5:3.md)). |
| كَامِلَةً | Sorumluluğun ve cezanın noksansız, bütünüyle yüklenilmesi | İnkârcı önderlerin kıyamet gününde kendi günahlarını hiçbir indirim olmaksızın tam olarak taşımaları bağlamı (Nahl [16:25](https://lisan.digital/tr/ayet/16:25.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvetin sona ermesi ve dinin kemali | Dinin kemale ermesi ayeti (Mâide [5:3](https://lisan.digital/tr/ayet/5:3.md)) üzerinden yeni bir peygamber veya şeriat ihtiyacının kalmadığı esası | Vahyin ve hidayet nizamının niteliksel yetkinliğe ve nihai olgunluğa erişmesi |
| Fıkıh | Sayısal rukünler, süreler ve kefaretler | Emzirme süresi (Bakara [2:233](https://lisan.digital/tr/ayet/2:233.md)) ve hac kefareti orucu (Bakara [2:196](https://lisan.digital/tr/ayet/2:196.md)) gibi hükümlerde ruhsat ve azimet sınırlarının tespiti | Hukuki geçerlilik için gereken asgari ve azami şartların hiçbir eksik kalmaksızın ifası |
| Tefsir | İkmal ve itmam kavramları arasındaki semantik ayrım | İkmalin din için, itmamın ise nimet için kullanılması farkı (Mâide [5:3](https://lisan.digital/tr/ayet/5:3.md)) | Kemale ermenin dinin hükümleri ve ilkeleri, itmamın ise nimetin tezahürü için öngörülmesi |
| Hadis | İnsani faziletler ve ahlaki olgunluk | İnsanlardan kemale erenlerin zikredildiği ve faziletlerin birleştiği şahsiyetlerin anlatımı | Fazilet ve erdemlerin bir kimsede toplanarak olgunluğa ulaşması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve şeriat düzeni | Dinin kemali | Nihai referans sistemi oluşturma | Dinin inanç, ibadet ve ahlak ilkelerinin eksiksiz kılınarak insanlığa kâfi hale gelmesi. | Kesin |
| İlmi | Metodoloji ve ispat süreci | Teori veya modelin yetkinliği | Bilimsel açıklamanın açığı kalmaması | Bir teorinin tüm değişkenleri hesaba katarak hedeflenen açıklamayı noksansız üretmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Kurumsal yapı ve anayasal nizam | Devlet teşkilatının tamlığı | Yetki ve denetim mekanizmalarının tesisi | Kamu otoritesinin adaleti ve güvenliği sağlamak için gereken bütün organları bünyesinde toplaması. | Güçlü |
| İktisadi | Sözleşmeler ve hak ifası | İfa ve bedelin eksiksiz ödenmesi | Piyasa güveninin ve adaletinin temini | Borç veya ticaret ilişkisinde taahhüt edilen mal veya paranın hiçbir kesintiye uğramadan teslimi. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Tam küme, fonksiyonel kapalılık ve tam sayı | Bir sistemin veya kümenin tanımlanan işlem altında dışarıdan hiçbir elemana ihtiyaç duymaksızın kapalı olması ve tüm durumları eksiksiz içermesi durumuyla örtüşür. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kendini gerçekleştirme, yetkinlik ve tam ifa | Psikolojide bir bireyin tüm potansiyelini kuvveden fiile çıkarması, hukukta ise bir edimin bütün şartlarıyla kusursuz şekilde yerine getirilmesi süreciyle yapısal benzerlik taşır. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | كمل kökünü yalnızca mekanik veya aritmetik bir sayma işleminin bitmesi (tamamlanma) olarak algılayıp, amacın hasıl olması ve niteliksel yetkinlik boyutunu gözden kaçırmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kemal, parçaların salt yan yana dizilmesi değil; oruçta manevi maksadın, emzirmede çocuğun gelişimsel ihtiyacının, dinde ise tüm hidayet ilkelerinin hedeflenen gayeyi kusursuzca temin edecek olgunluğa ulaşmasıdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Mâide [5:3](https://lisan.digital/tr/ayet/5:3.md)'teki dinin kemale erdirilmesini yeni durumlara çözüm üretmeyen donuk bir kapanma sanmak veya ibadetlerdeki sayısal şartları hikmetsiz şekilcilik derekesine indirgemek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın teklif ettiği ibadet, süre ve hukuk düzeninin rastgele değil, insani ve ilahi bir gayeye tam olarak hizmet edecek yetkinlikte tasarlandığını kavramak için temel kavramdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Dinin ikmali ve vahyin nihayete ermesini bildiren ayette (Mâide [5:3](https://lisan.digital/tr/ayet/5:3.md)), hac kefareti ve Ramazan orucu hükümlerinde (Bakara [2:185](https://lisan.digital/tr/ayet/2:185.md), [2:196](https://lisan.digital/tr/ayet/2:196.md)) ve aile hukukuna dair emzirme süresinde (Bakara [2:233](https://lisan.digital/tr/ayet/2:233.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dinin eksik bırakıldığı ve sürekli yeni temel akidelere muhtaç olduğu zannını yıkar; aynı zamanda fıkhi ve ahlaki sorumlulukların parça parça savsaklanamayacak bir bütün olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Dağınık parçaların bir kapta veya sınırda toplanarak eksiksiz bir bütün oluşturması ve hedeflenen işlevi görecek duruma gelmesi.
- Soyut anlam: Bir varlığın, hükmün veya nizamın kendisinden beklenen maksadı tam olarak yerine getirecek niteliksel ve niceliksel yetkinlik mertebesine erişmesi.
- Sistematik karşılık: Bir sistemin bünyesindeki tüm unsurların noksansız birleşerek amaçlanan çıktıyı sıfır eksikle üretmesi durumu.
- LaTeX modeli: $$K = \left( \sum_{i=1}^{n} p_i = U \right) \land (G = 1)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $p_i$ sisteme ait alt parçaları ve vasıfları, $n$ bu parçaların toplam adedini, $U$ parçaların oluşturduğu evrensel bütünlüğü temsil eder. İlk parantez bütün cüzlerin eksiksiz bir araya geldiğini ifade eder. İkinci terimdeki $G$ beklenen gayenin ve fonksiyonun gerçekleşme derecesini gösterir ve $G = 1$ hedefin tam olarak hasıl olduğunu simgeler. $K$ ise her iki şartın aynı anda sağlanmasıyla ortaya çıkan kemal durumudur.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%85%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:185](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/ayet/2:185.md) — وَلِتُكْمِلُوا

شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَنْ شَهِدَ مِنْكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَنْ كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلَا يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُوا الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ

Meal (IK): Ramazan ayı; öyle bir aydır ki, insanlara doğru yolu gösteren, hak ile batılı ayıran Kur’an, o ayda indirilmiştir. Sizden her kim ayı görürse oruç tutsun. Kim de hasta olur veya seferde bulunursa, diğer günlerde o kadar oruç tutsun. Allah, sizin için kolaylık ister, güçlük istemez. Bu sayıyı tamamlamanız; size hidayet ihsan etmiş olduğundan Allah’ı tekbir ile yüceltmeniz içindir ve umulur ki şükredesiniz.

### [Bakara 2:196](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/ayet/2:196.md) — كَامِلَةٌ

وَأَتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ فَإِنْ أُحْصِرْتُمْ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ وَلَا تَحْلِقُوا رُءُوسَكُمْ حَتَّى يَبْلُغَ الْهَدْيُ مَحِلَّهُ فَمَنْ كَانَ مِنْكُمْ مَرِيضًا أَوْ بِهِ أَذًى مِنْ رَأْسِهِ فَفِدْيَةٌ مِنْ صِيَامٍ أَوْ صَدَقَةٍ أَوْ نُسُكٍ فَإِذَا أَمِنْتُمْ فَمَنْ تَمَتَّعَ بِالْعُمْرَةِ إِلَى الْحَجِّ فَمَا اسْتَيْسَرَ مِنَ الْهَدْيِ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيَامُ ثَلَاثَةِ أَيَّامٍ فِي الْحَجِّ وَسَبْعَةٍ إِذَا رَجَعْتُمْ تِلْكَ عَشَرَةٌ كَامِلَةٌ ذَلِكَ لِمَنْ لَمْ يَكُنْ أَهْلُهُ حَاضِرِي الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Allah için haccı da; ümreyi de tamamlayın. Fakat alıkonulursanız, kurbandan kolayınıza geleni gönderin. Kurban yerine varıncaya kadar, başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden her kim, hasta olursa veya başında bir eziyet bulunursa; ona oruçtan, sadakadan veya kurbandan fidye. Emin olduğunuz vakitte; kim, hacc zamanına kadar umre ile faydalanmak isterse, kolayına gelen bir kurban keser. Ama bulamazsa, hacc günlerinde üç; döndüğünüz vakit yedi gün olmak üzere tam on gün oruç tutar. Bu; ailesi Mescid-i Haram’da oturmayanlar içindir. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, azabı pek şiddetli olandır.

### [Bakara 2:233](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/ayet/2:233.md) — كَامِلَيْنِ

وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Bu, emzirmeyi tamamlamak isteyen içindir. Onların yiyeceği, giyeceği uygun şekilde çocuk kendisinden olana aittir. Kimse gücünün üstünde bir şeyle mükellef olmaz. Ne anne çocuğu yüzünden, ne de baba çocuğu yüzünden zarara sokulmasın. Mirasçıya düşen de bunun gibidir. Eğer kendi aralarında anlaşıp, danışarak çocuğu memeden kesmek isterlerse; ikisine de bri vebal yoktur. Çocuklarınızı emzirtmek isterseniz, vereceğinizi güzelce teslim etmek şartıyla size yine bir vebal yoktur. Allah’tan korkun ve bilin ki Allah yaptığınız şeyleri görendir.

### [Maide 5:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/ayet/5:3.md) — أَكْمَلْتُ

حُرِّمَتْ عَلَيْكُمُ الْمَيْتَةُ وَالدَّمُ وَلَحْمُ الْخِنْزِيرِ وَمَا أُهِلَّ لِغَيْرِ اللَّهِ بِهِ وَالْمُنْخَنِقَةُ وَالْمَوْقُوذَةُ وَالْمُتَرَدِّيَةُ وَالنَّطِيحَةُ وَمَا أَكَلَ السَّبُعُ إِلَّا مَا ذَكَّيْتُمْ وَمَا ذُبِحَ عَلَى النُّصُبِ وَأَنْ تَسْتَقْسِمُوا بِالْأَزْلَامِ ذَلِكُمْ فِسْقٌ الْيَوْمَ يَئِسَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ دِينِكُمْ فَلَا تَخْشَوْهُمْ وَاخْشَوْنِ الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِي وَرَضِيتُ لَكُمُ الْإِسْلَامَ دِينًا فَمَنِ اضْطُرَّ فِي مَخْمَصَةٍ غَيْرَ مُتَجَانِفٍ لِإِثْمٍ فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ölü, kan, domuz eti, Allah’tan başkası adına boğazlananlar, boğularak, vurularak, yuvarlanarak veya sürüklenerek ölen, yırtıcı hayvan tarafından parçalananlar, canları çıkmadan evvel kestiğiniz müstesna, dikili taşlar üzerine kesilenler ve fal oklarıyla kısmet aramanız size haram kılınmıştır. Bunlar fasıklıktır. Bugün, küfredenler sizin dininizden ümitlerini kesmişlerdir. Öyleyse onlardan korkmayın da Ben’den korkun. Bugün, dininizi kemale erdirdim, üzerinize olan nimetimi tamamladım ve size din olarak İslamiyeti beğendim. Her kim ki açlıktan darda kalırsa günaha kaymaksızın (bunlardan yemeğe mecbur olursa) muhakkak ki, Allah Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Nahl 16:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/ayet/16:25.md) — كَامِلَةً

لِيَحْمِلُوا أَوْزَارَهُمْ كَامِلَةً يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمِنْ أَوْزَارِ الَّذِينَ يُضِلُّونَهُمْ بِغَيْرِ عِلْمٍ أَلَا سَاءَ مَا يَزِرُونَ

Meal (IK): Bununla onlar; kıyamet günü kendilerinin bütün yüklerini taşıdıktan başka, bilgisizlikle baştan çıkardıklarının yüklerinden bir kısmını da sırtlarlar. Dikkat edin; yüklendikleri yük, ne kötüdür.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف واللام والميم معهما
ك ل م، ك م ل، ل ك م، م ك ل، م ل ك كلهن مستعملات كلم: الكَلْم: الجرح، والجميع: الكلُوم. كلمته أكلِمه كَلماً، وأنا كالمٌ، وهو مَكلومٌ. أي: جرحته.
وكَليمُك: الذي يُكَلِّمك وتُكَلِّمه.
والكَلِمةُ: لغة حجازية، والكِلْمةُ: تميمية، والجميع: الكَلِمُ والكِلَمُ، هكذا حكي عن رؤبة:
لا يسمع الرَّكبُ به رجع الكِلَمْ
كمل: كَمَلَ الشيء يكمُل كَمالاً، ولغة أخرى: كَمُلَ يكمُلُ فهو كامل في اللغتين.
والكَمالُ: التمام الذي يجزأ منه أجزاؤه، تقول: لك نصفه وبعضه وكَمالُه.
وأكملتُ الشيء: أجملته وأتممته.
وكامل: اسم فرس سابق كان لبني امرئ القيس.
وتقول: أعطيته المال كَمَلاً، هكذا يُتَكَلَّم به، في الواحد والجمع سواء، ليس بمصدر ولا نعت، إنما هو كقولك: أعطيته كله، ويجوز للشاعر أن يجعل الكامل كميلاً، قال ابن مرادس:
على أنني بعد ما قد مضى		ثلاثون للهجر حولاً كميلا
لكم: اللَّكْمُ: اللكز في الصدر.. لَكَمْتُه أَلْكُمُهُ لَكْماً.
والمُلَكَّمةُ: القرصة المضروبة باليد.
والتَّلْكيمُ: شيء يفعله خولان بن عمرو بن قضاعة، ومنازلهم من مكة على ثلاث. بلغ من برهم بالضيف أن يخلوا معه البكر فتضاجعه، ويبيحون له ما دون الفضة. يسمون ذلك التَّلْكِيمَ، فإذا وافقها قالت لأهلها: أنا أشاؤه فيزوجونها، وقد لَكَّمها قبل.
لمك: نوح بن لَمَك، ويقال: ابن لامَك بن اخنوخ، وهو إدريس النبي عليه السلام.
واللُّماكُ: الكُحل.
مكل: مَكَلَتِ البئر: كثر ماؤها، واجتمع في وسطها. وبئر مكُولٌ، أي: قد جم الماء فيها، قال:
سمح المؤتى أصبحت مَواكلا
المُكلة: المجتمع من الماء. ويقال: مَكَلتُ البئر، أي: نزحتها.
ملك: المٌلكُ لله المالِك المًلِيك. والمَلكُوتُ: ملكُ الله، ومَلَكُوت الله: سلطانه.
والمَلْكُ: ما ملكت اليد من مال وخول.
والمَمْلكةُ: سلطان المَلِكِ في رعيته، يقال: طالت مَملكتُهُ، وعظم مُلكُهُ وكَبُر.
والمَمْلوكُ: العبدُ أقر بالمُلُوكة، والعبد أقر بالعبودة. وأصوبه أن يقال: أقر بالمَلَكة وبالمِلْكِ.
ومِلاك الأمر: ما يعتمد عليه. والقَلْبُ: مِلاكُ الجسد.
والإِملاك: التزويج.. قد أملكوه وملكوه، أي: زوجوه، شبه العروس بالمِلْك، قال:
كاد العَرُوسُ أن يكون مَلِكا
والمَلَكُ واحد الملائكة، إنما هو تخفيف الملأك، والأصل مألك، فقدموا اللام وأخروا الهمزة، فقالوا: ملأك، وهو مَفعَل من الألوك وهو الرسالة، واجتمعوا على حذف همزته كهمزة يرى وقد يتمونه في الشعر عند الحاجة، قال:
فلست لإنسي ولـكـن لِـمَـلأَكٍ		تبارك من فوق السماوات مرسله
وتمام تفسيره في معتلات حرف الكاف.

##### Türkçe

**الكاف** ve **اللام** ve **الميم** bunlarla birlikte

**ك ل م**، **ك م ل**، **ل ك م**، **م ك ل**، **م ل ك** hepsi kullanımdadır. **كلم**: **الكَلْم**: yara; çoğulu: **الكلُوم**. “Onu **كَلْماً** ile yaraladım; ben **كالمٌ**’um, o **مَكلومٌ**’dur.” Yani: onu yaraladım.

Ve **كَليمُك**: sana konuşan ve seninle konuştuğun kimsedir.

Ve **الكَلِمةُ**: Hicazî bir dildir; **الكِلْمةُ**: Temîmîdir; hepsi: **الكَلِمُ** ve **الكِلَمُ**; böylece Rü’be’den nakledildi:
لا يسمع الرَّكبُ به رجع الكِلَمْ

**كمل**: “Şey **كَمَلَ** olur, **كَمالاً** ile **يكمُل**.” Ve başka bir dil: “**كَمُلَ** olur, **يكمُلُ**”; o, iki dilde de **كامل**’dir.

Ve **الكَمالُ**: ondan parçaları ayrılan tamamlıktır; dersin ki: “Onun yarısı ve bir kısmı ve onun **كَمالُه**.”

Ve “Şeyi **أكملتُ**”: onu topluca yaptım ve onu tamamladım.

Ve **كامل**: Benî İmri’ el-Kays’a ait, yarışçı bir atın adıdır.

Ve dersin ki: “Ona malı **كَمَلاً** verdim”; böylece onunla konuşulur; tekil ve çoğulda eşittir; ne mastardır ne sıfattır; ancak senin “Ona hepsini verdim” demen gibidir. Şaire, **الكامل**’i **كميلاً** yapması caizdir. İbn Murâdis dedi ki:
على أنني بعد ما قد مضى		ثلاثون للهجر حولاً كميلا

**لكم**: **اللَّكْمُ**: göğüste dürtme.. “Onu **لَكَمْتُه**; onu **أَلْكُمُهُ**; **لَكْماً**.”

Ve **المُلَكَّمةُ**: elle vurulmuş çimdik.

Ve **التَّلْكيمُ**: Kudâa’dan Amr b. Huvlân’ın yaptığı bir şeydir; menzilleri Mekke’den üç (mesafe) üzeredir. Misafire iyiliklerinden şu dereceye vardı ki, onunla birlikte bakireyi yalnız bırakırlar da onunla yatışır; gümüşten aşağısını ona helâl kılarlar. Buna **التَّلْكِيمَ** derler. Eğer ona uygun düşerse, ailesine der ki: “Ben onu istiyorum”; böylece onu evlendirirler; hâlbuki o, daha önce onu **لَكَّمها** etmiştir.

**لمك**: Lamek’in oğlu Nûh; ve denilir ki: Uhnûh’un oğlu Lâmek’in oğludur; o, peygamber İdrîs’tir, عليه السلام.

Ve **اللُّماكُ**: sürme.

**مكل**: “Kuyu **مَكَلَتِ**”: suyu çoğaldı ve ortasında toplandı. Ve **مكُولٌ** kuyu: yani su onda toplanmıştır. Dedi ki:
سمح المؤتى أصبحت مَواكلا

**المُكلة**: sudan toplanmış olan. Ve denilir ki: “Kuyuyu **مَكَلتُ**”; yani: onu boşalttım.

**ملك**: **المٌلكُ** Allah’ındır; **المالِك** **المًلِيك**. Ve **المَلكُوتُ**: Allah’ın mülkü; ve **مَلَكُوت الله**: O’nun saltanatı.

Ve **المَلْكُ**: elin sahip olduğu mal ve hizmetkârdan olan şey.

Ve **المَمْلكةُ**: melikin raiyyeti üzerindeki saltanatı; denilir ki: “Onun **مَملكتُهُ** uzadı; **مُلكُهُ** büyüdü ve büyüdü.”

Ve **المَمْلوكُ**: köle; **المُلُوكة** ile ikrar edilmiştir; ve köle, **العبودة** ile ikrar edilmiştir. Daha doğru olanı: **المَلَكة** ile ve **المِلْكِ** ile ikrar etti denilmesidir.

Ve **مِلاك** iş: kendisine dayanılan şeydir. Ve **القَلْبُ**: bedenin **مِلاكُ**’ıdır.

Ve **الإِملاك**: evlendirme.. “Onu **أملكوه** ve **ملكوه**”; yani: onu evlendirdiler; gelini **المِلْك**e benzetti. Dedi ki:
كاد العَرُوسُ أن يكون مَلِكا

Ve **المَلَكُ**: meleklerden bir tanedir; ancak o, **الملأك**’ın hafifletilmesidir. Asıl olan **مألك**tir; böylece **اللام**’ı öne aldılar ve **الهمزة**’yi sona bıraktılar; böylece “**ملأك**” dediler; o, **الألوك**tan (ki o, risalettir) **مَفعَل** veznindedir. Ve **همزة**sini, “**يرى**”nın **همزة**si gibi, düşürmek üzerinde birleştiler; ve ihtiyaç anında şiirde onu tamamlayabilirler. Dedi ki:
فلست لإنسي ولـكـن لِـمَـلأَكٍ		تبارك من فوق السماوات مرسله

Onun tefsirinin tamamı **حرف الكاف**’ın illetlilerinde (bölümünde)dir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكمالُ: التَمامُ، وفيه ثلاث لغاتٍ: كَمَلَ، وكَمُلَ، وكَمِلَ. والكسر أرْدَؤُها. وتَكامَلَ، وأكْمَلْتُهُ أنا. ورجلٌ كامِلٌ وقومٌ كَمَلَةٌ. ويقال: أعْطِهِ هذا المالَ كَمَلاً، أي كُلّهُ. والتَكميلُ والإكْمالُ: الإتْمامُ. واسْتَكْمَلَهُ: اسْتَتَمَّهُ.

##### Türkçe

**الكمالُ**: tamamlanmışlık; ve onda üç lugat vardır: **كَمَلَ**, **كَمُلَ**, **كَمِلَ**. Ve kesreli olanı onların en düşük olanıdır. Ve **تَكامَلَ**; ve ben onu **أكْمَلْتُهُ**. Ve **رجلٌ كامِلٌ** ve **قومٌ كَمَلَةٌ**. Ve denilir: “Ona bu malı **كَمَلاً** ver”, yani onun tamamını. **التَكميلُ** ve **الإكْمالُ**: tamamlama. Ve **اسْتَكْمَلَهُ**: onu **اسْتَتَمَّهُ** (tamamlatmak) istedi.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ل م
كلم ، كمل ، لكم ، لمك ، ملك ، مكل : مستعملات .
كلم : قال الليث : الكَلْمُ : الجَرْحُ ، والجميع : كُلُومٌ ، وتقول : كلَمْتُه وأَنا أَكْلِمُه كَلْماً وأَنا كالِمٌ ، وهو مَكْلُومٌ .
وقال الله جل وَعَزَّ : ( عَلَيْهِم أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَآبَّةً مِّنَ الاَرْضِ ) ( النمل : 82 ) .
قال الفرَّاءُ : اجْتَمَعَ القُرَّاءُ على تشديد تُكَلِّمُهُم وهو من الكَلام وحَدَّثِني بعض المُحَدِّثِينَ أَنه قُرىءِ : تَكْلِمُهُمْ .
وأخبرني المنذري عن ابن اليزيدي : سَمِعَ أبا حاتم يقول : قرأ بعضُهم : تَكْلِمُهُمْ ، وفُسِّرَ : تَجْرَحُهُم ، والكِلاَمُ : الجِرَاحُ ، وكذلك إنْ شُدِّدَ : تُكلِّمُهُم فذلك المعنى : تُجَرِّحُهُم ، وفُسِّرَ فقيل : تَسِمُهُمْ في وُجُوهِهِم ، تَسِمُ المؤمنينَ بِنُقْطَةٍ بَيضاءَ ، فَيَبْيَضُّ وجهُهُ ، وتَسِمُ الكافرَ بنقطةٍ سوداءَ فَيَسْوَدُّ وجهه .
وقال الليث : كَلِيمُكَ الذي تُكَلِّمُهُ ويُكَلِّمُكَ ، والكلامُ : معروف ، والكِلْمَةُ : لُغَةٌ تَمِيمِيّةٌ ، والكلِمةُ : لُغة حِجَازيَّة ، والجميعُ في لغة تميم : الكِلَمُ ، قال رؤبة :
لا يَسْمَعُ الرَّكْبُ بها رَجْعَ الكِلَمْ
وقال غيره : الكلمة تقع على الحرف الواحد من حروف الهجاء ، وتقع على لَفْظَةٍ واحدة مُؤلَّفةٍ من جماعةِ حروفٍ لها مَعْنى ، وتقع على قصيدة بكمالها وخُطْبَة بأسْرها .
يقال : قال الشاعر في كلمته أي في قصيدته ، والقرآنُ كلاَمُ الله ، وكَلِمُ الله ، وكَلمَاتُ الله ، وكلمةُ اللَّهُ ، وهو كيفما تَصَرَّفَ ، مَتْلُوَّا ، ومَحْفُوظَاً ، ومَكْتُوباً : غيرُ مَخْلُوق ، ورجلٌ تِكْلاَمَةٌ يُحْسِنُ الكَلاَمَ .
وقال أحمد بن يحيى في قول الله : ( وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيماً ) ( النساء : 164 ) لو جَاءتْ : كلَّمَ الله مُوسَى مُجَرّداً لاحْتَمَلَ ما قلنا وما قالوا يَعْني المُعْتَزِلةَ فلمَّا جَاءتْ : ( تكليماً ) خَرجَ الشَّكُّ الذي كان يدخلُ في الكلام ، وخَرجَ الاحْتمالُ للشَّيْئَيْنِ ، والعرب تقول : إذا وُكِّدَ الكلامُ لم يَجُزْ أن يكونَ التوكيدُ لغواً ، والتَّوكيدُ بالمَصْدَرِ دَخَلَ لإخْرَاجِ الشّكِّ .
ابن السكيت يقال : كانَا مُتَهَاجِرَيْنِ ، فَأصْبَحَا يَتَكَالَمَانِ ، ولا تَقُلْ يَتَكَلَّمَانِ .
كمل : قال الليث : كَمَلَ الشيءُ يَكْمُلُ كَمَالاً ، ولُغةٌ أخْرَى : كَمُلَ يَكْمُلُ ، فهو كَاملٌ في اللُّغتيْنِ ، وأكملتُ الشيءَ أي أَجْمَلْتُهُ وأَتْمَمْتُهُ .
والكمالُ : التَّمَامُ الذي يُجَزَّأ منه أَجْزاؤهُ .
يقال : لَكَ نِصْفُهُ ، وبَعْضُه ، وكمالهُ .
وقال الله تعالى : ( الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى ) ( المائدة : 3 ) الآيةَ ، ومعنَاهُ واللَّهُ أَعْلَمُ الآنَ أكْمَلْتُ لكُمْ الدِّينَ بأن كَفَيْتُكُمْ خوْفً عَدُوِّكم ، وأَظْهَرْتُكُمْ عليهم ، كما تقولُ : الآن كملَ لَنَا المُلكُ ، وكملَ لنا ما نريدُ ، بأَنْ كُفِينَا من كُنَّا نَخَافهُ ، وقد قيل : ( الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ ) ( المائدة : 3 ) أي أكمْلتُ لكُمْ فَرق ما تَحتَاجُونَ إليه في دِيِنكم ، وذلك جائزٌ ، فأَمَّا أن يكون دِينُ اللَّهِ في وقْتٍ من الأوقاتِ غيرَ كاملٍ فلا .
قلت وهذا كلُّهُ كلامُ أبي إسحاق النَّحْويِّ وهو حَسنٌ .
وقال الليثُ : كاملٌ : اسمُ فَرَسٍ سَابِقٍ كان لِبَنِي امرىءِ القَيسِ ، وتقولُ : أَعْطَيْتُه هذا المال كَمَلاً هكذا يُتَكلمُ به ، وهو في الجميع والوُحْدَانِ : سواءٌ ، وليس بمصدرٍ ولا نَعْتٍ ، إنما هو كقولك : أَعْطَيْتُهُ كلَّهُ ، ويجوزُ للشاعر أن يجعلَ الكامِلَ كمِيلاً .
وأنشد :
عَلَى أَنَّنِي بَعْدَ ما قَدْ مَضَى
ثَلاثُونَ للهَجْرِ حَوْلاً كمِيلا
ويقالُ : كَمَّلْتُ له عددَ حَقِّهِ تَكْمِيلاً وَتَكْمِلَةً ، فهو مُكَمَّلٌ .
ويقالُ : هذا المُكَمِّلُ عِشرينَ ، والمُكَمِّلُ مِئَةً ، والمُكمِّلُ ألْفاً . وقال النابغة :
فكمَّلَتْ مِئَةً فيها حَمَامَتُها
وأَسْرَعَتْ حِسْبَةً في ذلك العَدَدِ
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : المِكْمَلُ :
الرجلُ الكاملُ لِلْخَيْرِ والشَّرِّ
والكامِلِيّةُ من الرَّوافِضِ ، شَرُّ جِيل
لكم : قال الليث : اللّكْمُ : اللّكْزُ في الصَّدْرِ .
يقال : لَكَمَهُ يَلْكُمُهُ لَكْماً .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : وقال أعرابيٌّ : جاء فُلانٌ في نِخَافَيْنِ مُلَكَّمَيْنِ أي في خُفَّيْنِ مُرَقّعَيْنِ ، والمُلَكَّمُ : الذي في
جَوانِبه رِقاعٌ يَلْكُمْ بها الأرضَ .
لمك : قال الليث : نُوحُ بْنُ لَمَكَ ويقال : ابن لاَمَكَ .
( ابن السكيت ) يقال : ما تَلَمَّجَ عندنا بِلَمَاجٍ ، ولا تَلَمّكَ عندنَا بلَمَاك ، وما ذاق لماكاً ولا لماجاً .
وقال ابن الأعرابي : اللّمَاكُ واللّمْكُ : الجِلاَءُ يُكحَلُ به العَيْنُ .
وقال أبو عمرو : اللِّمِيكُ : المكحُولُ العَيْنَيْنِ .
مكل : ( أبو عبيد عن أبي زيد ) بِئْرٌ مكُولٌ . وهي التي يَقلُّ ماؤها فيَسْتَجمُّ حتى يجتَمِعَ الماء في أسْفلِها ، واسْمُ ذلك الماء : الْمُكْلَةُ .
وقال الكسائيُّ ، يقالُ : مُكْلَةٌ ، ومَكْلَةٌ لِجَمَّةِ البِئر .
( عمرو عن أبيه ) المَكْلُ : اجْتِماعُ الماء في البِئْر .
وقال الليث : مَكَلَتِ البِئرُ إذا اجْتَمع الماء في وَسَطِها وكَثُرَ وهي : الْمُكْلَةُ وبئرٌ مَكُولٌ ، وجمّةٌ مَكُولٌ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : المِمْكَلُ : الغديرُ القليلُ الماء .
ملك : قرأَ ابنُ كثِيرٍ ونافِعٌ ، وأَبو عَمْرٍ و ، وابنُ عامرٍ ، وحَمْزَةُ ( مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ ) بغيْر أَلفٍ ، وقَرَأَ عاصمٌ والكسائيُّ ويعقوبُ ) ( مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ) ( الفاتحة : 4 ) بألفٍ .
ورَوَى عَبْد الوَارِث عن أبي عَمْرٍ و : ( مَلْكِ يَومَ الدِّينِ ) وهذا من اخْتِلاسِ أَبي عمرٍ و .
وأَخبرني المنْذِرِيُّ عن أَبي العباس أَنَّه اخْتَارَ ) ( مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ ) ( الفاتحة : 4 ) .
وكلُّ من يمْلِكُ فهو مالكٌ لأنه بتَأويل الفِعْل مالكُ الدّرَاهِم ، ومالكُ الثَّوبِ ، ومَالِكُ يَوْمِ الدِّينِ يَمْلِكُ إِقامَةَ يَوْمِ الدِّينِ ، ومنه قَوْلُه : ( مَالِكَ الْمُلْكِ ) .
قال : وأَما ( مَلِكُ النّاسِ ، وسَيِّدُ الناس ، ورَبُّ النَّاسِ ) ، فإنه أَرادَ أَفْضَل من هَؤلاءِ ، ولَمْ يُرِدْ أَنهُ يَمْلِكُ هَؤُلاءِ ، وقد قال اللَّهُ جلّ وعزَّ : ( مَالِكَ الْمُلْكِ ) ( الفاتحة : 4 ) أَلاَ ترى أَنه جعلهُ مَالِكاً لكلِّ شيءٍ ، فهذا يَدُلُّ على الفِعْلِ ، ذكرَ هذا بِعَقِبِ قول أبي عُبَيْدٍ واخْتِيَارِه .
وقال الليث : المَلِكُ هو اللَّهُ ، مَلكُ الملُوكِ ، لهُ المُلكُ ، وهو مالكُ يَوْمِ الدِّينِ ، وهو مَلِيكُ الْخلْقِ أي رَبُّهمْ ومالِكُهُمْ ، والملِكُ من مُلوكِ الأرْضِ ، ويقال له : مَلْكٌ بالتخفيف ، والجمعُ : ملوكٌ ، وأملاكٌ ، والمِلْكُ : ما مَلَكَتِ اليَدُ من مالٍ وخَوَلٍ ، والمَلَكةُ : مِلْكُكَ العَبْدَ ، والمَمْلَكة : سُلْطَانُ الملِكِ في رَعِيَّتِهِ .
ويقالُ : طالتْ مَمْلَكَتُهُ ، وساءتْ مملَكتُهُ ،
وحَسُنَتْ مَملكَتُهُ ، وعَظمَ مُلْكُهُ ، وكَبُرَ مُلْكُهُ .
ويقال : هم عَبيدُ مَملَكةٍ ، وهو أن يُغلَبَ عليهم فيُسْتَعْبَدُوا وهُم أحرارٌ .
( أبو عبيد عن الكسائي ) : يقال : هذا عَبْدُ مَملَكةٍ ومملُكَةٍ جميعاً ، وهو الذي سُبِيَ ولم يُملَكْ أَبَوَاهُ .
والعَبْدُ : القِنُّ الذي مُلِكَ هو وأَبوَاهُ .
وقال شمرٌ : قال الكسائيُّ : المَمْلكَةُ أَنْ يَغلِبَ عليهم وهم أَحْرَارٌ فيستعبدَهم .
( اللِّحيَانيُّ ) : مَلَكَ فلانٌ فهو يملِكُ مُلْكاً ، ومِلْكاً ، ومَلَكةً ، ومَملَكةً ، ومَملُكةً ، ومَلْكاً ، ورجُلٌ مَلِكٌ ، وثلاثةُ أملاكٍ إلى العَشَرَةِ ، فإِذا كثروا فهم مُلوكٌ .
ويقال للملِكِ : مَليكٌ ، ويُجْمَعُ مُلَكاءَ .
ويقال : له مَلَكُوتُ العِرَاقِ وعِزُّهُ وسُلطَانُه ومُلْكُه .
ويقال : مَلْكُوَةٌ .
ويقال : طالتْ مَلَكةُ العَبْدِ ، أي : رِقُّهُ .
ويقال : إِنهُ لَحسَنُ المَلكةِ والمِلْكِ .
ويقال للرَّجُل إذا تزوَّجَ : قد مَلَكَ فلانٌ يَملِكُ مَلْكاً ، ومُلكاً ، ومِلكاً ، وقد أُمْلِكَ فلانٌ يُملَكُ إملاكاً إذا زُوِّجَ .
وقال الكسائيُّ : يقال : شَهِدْنا إملاكَ فلانٍ ، ومِلاكُه ، ومَلاكَهُ ، وهذا مِلاكُ الأمْر ومَلاكُه ، أي صَلاحُه .
ويقالُ : خَلِّ عن مِلْكِ الطريقِ ، ومِلْك الوَادي ، ومَلْكِه ومُلْكِه أي حَدِّه و وسَطِه .
ويقال : مالَهُ مُلْكٌ ، ومَلْكٌ ، ومِلكٌ أي شيءٌ يملِكَه .
الكسائيُّ : ارحموا هذا الشيْخَ الذي ليسَ لهُ مُلْكٌ ولا بَصَرٌ أي ليس له شيء .
ويقال : مَلَّكَ القوْمُ فلاناً ، وأَملَكوهُ على أَنفُسهم ، أي صَيَّرُوهُ مَلِكاً .
ويقالُ : أُمْلِكَتْ فلانةُ أَمْرَها إذا جُعِلَ أَمرُ طلاقِها بيَدِها .
( قلت ) : ومُلِّكتْ أَمرَها أكثر من أُملِكتْ ، وهو التمليكُ .
ويقالُ : مَلِّكْ ذا أَمرٍ أَمرَه ، كقولك : مَلِّكَ المالَ ربَّهُ وإن كان أَحْمَقَ .
وقال الليثُ : مِلاكُ الأمر : الذي يُعتمَدُ عليه ، والقَلْبُ : مِلاكُ الجسدِ .
وفي حديث عمر : ( أَمْلِكُوا العَجِينَ فإنه أَحَدُ الرّيعيْنِ ) . قال شمرٌ :
قال الفراء : يقال : عَجَنَتِ المرْأَةُ فأَمْلَكتْ إذا بَلَغتْ مَلاَكتَهُ وأجادتْ عَجْنهُ ، حتى يأخُذَ بَعضُه بعضاً ، وقد مَلَكَتْه تَملِكُه مَلْكاً إذا أَنعَمتْ عَجْنَهُ ، ونحو ذلك .
وحكى أبو عبيدٍ عن الأمويِّ ، وأنشد غيره لأوْس بن حجَرٍ يصفُ قوْساً :
فَمَلَّكَ باللِّيطِ الذي تحْتَ قِشْرِها
كَغِرْقىءٍ بَيْضٍ كنَّهُ القَيْضُ مِنْ عَلُ
قال : مَلَّكَ ، شَدَّدَ كما تمَلِّكُ المرأةُ العَجِينَ تَشُدُّ عَجْنَهُ ، أي تركَ من القِشر شيئاً تتمالكُ القوْسُ به ، يَكنُّها لئلاّ يَبْدُوَ قَلبُ القَوْسِ فتتشقَّقَ ، وهم يجعلون عليها عَقَباً ، إذا لم يكن عليها قِشْرٌ .
وقال قيسُ بن الخَطِيمِ يصف طَعْنةً شَدَّ بها كفَّه حين طَعَنَ :
مَلَكْتُ بها كَفِّي فَأَنْهَرْتُ فَتْقَها
يَرَى قائمٌ مِنْ دونها ما وَرَاءها
أيْ شَدَدْتُ بالطعنة كَفِّي .
( غيرُه ) : ما تَمالك فلانٌ أَن وقَعَ في كذا إذا لم يستطع أن يَحبسَ نفْسَه . وقال الشاعر :
فلا تَمَالُكَ عن أرْضٍ لها عَمَدُوا
( أبو عبيد عن الأموي ) : الماءُ مَلَكُ أَمْرِه .
وأخبرني المنذريُّ ، عن ثعلب عن ابن الأعرابيِّ : مالَه مَلْكٌ ولا نَقْرٌ ، أي ما لَه ماءٌ .
( الحرّانيُّ عن ابن السكِّيت ) أنَّه قال : المَلْكُ : ما مُلِكَ .
يقال : هذا مَلْكُ يَدِي ، وما لأحَدٍ في هذا مَلْكٌ غيري ، ومِلْكٌ .
ويقال : الماءُ مَلْكُ أَمْرِي إذا كان مع القوم ماءٌ مَلَكُوا أَمرَهم .
وقال أبو وَجْزَةَ السَّعْديُّ :
ولَمْ يَكُنْ مَلَكٌ لِلْقَوْمِ يُنْزِلُهُمْ
إِلاَّ صَلاصِلُ لا تُلْوِي عَلَى حَسَبِ
( أبو عُبيد عن الأموي ) : من أمثالهم : ( الماء مَلك أَمْرِه أي أن الماء ملاك الأشياء يضرب للشيء الذي به كمال الأمْرِ ) .
والأمْلُوكُ : مَقَاوِلُ من حمِيرَ كتب النبي صلى الله عليه وآله وسلم إلى أُمْلُوكِ رَدْمَانَ ، ورَدْمَانُ : موضع باليمن .
( ابن بُزُرْجَ ) : مِيَاهُنا : مُلوكُنَا ، ومات فلان عن مُلوكٍ كثيرة .
( الأصمعيُّ ) : مالَه مَلاكٌ أي لا يَتماسَك ، وهذا مِلاَكُ الأمر ، ( ولا يَدخُلُ الْجنّة سَيِّىءُ الْمَلَكَة ) مُتَحَرِّكٌ .
ويقال : الْزَمْ مِلْكَ الطريق أي وَسَطه ، وقال الطِّرِمَّاحُ :
رَثِيمَ الْحَصا مِن مَلْكِها المُتَوَضِّحِ
وقال ابن الأعرابي : أَبو مالكٍ كُنْيَةُ الكِبَرِ والسنِّ ، كُنِيَ به لأنه مَلَكَه وغَلَبَهُ وأنشد :
أَبَا مَالِكٍ إنَّ الْغَوَانِي هَجَرْنَنِي
أبا مالِكٍ إِنِّي أَظنُّكَ دَائِبَا
( أبو عبيد ) : جاءنا تقودُه مُلُكُهُ يَعني قوائمَه وهادِيَه ، وقوائمُ كلِّ دابَّةٍ : مُلُكُهُ .
ويقال : نفْسي لا تُمَالِكُني لأنْ أَفعلَ كذا أي لا تُطَاوِعُنِي .
وفي حديث أَنسٍ ( البَصْرَةُ إِحْدَى
المُؤْتَفِكَاتِ فانْزِلْ في ضواحيها وإِيَّاكَ والمَمْلَكَةَ ) .
قال شمرٌ : أراد بالممْلَكةِ وَسَطها ، ومَلْكُ الطريق : مُعْظمُه ووسَطُه .
( الفرّاء عن الدُّبَيْرِيَّةِ ) : يقال للعَجِينِ إذا كان مُتمَاسِكاً متِيناً : مَمْلوكٌ ، ومُمَلَّكٌ .
وقال الليثُ : المَلَكُ : واحدُ المَلاَئِكةِ ، إنما هو تخفيفُ الْمَلأَكِ ، واجتمعوا على حَذْف همزِه ، وهو مَفْعَلٌ من الأَلُوكِ ، وتمامُ تفسيره في مُعْتَلاَّتِ حرف الكاف .

##### Türkçe

ك ل م
**كلم** ، **كمل** ، **لكم** ، **لمك** ، **ملك** ، **مكل** : kullanılagelenlerdir.

**كلم** : Leys dedi: **الكَلْمُ**: yara; çoğulu: **كُلُومٌ**. Ve dersin: **كلَمْتُه** ve ben onu **أَكْلِمُه** **كَلْماً** (yaralamakla) ve ben **كالِمٌ** (yaralayanım); o ise **مَكْلُومٌ** (yaralanmış)tır.
Ve Allah azze ve celle dedi: ( **عَلَيْهِم أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَآبَّةً مِّنَ الاَرْضِ** ) (النمل: 82).
Ferrâ dedi: Kurrâ, **تُكَلِّمُهُم**’un şeddeli okunması üzerinde birleşti; o, **الكَلام**’dandır. Ve muhaddislerden bazısı bana haber verdi ki, **تَكْلِمُهُمْ** diye okunmuştur.
Münzirî bana İbnü’l-Yezîdî’den haber verdi: Ebû Hâtim’i şöyle derken işitti: Bazıları **تَكْلِمُهُمْ** diye okudu; ve “**تَجْرَحُهُم** (onları yaralar)” diye tefsir edildi. **الكِلاَمُ**: yaralardır. Aynı şekilde şeddeli kılınırsa: **تُكلِّمُهُم**; o da aynı mânadır: **تُجَرِّحُهُم** (onları yaralar). Ve tefsir edildi; şöyle denildi: **تَسِمُهُمْ** (onları damgalar) yüzlerinde; müminleri beyaz bir nokta ile damgalar, böylece yüzü beyazlaşır; kâfiri siyah bir nokta ile damgalar, böylece yüzü kararır.
Leys dedi: **كَلِيمُكَ**: kendisiyle konuştuğun ve seninle konuşan kimsedir. **الكلامُ**: bilinen (şey)dir. **الكِلْمَةُ**: Temîmî bir lugattır; **الكلِمةُ**: Hicâzî bir lugattır. Ve Temîm lugatında hepsinin toplamı: **الكِلَمُ**. Rü’be dedi:
لا يَسْمَعُ الرَّكْبُ بها رَجْعَ الكِلَمْ
Başkası dedi: **الكلمة** tek bir harf üzerine (de) vâki olur; **حروف الهجاء**’dan tek bir harf üzerine vâki olur. Ve mânası olan, bir grup harften müellef tek bir lafza üzerine vâki olur. Ve bütünüyle bir kasideye ve tamamıyla bir hutbeye vâki olur.
Denir: Şair **كلمته**’sinde dedi; yani kasidesinde. Ve Kur’ân, Allah’ın **كلاَمُ**’ıdır; ve Allah’ın **كَلِمُ**’idir; ve Allah’ın **كَلمَاتُ**’ıdır; ve Allah’ın **كلمةُ**’sidir; o, nasıl tasarruf edilirse edilsin—okunmuş, korunmuş, yazılmış olarak—mahlûk değildir. Ve **تِكْلاَمَةٌ** bir adam: **الكَلاَمَ**ı güzel yapar.
Ahmed b. Yahyâ, Allah’ın sözü hakkında dedi: ( **وَكَلَّمَ اللَّهُ مُوسَى تَكْلِيماً** ) (النساء: 164). Eğer “**كلَّمَ الله مُوسَى**” mücerred olarak gelseydi, bizim dediğimizi ve onların dediğini—yani Mu‘tezile’yi—ihtimal ederdi. Fakat “(**تكليماً**)” gelince, kelâma giren şüphe çıktı; iki şey için ihtimal çıktı. Araplar der ki: Kelâm te’kîd edilirse, te’kîdin lağv olması câiz olmaz. Ve masdar ile te’kîd, şüpheyi çıkarmak için girdi.
İbnü’s-Sikkît: denir: İkisi **مُتَهَاجِرَيْنِ** idi; sonra sabahladılar da **يَتَكَالَمَانِ** oldular; **يَتَكَلَّمَانِ** deme.

**كمل** : Leys dedi: **كَمَلَ** şey **يَكْمُلُ** **كَمَالاً** (tamam oldu, tamam olur, tamamlıkla). Başka bir lugat: **كَمُلَ** **يَكْمُلُ**; o, iki lugatta da **كَاملٌ**’dir. Ve **أكملتُ الشيءَ**: yani onu **أَجْمَلْتُهُ** ve **أَتْمَمْتُهُ** (tamamladım).
**والكمالُ**: kendisinden parçaları parçalanan **التَّمَامُ**’dır.
Denir: Senin için onun yarısı, ve onun bir kısmı, ve onun **كمالهُ**’u (tamamı) vardır.
Ve Allah Teâlâ dedi: ( **الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَيْكُمْ نِعْمَتِى** ) (المائدة: 3) âyet. Mânası—Allah daha iyi bilir—şimdi sizin için dini tamamladım; düşmanınızın korkusunu sizden giderdiğim, sizi onlara üstün kıldığım için. Nitekim dersin: Şimdi bize mülk tamam oldu; ve bize istediğimiz tamam oldu; korktuğumuz kimseden korunduk diye. Ve denildi ki: ( **الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ** ) (المائدة: 3) yani dininizde ihtiyaç duyduğunuz şeylerin ayrımını sizin için tamamladım; bu câizdir. Ama Allah’ın dininin vakitlerin bir vaktinde tam olmaması, hayır.
Dedim: Bu, Ebû İshâk en-Nahvî’nin sözünün hepsidir; ve güzeldir.
Leys dedi: **كاملٌ**: Benî İmri’i’l-Kays’a ait, yarışçı bir atın adıdır. Ve dersin: Bu malı ona **كَمَلاً** verdim; böyle konuşulur. Ve o, çoğulda ve tekilde eşittir; masdar da değildir, sıfat da değildir; ancak senin “ona hepsini verdim” demen gibidir. Ve şaire câizdir ki **الكامِلَ**’i **كمِيلاً** yapsın.
Ve inşâd etti:
عَلَى أَنَّنِي بَعْدَ ما قَدْ مَضَى
ثَلاثُونَ للهَجْرِ حَوْلاً كمِيلا
Ve denir: Onun hakkının sayısını ona **تَكْمِيلاً** ve **تَكْمِلَةً** ile tamamladım; o, **مُكَمَّلٌ**’dir.
Ve denir: Bu, yirmiyi tamamlayan **المُكَمِّلُ**dür; ve yüzü tamamlayan **المُكَمِّلُ**; ve bini tamamlayan **المُكمِّلُ**. Nâbiga dedi:
فكمَّلَتْ مِئَةً فيها حَمَامَتُها
وأَسْرَعَتْ حِسْبَةً في ذلك العَدَدِ
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi: **المِكْمَلُ**:
hayır ve şer için kâmil adam.
Ve **والكامِلِيّةُ** Râfızîlerden (bir fırka)dır; en kötü nesil.

**لكم** : Leys dedi: **اللّكْمُ**: göğüste **اللّكْزُ** (itme/dürtme)dir.
Denir: **لَكَمَهُ** **يَلْكُمُهُ** **لَكْماً**.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi: Ve bir a‘râbî dedi: Falan, iki **نِخَافَيْنِ مُلَكَّمَيْنِ** içinde geldi; yani iki yamalı mest içinde. Ve **المُلَكَّمُ**:
yanlarında yamalar bulunan; onlarla yere **يَلْكُمْ** (vurur/iter) olan.

**لمك** : Leys dedi: **نُوحُ بْنُ لَمَكَ**; ve denir: **ابن لاَمَكَ**.
(İbnü’s-Sikkît) denir: Bizim yanımızda **بِلَمَاجٍ** ile **تَلَمَّجَ** etmedi; ve bizim yanımızda **بِلَمَاك** ile **تَلَمّكَ** etmedi; ve **لماكاً** da **لماجاً** da tatmadı.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **اللّمَاكُ** ve **اللّمْكُ**: gözün sürmelendiği **الجِلاَءُ**dur.
Ebû Amr dedi: **اللِّمِيكُ**: iki gözü sürmeli olandır.

**مكل** : (Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den) **بِئْرٌ مكُولٌ**: suyu azalan, sonra suyu toplanıncaya dek durgunlaşan; suyu kuyunun dibinde toplanır. O suyun adı: **الْمُكْلَةُ**.
Kisâî dedi: Denir: **مُكْلَةٌ** ve **مَكْلَةٌ**; kuyunun **جَمَّةِ**’si (suyunun toplanması) için.
(Amr, babasından) **المَكْلُ**: kuyuda suyun toplanmasıdır.
Leys dedi: **مَكَلَتِ البِئرُ**: su, ortasında toplanıp çoğalınca; o: **الْمُكْلَةُ**’dir. Ve **بئرٌ مَكُولٌ**; ve **جمّةٌ مَكُولٌ**.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): **المِمْكَلُ**: suyu az gölcüktür.

**ملك** : İbn Kesîr, Nâfi‘, Ebû Amr, İbn Âmir ve Hamza ( **مَلِكِ يَوْمِ الدِّينِ** )i elifsiz okudu. Âsım, Kisâî ve Ya‘kûb ise ( **مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ** ) (الفاتحة: 4)i elifli okudu.
Abdülvâris, Ebû Amr’dan ( **مَلْكِ يَومَ الدِّينِ** ) rivayet etti; bu, Ebû Amr’ın ihtilâsındandır.
Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki, o ( **مَالِكِ يَوْمِ الدِّينِ** ) (الفاتحة: 4)i seçmiştir.
Her kim **يمْلِكُ** ise o **مالكٌ**tır; çünkü fiilin te’viliyle, dirhemlerin **مالكُ**’ı, elbisenin **مالكُ**’ı (olur). Ve **مَالِكُ يَوْمِ الدِّينِ**, din gününü ikame etmeyi **يَمْلِكُ** (sahiptir). Ondandır sözü: ( **مَالِكَ الْمُلْكِ** ).
Dedi: ( **مَلِكُ النّاسِ** ve **سَيِّدُ الناس** ve **رَبُّ النَّاسِ** )a gelince; o, bunlardan daha faziletliyi murad etti; onların sahibi olduğunu murad etmedi. Ve Allah azze ve celle dedi: ( **مَالِكَ الْمُلْكِ** ) (الفاتحة: 4). Görmez misin, onu her şeyin **مَالِكاً**’ı kıldı; bu, fiile delâlet eder. Bunu, Ebû Ubeyd’in sözü ve onun seçiminin ardından zikretti.
Leys dedi: **المَلِكُ** Allah’tır; kralların kralıdır; mülk O’nundur; O, **مالكُ يَوْمِ الدِّينِ**’dir; O, mahlûkun **مَلِيكُ**’idir; yani onların rabbi ve onların mâlikidir. Ve yer krallarından olan **الملِكُ**; ona hafifletmeyle **مَلْكٌ** denir. Çoğulu: **ملوكٌ** ve **أملاكٌ**. **المِلْكُ**: elin sahip olduğu mal ve hizmetçilerdendir. **المَلَكةُ**: senin köleyi mülk edinmendir. **المَمْلَكة**: kralın raiyyeti üzerindeki sultanıdır.
Ve denir: Onun **مَمْلَكَتُهُ** uzadı; onun **مملَكتُهُ** kötü oldu; onun **مَملكَتُهُ** güzel oldu; onun **مُلْكُهُ** büyüdü; onun **مُلْكُهُ** büyüdü.
Ve denir: Onlar **عَبيدُ مَملَكةٍ**dir; bu, üzerlerine galip gelinip köleleştirilmeleridir; hâlbuki onlar hürdürler.
(Ebû Ubeyd, Kisâî’den): Denir: Bu, **عَبْدُ مَملَكةٍ** ve **مملُكَةٍ**—ikisi de—dir; o, esir alınmış olup anne-babası mülk edinilmemiş olandır.
Ve **العَبْدُ**: kendisi ve anne-babası mülk edinilmiş olan **القِنُّ**dür.
Şemr dedi: Kisâî dedi: **المَمْلكَةُ**: üzerlerine galip gelinip, hür oldukları hâlde onları köleleştirmendir.
(Lihyânî): Falan **مَلَكَ**; o, **مُلْكاً** ve **مِلْكاً** ve **مَلَكةً** ve **مَملَكةً** ve **مَملُكةً** ve **مَلْكاً** (sahip olur). Ve bir adam **مَلِكٌ**dür. Ve üç **أملاكٍ** on’a kadar; çoğalınca onlar **مُلوكٌ**dur.
Ve krala **مَليكٌ** denir; **مُلَكاءَ** diye cem‘ olunur.
Ve denir: Onun Irak’ın **مَلَكُوتُ**u, izzeti, sultanı ve mülkü vardır.
Ve denir: **مَلْكُوَةٌ**.
Ve denir: Kölenin **مَلَكةُ**si uzadı; yani onun köleliği.
Ve denir: O, **المَلكةِ** ve **المِلْكِ** bakımından güzeldir.
Ve adam evlenince ona denir: Falan **مَلَكَ**; **مَلْكاً** ve **مُلكاً** ve **مِلكاً** (sahip oldu). Ve falan **أُمْلِكَ**; **يُملَكُ** **إملاكاً** ile; evlendirilince.
Kisâî dedi: Denir: Falanın **إملاكَ**ına, ve onun **مِلاكُه**’una, ve onun **مَلاكَهُ**’ına şahit olduk. Ve bu, işin **مِلاكُ**ıdır ve **مَلاكُهُ**dur; yani onun salâhıdır.
Ve denir: Yolun **مِلْكِ**inden, ve vadinin **مِلْك**inden; ve onun **مَلْكِ**inden ve **مُلْكِ**ünden el çek; yani onun sınırından ve ortasından.
Ve denir: Onun bir **مُلْكٌ**ü, ve **مَلْكٌ**ü, ve **مِلكٌ**ü vardır; yani sahip olduğu bir şey.
Kisâî: Görmeyen ve **مُلْكٌ**ü olmayan bu şeyhe merhamet edin; yani onun hiçbir şeyi yoktur.
Ve denir: Kavim falanı **مَلَّكَ**; ve onu kendi nefisleri üzerine **أَملَكوهُ**; yani onu kral yaptılar.
Ve denir: Falanca kadın, işi kendisine verildiğinde **أُمْلِكَتْ** **أَمْرَها**; yani boşamasının işi kendi eline kılındığında.
(**قلت**) : **مُلِّكتْ** **أَمرَها**, **أُملِكتْ**’ten daha çoktur; o, **التمليكُ**tir.
Ve denir: Bir iş sahibine işini **مَلِّكْ**; senin “malı sahibine ver” demen gibi; ahmak olsa bile.
Leys dedi: **مِلاكُ الأمر**: kendisine dayanılan şeydir. Ve kalp: bedenin **مِلاكُ**ıdır.
Ömer’in hadisinde: ( **أَمْلِكُوا العَجِينَ فإنه أَحَدُ الرّيعيْنِ** ). Şemr dedi:
Ferrâ dedi: Denir: Kadın hamur yoğurdu da **فأَمْلَكتْ**; **مَلاَكتَهُ**’na ulaştığında ve yoğurmasını güzel yaptığında; ta ki bir kısmı bir kısmını tutsun. Ve onu iyice yoğurduğunda **مَلَكَتْه**; **تَملِكُه** **مَلْكاً** ile; ve bunun benzeri.
Ebû Ubeyd, Emevî’den hikâye etti; başkası da Evs b. Hacer’in bir yayı vasfederken söylediğini inşâd etti:
فَمَلَّكَ باللِّيطِ الذي تحْتَ قِشْرِها
كَغِرْقىءٍ بَيْضٍ كنَّهُ القَيْضُ مِنْ عَلُ
Dedi: **مَلَّكَ**; kadının hamuru **تمَلِّكُ** etmesi gibi şeddeli yaptı; yoğurmasını sıkılaştırır. Yani kabuktan bir şey bıraktı; yay onunla kendini tutsun diye; onu örter; yay’ın içi görünmesin de çatlamasın diye. Ve onlar üzerine sinir kaplarlar; eğer üzerinde kabuk yoksa.
Kays b. el-Hatîm, sapladığında elini onunla sıktığı bir mızrak darbesini vasfederek dedi:
مَلَكْتُ بها كَفِّي فَأَنْهَرْتُ فَتْقَها
يَرَى قائمٌ مِنْ دونها ما وَرَاءها
Yani: Darbe ile elimi sıktım.
(Başkası): Falan, şöyle bir şeye düşmekten **ما تَمالك** etmedi; nefsini tutamadığında. Şair dedi:
فلا تَمَالُكَ عن أرْضٍ لها عَمَدُوا
(Ebû Ubeyd, Emevî’den): Su, onun işinin **مَلَكُ**ıdır.
Münzirî bana, Se‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi: Onun ne **مَلْكٌ**ü var ne **نَقْرٌ**ü; yani onun suyu yok.
(Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten): O dedi ki: **المَلْكُ**: mülk edinilmiş olan şeydir.
Denir: Bu, elimin **مَلْكُ**üdür; ve bu hususta benden başka hiç kimsenin bir **مَلْكٌ**ü yoktur; ve **مِلْكٌ**ü (yoktur).
Ve denir: Su, benim işimin **مَلْكُ**üdür; kavimle birlikte su olduğunda işlerine sahip oldular.
Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi:
ولَمْ يَكُنْ مَلَكٌ لِلْقَوْمِ يُنْزِلُهُمْ
إِلاَّ صَلاصِلُ لا تُلْوِي عَلَى حَسَبِ
(Ebû Ubeyd, Emevî’den): Atasözlerindendir: (**الماء مَلك أَمْرِه**; yani su, şeylerin **ملاك**ıdır; işin kemali kendisiyle olan şeye darb-ı mesel yapılır).
**والأمْلُوكُ**: Himyer’den bir kavmin adı; Nebî sallallahu aleyhi ve âlihî, **أُمْلُوكِ رَدْمَانَ**’a yazdı. **رَدْمَانُ**: Yemen’de bir yerdir.
(İbn Büzurc): Sularımız: bizim **مُلوكُنَا**’mızdır. Ve falan, çok **مُلوكٍ** ile öldü.
(Asma‘î): Onun bir **مَلاكٌ**ı yoktur; yani tutunmaz. Ve bu, işin **مِلاَكُ**ıdır. ( **ولا يَدخُلُ الْجنّة سَيِّىءُ الْمَلَكَة** ) hareketlidir.
Ve denir: Yolun **مِلْكَ**ine yapış; yani onun ortasına. Tırimmâh dedi:
رَثِيمَ الْحَصا مِن مَلْكِها المُتَوَضِّحِ
İbnü’l-A‘râbî dedi: **أَبو مالكٍ** büyüklüğün ve yaşın künyesidir; onunla künyelendi; çünkü onu mülk edindi ve ona galip geldi. Ve inşâd etti:
أَبَا مَالِكٍ إنَّ الْغَوَانِي هَجَرْنَنِي
أبا مالِكٍ إِنِّي أَظنُّكَ دَائِبَا
(Ebû Ubeyd): Bize, onu **مُلُكُهُ** sevk ederek geldi; yani ayakları ve kılavuzu. Her binitin ayakları: onun **مُلُكُهُ**dur.
Ve denir: Nefsim, şunu yapmama beni **لا تُمَالِكُني**; yani bana itaat etmez.
Enes’in hadisinde: ( **البَصْرَةُ إِحْدَى المُؤْتَفِكَاتِ فانْزِلْ في ضواحيها وإِيَّاكَ والمَمْلَكَةَ** ).
Şemr dedi: **الممْلَكة** ile onun ortasını murad etti. Ve yolun **مَلْكُ**ü: onun büyüğü ve ortasıdır.
(Ferrâ, Dübeyriyye’den): Hamur, tutarlı ve sağlam olduğunda ona denir: **مَمْلوكٌ** ve **مُمَلَّكٌ**.
Leys dedi: **المَلَكُ**: meleklerden bir tanedir; ancak **الْمَلأَكِ**’in hafifletilmesidir. Hemzesinin hazfi üzerinde birleştiler. O, **الأَلُوكِ**’tan **مَفْعَلٌ**dır. Onun tefsirinin tamamı, **حرف الكاف**’ın illetlilerinde (bölümünde)dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والميم وما يثلثهما)
(كمن)  الكاف والميم والنون أصيلٌ يدلُّ على استخفاءٍ. يقال: كَمَنَ الشَّيء كُموناً. واشتقاقُ الكَمِين في الحرب من هذا. وزعم ناسٌ أنَّ النّاقةَ الكَمُونَ: الكَتُومُ اللِّقاح، وهي إذا لَقِحَت لم تَشُل بذَنبها. وحُزْنٌ مُكتمِنٌ في القَلب كأنَّه مُستَخفٍ. والكُمْنة: داءٌ في العين من بَقِيَّة رمَد.
(كمه)  الكاف والميم والهاء كلمةٌ واحدة، وهو الكَمَه، وهو العَمَى يُولَدُ به الإنسان، وقد يكون من عَرَض يَعرِضُ. قال سُويد:
كَمِهَتْ عيناهُ حتى ابيضَّتا *** وهو يَلْحَى  نَفسَه لمّا نَزَعْ([1])(كمي)  الكاف والميم والحرف المعتلُّ يدلُّ على خفاءِ شيء. وقد يدخل فيه بعضُ المهموز. من ذلك كمَى فلانٌ الشّهادةَ، إذا كَتَمها. ولذلك سُمِّي الشُّجاعُ الكميّ. قالوا: هو الذي يتكمَّى في سِلاحِه، أي يتغطَّى به. يقال تكَمَّتِ الفتنةُ الناسَ، إذا غَشيتْهم.
وأمّا المهموز فذكروا أنّ العرب تقول: كمِئت عن الأخبار أكْمأُ عنها، إذا جَهِلتَها.
وأمَّا المهموز فليس من هذا الباب وإنَّما هو نَبتٌ. وقد قُلنا إنَّ ذلك لا ينقاسُ أكثَرُه. فالكمأة معروفةٌ، والواحد كَمْءٌ. وهذا نادرٌ أن تكونَ في الجمع هاءٌ ولا تكونَ في الواحدة. ويقال: كَمَأْتُ القوم: أطعمتهم الكَمْأة. ومما يجوز أن يُقاسَ على هذا قولُهم: كمِئَتْ رِجْلي: تَشقَّقَتْ. ولعلَّ الكَمأة تُسمَّى لانشقاق الأرض عنها. ويقولون: أكْمَأَت فلاناً السِّنُّ: شيَّخَتْه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل أكْمَأَ على الأمر، إذا عَزَم عليه.
(كمت)  الكاف والميم والتاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على لونٍ من الألوان من ذلك الكُمْتَة، وهي لونٌ ليس بأشقَرَ ولا أدهم. يقال: فرسٌ كُمَيْت. ولم يجئْ إلا كذا على صورة المصغَّر. والكميت: الخمر فيها سوادٌ وحُمرة.
(كمح)  الكاف والميم والحاء كلماتٌ لا تنقاس، وفي بعضها شكّ، غير أنَّا ذكرنا ما ذكروه. قالوا: أكْمَحَ الكَرْمُ، إذا تحرّك للإيراق. وقالوا: رجلٌ كَوْمَح: عظيم الأليَتَين. ويقولون: كَمَح الفرسَ، إذا كبَحَه.
(كمر)  الكاف والميم والراء كلمةٌ، يقولون: رجلٌ مكمور، وهو الذي يُصِيب الخاتِنُ طرَف كَمَرتِه.
(كمز)  الكاف والميم والزاء ليس بشيء. ويقولون: الكُمْزة: الكُتْلة من التَّمر.
(كمش)  الكاف والميم والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على لَطافةٍ وصِغَر. يقولون *للشّاة الصَّغيرة الضَّرع كَمْشَة. وفرسٌ كَمِيشٌ: صغير الجُرْدان. ثمَّ يقال للرَّجُل العَزُومِ الماضي: كَمْشٌ، ينسَبُ في ذلك إلى لطافةٍ وخِفّة. يقال كَمُشَ كَماشَةً([2]). وربَّما قالوا: كَمَشه بالسَّيف، إذا قَطع أطرافه([3]).
(كمع)  الكاف والميم والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على اطمئنان وسكون. زعموا أنَّ الكِمْع: البيت؛ يقال هو في كِمْعه أي بَيتِه. وسُمِّي كمعاً لأنَّه يُسكَن. ومن الباب الكميع، وهو الضَّجيع، يقال كامَعَها، إذا ضاجَعَها. والمُكامَعة التي في الحديث، وقد نُهيَ عنها: أن يُضاجِع الرّجُلُ الرّجُلَ لا سِتْرَ بينهما([4]).
وقال في الكميع:
وَهَبَّت الشَّمْأَلُ البليلُ وإذْ *** باتَ كميعُ الفَتاة مُلتفِِعا([5])والكِمْع: المطمئنُّ من الأرض.
(كمل)  الكاف والميم واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على تمام الشيء. يقال: كَمَل الشيءُ وكَمُل فهو كاملٌ، أي تامّ. وأكملتُه أنا. قال الله تعالى: ﴿الْيَوْمَ أكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ﴾ [المائدة 3].
--------------ـــ
([1]) أنشده في المجمل واللسان (كمه) والمفضليات (1: 198).
([2]) ويقال أيضاً: كمش كمشا، من باب فرح.
([3]) هذا مما ورد في القاموس، ولم يرد في اللسان.
([4]) في اللسان: "وفي الحديث نهى عن المكامعة والمكاعمة. فالمكامعة أن ينام الرجل مع الرجل والمرأة مع المرأة في إزار واحد تماس جلودهما لا حاجز بينهما".
([5]) البيت لأوس بن حجر في ديوانه 13 واللسان (كمع).

ـ

##### Türkçe

(باب **الكاف** و**الميم** وما يثلثهما)
(**كمن**)  **الكاف** ve**الميم** ve**النون** aslîdir; bir gizlenmeye delâlet eder. Denilir: **كَمَنَ** şey **كُموناً** (gizlendi). Ve savaşta **الكَمِين**’in türeyişi bundan(dır). Bir topluluk, **النّاقةَ الكَمُونَ**’un: **الكَتُومُ اللِّقاح** (gebeliği gizleyen) olduğunu iddia etti; o, gebe kaldığı zaman kuyruğuyla kaldırmaz. Ve kalpte **حُزْنٌ مُكتمِنٌ** sanki gizlenmiş gibi (olan bir hüzün). Ve **الكُمْنة**: gözde, kalmış bir **رمَد** artığından (meydana gelen) bir hastalıktır.
(**كمه**)  **الكاف** ve**الميم** ve**الهاء** bir tek kelimedir; o da **الكَمَه**’dir; o, insanın onunla doğduğu körlüktür; ve bir arızadan, arızalanan (bir şey)den de olabilir. Süveyd dedi:
كَمِهَتْ عيناهُ حتى ابيضَّتا *** وهو يَلْحَى  نَفسَه لمّا نَزَعْ([1])(**كمي**)  **الكاف** ve**الميم** ve illetli harf, bir şeyin gizliliğine delâlet eder. Ve ona, hemzeli olanın bir kısmı da dâhil olabilir. Bundan: falan **كمَى** şehâdeti; onu gizlediği zaman. Bundan dolayı yiğide **الكميّ** adı verildi. Dediler: o, silâhının içinde **يتكمَّى** eden kimsedir; yani onunla örtünür. Denilir: **تكَمَّتِ** fitne insanları; onları kapladığı zaman.
Hemzeli olana gelince: zikrettiler ki Araplar der: haberlerden **كمِئت**; onlardan **أكْمأُ**; onları bilmediğin zaman.
Hemzeli olana gelince: bu bâbdan değildir; ancak o bir bitkidir. Ve biz demiştik ki bunun çoğu kıyas edilmez. Şu hâlde **الكمأة** bilinen(dir); tekili **كَمْءٌ**’dür. Ve bu, cem‘de bir **هاء** olup da tekilde olmaması bakımından nâdirdir. Ve denilir: **كَمَأْتُ** kavmi: onlara **الكَمْأة** yedirdim. Ve buna kıyas edilmesi câiz olan şeylerden: onların şu sözü: ayağım **كمِئَتْ**: çatladı. Ve belki **الكَمأة**, yerin ondan çatlayıp ayrılması sebebiyle adlandırılır. Ve derler: **أكْمَأَت** falanı yaş: onu ihtiyarlattı.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: işe **أكْمَأَ**; ona azmettiği zaman.
(**كمت**)  **الكاف** ve**الميم** ve**التاء** sahih bir kelimedir; renklerden bir renge delâlet eder. Bundan: **الكُمْتَة**; o, ne sarımtırak ne de koyu siyah olan bir renktir. Denilir: **فرسٌ كُمَيْت**. Ancak küçültme sûreti üzere böyle gelmiştir. Ve **الكميت**: içinde siyahlık ve kızıllık bulunan şaraptır.
(**كمح**)  **الكاف** ve**الميم** ve**الحاء** kıyas edilmez kelimelerdir; ve bazısında şüphe vardır; ancak biz onların zikrettiklerini zikrettik. Dediler: asma **أكْمَحَ**; yapraklanmaya hareket ettiği zaman. Ve dediler: **رجلٌ كَوْمَح**: iki kalçası büyük (olan). Ve derler: atı **كَمَح**; onu dizginleyip geri çektiği zaman.
(**كمر**)  **الكاف** ve**الميم** ve**الراء** bir kelimedir; derler: **رجلٌ مكمور**; o, sünnetçinin onun **كَمَرتِه** ucuna isabet ettiği kimsedir.
(**كمز**)  **الكاف** ve**الميم** ve**الزاء** bir şey değildir. Ve derler: **الكُمْزة**: hurmadan bir yumaktır.
(**كمش**)  **الكاف** ve**الميم** ve**الشين** sahih bir asıldır; inceliğe ve küçüklüğe delâlet eder. Derler: küçük memeli koyuna **كَمْشَة**. Ve **فرسٌ كَمِيشٌ**: sırtı küçük (olan). Sonra, azimli, ileri giden adama **كَمْشٌ** denilir; bunda inceliğe ve hafifliğe nisbet edilir. Denilir: **كَمُشَ** **كَماشَةً**([2]). Ve bazen derler: onu kılıçla **كَمَشه**; uçlarını kestiği zaman([3]).
(**كمع**)  **الكاف** ve**الميم** ve**العين** sahih bir asıldır; yerleşmeye ve sükûna delâlet eder. İddia ettiler ki **الكِمْع**: evdir; denilir: o, **كِمْعه**’inde, yani evinde. Ve yerleşilen olduğu için **كمعاً** diye adlandırıldı. Bu bâbdan **الكميع** vardır; o, yatılan (eş)tir; denilir: onu **كامَعَها**; onunla yattığı zaman. Ve hadisteki **المُكامَعة**; ondan nehyedilmiştir: erkeğin, aralarında örtü olmaksızın erkeği yatırmasıdır([4]).
Ve **الكميع** hakkında dedi:
وَهَبَّت الشَّمْأَلُ البليلُ وإذْ *** باتَ كميعُ الفَتاة مُلتفِِعا([5])Ve **الكِمْع**: yerin alçak (çukur) kısmıdır.
(**كمل**)  **الكاف** ve**الميم** ve**اللام** sahih bir asıldır; şeyin tamam olmasına delâlet eder. Denilir: şey **كَمَل** ve**كَمُل**; o hâlde o **كاملٌ**’dir; yani tamdır. Ve ben onu **أكملتُه**. Allah Teâlâ dedi: ﴿الْيَوْمَ أكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ﴾ [المائدة 3].
--------------ـــ
([1]) Onu el-Mücmel’de ve Lisân’da (**كمه**) ve el-Mufaddaliyât’ta (1: 198) şâhid olarak getirdi.
([2]) Ayrıca denilir: **كمش** **كمشا**; **فرح** bâbından.
([3]) Bu, Kâmûs’ta vârid olanlardandır; Lisân’da vârid olmamıştır.
([4]) Lisân’da: “Ve hadiste **المكامعة** ve **المكاعمة**’den nehyetti. Şu hâlde **المكامعة**: erkeğin erkekle ve kadının kadınla tek bir örtü içinde uyumasıdır; derileri birbirine temas eder; aralarında engel yoktur.”
([5]) Beyit, divanında 13’te ve Lisân’da (**كمع**) Evs b. Hacer’indir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- كمال الشيء: حصول ما فيه الغرض منه. فإذا قيل: كمل ذلك، فمعناه: حصل ما هو الغرض منه، وقوله تعالى: ﴿والوالدات يرضعن أولادهن حولين كاملين﴾ [البقرة/233] تنبيها أن ذلك غاية ما يتعلق به صلاح الولد. وقوله: ﴿ليحملوا أوزارهم كاملة يوم القيامة﴾ [النحل/25] تنبيها أنه يحصل لهم كمال العقوبة. وقوله: ﴿تلك عشرة كاملة﴾ [البقرة/196] قيل: إنما ذكر العشرة ووصفها بالكاملة لا ليعلمنا أن السبعة والثلاثة عشرة، بل ليبين أن بحصول صيام العشرة يحصل كمال الصوم القائم مقام الهدي، وقيل: إن وصفه العشرة بالكاملة استطراد في الكلام، وتنبيه على فضيلة له فيما بين علم العدد، وأن العشرة أول عقد ينتهي إليه العدد فيكمل، وما بعده يكون مكررا مما قبله. فالعشرة هي العدد الكامل.

##### Türkçe

- **كمال** şeyin: onda ondan maksat olanın elde edilmesidir. Şayet denilirse: **كمل** şu, o hâlde onun mânası: ondan maksat olan şey elde edildi, ve O’nun تعالى sözü: ﴿والوالدات يرضعن أولادهن حولين **كاملين**﴾ [البقرة/233], bunun, çocuğun salahına taalluk edenin en son sınırı olduğuna dikkat çekmek içindir. Ve O’nun sözü: ﴿ليحملوا أوزارهم **كاملة** يوم القيامة﴾ [النحل/25], onlara cezanın kemalinin elde olacağına dikkat çekmek içindir. Ve O’nun sözü: ﴿تلك عشرة **كاملة**﴾ [البقرة/196], denildi ki: ancak on’u zikretti ve onu **الكاملة** ile vasfetti; bize yedi ile üç’ün on olduğunu bildirmek için değil, bilakis on gün orucun elde edilmesiyle, hedyin yerine kaim olan orucun kemalinin elde olacağını beyan etmek için. Ve denildi ki: onun on’u **الكاملة** ile vasfetmesi, söz içinde istitrad ve sayı ilmi arasında ona bir fazilete dikkat çekmedir; ve on, sayının kendisine varıp tamamlandığı ilk akittir; ve ondan sonrası, ondan öncekinden tekrar edilmiş olur. Şu hâlde on, tam sayıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك م ل
كمل الشيء وتكامل وتكمّل وأكملته وكملته واستكملته‏.‏
ورجل كامل‏:‏ جامع للمناقب‏.‏
وحولٌ كميل‏.‏
قال العباس بن مرداس‏:‏ على أنني بعد ما قد مضى ثلاثون للهجر حولاً كميلاً وأعطاه حقه كملاً‏:‏ وافياً وهذه تكملته وتتمته‏:‏ لما يتمّ به‏.‏
وعرّف فلان التكملات من حساب الوصايا‏.‏
وتقول‏:‏ لك بعضه وكماله أي كله‏.‏

##### Türkçe

ك م ل
**كمل** şey ve **تكامل** ve **تكمّل** ve **أكملته** ve **كملته** ve **استكملته**.

Ve **رجل كامل**: faziletleri toplayan.

Ve **حولٌ كميل**.

**العباس بن مرداس** dedi:
“Şu da var ki ben, geçmiş olan otuzdan sonra, hicret için **حولاً كميلاً** (tam bir yıl) ve ona hakkını **كملاً** (tam olarak), yani eksiksiz verdim.”

Ve bu **تكملته** ve **تتمته**: kendisiyle tamam olunan şey için.

Ve falan kimse, vasiyetlerin hesabından **التكملات**ı bildi.

Ve dersin ki: “Senin için onun bir kısmı ve **كماله**”, yani hepsi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَمَال: التَّمام، وقيل: التَّمام الذي تَجَزَّأَ منه أَجزاؤه، وفيه ثلاث لغات: كَمَل الشيء يَكْمُل، وكَمِل وكَمُل كَمالاً وكُمولاً، قال الجوهري: والكسر أَرْدَؤُها. وشيء كَمِيل: كامِل، جاؤوا به على كَمُل؛ وأَنشد سيبويه:
على أَنه بعدما قد مضى
ثلاثون للهَجْر حَوْلاً كَميلا
وتَكَمَّل: ككَمَل. وتَكامَل الشيء وأَكْمَلْته أَنا وأَكْمَلْت الشيء أَي أَجْمَلْتُه وأَتممته، وأَكْمَلَه هو واستكْمَله وكَمَّله: أَتَمَّه وجَمَلَه؛ قال الشاعر:
فقُرَى العِراق مَقِيلُ يومٍ واحدٍ،
والبَصْرَتان وواسِط تَكْمِيلُه
قال ابن سيده: قال أَبو عبيد أَراد كان ذلك كله يُسار في يوم واحد، وأَراد بالبصرتين البصرة والكوفة. وأَعطاه المال كَمَلاً أَي كامِلاً؛ هكذا يتكلم به في الجميع والوُحْدَان سواء، ولا يثنى ولا يجمع؛ قال: وليس بمصدر ولا نعت إِنما هو كقولك أَعطيته كُلَّه، ويقال: لك نصفُه وبعضه وكَماله، وقال الله تعالى: اليومَ أَكْمَلْت لكم دينَكم وأَتْمَمْتُ عليكم نِعْمتي (الآية)؛ ومعناه، والله أَعلم: الآن أَكْملتُ لكم الدِّين بأَنْ كفيتكم خوف عدوِّكم وأَظْهَرْتَكم عليهم، كما تقول الآن كَمُل لنا المُلْك وكَمُل لنا ما نريد بأَن كُفينا من كنَّا نخافه، وقيل: أَكمَلتُ لكم دِينكم أَي أَكْملتُ لكم فوق ما تحتاجون إِليه في دِينِكم، وذلك جائر حسَن، فأَما أَن يكون دين الله عز وجل في وقت من الأَوقات غير كامِل فلا؛ قال الأَزهري: هذا كله كلام أَبي إِسحق وهو الزجاج، وهو حسَن، ويجوز للشاعر أَن يجعل الكامل كَميلاً؛ وأَنشد:
ثلاثون للهَجْر حَوْلاً كَمِيلا
والتَّكْمِلاتُ في حِساب الوَصايا: معروف. ويقال: كَمَّلْت له عَدَدَ حقِّه ووَفاء حقه تَكْميلاً وتَكمِلة، فهو مُكَمَّل. ويقال: هذا المكمِّل عشرين والمكمِّل مائة والمُكَمِّل أَلفاً؛ قال النابغة:
فكَمَّلَت مائةً فيها حَمامَتُها،
وأَسرعتْ حِسْبةً في ذلك العَدَدِ
ورجل كامِل وقوم كَمَلة: مثل حافِد وحَفَدة. ويقال: أَعطه هذا المال كَمَلاً أَي كلَّه. والتَّكمِيل والإِكْمال: التمام. واستكْمله: استَتَمَّه؛ الجوهري: وقول حميد:
حتى إِذا ما حاجِبُ الشمس دَمَجْ،
تَذَكَّرَ البِيضَ بكُمْلول فَلَجْ
قال: مَنْ نَوَّن الكُمْلول قال هو مَفازة، وفَلَج: يريد لَجَّ في السير، وإِنما ترك التشديد للقافية. وقال الخليل: الكُمْلول نبت، وهو بالفارسية بَرْغَسْت؛ حكاه أَبو تراب في كتاب الاعتِقاب، ومن أَضاف قال: فَلْج نهر صغير.
والكامِل من شطور العَروض: معروف وأَصله متفاعلن ست مرات، سمي كاملاً لأَنه استكمَل على أَصله في الدائرة. وقال أَبو إِسحق: سمي كامِلاً لأَنه كَمُلَت أَجزاؤه وحركاته، وكان أَكْمَل من الوافِر، لأَن الوافِر تَوَفَّرتْ حركاته ونقصت أَجزاؤه.
وقا ابن الأَعرابي: المِكْمَل الرجل الكامِل للخير أَو الشرّ. والكامِلِيَّةُ من الرَّوافِض: شَرُّ جِيلٍ.
وكامِل: اسم فرس سابق لبني امرئ القيس، وقيل: كان لامرئ القيس. وكامِل أَيضاً: فرس زيد الخيل؛ وإِياه عنى بقوله:
ما زلتُ أَرميهم بثُغْرة كامِل
وقال ابن بري: كامِل اسم فرس زيد الفوارس الضَّبِّي؛ وفيه يقول العائف الضَّبِّيّ:
نِعْمَ الفوارس، يوم جيش مُحَرِّقٍ،
لَحِقوا وهم يُدْعَوْن يالَ ضِرارِ
زيدُ الفوارِس كَرَّ وابنا مُنْذِرٍ،
والخيلُ يَطْعُنُها بَنُو الأَحْرارِ
يَرْمي بِغُرَّةِ كامِلٍ وبنَحْره،
خَطَرَ النُّفوس وأَيّ حِين خِطارِ
وكامِل أَيضاً: فرس للرُّقَاد بن المُنْذِر الضَّبِّيّ. وكَمْلٌ وكامِلٌ ومُكَمَّل وكُمَيْل وكُمَيْلة، كلها: أَسماء.

##### Türkçe

**الكَمَال**: tamamlık; ve denildi ki: ondan parçaları parçalanmış olan tamamlık.

Ve onda üç lügat vardır: **كَمَل** şey **يَكْمُل**; ve **كَمِل** ve **كَمُل** **كَمالاً** ve **كُمولاً**. el-Cevherî dedi: ve kesreli olanı onların en düşük olanıdır. Ve **كَمِيل** şey: kâmil; onu **كَمُل** üzere getirdiler. Sîbeveyh inşâd etti:
على أَنه بعدما قد مضى
ثلاثون للهَجْر حَوْلاً كَميلا

Ve **تَكَمَّل**: **ككَمَل** gibi. Ve şey **تَكامَل** oldu; ve ben onu **أَكْمَلْته**; ve şeyi **أَكْمَلْت**; yani onu **أَجْمَلْتُه** ve onu tamamladım. Ve o onu **أَكْمَلَه**; ve onu **استكْمَله**; ve onu **كَمَّله**: onu tamamladı ve onu güzelleştirdi. Şair dedi:
فقُرَى العِراق مَقِيلُ يومٍ واحدٍ،
والبَصْرَتان وواسِط تَكْمِيلُه

İbn Sîde dedi: Ebû Ubeyd dedi: bunun hepsinin bir günde yürünüyor olmasını murad etti; ve iki Basra ile Basra’yı ve Kûfe’yi murad etti. Ve ona malı **كَمَلاً** verdi, yani kâmil olarak; işte böyle onunla cemî‘de ve vuhdânda eşit olarak konuşulur; tesniye edilmez ve cem‘ edilmez. Dedi: o ne masdar ne de sıfattır; ancak senin “ona onun hepsini verdim” demen gibidir. Ve denilir: sana onun yarısı ve bazısı ve onun **كَماله**’i. Ve Allah Teâlâ dedi: “Bugün sizin için dininizi **أَكْمَلْت** ve üzerinize nimetimi **أَتْمَمْتُ**” (âyet); ve onun mânası—Allah daha iyi bilir—: şimdi sizin için dini, düşmanınızın korkusunu sizden giderdiğim ve sizi onların üzerine üstün kıldığım için tamamladım; senin “şimdi bize mülk **كَمُل** oldu ve bize istediğimiz **كَمُل** oldu, korktuğumuz kimseden kurtarıldığımız için” demen gibi. Ve denildi ki: “Sizin için dininizi **أَكمَلتُ**” yani dininizde ihtiyaç duyduğunuzun üstünde sizin için tamamladım; ve bu câiz, güzel bir (sözdür). Amma Allah عز وجل’in dini vakitlerin bir vaktinde kâmil olmayacak (şekilde) olmasına gelince: hayır. el-Ezherî dedi: bu bütün, Ebû İshâk’ın—o da ez-Zeccâc’tır—sözüdür; ve o güzeldir. Ve şaire câizdir ki kâmili **كَميلاً** yapsın. Ve inşâd etti:
ثلاثون للهَجْر حَوْلاً كَمِيلا

Ve **التَّكْمِلاتُ** vasiyetler hesabında: mâruf. Ve denilir: onun için hakkının sayısını ve hakkının vefâsını **تَكْميلاً** ve **تَكمِلة** olarak **كَمَّلْت**; o hâlde o **مُكَمَّل**’dir. Ve denilir: bu yirmiyi tamamlayan, ve yüzü tamamlayan, ve bini tamamlayan. Nâbiga dedi:
فكَمَّلَت مائةً فيها حَمامَتُها،
وأَسرعتْ حِسْبةً في ذلك العَدَدِ

Ve kâmil adam ve **كَمَلة** kavim: **حافِد** ve **حَفَدة** gibi. Ve denilir: ona bu malı **كَمَلاً** ver, yani onun hepsini. Ve **التَّكمِيل** ve **الإِكْمال**: tamamlıktır. Ve onu **استكْمله**: onu tamamlamayı istedi; el-Cevherî: Humeyd’in sözü:
حتى إِذا ما حاجِبُ الشمس دَمَجْ،
تَذَكَّرَ البِيضَ بكُمْلول فَلَجْ

Dedi: **الكُمْلول**’u tenvinleyen kimse, onun bir çöl (مفازة) olduğunu söyler; ve **فَلَج**: yürüyüşte şiddetle devam etmeyi murad eder; ve ancak kafiye için teşdîdi terk etti. Halîl dedi: **الكُمْلول** bir bitkidir; ve o Farsçada **بَرْغَسْت**’tir; Ebû Turâb onu **كتاب الاعتِقاب**’da hikâye etti. Ve izâfe eden kimse dedi: **فَلْج** küçük bir nehirdir.

Ve arûz şatırlarından **الكامِل**: mâruf; ve aslı **متفاعلن** altı defadır; dairede aslının üzerine tamamlanmış olduğu için kâmil diye adlandırıldı. Ebû İshâk dedi: onun parçaları ve harekeleri tamam olduğu için kâmil diye adlandırıldı; ve **الوافِر**’den daha ekmel idi; çünkü **الوافِر**’in harekeleri bol oldu ve parçaları eksildi.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **المِكْمَل** hayır veya şer için kâmil olan adamdır.

Ve **الكامِلِيَّةُ** Râfızîlerden: neslin en şerlisi.

Ve **كامِل**: Benî İmri’ül-Kays’a ait yarışçı bir atın adıdır; ve denildi ki: İmri’ül-Kays’ındı. Ve **كامِل** ayrıca: Zeydü’l-Hayl’in atı; ve onunla şu sözüyle onu kastetti:
ما زلتُ أَرميهم بثُغْرة كامِل

İbn Berrî dedi: **كامِل** ed-Dabbî Zeydü’l-Fevâris’in atının adıdır; ve onun hakkında ed-Dabbî falcı (العائف) şöyle der:
نِعْمَ الفوارس، يوم جيش مُحَرِّقٍ،
لَحِقوا وهم يُدْعَوْن يالَ ضِرارِ
زيدُ الفوارِس كَرَّ وابنا مُنْذِرٍ،
والخيلُ يَطْعُنُها بَنُو الأَحْرارِ
يَرْمي بِغُرَّةِ كامِلٍ وبنَحْره،
خَطَرَ النُّفوس وأَيّ حِين خِطارِ

Ve **كامِل** ayrıca: ed-Dabbî er-Rukâd b. el-Münzir’in bir atı. Ve **كَمْلٌ** ve **كامِلٌ** ve **مُكَمَّل** ve **كُمَيْل** ve **كُمَيْلة**: hepsi isimlerdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك م ل * * الكَمَالُ * التمام * وقد * كَمَل * يكمل بالضم * كَمَالاً * و * كَمُلَ * بضم الميم لغة و * كَمِلَ * بكسرها لغة وهي أردؤها و * تَكامَلَ * الشيء و * أكْمَلَهث * غيره ورجل * كامِلٌ * وقومٌ * كَمَلةٌ * مثل حافد وحفدة ويقال اعطه المال * كَمَلاً * أي كله و * التكميلُ * و * الإكْمَالُ * الإتمام و * اسْتَكْمَلَهُ * استتمه

##### Türkçe

* ك م ل * * **الكَمَالُ** * tamamlanma * ve muhakkak * **كَمَل** * (o) tamamlandı; **يكمل** (muzâri‘) damme ile; * **كَمَالاً** * (olarak) ve * **كَمُلَ** * mîm’in dammesiyle bir lugat; ve * **كَمِلَ** * onun kesresiyle bir lugat; ve o, onların en kötüsüdür; ve * **تَكامَلَ** * şey (kendi kendine) tamamlandı; ve * **أكْمَلَهث** * başkası onu tamamladı; ve bir adam * **كامِلٌ** * (tam)dır; ve bir kavim * **كَمَلةٌ** * (tamlar)dır; **حافد** ve **حفدة** gibi; ve denilir: ona malı ver * **كَمَلاً** * yani onun hepsini; ve * **التكميلُ** * ve * **الإكْمَالُ** * tamamlamadır; ve * **اسْتَكْمَلَهُ** * onu tamamlatmayı istedi / onu tamamladı: onu tamamladı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الكمال: التمام، وهما مترادفان، كما وقع في الصحاح وغيره، وقد فرق بينهما بعض أرباب المعاني، وأوضحوا الكلام في قوله تعالى:  اليوم أكملت لكم دينكم، وأتممت عليكم نعمتي  وبسطه في العناية وأوسع الكلام فيه البهاء السبكي في: عروس الأفراح، وقيل: التمام: الذي تجزأ منه أجزاؤه، كما سيأتي، وفيه ثلاث لغات. كمل، كنصر وكرم وعلم، قال الجوهري: والكسر أردؤها، وزاد ابن عباد: كمل يكمل مثل ضرب يضرب، نقله الصاغاني كمالا وكمولا، فهو كامل وكميل، جاءوا به على كمل، وأنشد سيبويه:
  على أنه بعد ما قد مضى                      ثلاثون للهجر حولا كميلا وجمع كامل كملة، كحافد وحفدة. وتكامل الشيء وتكمل، ككمل. وأكمله واستكمله وكمله: أتمه وجمله، قال الشاعر:
  فقرى العراق مقيل يوم واحد                      والبصرتان وواسط تكميلـه قال ابن سيده: قال أبو عبيد: أراد كان ذلك كله يسار في يوم واحد. وأعطاه المال كملا، محركة: أي كاملا، هكذا يتكلم به في الجميع والوحدان سواء، ولا يثنى ولا يجمع، قال: وليس بمصدر ولا نعت، إنما هو كقولك أعطيته كله. والكامل: البحر الخامس من بحور العروض، وزنه: متفاعلن ست مرات، وبيته قول عنترة:
  وإذا صحوت فما أقصر عن ندى                      وكما علمت شمائلي وتكرمـي قال أبو إسحاق: سمي كاملا لأنه كملت أجزاؤه وحركاته، وكان أكمل من الوافر لأن الوافر توفرت حركاته ونقصت أجزاؤه. الكامل أفراس منها: فرس لميمون بن موسى المري، هكذا في النسخ، والصواب لموسى بن ميمون المرئي، من بني امرئ القيس، وكان سبق بلال بن أبي بردة، فقال رؤبة:
  كيف ترى الكامل يقضي فرقا وقال بعضهم: بل كان لامرئ القيس، والصحيح الأول. الكامل: فرس الرقاد بن المنذر الضبي وسيأتي شاهده من قول ابن العائف قريبا. أيضا: فرس الهلقام الكلبي، قال شراحيل بن عبد العزى:
  ألم تعلموا أني أنا الليث عـاديا                      وأن أبي الهلقام فارس كامل? أيضا: فرس سنان بن أبي حارثة المري، وهو القائل فيه:
  وما زلت أجري كامـلا وأكـره                      على القوم حتى استسلموا وتفرقوا أيضا: فرس زيد الفوارس الضبي، وأنشد ابن بري للعائف الضبي، وفي العباب لابن العائف:
  نعم الفوارس يوم جيش محرق                      لحقوا وهم يدعون يال ضرار
  زيد الفوارس كر وابنا منـذر                      والخيل يطعنها بنو الأحـرار يريمي بغرة كامل وبنحره خطر النفوس وأي حين خطار وأنشد الصاغاني هذا البيت الأخير شاهدا لفرس الرقاد الضبي، وهو ابن المنذر المشار إليه بقوله وابنا منذر. أيضا: فرس شيبان النهدي. أيضا: فرس زيد الخيل الطائي، وإياه عنى بقوله:
  ما زلت أرميهم بثغرة كامل

  والكاملة بنت البعيث: فرس عمرو بن معد يكرب عرضها على سلمان بن ربيعة العامري فهجنها سلمان، فقال عمرو:
  إن الهجين يعرف الهجينا وأنشأ يقول:
  يهجن سلمان بنت البعـي                      ث جهلا لسلمان بالكامله
  فإن كان أبصر مني بهـا                      فأمي لا أمه الثاكـلـه وقال أبو الندى: لا أعرف الكاملة ولا البعيث، ولا هذين البيتين. قلت: وقد تقدم للمصنف أن البعيث فرس عمرو بن معد يكرب. الكاملة: فرس ليزيد بن قنان الحارثي. والكاملية: شر الروافض، نسبوا لرئيسهم أبي كامل القائل بتكفير الصحابة بترك نصرة علي، وتكفير علي بترك طلب حقه، رضي الله عن الصحابة، ولعن أبا كامل، هكذا نقله الفخر الرازي وغيره، ووقع للقاضي عياض في الشفاء: الكميلية: من الروافض، قالوا بتكفير جميع الأمة بعد موته صلى الله تعالى عليه وسلم، قال الخفاجي في شرحه: هكذا وقع، والصواب الكاملية، ووفق بينهما بأنهم صغروا كاملا على كميل ونسبوا إليه على خلاف القياس تصغير تحقير، فهو بضم الكاف، بمعنى كامل، وهو بعيد، نقله شيخنا. والمكمل، كمنبر: الرجل الكامل للخير أو الشر، عن ابن الأعرابي. والكومل: حصن باليمن. وكمل، بالفتح، وكمعظم، وزبير، وجهينة: أسماء منهم كميل بن زياد، صاحب سر علي. وكميل بن جعفر بن كميل، عن عمه إبراهيم بن كميل، عن عبد الله بن هاشم الطوسي. والكملول، بالضم: نبات يعرف بالقنابرى، قال الخليل: فارسيته برغست، حكاه أبو تراب في كتاب الاعتقاب، كما في الصحاح، وقال غيره: يسمى شجرة البهق، يكثر في أول الربيع في الأراضي الطيبة المنبتة للشوك والعوسج، لطيف جلاء، أنفع شيء للبهق والوضح أكلا وضمادا يذهبه في أيام يسيرة، وصالح للمعدة والكبد، ملائم للمحرور والمبرود، ومملحه مشه للطعام. ومما يستدرك عليه: التكملة: مصدر كمله تكميلا، يقال: كملت وفاء حقه تكميلا وتكملة. والتكملات في حساب الوصايا معروف. ويقال: هذا المكمل عشرين والمكمل مائة، والمكمل ألفا. والكملول بالضم: مفازة، نقله الجوهري، وأنشد لحميد:
  حتى إذا ما حاجب الشمس دمج
  تذكر البيض بكملـول فـلـج هكذا رواه منونا، قال: وفلج، يريد لج في السير، وإنما ترك التشديد للقافية، ومن لم ينون كملولا قال: هو نبات، وفلج: نهر صغير. وأبو الفضل أحمد بن الحسين بن أحمد الكاملي: حدث بصور، قال السلفي: سمعت منه بها. وعلي بن هبة الله بن عبد الصمد الكاملي الصوري، عن أبي صادق المديني. وحمزة بن مكي الكاملي، سمع من أصحاب السلفي. وأبو يعلى حمزة بن محمد بن محمد الكاملي، عن المستغفري وغيره، نسب إلى جده كامل بن حاتم. ويجمع الكامل على الكمل، كسكر، وعلى كملة، ككتبة.

##### Türkçe

**الكمال**: tamamlık; ve ikisi eşanlamlıdır; **الصحاح** ve başkasında vaki olduğu gibi. Ve ikisi arasında bazı mana erbabı ayırım yapmıştır; ve onun sözünü Allah Teâlâ’nın şu kavlinde açıklamışlardır: **اليوم أكملت لكم دينكم، وأتممت عليكم نعمتي**; ve onu **العناية**’de yaymıştır; ve onda sözü en geniş yapan **البهاء السبكي**’dir: **عروس الأفراح**’ta. Ve denildi: tamamlık: parçaları kendisinden bölünebilen şeydir; geleceği üzere. Ve onda üç lügat vardır. **كمل**; **نصر** ve **كرم** ve **علم** gibi. **الجوهري** dedi: ve kesre onların en kötüsüdür. Ve **ابن عباد** artırdı: **كمل يكمل**; **ضرب يضرب** gibi; onu **الصاغاني** nakletti: **كمالا** ve **كمولا**; o hâlde o **كامل** ve **كميل**’dir. Onu **كمل** üzere getirdiler. Ve **سيبويه** inşad etti:
  على أنه بعد ما قد مضى                      ثلاثون للهجر حولا كميلا

Ve **كامل**’in cemi **كملة**’dir; **حافد** ve **حفدة** gibi. Ve şey **تكامل** etti ve **تكمل** etti; **ككمل** gibi. Ve onu **أكمله** etti ve onu **استكمله** etti ve onu **كمله** etti: onu tamamladı ve onu güzelleştirdi. Şair dedi:
  فقرى العراق مقيل يوم واحد                      والبصرتان وواسط تكميلـه

**ابن سيده** dedi: **أبو عبيد** dedi: muradı, bunun hepsinin bir günde yürünür olmasıydı. Ve ona malı **كملا** verdi, harekeli: yani tam olarak. İşte bununla cemide ve vahdanda eşit şekilde konuşulur; tesniye edilmez ve cem edilmez. Dedi: ve o ne masdardır ne de sıfattır; ancak o, senin “ona hepsini verdim” demen gibidir.

Ve **الكامل**: aruz bahirlerinden beşinci bahirdir; vezni: **متفاعلن** altı defa. Ve beyti, **عنترة**’nin şu sözüdür:
  وإذا صحوت فما أقصر عن ندى                      وكما علمت شمائلي وتكرمـي

**أبو إسحاق** dedi: ona **كامل** adı verildi; çünkü onun parçaları ve harekeleri tamam oldu. Ve o, **الوافر**’den daha tam idi; çünkü **الوافر**’in harekeleri bol oldu ve parçaları eksildi.

**الكامل**: ondan atlar: **ميمون بن موسى المري**’nin atı; nüshalarda böyle. Ve doğrusu **موسى بن ميمون المرئي**’dir; **بني امرئ القيس**’tendir. Ve **بلال بن أبي بردة**’yi geçmişti; bunun üzerine **رؤبة** dedi:
  كيف ترى الكامل يقضي فرقا

Ve bazısı dedi: bilakis o **امرئ القيس**’indi. Ve sahih olan birincisidir.

**الكامل**: **الرقاد بن المنذر الضبي**’nin atı; ve yakında **ابن العائف**’in sözünden şahidi gelecektir. Yine: **الهلقام الكلبي**’nin atı. **شراحيل بن عبد العزى** dedi:
  ألم تعلموا أني أنا الليث عـاديا                      وأن أبي الهلقام فارس كامل?

Yine: **سنان بن أبي حارثة المري**’nin atı; ve onda söyleyen odur:
  وما زلت أجري كامـلا وأكـره                      على القوم حتى استسلموا وتفرقوا

Yine: **زيد الفوارس الضبي**’nin atı. Ve **ابن بري** **العائف الضبي** için inşad etti; ve **العباب**’da, **ابن العائف**’ten:
  نعم الفوارس يوم جيش محرق                      لحقوا وهم يدعون يال ضرار
  زيد الفوارس كر وابنا منـذر                      والخيل يطعنها بنو الأحـرار
  يريمي بغرة كامل وبنحره                      خطر النفوس وأي حين خطار

Ve **الصاغاني** bu son beyti, **الرقاد الضبي**’nin atına şahit olarak inşad etti; ve o, “**وابنا منذر**” sözüyle işaret edilen **ابن المنذر**’dir.

Yine: **شيبان النهدي**’nin atı. Yine: **زيد الخيل الطائي**’nin atı; ve onunla şu sözü kastetti:
  ما زلت أرميهم بثغرة كامل

Ve **الكاملة بنت البعيث**: **عمرو بن معد يكرب**’in atı; onu **سلمان بن ربيعة العامري**’ye arz etti; **سلمان** onu melez saydı; bunun üzerine **عمرو** dedi:
  إن الهجين يعرف الهجينا

Sonra söylemeye başladı:
  يهجن سلمان بنت البعـي                      ث جهلا لسلمان بالكامله
  فإن كان أبصر مني بهـا                      فأمي لا أمه الثاكـلـه

Ve **أبو الندى** dedi: **الكاملة**’yi de **البعيث**’i de ve bu iki beyti de bilmiyorum. Dedim: musannife, **البعيث**’in **عمرو بن معد يكرب**’in atı olduğu daha önce geçti.

**الكاملة**: **يزيد بن قنان الحارثي**’nin atı.

Ve **الكاملية**: **الروافض**’ın en şerlisi; onları reisleri **أبو كامل**’e nispet ettiler; o, sahabeyi, **علي**’ye yardımı terk etmekle tekfir eden; ve **علي**’yi, hakkını talebi terk etmekle tekfir eden kimsedir. Sahabeye Allah razı olsun; ve **أبو كامل**’e lanet olsun. Bunu **الفخر الرازي** ve başkası böyle nakletti. Ve **القاضي عياض**’a **الشفاء**’da vaki oldu: **الكميلية**: **الروافض**’tandır; Peygamber’in (Allah Teâlâ ona salât etsin) vefatından sonra bütün ümmeti tekfir ettiler. **الخفاجي** şerhinde dedi: böyle vaki oldu; ve doğrusu **الكاملية**’dir. Ve ikisi arasında şöyle uzlaştırdı: **كاملا**’yı **كميل** üzere küçülttüler ve ona, kıyasa muhalif olarak, tahkir küçültmesiyle nispet ettiler; o hâlde o, **الكاف**’ın dammesi iledir; **كامل** manasındadır. Ve o uzaktır; bunu şeyhimiz nakletti.

Ve **المكمل**; **منبر** gibi: hayır veya şer için kâmil adam; **ابن الأعرابي**’den.

Ve **الكومل**: Yemen’de bir hisar.

Ve **كمل**; fetih ile; ve **معظم** gibi; ve **زبير** ve **جهينة**: onlardan isimlerdir. Onlardan: **كميل بن زياد**; **علي**’nin sırdaşı. Ve **كميل بن جعفر بن كميل**; amcası **إبراهيم بن كميل**’den; o da **عبد الله بن هاشم الطوسي**’den.

Ve **الكملول**; damme ile: **القنابرى** diye bilinen bir bitki. **الخليل** dedi: onun Farsçası **برغست**’tir. **أبو تراب** onu **كتاب الاعتقاب**’da hikâye etti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve başkası dedi: ona **شجرة البهق** denir; ilkbaharın başında, diken ve **العوسج** bitiren iyi topraklarda çok olur. İnce bir ciladır. **البهق** ve **الوضح** için, yenerek ve merhem olarak, en faydalı şeydir; onu az günlerde giderir. Ve mide ve karaciğer için salihtir. Sıcağı olanla soğuğu olana uygundur. Ve tuzlanmışı, yemeğe katık olarak yenir.

Ve ona istidrâk olunanlardandır: **التكملة**: **كمله تكميلا**’nın masdarıdır. Denir: onun hakkının vefasını **تكميلا** ve **تكملة** olarak tamamladım. Ve vasiyetler hesabında **التكملات** meşhurdur. Ve denir: bu, yirmiyi tamamlayandır; ve tamamlayan yüzdür; ve tamamlayan bindir.

Ve **الكملول** damme ile: bir çöl; **الجوهري** onu nakletti. Ve **حميد**’den inşad etti:
  حتى إذا ما حاجب الشمس دمج
  تذكر البيض بكملـول فـلـج

Onu tenvinli rivayet etti; dedi: ve **فلج**; muradı, yürüyüşte **لج** etti (ısrarla girdi) demektir. Ancak kafiyeden dolayı şeddeli söylemeyi terk etti. Ve **كملولا**’yı tenvinlemeyen kimse dedi: o bir bitkidir. Ve **فلج**: küçük bir nehirdir.

Ve **أبو الفضل أحمد بن الحسين بن أحمد الكاملي**: **صور**’da hadis rivayet etti. **السلفي** dedi: orada ondan işittim. Ve **علي بن هبة الله بن عبد الصمد الكاملي الصوري**; **أبي صادق المديني**’den. Ve **حمزة بن مكي الكاملي**; **السلفي**’nin ashabından işitti. Ve **أبو يعلى حمزة بن محمد بن محمد الكاملي**; **المستغفري** ve başkasından; dedesi **كامل بن حاتم**’e nispet edildi.

Ve **الكامل** **الكمل** üzere cem edilir; **سكر** gibi. Ve **كملة** üzere de; **كتبة** gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَمَلَ
1 كَمَلَ ذ He, or it, was, or became, perfect; and sometimes, it was, or became, complete, entire, whole, or full; which latter signification is more properly expressed by تَمَّ, which see.

كَاملٌ
كَاملٌ ذ Complete with respect to bodily vigour, having attained the usual term thereof. See لَيْثُ عِفِرِّينَ, art. عفر. Also Consummate, perfect.

عَيْنُ الكَمَالِ
عَيْنُ الكَمَالِ ذ : see فَقَأَ.

مُكَمِّلَاتُ
مُكَمِّلَاتُ ذ Supererogatory acts of religious service.

##### Türkçe

**كَمَلَ**
1 **كَمَلَ** ذ O, yahut o (şey), mükemmel idi, yahut mükemmel oldu; ve bazen, tamam idi, yahut tamam oldu, bütünüyle, bütün, yahut dolu; ki bu son anlam daha uygun olarak **تَمَّ** ile ifade edilir; ona bak.

**كَاملٌ**
**كَاملٌ** ذ Bedenî kuvvet bakımından tam; onun mutat süresine erişmiş. **لَيْثُ عِفِرِّينَ**, md. **عفر**’e bak. Ayrıca olgun, mükemmel.

**عَيْنُ الكَمَالِ**
**عَيْنُ الكَمَالِ** ذ : **فَقَأَ**’ya bak.

**مُكَمِّلَاتُ**
**مُكَمِّلَاتُ** ذ Dînî hizmetin nafile fiilleri.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَمَُلَ
كَمَُلَ U ( n. ac. كَمَاْل 22 ,  كُمُوْل 27 ),
a.  Was entire, perfect; was complete; was finished.

كَمِلَ
كَمِلَ A ,
a.  see supra.

كَمَّلَ
كَمَّلَ II ,
a.  Completed, finished, ended, terminated; performed, accomplished.

b.  Perfected.

أَكْمَلَ
أَكْمَلَ IV ,
a.  see II .

تَكَمَّلَ
تَكَمَّلَ V ,  تَكَاْمَلَ VI ,  اِكْتَمَلَ VIII ,
a.  see I .

اِسْتَكْمَلَ
اِسْتَكْمَلَ X ,
a.  see II (a) , ( b ).

c.  [ coll. ], Recovered the remainder of ( a debt ).

كَمَل
كَمَل 4 ,
a.  The whole; total; totality.

مِكْمَل
مِكْمَل 20 ,
a.  Complete, thorough ( for good or evil ).

كَاْمِل
كَاْمِل 21 , ( pl. كَمَل 4 ,  كُمَّاْل 29 ),
a.  Whole, entire.

b.  Complete; perfect.

c.  A certain metre.

كَمَاْل
كَمَاْل 22 , ( pl. كَمَالات ),
a.  Perfection; perfectness.

كَمَاْلَة
كَمَاْلَة 22t
a.  [ coll. ], Odd money, change; difference, balance.

b.  Supplement, addition.

كَمِيْل
كَمِيْل 25 ,
a.  see 21 (a) , ( b ).

c.  Finished.

كَمَّلَ
N. P. كَمَّلَ II ,
a.  see 21 (a) , ( b ) &  كَمِيْل 25 ( c ).

كَمَّلَ
N. Ac. كَمَّلَ II ,
a.  Completion, accomplishment.

تَكْمِلَة
تَكْمِلَة
a.  [ coll. ],  see 22t .

المَالَ كَمَلًا
المَالَ كَمَلًا
a.  The whole of the property.

كُمْلُوْل
كُمْلُوْل
a.  Herb.

##### Türkçe

**كَمَُلَ**
**كَمَُلَ** U (isim-fiil: **كَمَاْل** 22, **كُمُوْل** 27),
a. Bütün idi, mükemmel idi; tamam idi; bitmiş idi.

**كَمِلَ**
**كَمِلَ** A,
a. yukarıya bak.

**كَمَّلَ**
**كَمَّلَ** II,
a. Tamamladı, bitirdi, sona erdirdi, sonlandırdı; yerine getirdi, başardı.

b. Mükemmelleştirdi.

**أَكْمَلَ**
**أَكْمَلَ** IV,
a. II’ye bak.

**تَكَمَّلَ**
**تَكَمَّلَ** V, **تَكَاْمَلَ** VI, **اِكْتَمَلَ** VIII,
a. I’e bak.

**اِسْتَكْمَلَ**
**اِسْتَكْمَلَ** X,
a. II (a), (b)’ye bak.

c. [topl.], (bir borcun) kalanını geri aldı.

**كَمَل**
**كَمَل** 4,
a. Bütün; toplam; külliyet.

**مِكْمَل**
**مِكْمَل** 20,
a. Tam, eksiksiz (hayır veya şer için).

**كَاْمِل**
**كَاْمِل** 21, (çoğulu: **كَمَل** 4, **كُمَّاْل** 29),
a. Bütün, tüm.

b. Tam; mükemmel.

c. Belli bir vezin.

**كَمَاْل**
**كَمَاْل** 22, (çoğulu: **كَمَالات**),
a. Mükemmellik; mükemmellik hâli.

**كَمَاْلَة**
**كَمَاْلَة** 22t
a. [topl.], bozuk para, para üstü; fark, bakiye.

b. Ek, ilâve.

**كَمِيْل**
**كَمِيْل** 25,
a. 21 (a), (b)’ye bak.

c. Bitmiş.

**كَمَّلَ**
Özel isim. **كَمَّلَ** II,
a. 21 (a), (b) ve **كَمِيْل** 25 (c)’ye bak.

**كَمَّلَ**
İsim-fiil. **كَمَّلَ** II,
a. Tamamlama, başarma.

**تَكْمِلَة**
**تَكْمِلَة**
a. [topl.], 22t’ye bak.

**المَالَ كَمَلًا**
**المَالَ كَمَلًا**
a. Malın tamamı.

**كُمْلُوْل**
**كُمْلُوْل**
a. Ot (nebât).

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

كمل
كَمُلَ - يَكْمُلُ (كَمَلَ - يَكْمُلُ) ( كَمِلَ - يَكمَلُ) - كَامِل - كَامِلَة - أَكْمَلَ - يُكْمِلُ
كَمُلَ - يَكْمُلُ (كَمَلَ - يَكْمُلُ) ( كَمِلَ - يَكمَلُ) + الشيء أو الكائن: يُعَوِّض ويسترد ما كان ينقصه: في شيء أو كائن مؤلف من أجزاء معلومة العدد أو الكيل عادة أو فطرة، ثم تكون في وقت من الأوقات ناقصة أحد أجزائها أو عددها أو كيلها، ثم إنها تعود " فتَكْمُلُ ": أي فتضم إليها ما كان ناقصاً فتصبح من حيث العدد أو الكيل أو الهيئة كما هو معلوم عنها قبل النقص
كَامِل: اسم فاعل صفة مشبهة من " كَمُلَ - يَكْمُلُ ": الشيء أو الكائن الذي لا ينقص منه شيء، في عدده وأجزائه وكيله المعروف
كَامِلة: مؤنت " كَامِل "
أَكْمَلَ - يُكْمِلُ: على وزن " أفعل " من " كَمُلَ - يَكْمُلُ ": جعله " يَكْمُلُ ": زاد فيه ما كان ناقصاً حتى عاد كما  هو معلوم عنه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " اكتمال وتمام الشيء عند مالكه بالوفاء والتأدية كاملة "، وهي:
كَمُلَ - يَكْمُلُ (كَمَلَ - يَكْمُلُ) (كَمِلَ - يَكمَلُ)، تَمَّ - يَتِمُّ، جَزى - يَجْزِي، وَفى - يَفي، أَدَى - يَأْدِي، وَدَى - يَدِي (المتعدي)
أكمل
معدود﴿شهر رمضان الذي أنزل فيه القرآن هدى للناس وبينات من الهدى والفرقان فمن شهد منكم الشهر فليصمه ومن كان مريضا أو على سفر فعدة من أيام أخر يريد الله بكم اليسر ولا يريد بكم العسر ولتكملوا العدة ولتكبروا الله على ما هداكم ولعلكم تشكرون(185)﴾ البقرة
معنوي	﴿حرمت عليكم الميتة والدم ولحم الخنزير وما أهل لغير الله به والمنخنقة والموقوذة والمتردية والنطيحة وما أكل السبع إلا ما ذكيتم وما ذبح على النصب وأن تستقسموا بالأزلام ذلكم فسق اليوم يئس الذين كفروا من دينكم فلا تخشوهم واخشوني اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي ورضيت لكم الإسلام دينا فمن اضطر في مخمصة غير متجانف لإثم فإن الله غفور رحيم(3)﴾ المائدة
كاملة
المعدودات﴿وأتموا الحج والعمرة لله فإن أحصرتم فما استيسر من الهدي ولا تحلقوا رءوسكم حتى يبلغ الهدي محله فمن كان منكم مريضا أو به أذى من رأسه ففدية من صيام أو صدقة أو نسك فإذا أمنتم فمن تمتع بالعمرة إلى الحج فما استيسر من الهدي فمن لم يجد فصيام ثلاثة أيام في الحج وسبعة إذا رجعتم تلك عشرة كاملة ذلك لمن لم يكن أهله حاضري المسجد الحرام واتقوا الله واعلموا أن الله شديد العقاب(196)﴾ البقرة ﴿والوالدات يرضعن أولادهن حولين كاملين لمن أراد أن يتم الرضاعة وعلى المولود له رزقهن وكسوتهن بالمعروف لا تكلف نفس إلا وسعها لا تضار والدة بولدها ولا مولود له بولده وعلى الوارث مثل ذلك فإن أرادا فصالا عن تراض منهما وتشاور فلا جناح عليهما وإن أردتم أن تسترضعوا أولادكم فلا جناح عليكم إذا سلمتم ما آتيتم بالمعروف واتقوا الله واعلموا أن الله بما تعملون بصير(233)﴾ البقرة
معنوي	﴿ليحملوا أوزارهم كاملة يوم القيامة ومن أوزار الذين يضلونهم بغير علم ألا ساء ما يزرون (25)﴾  النحل
مختار الصحاح
● [كمل] ك م ل: الكَمَالُ التمام وقد كَمَل يكمُل بالضم كَمَالاً و كَمُلَ بضم الميم لغة و كَمِلَ بكسرها لغة وهي أردؤها و تَكامَلَ الشيء و أكْمَلَهث غيره ورجل كامِلٌ وقومٌ كَمَلةٌ مثل حافد وحفدة ويقال اعطه المال كَمَلاً أي كله و التكميلُ و الإكْمَالُ الإتمام و اسْتَكْمَلَهُ استتمه
الراغب
كمل
- كمال الشيء: حصول ما فيه الغرض منه. فإذا قيل: كمل ذلك، فمعناه: حصل ما هو الغرض منه، وقوله تعالى: }والوالدات يرضعن أولادهن حولين كاملين﴿[البقرة/233] تنبيها أن ذلك غاية ما يتعلق به صلاح الولد. وقوله:﴾ليحملوا أوزارهم كاملة يوم القيامة﴿[النحل/25] تنبيها أنه يحصل لهم كمال العقوبة. وقوله:﴾تلك عشرة كاملة{ [البقرة/196] قيل: إنما ذكر العشرة ووصفها بالكاملة لا ليعلمنا أن السبعة والثلاثة عشرة، بل ليبين أن بحصول صيام العشرة يحصل كمال الصوم القائم مقام الهدي، وقيل: إن وصفه العشرة بالكاملة استطراد في الكلام، وتنبيه على فضيلة له فيما بين علم العدد، وأن العشرة أول عقد ينتهي إليه العدد فيكمل، وما بعده يكون مكررا مما قبله. فالعشرة هي العدد الكامل.
ملخص اللسان:
1.     الكَمَال: التَّمام، وقيل: التَّمام الذي تَجَزَّأَ منه أَجزاؤه،كَمَل الشيء يَكْمُل، وكَمِل وكَمُل كَمالاً وكُمولاً
2.     وتَكامَل الشيء وأَكْمَلْته أَنا وأَكْمَلْت الشيء أَي أَجْمَلْتُه وأَتممته،
3.     والكامِل من شطور العَروض: وقال أَبو إِسحق: سمي كامِلاً لأَنه كَمُلَت أَجزاؤه وحركاته،
4.     المِكْمَل الرجل الكامِل للخير أَو الشرّ
لسان العرب
● - كمل: الكَمَال: التَّمام، وقيل: التَّمام الذي تَجَزَّأَ منه أَجزاؤه،     وفيه ثلاث لغات: كَمَل الشيء يَكْمُل، وكَمِل وكَمُل كَمالاً وكُمولاً،     قال الجوهري: والكسر أَرْدَؤُها. وشيء كَمِيل: كامِل، جاؤوا به على كَمُل؛     وأَنشد سيبويه:     على أَنه بعدما قد مضى     ثلاثون للهَجْر حَوْلاً كَميلا     وتَكَمَّل: ككَمَل. وتَكامَل الشيء وأَكْمَلْته أَنا وأَكْمَلْت الشيء     أَي أَجْمَلْتُه وأَتممته، وأَكْمَلَه هو واستكْمَله وكَمَّله: أَتَمَّه     وجَمَلَه؛ قال الشاعر:     فقُرَى العِراق مَقِيلُ يومٍ واحدٍ،     والبَصْرَتان وواسِط تَكْمِيلُه     قال ابن سيده: قال أَبو عبيد أَراد كان ذلك كله يُسار في يوم واحد،     وأَراد بالبصرتين البصرة والكوفة. وأَعطاه المال كَمَلاً أَي كامِلاً؛ هكذا     يتكلم به في الجميع والوُحْدَان سواء، ولا يثنى ولا يجمع؛ قال: وليس بمصدر     ولا نعت إِنما هو كقولك أَعطيته كُلَّه، ويقال: لك نصفُه وبعضه وكَماله،     وقال الله تعالى: اليومَ أَكْمَلْت لكم دينَكم وأَتْمَمْتُ عليكم     نِعْمتي (الآية)؛ ومعناه، والله أَعلم: الآن أَكْملتُ لكم الدِّين بأَنْ كفيتكم     خوف عدوِّكم وأَظْهَرْتَكم عليهم، كما تقول الآن كَمُل لنا المُلْك     وكَمُل لنا ما نريد بأَن كُفينا من كنَّا نخافه، وقيل: أَكمَلتُ لكم دِينكم     أَي أَكْملتُ لكم فوق ما تحتاجون إِليه في دِينِكم، وذلك جائر حسَن، فأَما     أَن يكون دين الله عز وجل في وقت من الأَوقات غير كامِل فلا؛ قال     الأَزهري: هذا كله كلام أَبي إِسحق وهو الزجاج، وهو حسَن، ويجوز للشاعر أَن     يجعل الكامل كَميلاً؛ وأَنشد:     ثلاثون للهَجْر حَوْلاً كَمِيلا     والتَّكْمِلاتُ في حِساب الوَصايا: معروف. ويقال: كَمَّلْت له عَدَدَ     حقِّه ووَفاء حقه تَكْميلاً وتَكمِلة، فهو مُكَمَّل. ويقال: هذا المكمِّل     عشرين والمكمِّل مائة والمُكَمِّل أَلفاً؛ قال النابغة:     فكَمَّلَت مائةً فيها حَمامَتُها،     وأَسرعتْ حِسْبةً في ذلك العَدَدِ     ورجل كامِل وقوم كَمَلة: مثل حافِد وحَفَدة. ويقال: أَعطه هذا المال     كَمَلاً أَي كلَّه. والتَّكمِيل والإِكْمال: التمام. واستكْمله: استَتَمَّه؛     الجوهري: وقول حميد:     حتى إِذا ما حاجِبُ الشمس دَمَجْ،     تَذَكَّرَ البِيضَ بكُمْلول فَلَجْ     قال: مَنْ نَوَّن الكُمْلول قال هو مَفازة، وفَلَج: يريد لَجَّ في     السير، وإِنما ترك التشديد للقافية. وقال الخليل: الكُمْلول نبت، وهو     بالفارسية بَرْغَسْت؛ حكاه أَبو تراب في كتاب الاعتِقاب، ومن أَضاف قال: فَلْج     نهر صغير.     والكامِل من شطور العَروض: معروف وأَصله متفاعلن ست مرات، سمي كاملاً     لأَنه استكمَل على أَصله في الدائرة. وقال أَبو إِسحق: سمي كامِلاً لأَنه     كَمُلَت أَجزاؤه وحركاته، وكان أَكْمَل من الوافِر، لأَن الوافِر     تَوَفَّرتْ حركاته ونقصت أَجزاؤه.     وقا ابن الأَعرابي: المِكْمَل الرجل الكامِل للخير أَو الشرّ.     والكامِلِيَّةُ من الرَّوافِض: شَرُّ جِيلٍ.     وكامِل: اسم فرس سابق لبني امرئ القيس، وقيل: كان لامرئ القيس. وكامِل     أَيضاً: فرس زيد الخيل؛ وإِياه عنى بقوله:     ما زلتُ أَرميهم بثُغْرة كامِل     وقال ابن بري: كامِل اسم فرس زيد الفوارس الضَّبِّي؛ وفيه يقول العائف     الضَّبِّيّ:     نِعْمَ الفوارس، يوم جيش مُحَرِّقٍ،     لَحِقوا وهم يُدْعَوْن يالَ ضِرارِ     زيدُ الفوارِس كَرَّ وابنا مُنْذِرٍ،     والخيلُ يَطْعُنُها بَنُو الأَحْرارِ     يَرْمي بِغُرَّةِ كامِلٍ وبنَحْره،     خَطَرَ النُّفوس وأَيّ حِين خِطارِ     وكامِل أَيضاً: فرس للرُّقَاد بن المُنْذِر الضَّبِّيّ. وكَمْلٌ وكامِلٌ     ومُكَمَّل وكُمَيْل وكُمَيْلة، كلها: أَسماء.
مقاييس اللغة:
(كمل) الكاف والميم واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على تمام الشيء. يقال: كَمَل الشيءُ وكَمُل فهو كاملٌ، أي تامّ. وأكملتُه أنا. قال الله تعالى: ﴿الْيَوْمَ أكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ﴾[المائدة 3].
القاموس المحيط:
الكمالُ التَّمامُ، كَمَلَ، كنَصَرَ وكرُمَ وعلِمَ، كَمالاً وكُمولاً، فهو كامِلٌ وكَميلٌ، وتَكامَلَ وتَكَمَّلَ.وأكْمَلَه واسْتَكْمَلَهُ وكمَّلَهُ: أتَمَّهُ وجَمَّلَهُ. وأعطاهُ المالَ كَمَلاً، محرَّكةً، أي: كامِلاً. والكامِلُ: من بُحورِ العَروضِ مُتَفاعِلُنْ سِتَّ مَرَّاتٍ، وأفراسٌ لمَيْمونِ بنِ موسى المُرِّيِّ، والرُّقادِ بنِ المُنْذِرِ الضَّبِّيِّ، والهِلْقامِ الكَلْبِيِّ، والحَوْفَزانِ بنِ شَريكٍ، وسِنانِ بنِ أبي حارِثَةَ، وزَيْدِ الفَوارِس الضَّبِّيِّ، وشَيْبانَ النَّهْدِيِّ، وزَيْدِ الخَيْلِ الطائِيِّ. والكامِلَةُ: فَرَسُ عَمْرِو بنِ مَعْد يكَرِبَ، وفَرَسٌ لِيَزيدَ بنِ قَنانٍ. والكامِلِيَّةُ: شَرُّ الرَّوافِضِ. والمِكْمَلُ، كمِنْبَرٍ: الرجُلُ الكامِلُ للخَيْرِ والشَّرِّ. والْكَوْمَلُ: حِصْنٌ باليمنِ. وكَمْلٌ، بالفتح وكمُعَظَّمٍ وزُبَيْرٍ وجُهَيْنَةَ: أسماءٌ. والكُمْلولُ، بالضمِّ: نباتٌ يُعْرَفُ بالقَنابِرِيِّ، فارِسِيَّتُه: بَرْغَسْتْ، ويُسَمَّى شَجَرَةَ البَهَقِ، يَكْثُرُ في أوَّلِ الرَّبيعِ في الأَراضي الطَّيِّبَةِ المُنْبِتَةِ للشَوْكِ والعَوْسَجِ، لَطيفٌ جَلاَّءٌ أنْفَعُ شيءٍ للبَهَقِ والوَضَحِ أكْلاً وضِماداً، يُذْهِبُه في أيَّامٍ يَسيرَةٍ، وصالحٌ للمَعِدَةِ والكَبِدِ، مُلائِمٌ للمَحْرورِ والمَبْرودِ، ومُمَلَّحُهُ مُشَهٍّ.
تاج العروس:
كمل
الكمال : التمام وهما مترادفان كما وقع في الصحاح وغيره وقد فرق بينهما بعض أرباب المعاني وأوضحوا الكلام في قوله تعالى : " اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي " وبسطه في العناية وأوسع الكلام فيه البهاء السبكي في : عروس الأفراح وقيل : التمام : الذي تجزأ منه أجزاؤه كما سيأتي وفيه ثلاث لغات . كمل كنصر وكرم وعلم قال الجوهري : والكسر أردؤها وزاد ابن عباد : كمل يكمل مثل ضرب يضرب نقله الصاغاني كمالا وكمولا فهو كامل وكميل جاءوا به على كمل وأنشد سيبويه :
على أنه بعد ما قد مضى ... ثلاثون للهجر حولا كميلا وجمع كامل كملة كحافد وحفدة . وتكامل الشيء وتكمل ككمل . وأكمله واستكمله وكمله : أتمه وجمله قال الشاعر :
فقرى العراق مقيل يوم واحد ... والبصرتان وواسط تكميله قال ابن سيده : قال أبو عبيد : أراد كان ذلك كله يسار في يوم واحد . وأعطاه المال كملا محركة : أي كاملا هكذا يتكلم به في الجميع والوحدان سواء ولا يثنى ولا يجمع قال : وليس بمصدر ولا نعت إنما هو كقولك أعطيته كله . والكامل : البحر الخامس من بحور العروض وزنه : متفاعلن ست مرات وبيته قول عنترة :
وإذا صحوت فما أقصر عن ندى ... وكما علمت شمائلي وتكرمي قال أبو إسحاق : سمي كاملا لأنه كملت أجزاؤه وحركاته وكان أكمل من الوافر لأن الوافر توفرت حركاته ونقصت أجزاؤه . الكامل أفراس منها : فرس لميمون بن موسى المري هكذا في النسخ والصواب لموسى بن ميمون المرئي من بني امرئ القيس وكان سبق بلال بن أبي بردة فقال رؤبة :
" كيف ترى الكامل يقضي فرقا وقال بعضهم : بل كان لامرئ القيس والصحيح الأول . الكامل : فرس الرقاد بن المنذر الضبي وسيأتي شاهده من قول ابن العائف قريبا . أيضا : فرس الهلقام الكلبي قال شراحيل بن عبد العزى :
ألم تعلموا أني أنا الليث عاديا ... وأن أبي الهلقام فارس كامل ؟ ! أيضا : فرس سنان بن أبي حارثة المري وهو القائل فيه :
وما زلت أجري كاملا وأكره ... على القوم حتى استسلموا وتفرقوا أيضا : فرس زيد الفوارس الضبي وأنشد ابن بري للعائف الضبي وفي العباب لابن العائف :
نعم الفوارس يوم جيش محرق ... لحقوا وهم يدعون يال ضرار
زيد الفوارس كر وابنا منذر ... والخيل يطعنها بنو الأحرار يريمي بغرة كامل وبنحره خطر النفوس وأي حين خطار وأنشد الصاغاني هذا البيت الأخير شاهدا لفرس الرقاد الضبي وهو ابن المنذر المشار إليه بقوله وابنا منذر . أيضا : فرس شيبان النهدي . أيضا : فرس زيد الخيل الطائي وإياه عنى بقوله :
" ما زلت أرميهم بثغرة كامل
والكاملة بنت البعيث : فرس عمرو بن معد يكرب عرضها على سلمان بن ربيعة العامري فهجنها سلمان فقال عمرو :
" إن الهجين يعرف الهجينا وأنشأ يقول :
يهجن سلمان بنت البعي ... ث جهلا لسلمان بالكامله
فإن كان أبصر مني بها ... فأمي لا أمه الثاكله وقال أبو الندى : لا أعرف الكاملة ولا البعيث ولا هذين البيتين . قلت : وقد تقدم للمصنف أن البعيث فرس عمرو بن معد يكرب . الكاملة : فرس ليزيد بن قنان الحارثي . والكاملية : شر الروافض نسبوا لرئيسهم أبي كامل القائل بتكفير الصحابة بترك نصرة علي وتكفير علي بترك طلب حقه رضي الله عن الصحابة ولعن أبا كامل هكذا نقله الفخر الرازي وغيره ووقع للقاضي عياض في الشفاء : الكميلية : من الروافض قالوا بتكفير جميع الأمة بعد موته صلى الله تعالى عليه وسلم قال الخفاجي في شرحه : هكذا وقع والصواب الكاملية ووفق بينهما بأنهم صغروا كاملا على كميل ونسبوا إليه على خلاف القياس تصغير تحقير فهو بضم الكاف بمعنى كامل وهو بعيد نقله شيخنا . والمكمل كمنبر : الرجل الكامل للخير أو الشر عن ابن الأعرابي . والكومل : حصن باليمن . وكمل بالفتح وكمعظم وزبير وجهينة : أسماء منهم كميل بن زياد صاحب سر علي . وكميل بن جعفر بن كميل عن عمه إبراهيم بن كميل عن عبد الله بن هاشم الطوسي . والكملول بالضم : نبات يعرف بالقنابرى قال الخليل : فارسيته برغست حكاه أبو تراب في كتاب الاعتقاب كما في الصحاح وقال غيره : يسمى شجرة البهق يكثر في أول الربيع في الأراضي الطيبة المنبتة للشوك والعوسج لطيف جلاء أنفع شيء للبهق والوضح أكلا وضمادا يذهبه في أيام يسيرة وصالح للمعدة والكبد ملائم للمحرور والمبرود ومملحه مشه للطعام . ومما يستدرك عليه : التكملة : مصدر كمله تكميلا يقال : كملت وفاء حقه تكميلا وتكملة . والتكملات في حساب الوصايا معروف . ويقال : هذا المكمل عشرين والمكمل مائة والمكمل ألفا . والكملول بالضم : مفازة نقله الجوهري وأنشد لحميد :
" حتى إذا ما حاجب الشمس دمج
" تذكر البيض بكملول فلج هكذا رواه منونا قال : وفلج يريد لج في السير وإنما ترك التشديد للقافية ومن لم ينون كملولا قال : هو نبات وفلج : نهر صغير . وأبو الفضل أحمد بن الحسين بن أحمد الكاملي : حدث بصور قال السلفي : سمعت منه بها . وعلي بن هبة الله بن عبد الصمد الكاملي الصوري عن أبي صادق المديني . وحمزة بن مكي الكاملي سمع من أصحاب السلفي . وأبو يعلى حمزة بن محمد بن محمد الكاملي عن المستغفري وغيره نسب إلى جده كامل بن حاتم . ويجمع الكامل على الكمل كسكر وعلى كملة ككتبة

##### Türkçe

كمل
**كَمُلَ - يَكْمُلُ** (**كَمَلَ - يَكْمُلُ**) (**كَمِلَ - يَكمَلُ**) - **كَامِل** - **كَامِلَة** - **أَكْمَلَ - يُكْمِلُ**
**كَمُلَ - يَكْمُلُ** (**كَمَلَ - يَكْمُلُ**) (**كَمِلَ - يَكمَلُ**) + şey veya varlık: eksik olanını telafi eder ve geri alır: genellikle yahut tabiat gereği sayısı veya ölçüsü bilinen parçalardan oluşmuş bir şeyde veya varlıkta; sonra zamanların bir vaktinde parçalarından birinin yahut sayısının yahut ölçüsünün eksik olması; sonra da “**فتَكْمُلُ**” diye geri dönmesi: yani eksik olanı kendisine katıp sayıca yahut ölçüce yahut heyetçe, eksilmeden önce kendisi hakkında bilindiği üzere olması

**كَامِل**: **" كَمُلَ - يَكْمُلُ "**’den müşebbehe sıfat olan ism-i fâil: sayısında, parçalarında ve bilinen ölçüsünde kendisinden hiçbir şey eksilmeyen şey veya varlık

**كَامِلة**: **" كَامِل "**’in müennesi

**أَكْمَلَ - يُكْمِلُ**: **" كَمُلَ - يَكْمُلُ "**’den **" أفعل "** vezninde: onu “**يَكْمُلُ**” kıldı: eksik olanı ona artırdı; ta ki kendisi hakkında bilindiği üzere geri dönünceye kadar

Ve lafız, “sahibinin yanında şeyin vefâ ve edâ ile tam olarak tamamlanması ve bitmesi” lafızları grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**كَمُلَ - يَكْمُلُ** (**كَمَلَ - يَكْمُلُ**) (**كَمِلَ - يَكمَلُ**)، **تَمَّ - يَتِمُّ**، **جَزى - يَجْزِي**، **وَفى - يَفي**، **أَدَى - يَأْدِي**، **وَدَى - يَدِي** (müteaddî)

**أكمل**
Sayılı ﴿Kur’ân’ın indirildiği Ramazan ayı; insanlara hidayet, hidayetten ve furkandan apaçık deliller olarak. Sizden kim aya şahit olursa onu oruç tutsun. Kim hasta olur yahut yolculuk üzerinde bulunursa, başka günlerden bir sayı. Allah sizin için kolaylık ister, sizin için zorluk istemez; ve sayıyı tamamlamanız için; ve sizi hidayet ettiği şeye karşı Allah’ı tekbir etmeniz için; ve umulur ki şükredersiniz (185)﴾ **البقرة**

Manevî ﴿Size ölü hayvan, kan, domuz eti, Allah’tan başkası adına kesilen, boğulmuş, vurulmuş, düşmüş, boynuzlanmış ve yırtıcı hayvanın yediği (hayvan) —ancak boğazladıklarınız müstesna—; dikili taşlar üzerine kesilen; ve fal oklarıyla kısmet aramanız haram kılındı. Bu, fısktır. Bugün kâfir olanlar dininizden ümitlerini kestiler; onlardan korkmayın, benden korkun. Bugün sizin için dininizi tamamladım, üzerinize nimetimi tamamladım ve sizin için din olarak İslâm’dan razı oldum. Kim açlık sıkıntısında, günaha meyletmeksizin, zaruret içinde kalırsa, şüphesiz Allah bağışlayıcıdır, merhametlidir (3)﴾ **المائدة**

**كاملة**
Sayılılar ﴿Haccı ve umreyi Allah için tamamlayın. Eğer alıkonulursanız, hediyeden kolayınıza gelen (kurban). Ve hediye yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. Sizden kim hasta olur yahut başında bir eziyet bulunursa, oruçtan yahut sadakadan yahut kurbandan fidye. Güvene kavuştuğunuzda, umre ile hacca temettu eden kimseye, hediyeden kolayına gelen. Kim bulamazsa, hacda üç gün oruç ve döndüğünüzde yedi; işte bu on, tam. Bu, ailesi Mescid-i Harâm’ın hazırları olmayan kimse içindir. Allah’tan sakının ve bilin ki Allah cezası şiddetli olandır (196)﴾ **البقرة** ﴿Anneler, emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için, çocuklarını iki tam yıl emzirirler. Çocuğun babasına, örfe göre onların rızıkları ve giyimleri vardır. Hiçbir nefse gücünün yettiğinden başkası yükletilmez. Ne anne çocuğu sebebiyle zarara uğratılır, ne de baba çocuğu sebebiyle. Vârise de bunun benzeri vardır. Eğer ikisi, aralarında rıza ve danışma ile sütten kesmek isterlerse, ikisine günah yoktur. Eğer çocuklarınızı sütanneye vermek isterseniz, örfe göre verdiğinizi teslim ettiğinizde size günah yoktur. Allah’tan sakının ve bilin ki Allah yaptıklarınızı görendir (233)﴾ **البقرة**

Manevî ﴿Kıyamet günü yüklerini tam olarak ve bilgisizce saptırdıkları kimselerin yüklerinden (bir kısmını) yüklenmeleri için. Dikkat edin, ne kötü yükleniyorlar (25)﴾ **النحل**

مختار الصحاح
● [**كمل**] ك م ل: **الكَمَالُ** tamamlıktır; ve **كَمَل** (yukarıdan) **يكمُل** (ötre ile) **كَمَالاً** olarak; ve **كَمُلَ** (mîm’in ötrelenmesiyle) bir lehçedir; ve **كَمِلَ** (mîm’in kesrelenmesiyle) bir lehçedir ve o, onların en kötüsüdür. Ve şey **تَكامَلَ** oldu; ve başkası onu **أكْمَلَه** etti. Ve **رجل كامِلٌ** (kâmil bir adam) ve **قومٌ كَمَلةٌ** (kâmil bir topluluk), **حافد** ve **حفدة** gibi. Ve “ona malı **كَمَلاً** ver” denir; yani hepsini. Ve **التكميلُ** ve **الإكْمَالُ**: tamamlama. Ve **اسْتَكْمَلَهُ**: onu tamamlatmayı istedi / onu tamamladı.

الراغب
kml
- Şeyin **كمال**’ı: onda, ondan maksat olanın elde edilmesidir. “Bu tamam oldu” denildiğinde, manası: ondan maksat olan elde edildi. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**والوالدات يرضعن أولادهن حولين كاملين**﴾ [**البقرة/233**], bunun, çocuğun salahına taalluk edenin nihayeti olduğuna dikkat çekmek içindir. Ve sözü: ﴿**ليحملوا أوزارهم كاملة يوم القيامة**﴾ [**النحل/25**], onlara cezanın kemalinin elde edileceğine dikkat çekmek içindir. Ve sözü: ﴿**تلك عشرة كاملة**﴾ [**البقرة/196**]; denildi ki: ancak on’u zikredip onu **الكاملة** ile vasfetmesi, bize yedi ile üçün on olduğunun öğretilmesi için değil; bilakis, on gün orucun elde edilmesiyle, hedyin yerine geçen orucun kemalinin elde edildiğini beyan etmek içindir. Ve denildi ki: on’u **الكاملة** ile vasfetmesi, söz içinde istitrad (araya girme)dır; ve sayı ilmi içinde ona bir fazilet bulunduğuna dikkat çekmedir; ve on’un, sayının kendisinde sona erdiği ilk akit (onluk) olduğuna; böylece tamamlandığına; ve ondan sonrasının, ondan öncekilerin tekrarı olduğuna. Şu halde on, tam sayıdır.

ملخص اللسان:
1. **الكَمَال**: tamamlık; ve denildi ki: parçaları kendisinden parçalanmış olan tamamlık. **كَمَل** şey **يَكْمُل**; ve **كَمِل** ve **كَمُل** **كَمالاً** ve **كُمولاً**.
2. Ve şey **تَكامَل** oldu; ve ben onu **أَكْمَلْته** ettim; ve şeyi **أَكْمَلْت**: yani onu **أَجْمَلْتُه** ve onu tamamladım.
3. Ve **الكامِل** arûzun şatrlarından (kalıplarından)dır. Ve Ebû İshak dedi: “**كامِلاً** diye adlandırıldı; çünkü parçaları ve harekeleri tamam oldu.”
4. **المِكْمَل**: hayır yahut şer için kâmil adam.

لسان العرب
● - **كمل**: **الكَمَال**: tamamlık; ve denildi ki: parçaları kendisinden parçalanmış olan tamamlık. Ve onda üç lehçe vardır: **كَمَل** şey **يَكْمُل**; ve **كَمِل** ve **كَمُل** **كَمالاً** ve **كُمولاً**. Cevherî dedi: kesre (kırık okunuş) onların en kötüsüdür. Ve **شيء كَمِيل**: **كامِل** (kâmil)dir; onu **كَمُل** üzerine getirdiler. Ve Sîbeveyh inşad etti:
على أَنه بعدما قد مضى
ثلاثون للهَجْر حَوْلاً كَميلا
Ve **تَكَمَّل**: **ككَمَل** gibidir. Ve şey **تَكامَل** oldu; ve ben onu **أَكْمَلْته** ettim; ve şeyi **أَكْمَلْت**: yani onu **أَجْمَلْتُه** ve onu tamamladım. Ve onu **أَكْمَلَه**; ve onu **استكْمَله**; ve onu **كَمَّله**: onu tamamladı ve onu güzelleştirdi. Şair dedi:
فقُرَى العِراق مَقِيلُ يومٍ واحدٍ،
والبَصْرَتان وواسِط تَكْمِيلُه
İbn Sîde dedi: Ebû Ubeyd dedi: “Maksadı, bunun hepsinin bir günde yürünür olmasıydı.” Ve iki Basra ile Basra ve Kûfe’yi kastetti. Ve ona malı **كَمَلاً** verdi: yani **كامِلاً**; işte böyle, hepsi ve tekil için aynı şekilde konuşulur; ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz. Dedi: bu ne mastardır ne de sıfattır; ancak “ona hepsini verdim” sözün gibi bir şeydir. Ve “onun yarısı, bir kısmı ve **كَماله** senindir” denir. Ve Yüce Allah dedi: ﴿**اليومَ أَكْمَلْت لكم دينَكم وأَتْمَمْتُ عليكم نِعْمتي**﴾ (âyet); manası —Allah daha iyi bilir—: şimdi sizin için dini tamamladım; yani düşmanınızın korkusunu sizden giderdim ve sizi onlara üstün kıldım; tıpkı “şimdi mülkümüz tamam oldu ve istediğimiz tamam oldu; çünkü korktuğumuz kimseden kurtarıldık” demen gibi. Ve denildi ki: “Sizin için dininizi tamamladım” yani dininizde ihtiyaç duyduğunuzun üstünde sizin için tamamladım; ve bu, câiz, güzel bir (ifade)dir. Ama Allah عز وجل’in dini, vakitlerin bir vaktinde kâmil olmayan (bir şey) olsun diye değil. Ezherî dedi: bu, Ebû İshak’ın, yani Zeccâc’ın sözünün tamamıdır; ve güzeldir. Ve şaire câizdir ki **الكامل**’i **كَميلاً** yapsın. Ve inşad etti:
ثلاثون للهَجْر حَوْلاً كَمِيلا
Ve vasiyetler hesabında **التَّكْمِلاتُ**: bilinen (bir şey)dir. Ve “onun hakkının sayısını ve hakkının vefasını **تَكْميلاً** ve **تَكمِلة** ile tamamladım” denir; o da **مُكَمَّل**’dir. Ve “bu, yirmiyi tamamlayan; ve yüzü tamamlayan; ve bini tamamlayan” denir. Nâbiga dedi:
فكَمَّلَت مائةً فيها حَمامَتُها،
وأَسرعتْ حِسْبةً في ذلك العَدَدِ
Ve **رجل كامِل** ve **قوم كَمَلة**: **حافِد** ve **حَفَدة** gibi. Ve “ona bu malı **كَمَلاً** ver” denir: yani hepsini. Ve **التَّكمِيل** ve **الإِكْمال**: tamamlıktır. Ve **استكْمله**: onu tamamladı. Cevherî: Humeyd’in sözü:
حتى إِذا ما حاجِبُ الشمس دَمَجْ،
تَذَكَّرَ البِيضَ بكُمْلول فَلَجْ
Dedi: **الكُمْلول**’u tenvinleyen kimse, onun bir çöl (مَفازة) olduğunu söyler; ve **فَلَج**: “yürüyüşte hızlandı” demek ister; ve sadece kafiyeden dolayı şeddeli söylemeyi terk etti. Halîl dedi: **الكُمْلول** bir bitkidir; ve onun Farsçası **بَرْغَسْت**’tir; Ebû Turâb bunu **كتاب الاعتِقاب**’da hikâye etti. İzafet yapan kimse dedi ki: **فَلْج** küçük bir nehirdir. Ve arûzun şatrlarından **الكامِل**: bilinen (bir şey)dir; aslı **متفاعلن** altı defadır; dairede aslında tamamlandığı için **كاملاً** diye adlandırıldı. Ebû İshak dedi: “**كامِلاً** diye adlandırıldı; çünkü parçaları ve harekeleri tamam oldu; ve **الوافِر**’den daha tam idi; çünkü **الوافِر**’in harekeleri çoğaldı ve parçaları eksildi.” Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **المِكْمَل** hayır yahut şer için kâmil adamdır. Ve **الكامِلِيَّةُ** Râfızîlerden (bir fırka)dır: neslin en şerlisi. Ve **كامِل**: Benî İmri’ül-Kays’a ait yarışçı bir atın adıdır; ve denildi ki: İmri’ül-Kays’ındı. Ve **كامِل** ayrıca: Zeydü’l-Hayl’in atıdır; ve onunla şu sözünde onu kastetti:
ما زلتُ أَرميهم بثُغْرة كامِل
İbn Berrî dedi: **كامِل** Zeydü’l-Fevâris ed-Dabbî’nin atının adıdır; ve onda, âif ed-Dabbî şöyle der:
نِعْمَ الفوارس، يوم جيش مُحَرِّقٍ،
لَحِقوا وهم يُدْعَوْن يالَ ضِرارِ
زيدُ الفوارِس كَرَّ وابنا مُنْذِرٍ،
والخيلُ يَطْعُنُها بَنُو الأَحْرارِ
يَرْمي بِغُرَّةِ كامِلٍ وبنَحْره،
خَطَرَ النُّفوس وأَيّ حِين خِطارِ
Ve **كامِل** ayrıca: er-Rukâd b. el-Münzir ed-Dabbî’nin atıdır. Ve **كَمْلٌ** ve **كامِلٌ** ve **مُكَمَّل** ve **كُمَيْل** ve **كُمَيْلة**: hepsi isimlerdir.

مقاييس اللغة:
(**كمل**) **الكاف** ve **الميم** ve **اللام**: sahih bir asıldır; şeyin tamamlığına delalet eder. “Şey tamam oldu” denir: **كَمَل** şey ve **كَمُل**; o da **كاملٌ**’dir; yani tamdır. Ve ben onu **أكملتُه** ettim. Yüce Allah dedi: ﴿**الْيَوْمَ أكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ**﴾[**المائدة 3**].

القاموس المحيط:
**الكمالُ**: tamamlıktır. **كَمَلَ**: **نَصَرَ** gibi; ve **كرُمَ** gibi; ve **علِمَ** gibi; **كَمالاً** ve **كُمولاً**; o da **كامِلٌ** ve **كَميلٌ**’dir. Ve **تَكامَلَ** ve **تَكَمَّلَ**. Ve onu **أكْمَلَه**; ve onu **اسْتَكْمَلَهُ**; ve onu **كمَّلَهُ**: onu tamamladı ve onu güzelleştirdi. Ve ona malı **كَمَلاً** verdi —harekeli—: yani **كامِلاً**. Ve **الكامِلُ**: arûz bahirlerinden (bir bahir)dir; **مُتَفاعِلُنْ** altı defa. Ve Meymûn b. Mûsâ el-Murrî’nin, er-Rukâd b. el-Münzir ed-Dabbî’nin, el-Hilqâm el-Kelbî’nin, el-Havfazân b. Şerîk’in, Sinân b. Ebî Hârise’nin, Zeyd el-Fevâris ed-Dabbî’nin, Şeybân en-Nehdî’nin, Zeydü’l-Hayl et-Tâî’nin atlarıdır. Ve **الكامِلَةُ**: Amr b. Ma‘dîkerib’in atı; ve Yezîd b. Kanân’ın bir atı. Ve **الكامِلِيَّةُ**: Râfızîlerin en şerlisi. Ve **المِكْمَلُ** —**مِنْبَرٍ** gibi—: hayır ve şer için kâmil adam. Ve **الْكَوْمَلُ**: Yemen’de bir hisar. Ve **كَمْلٌ** —fetha ile— ve **كمُعَظَّمٍ** ve **زُبَيْرٍ** ve **جُهَيْنَةَ**: isimlerdir. Ve **الكُمْلولُ** —ötre ile—: **القَنابِرِيِّ** diye bilinen bir bitkidir; onun Farsçası: **بَرْغَسْتْ**; ve **شَجَرَةَ البَهَقِ** diye adlandırılır; ilkbaharın başında, diken ve **العَوْسَجِ** bitiren iyi topraklarda çok olur; latif, cilalayıcıdır; **البَهَقِ** ve **الوَضَحِ** için yenerek ve merhem olarak en faydalı şeydir; onu az günlerde giderir; mide ve karaciğer için elverişlidir; sıcağa maruz kalana ve soğuğa maruz kalana uygundur; ve tuzlanmışı iştah açıcıdır.

تاج العروس:
kml
**الكمال**: tamamlıktır; ve ikisi, **الصحاح** ve başkasında vaki olduğu üzere müteradiftir. Bazı mana erbabı ikisi arasında fark yaptı ve Yüce Allah’ın sözü: “**اليوم أكملت لكم دينكم وأتممت عليكم نعمتي**” hakkında sözü açıkladılar; ve bunu **العناية**’de genişletti; ve onda sözü en geniş şekilde el-Behâ es-Sebkî **عروس الأفراح**’ta yaydı. Ve denildi ki: **التمام**: parçaları kendisinden parçalanmış olandır; az sonra geleceği üzere. Ve onda üç lehçe vardır: **كمل** **نصر** gibi, ve **كرم** ve **علم** gibi. Cevherî dedi: kesre onların en kötüsüdür. İbn Abbâd artırdı: **كمل يكمل** **ضرب يضرب** gibi; bunu es-Sâğânî nakletti. **كمالا** ve **كمولا**; o da **كامل** ve **كميل**’dir; onu **كمل** üzerine getirdiler. Sîbeveyh inşad etti:
على أنه بعد ما قد مضى ... ثلاثون للهجر حولا كميلا
Ve **كامل**’in çoğulu **كملة**’dir; **حافد** ve **حفدة** gibi. Ve şey **تكامل** oldu ve **تكمل**: **كمل** gibi. Ve onu **أكمله** ve onu **استكمله** ve onu **كمله**: onu tamamladı ve onu güzelleştirdi. Şair dedi:
فقرى العراق مقيل يوم واحد ... والبصرتان وواسط تكميله
İbn Sîde dedi: Ebû Ubeyd dedi: “Maksadı, bunun hepsinin bir günde yürünür olmasıydı.” Ve ona malı **كملا** verdi —harekeli—: yani **كاملا**; işte böyle, hepsi ve tekil için aynı şekilde konuşulur; ikil yapılmaz ve çoğul yapılmaz. Dedi: bu ne mastardır ne de sıfattır; ancak “ona hepsini verdim” sözün gibidir. Ve **الكامل**: arûz bahirlerinden beşinci bahirdir; vezni: **متفاعلن** altı defa; ve beyti, Antara’nın şu sözüdür:
وإذا صحوت فما أقصر عن ندى ... وكما علمت شمائلي وتكرمي
Ebû İshak dedi: “**كاملا** diye adlandırıldı; çünkü parçaları ve harekeleri tamam oldu; ve **الوافر**’den daha tam idi; çünkü **الوافر**’in harekeleri çoğaldı ve parçaları eksildi.” **الكامل** atlar (adı)dır; onlardan: Meymûn b. Mûsâ el-Murrî’nin atı —nüshalarda böyle; doğrusu: Mûsâ b. Meymûn el-Mer’î, Benî İmri’ül-Kays’tandır—; ve Bilâl b. Ebî Burde’yi geçti; bunun üzerine Ru’be dedi:
" كيف ترى الكامل يقضي فرقا
Bazıları dedi ki: bilakis İmri’ül-Kays’ındı; doğru olan birincisidir. **الكامل**: er-Rukâd b. el-Münzir ed-Dabbî’nin atıdır; ve az sonra İbnü’l-Âif’in sözünden şahidi gelecektir. Ayrıca: el-Hilqâm el-Kelbî’nin atıdır; Şerâhîl b. Abdüluzzâ dedi:
ألم تعلموا أني أنا الليث عاديا ... وأن أبي الهلقام فارس كامل ؟ !
Ayrıca: Sinân b. Ebî Hârise el-Murrî’nin atıdır; ve onda şöyle diyen odur:
وما زلت أجري كاملا وأكره ... على القوم حتى استسلموا وتفرقوا
Ayrıca: Zeyd el-Fevâris ed-Dabbî’nin atıdır. İbn Berrî, âif ed-Dabbî için inşad etti; ve **العباب**’da İbnü’l-Âif’ten:
نعم الفوارس يوم جيش محرق ... لحقوا وهم يدعون يال ضرار
زيد الفوارس كر وابنا منذر ... والخيل يطعنها بنو الأحرار
يريمي بغرة كامل وبنحره ... خطر النفوس وأي حين خطار
Es-Sâğânî bu son beyti, er-Rukâd ed-Dabbî’nin atına şahit olarak inşad etti; o da, “**وابنا منذر**” sözüyle işaret edilen el-Münzir’in oğludur. Ayrıca: Şeybân en-Nehdî’nin atıdır. Ayrıca: Zeydü’l-Hayl et-Tâî’nin atıdır; ve onunla şu sözünde onu kastetti:
" ما زلت أرميهم بثغرة كامل
Ve **الكاملة** bintü’l-Ba‘îs: Amr b. Ma‘dîkerib’in atıdır; onu Selmân b. Rabî‘a el-Âmirî’ye arz etti; Selmân onu ayıpladı; bunun üzerine Amr dedi:
" إن الهجين يعرف الهجينا
Ve şiir söylemeye başladı:
يهجن سلمان بنت البعي ... ث جهلا لسلمان بالكامله
فإن كان أبصر مني بها ... فأمي لا أمه الثاكله
Ebû’n-Nedâ dedi: **الكاملة**’yi, **البعيث**’i ve bu iki beyti tanımıyorum. Dedim ki: musannif için daha önce geçti ki **البعيث** Amr b. Ma‘dîkerib’in atıdır. **الكاملة**: Yezîd b. Kanân el-Hârisî’nin atıdır. Ve **الكاملية**: Râfızîlerin en şerlisi; reisleri Ebû Kâmil’e nispet edildiler; o, sahabeyi Ali’ye yardım etmeyi terk ettikleri için tekfir etmeyi; ve Ali’yi de hakkını talep etmeyi terk ettiği için tekfir etmeyi söyleyendir —Allah sahabeden razı olsun—; ve Ebû Kâmil’e lanet olsun. İşte böyle, Fahreddin er-Râzî ve başkaları nakletti. Kadı İyâz’ın **الشفاء**’sında vaki oldu: **الكميلية**: Râfızîlerden; Peygamber’in (Allah ona salât etsin) vefatından sonra bütün ümmeti tekfir etmeyi söylediler. Hâfâcî şerhinde dedi: işte böyle vaki oldu; doğrusu **الكاملية**’dir. İkisi arasında şöyle uzlaştırdı: **كاملا**’yı **كميل** üzerine küçülttüler ve kıyasa aykırı olarak ona nispet ettiler; tahkir küçültmesi; o da **الكاف**’ın ötrelenmesiyle, **كامل** manasındadır; ve bu uzaktır. Bunu şeyhimiz nakletti. Ve **المكمل** —**منبر** gibi—: hayır yahut şer için kâmil adam; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **الكومل**: Yemen’de bir hisar. Ve **كمل** —fetha ile— ve **كمعظم** ve **زبير** ve **جهينة**: isimlerdir; onlardan: Ali’nin sırdaşı **كميل بن زياد**. Ve **كميل بن جعفر بن كميل**: amcası İbrâhîm b. Kümeyl’den; Abdullah b. Hâşim et-Tûsî’den. Ve **الكملول** —ötre ile—: **القنابرى** diye bilinen bir bitkidir. Halîl dedi: onun Farsçası **برغست**’tir; Ebû Turâb bunu **كتاب الاعتقاب**’da hikâye etti; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Başkası dedi: **شجرة البهق** diye adlandırılır; ilkbaharın başında, diken ve **العوسج** bitiren iyi topraklarda çok olur; latif, cilalayıcıdır; **البهق** ve **الوضح** için yenerek ve merhem olarak en faydalı şeydir; onu az günlerde giderir; mide ve karaciğer için elverişlidir; sıcağa maruz kalana ve soğuğa maruz kalana uygundur; ve tuzlanmışı yemeğe iştah açıcıdır. Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **التكملة**: **كمله تكميلا**’nın mastarıdır; “onun hakkının vefasını **تكميلا** ve **تكملة** ile tamamladım” denir. Ve vasiyetler hesabında **التكملات** bilinen (bir şey)dir. Ve “bu, yirmiyi tamamlayan; ve yüzü tamamlayan; ve bini tamamlayan” denir. Ve **الكملول** —ötre ile—: bir çöl; Cevherî bunu nakletti; ve Humeyd’den inşad etti:
" حتى إذا ما حاجب الشمس دمج
" تذكر البيض بكملول فلج
İşte böyle, onu tenvinli rivayet etti. Dedi: ve **فلج** “yürüyüşte hızlandı” demek ister; ancak kafiyeden dolayı şeddeli söylemeyi terk etti. Tenvinlemeyen kimse **كملولا** dedi: o bir bitkidir; ve **فلج**: küçük bir nehirdir. Ve Ebû’l-Fadl Ahmed b. el-Hüseyin b. Ahmed el-Kâmilî: Sûr’da hadis rivayet etti; es-Silefî dedi: orada ondan işittim. Ve Ali b. Hibetullah b. Abdüssamed el-Kâmilî es-Sûrî: Ebû Sâdık el-Medenî’den. Ve Hamza b. Mekkî el-Kâmilî: es-Silefî’nin ashabından işitti. Ve Ebû Ya‘lâ Hamza b. Muhammed b. Muhammed el-Kâmilî: el-Müstegfirî ve başkasından; dedesi Kâmil b. Hâtim’e nispet edildi. Ve **الكامل**’in cem‘i **الكمل** üzerinedir, **سكر** gibi; ve **كملة** üzerinedir, **كتبة** gibi.
