# كمل — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%85%D9%84/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: كمل

(باب الكاف والميم وما يثلثهما)
(كمن)  الكاف والميم والنون أصيلٌ يدلُّ على استخفاءٍ. يقال: كَمَنَ الشَّيء كُموناً. واشتقاقُ الكَمِين في الحرب من هذا. وزعم ناسٌ أنَّ النّاقةَ الكَمُونَ: الكَتُومُ اللِّقاح، وهي إذا لَقِحَت لم تَشُل بذَنبها. وحُزْنٌ مُكتمِنٌ في القَلب كأنَّه مُستَخفٍ. والكُمْنة: داءٌ في العين من بَقِيَّة رمَد.
(كمه)  الكاف والميم والهاء كلمةٌ واحدة، وهو الكَمَه، وهو العَمَى يُولَدُ به الإنسان، وقد يكون من عَرَض يَعرِضُ. قال سُويد:
كَمِهَتْ عيناهُ حتى ابيضَّتا *** وهو يَلْحَى  نَفسَه لمّا نَزَعْ([1])(كمي)  الكاف والميم والحرف المعتلُّ يدلُّ على خفاءِ شيء. وقد يدخل فيه بعضُ المهموز. من ذلك كمَى فلانٌ الشّهادةَ، إذا كَتَمها. ولذلك سُمِّي الشُّجاعُ الكميّ. قالوا: هو الذي يتكمَّى في سِلاحِه، أي يتغطَّى به. يقال تكَمَّتِ الفتنةُ الناسَ، إذا غَشيتْهم.
وأمّا المهموز فذكروا أنّ العرب تقول: كمِئت عن الأخبار أكْمأُ عنها، إذا جَهِلتَها.
وأمَّا المهموز فليس من هذا الباب وإنَّما هو نَبتٌ. وقد قُلنا إنَّ ذلك لا ينقاسُ أكثَرُه. فالكمأة معروفةٌ، والواحد كَمْءٌ. وهذا نادرٌ أن تكونَ في الجمع هاءٌ ولا تكونَ في الواحدة. ويقال: كَمَأْتُ القوم: أطعمتهم الكَمْأة. ومما يجوز أن يُقاسَ على هذا قولُهم: كمِئَتْ رِجْلي: تَشقَّقَتْ. ولعلَّ الكَمأة تُسمَّى لانشقاق الأرض عنها. ويقولون: أكْمَأَت فلاناً السِّنُّ: شيَّخَتْه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل أكْمَأَ على الأمر، إذا عَزَم عليه.
(كمت)  الكاف والميم والتاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على لونٍ من الألوان من ذلك الكُمْتَة، وهي لونٌ ليس بأشقَرَ ولا أدهم. يقال: فرسٌ كُمَيْت. ولم يجئْ إلا كذا على صورة المصغَّر. والكميت: الخمر فيها سوادٌ وحُمرة.
(كمح)  الكاف والميم والحاء كلماتٌ لا تنقاس، وفي بعضها شكّ، غير أنَّا ذكرنا ما ذكروه. قالوا: أكْمَحَ الكَرْمُ، إذا تحرّك للإيراق. وقالوا: رجلٌ كَوْمَح: عظيم الأليَتَين. ويقولون: كَمَح الفرسَ، إذا كبَحَه.
(كمر)  الكاف والميم والراء كلمةٌ، يقولون: رجلٌ مكمور، وهو الذي يُصِيب الخاتِنُ طرَف كَمَرتِه.
(كمز)  الكاف والميم والزاء ليس بشيء. ويقولون: الكُمْزة: الكُتْلة من التَّمر.
(كمش)  الكاف والميم والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على لَطافةٍ وصِغَر. يقولون *للشّاة الصَّغيرة الضَّرع كَمْشَة. وفرسٌ كَمِيشٌ: صغير الجُرْدان. ثمَّ يقال للرَّجُل العَزُومِ الماضي: كَمْشٌ، ينسَبُ في ذلك إلى لطافةٍ وخِفّة. يقال كَمُشَ كَماشَةً([2]). وربَّما قالوا: كَمَشه بالسَّيف، إذا قَطع أطرافه([3]).
(كمع)  الكاف والميم والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على اطمئنان وسكون. زعموا أنَّ الكِمْع: البيت؛ يقال هو في كِمْعه أي بَيتِه. وسُمِّي كمعاً لأنَّه يُسكَن. ومن الباب الكميع، وهو الضَّجيع، يقال كامَعَها، إذا ضاجَعَها. والمُكامَعة التي في الحديث، وقد نُهيَ عنها: أن يُضاجِع الرّجُلُ الرّجُلَ لا سِتْرَ بينهما([4]).
وقال في الكميع:
وَهَبَّت الشَّمْأَلُ البليلُ وإذْ *** باتَ كميعُ الفَتاة مُلتفِِعا([5])والكِمْع: المطمئنُّ من الأرض.
(كمل)  الكاف والميم واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على تمام الشيء. يقال: كَمَل الشيءُ وكَمُل فهو كاملٌ، أي تامّ. وأكملتُه أنا. قال الله تعالى: ﴿الْيَوْمَ أكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ﴾ [المائدة 3].
--------------ـــ
([1]) أنشده في المجمل واللسان (كمه) والمفضليات (1: 198).
([2]) ويقال أيضاً: كمش كمشا، من باب فرح.
([3]) هذا مما ورد في القاموس، ولم يرد في اللسان.
([4]) في اللسان: "وفي الحديث نهى عن المكامعة والمكاعمة. فالمكامعة أن ينام الرجل مع الرجل والمرأة مع المرأة في إزار واحد تماس جلودهما لا حاجز بينهما".
([5]) البيت لأوس بن حجر في ديوانه 13 واللسان (كمع).

ـ

### Türkçe

(باب **الكاف** و**الميم** وما يثلثهما)
(**كمن**)  **الكاف** ve**الميم** ve**النون** aslîdir; bir gizlenmeye delâlet eder. Denilir: **كَمَنَ** şey **كُموناً** (gizlendi). Ve savaşta **الكَمِين**’in türeyişi bundan(dır). Bir topluluk, **النّاقةَ الكَمُونَ**’un: **الكَتُومُ اللِّقاح** (gebeliği gizleyen) olduğunu iddia etti; o, gebe kaldığı zaman kuyruğuyla kaldırmaz. Ve kalpte **حُزْنٌ مُكتمِنٌ** sanki gizlenmiş gibi (olan bir hüzün). Ve **الكُمْنة**: gözde, kalmış bir **رمَد** artığından (meydana gelen) bir hastalıktır.
(**كمه**)  **الكاف** ve**الميم** ve**الهاء** bir tek kelimedir; o da **الكَمَه**’dir; o, insanın onunla doğduğu körlüktür; ve bir arızadan, arızalanan (bir şey)den de olabilir. Süveyd dedi:
كَمِهَتْ عيناهُ حتى ابيضَّتا *** وهو يَلْحَى  نَفسَه لمّا نَزَعْ([1])(**كمي**)  **الكاف** ve**الميم** ve illetli harf, bir şeyin gizliliğine delâlet eder. Ve ona, hemzeli olanın bir kısmı da dâhil olabilir. Bundan: falan **كمَى** şehâdeti; onu gizlediği zaman. Bundan dolayı yiğide **الكميّ** adı verildi. Dediler: o, silâhının içinde **يتكمَّى** eden kimsedir; yani onunla örtünür. Denilir: **تكَمَّتِ** fitne insanları; onları kapladığı zaman.
Hemzeli olana gelince: zikrettiler ki Araplar der: haberlerden **كمِئت**; onlardan **أكْمأُ**; onları bilmediğin zaman.
Hemzeli olana gelince: bu bâbdan değildir; ancak o bir bitkidir. Ve biz demiştik ki bunun çoğu kıyas edilmez. Şu hâlde **الكمأة** bilinen(dir); tekili **كَمْءٌ**’dür. Ve bu, cem‘de bir **هاء** olup da tekilde olmaması bakımından nâdirdir. Ve denilir: **كَمَأْتُ** kavmi: onlara **الكَمْأة** yedirdim. Ve buna kıyas edilmesi câiz olan şeylerden: onların şu sözü: ayağım **كمِئَتْ**: çatladı. Ve belki **الكَمأة**, yerin ondan çatlayıp ayrılması sebebiyle adlandırılır. Ve derler: **أكْمَأَت** falanı yaş: onu ihtiyarlattı.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: işe **أكْمَأَ**; ona azmettiği zaman.
(**كمت**)  **الكاف** ve**الميم** ve**التاء** sahih bir kelimedir; renklerden bir renge delâlet eder. Bundan: **الكُمْتَة**; o, ne sarımtırak ne de koyu siyah olan bir renktir. Denilir: **فرسٌ كُمَيْت**. Ancak küçültme sûreti üzere böyle gelmiştir. Ve **الكميت**: içinde siyahlık ve kızıllık bulunan şaraptır.
(**كمح**)  **الكاف** ve**الميم** ve**الحاء** kıyas edilmez kelimelerdir; ve bazısında şüphe vardır; ancak biz onların zikrettiklerini zikrettik. Dediler: asma **أكْمَحَ**; yapraklanmaya hareket ettiği zaman. Ve dediler: **رجلٌ كَوْمَح**: iki kalçası büyük (olan). Ve derler: atı **كَمَح**; onu dizginleyip geri çektiği zaman.
(**كمر**)  **الكاف** ve**الميم** ve**الراء** bir kelimedir; derler: **رجلٌ مكمور**; o, sünnetçinin onun **كَمَرتِه** ucuna isabet ettiği kimsedir.
(**كمز**)  **الكاف** ve**الميم** ve**الزاء** bir şey değildir. Ve derler: **الكُمْزة**: hurmadan bir yumaktır.
(**كمش**)  **الكاف** ve**الميم** ve**الشين** sahih bir asıldır; inceliğe ve küçüklüğe delâlet eder. Derler: küçük memeli koyuna **كَمْشَة**. Ve **فرسٌ كَمِيشٌ**: sırtı küçük (olan). Sonra, azimli, ileri giden adama **كَمْشٌ** denilir; bunda inceliğe ve hafifliğe nisbet edilir. Denilir: **كَمُشَ** **كَماشَةً**([2]). Ve bazen derler: onu kılıçla **كَمَشه**; uçlarını kestiği zaman([3]).
(**كمع**)  **الكاف** ve**الميم** ve**العين** sahih bir asıldır; yerleşmeye ve sükûna delâlet eder. İddia ettiler ki **الكِمْع**: evdir; denilir: o, **كِمْعه**’inde, yani evinde. Ve yerleşilen olduğu için **كمعاً** diye adlandırıldı. Bu bâbdan **الكميع** vardır; o, yatılan (eş)tir; denilir: onu **كامَعَها**; onunla yattığı zaman. Ve hadisteki **المُكامَعة**; ondan nehyedilmiştir: erkeğin, aralarında örtü olmaksızın erkeği yatırmasıdır([4]).
Ve **الكميع** hakkında dedi:
وَهَبَّت الشَّمْأَلُ البليلُ وإذْ *** باتَ كميعُ الفَتاة مُلتفِِعا([5])Ve **الكِمْع**: yerin alçak (çukur) kısmıdır.
(**كمل**)  **الكاف** ve**الميم** ve**اللام** sahih bir asıldır; şeyin tamam olmasına delâlet eder. Denilir: şey **كَمَل** ve**كَمُل**; o hâlde o **كاملٌ**’dir; yani tamdır. Ve ben onu **أكملتُه**. Allah Teâlâ dedi: ﴿الْيَوْمَ أكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ﴾ [المائدة 3].
--------------ـــ
([1]) Onu el-Mücmel’de ve Lisân’da (**كمه**) ve el-Mufaddaliyât’ta (1: 198) şâhid olarak getirdi.
([2]) Ayrıca denilir: **كمش** **كمشا**; **فرح** bâbından.
([3]) Bu, Kâmûs’ta vârid olanlardandır; Lisân’da vârid olmamıştır.
([4]) Lisân’da: “Ve hadiste **المكامعة** ve **المكاعمة**’den nehyetti. Şu hâlde **المكامعة**: erkeğin erkekle ve kadının kadınla tek bir örtü içinde uyumasıdır; derileri birbirine temas eder; aralarında engel yoktur.”
([5]) Beyit, divanında 13’te ve Lisân’da (**كمع**) Evs b. Hacer’indir.
