# كمه (ك-م-ه) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%85%D9%87

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Kataraktlı

- Harfler: ك - م - ه
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْأَكْمَهَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D9%83%D9%92%D9%85%D9%8E%D9%87%D9%8E.md) | الْأَفْعَلَ | Kataraktlı | 2 | 2 | [3:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87/ayet/3:49.md) |

## Mücavir kökler — 46 mücavir (59 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [برص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B5.md) — 2 ortak ayet · G² 36 · Ebres alacadır, cüzzam hastalığı demektir
2. [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 31 · Biçim gibi
3. [طين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 25 · Döllenmiş yumurta
4. [نفخ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%AE.md) — 2 ortak ayet · G² 24 · Körük demektir
5. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · “Tayr” kuş demektir
6. [برأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Berr kara parçası demektir
7. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Akan deredir
8. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Kulak demektir
9. [ذخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 17 · Ambara koyarsınız
10. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Oğullar
11. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
12. [كهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%87%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Ve yetişkin
13. [خلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Halk: Halk, deri veya bez parçası demektir
14. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
15. [أيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Yed el veya kol demektir
16. [قدس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Cemaatlerin toplandığı yerde önderin durduğu yerdir
17. [نجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · نجل أنجيل “Necar” ağacı veya bir şeyi parlatan alet demektir
18. [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Avuç demektir
19. [مهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Beşik demektir
20. [تور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır
21. [عيسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · İsa
22. [مريم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D9%8A%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Meryem
23. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
24. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Kevn, tepe demektir
25. [بيت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Beyt ev demektir
26. [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
27. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Kelime
28. [ولد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Yavru” demektir
29. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ekel pas demektir
30. [نعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B9%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · "Neam" geviş getiren çift parmaklı hayvanların ortak adıdır
31. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
32. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
33. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
34. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Uyanık yılan demektir
35. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Gem demektir
36. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
37. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
38. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
39. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Saçak demektir
40. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beyn topraktaki yarık demektir
41. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
42. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
43. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
44. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
45. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ribve, tümsek demektir
46. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كمه |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md), [عمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87.md), [طمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B3.md) |
| Zıt Kök | [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Doğuştan gelen veya sonradan görme melekesini bütünüyle örten, göz bebeğini silip beyazlatan körlük ve görme kaybı |
| Çekirdek Özet 2 | İsa peygamberin mucizesi bağlamında beşerî imkânların çaresiz kaldığı yapısal ve doğuştan körlüğün ilahi kudretle iyileştirilmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlığın ışık ve hakikatle kurduğu algı bağının kökten örtülmesi veya ilahi müdahaleyle bu örtünün kaldırılarak idrakin yeniden açılması |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin sıradan veya geçici bir görme kusuru sayılarak ayetteki yaratıcı ve yapısal mucize boyutunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كم | Örtmek, gizlemek, kabuğun veya perdenin içine almak; nitekim [كمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%85.md) meyvenin tomurcuk kabuğunu ve ağzı tıkamayı, [كمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%8A.md) zırha bürünüp gizlenmeyi ve şehadeti saklamayı, [كمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%84.md) ise eksiksizce örtüp tamamlamayı ifade eder. | ه | Örtme ve gizleme eylemini derin bir belirsizlik, silinme, körelme ve ışığı tamamen yitirip şaşkınlık içinde kalma durumuna özelleştirmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Işığı ve görme alanını kavrayıp kapatan, dış dünyayı içeriye karşı örten ilk müdahale |
| م | su; akış, çokluk, derinlik | Perdenin, katarakt sıvısının veya karanlığın yayılarak görme tabakasını bütünüyle kuşatması |
| ه | kollarını kaldırmış insan; dikkat çekme, ortaya çıkma, nefes | İçsel kapalılığın dışa vurumu, görme yetisinin solup silinmesiyle ortaya çıkan şaşkınlık ve boşluk |
| كمه | avuç içiyle kaplayıp derinleşerek silinme ve körelme | Görme organının üzerini yapısal bir kapalılıkla örterek algıyı sıfırlayan ve kişiyi karanlıkta bırakan tam örtünme hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Göz bebeğinin beyazlaşıp ışığı büsbütün kaybetmesi, anadan doğma körlük veya göz merceğinin matlaşarak perde inmesi; havanın tozla kaplanıp güneş ışığının perdelenmesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Süveyd b. Ebî Kâhil el-Yeşkürî gözlerin ağarıp körleşmesi bağlamında şöyle demiştir: كَمِهَتْ عيناهُ حتى ابيضَّتا / وهو يَلْحَى نَفسَه لمّا نَزَعْ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik bedevi dilinde güneşin toz ve fırtınayla örtülüp kararmasına كَمِهَتِ الشمسُ, aklı örtülüp şaşkınlık içinde yönünü yitiren kimseye كَمِهَ الرجلُ denir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Arapça كمه kökü, Sami dillerinde örtme, gizleme ve duyusal körelme bildiren كم ikili kök ailesiyle doğrudan irtibatlıdır. İbranicede k-m-h / k-h-h kökleri gözün ferinin sönmesi, matlaşması, solması ve görme gücünün tükenmesi anlam alanına işaret eder; Süryanicede k-m-' ve k-m-h biçimleri kararma, örtülme ve görme yetisinin silinmesiyle semantik paralellik gösterir. Batı Sami sahasındaki körelme, matlaşma ve zayıflama yönü, Arapçada hem ana rahminden doğuşla gelen mutlak görme yoksunluğu hem de katarakt gibi bir arazla gözün beyazlaşıp silinmesi anlamında teknik ve somut bir kök haline gelmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, David Cohen, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كم çekirdeğinden türeyen perdelenme ve gizlenme | Örtmek ve gizlemek anlamındaki [كمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%8A.md) ve [كمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%85.md) kökleriyle akraba olup gözün ışığa mutlak kapalılığını anlatır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanicede matlaşma ve görme zayıflığı gösteren kökler | Diğer Sami dillerindeki ferin sönmesi ve körelme manası Arapçada doğuştan veya yapısal körlük olarak belirginleşmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ve güvenilir bir Sami dışı Afro-Asyatik denklik tespit edilmedi. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, HALOT, Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كمه | Anlamlı | Gözün körleşmesi, doğuştan körlük | Gözün ışığını bütünüyle yitirip beyazlaşması veya ışıksız doğulması. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [كهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%87%D9%85.md) | Anlamlı | Keskinliğini yitirme, körelme | Kılıcın kesmez olması, dilin ve zihnin tutukluk yapması. | Kur'an'da geçmez; duyusal ve fiziksel körelme bağı taşır. |
| مكه | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez; klasik sözlüklerde mühmel sayılmıştır. |
| [مهك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%87%D9%83.md) | Anlamlı | Aşındırma, inceltme, koşturma | Bir nesneyi sürterek tüketmek veya binek hayvanını hızlıca sürmek. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle doğrudan anlam bağı zayıftır. |
| [هكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%83%D9%85.md) | Anlamlı | Yıkma, çökertme, tahkir etme | Bir yapının veya kişinin üzerine çöküp onu altüst etmek. | Kur'an'da geçmez. |
| [همك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%83.md) | Anlamlı | Bir şeye bütünüyle batma, dalma | Kişinin bir işin veya tutkunun içine büsbütün gömülmesi. | Kur'an'da geçmez; kuşatılma ve perdelenme nüansı barındırır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كمه | Merkez | Yapısal körlük | Doğuştan gelen veya gözün beyazlaşıp silinmesiyle oluşan kökten görme yoksunluğudur. | Işığın alıcı organ düzeyinde sıfırlanmasını ifade eder. |
| [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) | Komşu | Genel körlük | Hem fiziksel hem kalbi körlüğü kapsayan genel görmezlik durumudur. | كمه kavramı [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) dairesinin doğuştan veya yapısal olan en ağır kısmıdır. |
| [عمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%87.md) | Komşu | İdraksizlik ve şaşkınlık | Gözün değil basiretin körelmesiyle hedefsizce bocalamadır. | Fiziksel görme kaybından ziyade zihinsel ve ahlaki yön kaybıdır. |
| [طمس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B3.md) | Komşu | Silinme ve dümdüz olma | Göz çukurunun veya organ izinin bütünüyle silinip kaybolmasıdır. | Biçimsel yapının tamamen yok edilerek düzlenmesi yönüyle ayrılır. |
| [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) | Zıt | Görme ve idrak | Işığı algılama, görme duyusuna ve basirete sahip olma halidir. | Kapalılığın ve karanlığın karşıtı olarak açık idraki temsil eder. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كمه | Doğuştan veya kalıcı körlük | Göz bebeğinin matlaşıp görme melekesinin kökten kapanması hali. | Kesin |
| Latince | caecitas congenita, caecus | Doğuştan körlük, kör | Görme kaybını genel olarak karşılar; doğuştanlık boyutu niteleyici sıfatla kurulur. | Güçlü |
| İngilizce | congenital blindness, cataract | Doğuştan körlük, katarakt | Doğuştan görme yoksunluğunu ve göz merceğinin opaklaşmasını ifade eder. | Güçlü |
| Almanca | Geburtsblindheit, Star | Doğuştan körlük, katarakt | Doğuştan gelen görme engelini ve gözün perdelenmesini karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | cécité congénitale, cataracte | Doğuştan körlük, katarakt | Görme kabiliyetinin yapısal yokluğunu veya gözün ağarmasını belirtir. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Duden, Larousse.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْأَكْمَهَ | Doğuştan ve yapısal görme engelli | İsa peygamberin ilahi izinle doğuştan kör olan kimseye görme melekesini kazandırma mucizesi bağlamı (Âl-i İmrân [3:49](https://lisan.digital/tr/ayet/3:49.md)). |
| الْأَكْمَهَ | Tıbben çaresiz kalıcı kör | Ahirette İsa peygambere bahşedilen nimetlerin ve körlüğü iyileştirme mucizesinin hatırlatılması bağlamı (Mâide [5:110](https://lisan.digital/tr/ayet/5:110.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve mucize bahsi | Beşerî tıbbın aciz kaldığı yapısal eksikliğin ilahi kudretle giderilmesinin peygamberlik delili olması. | İnsan gücünün bittiği noktada ilahi yaratmanın doğrudan tezahürü. |
| Fıkıh | Ehliyet ve mükellefiyet | Doğuştan kör olan kimselerin ibadet, velayet, şahitlik ve hukuki tasarruflardaki ehliyet sınırları. | Fiziksel yoksunluğun getirdiği hukuki muafiyetler ve hakların tespiti. |
| Tefsir | Lafız ve kavram tahlili | Kelimenin ana rahminden kör doğan kimseye mi yoksa sonradan gözü ağaran kimseye mi delalet ettiği ayrımı. | [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) lafzına göre daha dar, derin ve organik bir kusura işaret etmesi. |
| Hadis | Şifa ve tıp bahisleri | Göz hastalıklarının tedavisinde nebevi dualar ve fitnelerin kalpleri köreltmesini anlatan benzetmeler. | Kalbin ve basiretin hakikate karşı doğuştan körmüşçesine kapanması mecazı. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi kudret ve ayet | Mucize konusu yapısal eksiklik | Hakikatin inkâr edilemez delili olma | İnsan irade ve tekniğinin tükendiği eşikte yaratıcı iradenin tecellisi. | Kesin |
| İlmi | Tıp ve biyoloji | Doğuştan gelen organik görme yoksunluğu | Tıbbi teşhis ve imkân sınırını belirleme | Dış müdahaleyle geri döndürülemeyen yapısal doku hasarının ifadesi. | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal adalet ve himaye | Doğal engellilik durumu | Kamusal koruma ve hak güvencesi | Bedensel engeli bulunan bireylerin dışlanmasının önlenmesi ve gözetilmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve sosyal güvenlik | Çalışma gücü kısıtlılığı | Sosyal transfer ve dayanışma gereksinimi | Üretim sürecine doğrudan katılamayan dezavantajlı bireylere pay ayrılması. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sıfır duyarlılıklı alıcı / Sinyal geçirimsiz bariyer | Bir algılayıcının giriş kanalının bütünüyle opaklaşarak dışarıdan gelen sinyali sıfır seviyesinde bloke etmesi ve veri akışını tamamen durdurması durumu. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Radikal epistemik kapalılık | Bireysel veya toplumsal bir zihnin dış dünyadan gelen hakikat ve verilere karşı yapısal bir önyargıyla mutlak biçimde geçirimsizleşmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi sadece geçici bir görme kusuru veya basit bir göz bulanıklığı düzeyine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Organik olarak ışığı algılama donanımı bulunmayan bir yapının ilahi nefha ve izinle sıfırdan görme melekesine kavuşturulması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İsa peygambere verilen mucizenin sıradan bir hekimlik başarısına indirgenmesi ve Kur'an'ın kelime seçimindeki organik derinliğin gözden kaçması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Beşerî tıbbın en çaresiz kaldığı yapısal imkânsızlık alanını göstererek, yaratmanın ve hidayetin mutlak sahibinin Allah olduğunu vurgular. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberlerin nübüvvet delillerini, ilahi şifayı ve diriltici kudreti konu edinen kıssa ayetlerinde belirleyicidir (Âl-i İmrân [3:49](https://lisan.digital/tr/ayet/3:49.md), Mâide [5:110](https://lisan.digital/tr/ayet/5:110.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'daki mucize anlatımlarını salt sembolik sayan veya kelimelerin eşanlamlı olduğunu varsayarak [عمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%8A.md) ile كمه arasındaki yapısal farkı silen yaklaşımları düzeltir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Göz merceğinin ağarıp matlaşması veya ana rahminden gözleri ışıksız doğarak görme duyusundan bütünüyle mahrum kalma.
- Soyut anlam: Bir algı kanalının dış dünyadan gelen gerçeklik akışına karşı mutlak olarak mühürlenmesi ve bu mühürlülüğün yalnızca aşkın bir iradeyle giderilebilmesi.
- Sistematik karşılık: Sıfır iletkenlik düzeyindeki geçirimsiz bir alıcının ilahi fail müdahalesiyle tam alıcı ve geçirgen hale dönüştürülmesi.
- LaTeX modeli: $$\phi(x) = 0 \implies \mathcal{T}(\phi)(x) = 1$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x$ algılanacak nesneyi veya ışığı, $\phi(x)$ alıcı organın algılama fonksiyonunu temsil eder. Başlangıçta $\phi(x) = 0$ olup sistem mutlak kapalılık ve algısızlık durumundadır. $\mathcal{T}$ aşkın ilahi müdahale operatörüdür; bu operatörün etkisiyle fonksiyon $\mathcal{T}(\phi)(x) = 1$ değerine ulaşarak tam görme ve geçirgenlik düzeyine erişir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%85%D9%87/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87/ayet/3:49.md) — الْأَكْمَهَ

وَرَسُولًا إِلَى بَنِي إِسْرَائِيلَ أَنِّي قَدْ جِئْتُكُمْ بِآيَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ أَنِّي أَخْلُقُ لَكُمْ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ فَأَنْفُخُ فِيهِ فَيَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ وَأُحْيِي الْمَوْتَى بِإِذْنِ اللَّهِ وَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا تَأْكُلُونَ وَمَا تَدَّخِرُونَ فِي بُيُوتِكُمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَةً لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): O’nu İsrailoğullarına peygamber olarak gönderecek ve onlara şöyle diyecektir: Ben, size Rabbınızdan bir ayet getirdim. Ben, size çamurdan kuş gibi bir şey yapıp ona üfleyeceğim de Allah’ın izniyle, hemen kuş olacak. Anadan doğma körleri ve alacalıları iyi edeceğim. Allah’ın izniyle ölüleri dirilteceğim. Yediklerinizi ve evlerinizde sakladıklarınızı da size haber vereceğim. Eğer iman edenlerden iseniz; elbette bunda sizin için ayet vardır.

### [Maide 5:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87/ayet/5:110.md) — الْأَكْمَهَ

إِذْ قَالَ اللَّهُ يَاعِيسَى ابْنَ مَرْيَمَ اذْكُرْ نِعْمَتِي عَلَيْكَ وَعَلَى وَالِدَتِكَ إِذْ أَيَّدْتُكَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُكَلِّمُ النَّاسَ فِي الْمَهْدِ وَكَهْلًا وَإِذْ عَلَّمْتُكَ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ وَالتَّوْرَاةَ وَالْإِنْجِيلَ وَإِذْ تَخْلُقُ مِنَ الطِّينِ كَهَيْئَةِ الطَّيْرِ بِإِذْنِي فَتَنْفُخُ فِيهَا فَتَكُونُ طَيْرًا بِإِذْنِي وَتُبْرِئُ الْأَكْمَهَ وَالْأَبْرَصَ بِإِذْنِي وَإِذْ تُخْرِجُ الْمَوْتَى بِإِذْنِي وَإِذْ كَفَفْتُ بَنِي إِسْرَائِيلَ عَنْكَ إِذْ جِئْتَهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Hani Allah; Ey Meryem oğlu İsa; senin ve ananın üzerindeki nimetimi hatırla, demişti. Hani seni, Ruh’ül-Kudüs ile desteklemiştim. Beşikte iken de, yetişkin iken de insanlar la konuşuyordun. Hani sana; kitabı, hikmeti Tevrat’ı ve İncil’i öğretmiştim. Hani sen; Benim iznimle çamurdan kuş gibi bir şey yapıyordun da içine üflüyordun ve Benim iznimle kuş oluyordu. Hani sen; anadan doğma körü ve abraşı Benim iznimle iyi ediyordun. Hani; ölüleri Benim iznimle diriltiyordun. Ve hani, İsrailoğullarını senden çekmiştim, kendilerine apaçık ayetler getirdiğin zaman içlerinden küfredenler; bu apaçık bir büyüdür, demişti.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الهاء والكاف والميم معهما
هك م، ه م ك، ك ه م، م ه ك، ك م ه، مستعملات
هكم:
الهَكِمُ: المقتحم على ما لا يعنيه، المعترض للنّاس بالشّرّ. قال:
تَهَكَّمَ حَرْبٌ على جارِنا		وألقى عليه له كَلْكلا
همك:
انْهَمَكَ فلانٌ في كذا، إذا لجّ وتمادَى فيه. يُقال: ما الّذي همكَهُ فيه?
مهك:
مُهْكَةُ الشَّبابِ: نفحته، وامتلاؤه وارتواؤه، وماؤه. يُقالُ شابٌّ مُمَّهِكٌ بوزن مُفتعل.
كهم:
كَهُمَ الرّجُلُ يكْهُمُ كَهاماً إذا كان بطيئاً عن النُّصرةِ والحرب.
وفَرَسٌ كَهامٌ: بطيءٌ عن الغاية.
وسَيْفٌ كَهامٌ: كليلٌ عن الضّريبة.
ولسانٌ كَهامٌ: بطيءٌ عن البلاغة.
وكَهَمَتْهُ الشّدائد، أي: نكصتهُ عن الإِقدام. والكَهامةُ: المُتَهَيِّب، وكذلك الكَهْكامة. قال:
ولا كَهْكـامةٌ بَـرِمٌ		إذا ما اشتدَّت الحِقَبُ
كمه:
الكَمَهُ: العَمَى الذي يُولَدُ عليه ابنُ آدمَ. وقد جاء في الشِّعْر من عَرَضٍ حادث. قال:
كَمِهَتْ عيناه حتّى آبيضّتا		فهو يَلْحَى نفسَه لمّا نَزَعْ

##### Türkçe

باب **الهاء** ve **الكاف** ve **الميم** onlarla birlikte
هك م، ه م ك، ك ه م، م ه ك، ك م ه، مستعملات

**هكم**:
**الهَكِمُ**: kendisini ilgilendirmeyen şeye dalan; insanlara kötülükle sataşan. Dedi ki:
تَهَكَّمَ حَرْبٌ على جارِنا		وألقى عليه له كَلْكلا

**همك**:
**انْهَمَكَ** falan, şunda; onda ısrar edip sürdürdüğü zaman. Denir: onu onda meşgul eden nedir?

**مهك**:
**مُهْكَةُ الشَّبابِ**: onun esintisi; doluluğu ve kanması, ve suyu. Denir: **مُمَّهِكٌ** genç; **مُفتعل** vezninde.

**كهم**:
**كَهُمَ** adam, **يكْهُمُ** **كَهاماً**; yardıma ve savaşa karşı yavaş olduğu zaman.
Ve **كَهامٌ** at: hedefe karşı yavaş.
Ve **كَهامٌ** kılıç: darbeye karşı kör.
Ve **كَهامٌ** dil: belâgate karşı yavaş.
Ve **كَهَمَتْهُ** şiddetler; yani: onu atılganlıktan geri çevirdi. Ve **الكَهامةُ**: çekinen; ve aynı şekilde **الكَهْكامة**. Dedi ki:
ولا كَهْكـامةٌ بَـرِمٌ		إذا ما اشتدَّت الحِقَبُ

**كمه**:
**الكَمَهُ**: Âdemoğlunun üzerine doğduğu körlük. Şiirde, sonradan meydana gelen bir arızadan olarak gelmiştir. Dedi ki:
كَمِهَتْ عيناه حتّى آبيضّتا		فهو يَلْحَى نفسَه لمّا نَزَعْ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الأَكْمَهُ: الذي يولَد أعمى. وقد كَمِهَ كَمَهاً. قال رؤبة:
هَرَّجْتُ فارْتَدَّ ارتدادَ الأَكْمَهِ
واستعاره سُوَيْدٌ فجعله عارضاً بقوله:
كَمِهَتْ عيناه حتَّى ابْيَضَّتا
أبو سعيد: الكامِهُ: الذي يركب رأسه فلا يدري أين يتوجَّه. يقال: خرج يَتَكَمَّهُ في الأرض.

##### Türkçe

**الأَكْمَهُ**: doğuştan kör olarak doğan kimse. Ve **كَمِهَ** **كَمَهاً**. Rü’be dedi ki:
HERRAÇTUM, sonra **الأَكْمَهِ**’in geri dönüşü gibi geri döndü.
Süveyd onu ödünç aldı da onu, şu sözüyle, ârızî (geçici bir hâl) kıldı:
**كَمِهَتْ** onun iki gözü, ta ki ikisi de beyazlayıncaya kadar.
Ebû Saîd: **الكامِهُ**: başına binen (inat edip kendi başına buyruk olan) kimse; nereye yöneldiğini bilmez. Denir: Yeryüzünde **يَتَكَمَّهُ** olarak çıktı.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ه ك م
همك ، هكم ، كمه ، كهم ، مهك : مستعملة .
همك : قال الليث : انهَمَك فلان في كذا وكذا إذا لَجَّ وتمَادَى فيه ، تقول : ما الذي هَمَكه فيه ؟ .
وقال أبو عبيدة : فرسٌ مَهْمُوك المعدَّين .
وقال أبو دؤاد :
سَلِطُ السُّنْبُك لأْمٌ فَصُّهُ
مُكْرَب الأرساغ مهموك المعَدّ
وقال ابن السكيت : اهْمأَكَّ فلانٌ يَهْمَئِكُّ فهو مُهْمَئِكٌ ومزمئِكٌ ومُصْمَئِكٌّ إذا امتلأ غَضَباً .
كمه : قال الليث : الكمَه في التفسير : العَمَى الذي يولد به الإنسان ، وقد جاء في الشِّعر مِنْ عَرَضٍ حادث .
قال الشاعر :
كَمِهتْ عيناه حتّى ابيضَّتَا
فهوَ يَلْحَا نَفْسَه لما نَزَعْ
ثعلب عن ابن الأعرابي : الأكْمَه : الذي يُولد لا بَصَرَ له ، والفعل منه كَمِه يَكْمَه كَمَهاً .
وأخبرني المنذري عن أبي الهيثم أنه قال : الأكمه الأعمى الذي لا يبصر فيتحيّر ويتردّد . ويقال إنّ الأكمه : الذي تَلِده أمُّه أعمى . وأنشد :
هَرَّجْتُ فارتَدَّ ارْتدادَ الأكمهِ
فوصَفَهُ بالهَرَج ، وذَكَر أنه كالأكْمه في حالِ هَرْجه .
وروى أبو عبيد عن حجاج عن جُرَيج عن مجاهد أنه قال : الأكمه : يبصر بالنهار ولا يبصر بالليل .
وقال المفضَّل : يقال للذَّاهب العَقْل : أكمه ، وقد كَمِه كَمَهاً .
كهم : قال الليث : كَهُمَ الرّجل ، وهو يَكْهُم كَهَامةً : إذا كان بطيئاً عن النصْرة والحرب ، وفرسٌ كَهام : بطيء عن الغاية ، وسيفٌ كهام : كليل عن الضَّريبة ، ولسان كهامٌ عن البلاغة ، وتقول : فلان قد كَهَمته الشدائد : إذا جَبّنَته عن الإقدام .
قال والكَهْكامةُ : المتهيِّب .
وقال شمر : رجلٌ كَهْكامةٌ وكَهْكم ، قال : وأصلُه كَهام فزيدت الكاف ، وأنشد :
يا رُبَّ شيخٍ مِنْ عَدِي كَهْكمِ
وقال أبو العيال الهذَلي :
ولا كَهْكامةٌ بَرِمٌ
إذا ما اشتدّت الحِقَبُ
ورواه أبو عبيد : ولا كهكاهَةٌ بَرمٌ ، وقد مرّ تفسيره فيما مرّ من هذا الكتاب .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الكَهْكَم والكهْكَب : الباذَنْجان .
مهك : قال الليث : مُهْكَةُ الشباب : نُفْخَته وامتلاؤه وارتواؤه وماؤه : يقال : شابٌّ مُمَهَّك .
أبو عبيد ، عن الكسائي : الممَهَّك : الطويل ، ويقال : مَهَكْتُ الشيء : إذا مَلَسْتَه وقال النابغة :
إلى المَلِك النُّعْمانِ حِينَ لَقِيتُه
وقد مُهِكتْ أصْلابها والجَنَاجِنُ
قال : مَهِكَتْ : مُلِّسَتْ ومهَكْتُ السَّهمَ : ملّسْتُه .
هكم : قال الليث الهَكِمُ : المقتحِم على مالا يعنيه الذي يتعرض للنّاس بشرِّه ، وأنشد :
تَهَكمَ حَرْبٌ على جارِنَا
وألقى عليه له كَلْكَلا
أبو عبيد ، عن أبي زيد : تَهَكَّمْتُ : تَغَنَّيت ، وهكَّمتُ غيري غَنَّيْتُه .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : التهكُّم : الاستهزاء . قال : وأخبرني ابن نَجدَة عن أبي زيد أنه قال : التهكم : التكبُّر ، والتَّهكُّم : التَّبَخْترُ بطَراً ، والتهكم : السَّيْلُ الذي لا يطاق ، والتهكم : الاستهزاء والتهكم : تَهَورُّ البِئْر ، والتهكم الطَّعْن المُدَارَك .

##### Türkçe

ه ك م
**همك** ، **هكم** ، **كمه** ، **كهم** ، **مهك**: kullanımdadır.

**همك**: Leys dedi ki: Bir kimse şu ve şu şeyde **انهَمَك** ettiğinde, onda ısrar eder ve onda sürdürür; dersin ki: Onu onda **هَمَكه** eden nedir?

Ebû Ubeyde dedi ki: **فرسٌ مَهْمُوك المعدَّين**.

Ebû Düâd dedi ki:
Sert tırnaklı, eklemi sağlam, ucu (tırnağın ucu)
Bilekleri bağlanmış, **مهموك المعَدّ**

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Bir kimse **اهْمأَكَّ** eder; **يَهْمَئِكُّ**; o hâlde o **مُهْمَئِكٌ** ve **مزمئِكٌ** ve **مُصْمَئِكٌّ** olur; öfkeyle dolduğunda.

**كمه**: Leys dedi ki: Tefsirde **الكمَه**: insanın onunla doğduğu körlüktür; şiirde de sonradan meydana gelen bir arızadan (dolayı) gelmiştir.

Şair dedi ki:
**كَمِهتْ** gözleri, ta ki ikisi beyazlayıncaya kadar,
O da, çekip aldığı şeyden dolayı nefsini ayıplar.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الأكْمَه**: görmesi olmaksızın doğandır; bunun fiili de **كَمِه** **يَكْمَه** **كَمَهاً**’dır.

Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi ki o şöyle dedi: **الأكمه**: görmeyen kördür; şaşırır ve gidip gelir. Ve denilir ki: **الأكمه**: annesinin onu kör doğurduğu kimsedir. Ve şu beyit okundu:
**هَرَّجْتُ فارتَدَّ ارْتدادَ الأكمهِ**
Onu **الهَرَج** ile niteledi ve onun **هَرْجه** hâlinde **الأكْمه** gibi olduğunu zikretti.

Ebû Ubeyd, Haccâc’dan, Cüreyc’den, Mücâhid’den rivayet etti ki o şöyle dedi: **الأكمه**: gündüz görür, gece görmez.

Mufaddal dedi ki: Aklı gitmiş olana **أكمه** denilir; ve **كَمِه** **كَمَهاً** etmiştir.

**كهم**: Leys dedi ki: Adam **كَهُمَ** eder; o **يَكْهُم** **كَهَامةً**: yardımdan ve savaştan yavaş olduğunda; ve **فرسٌ كَهام**: hedefe varmada yavaş; ve **سيفٌ كهام**: darbede körelmiş; ve **لسان كهامٌ**: belâgatten yavaş; ve dersin ki: Filânı şiddetler **كَهَمته** etti: onu atılmaktan korkaklaştırdığında.

Dedi ki: **الكَهْكامةُ**: çekinen.

Şemmer dedi ki: **رجلٌ كَهْكامةٌ** ve **كَهْكم**; dedi ki: Aslı **كَهام**dır; sonra **الكاف** artırıldı. Ve şu beyit okundu:
Ey nice **عَدِي**’den **كَهْكم** ihtiyar!

Ebû’l-‘Iyâl el-Hüzelî dedi ki:
Ve ne de **كَهْكامةٌ** huysuzdur,
Zamanlar şiddetlendiğinde.

Ebû Ubeyd onu şöyle rivayet etti: **ولا كهكاهَةٌ بَرمٌ**; bunun tefsiri bu kitabın daha önce geçen yerlerinde geçmiştir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **الكَهْكَم** ve **الكهْكَب**: patlıcandır.

**مهك**: Leys dedi ki: **مُهْكَةُ الشباب**: onun şişkinliği, doluluğu, kanması ve suyu; denilir ki: **شابٌّ مُمَهَّك**.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **الممَهَّك**: uzun boylu olandır. Ve denilir ki: **مَهَكْتُ** şeyi: onu düzleştirdiğimde. Nâbiga dedi ki:
Melik Nu‘mân’a, onunla karşılaştığım vakit,
Ve onun bel kemikleri ve göğüs kemikleri **مُهِكتْ**.

Dedi ki: **مَهِكَتْ**: düzleştirildi. Ve **مهَكْتُ السَّهمَ**: onu düzleştirdim.

**هكم**: Leys dedi ki: **الهَكِمُ**: kendisini ilgilendirmeyen şeye dalan, insanlara şerriyle ilişen kimsedir. Ve şu beyit okundu:
**تَهَكمَ حَرْبٌ على جارِنَا**
Ve ona göğsünü (yükünü) bıraktı.

Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **تَهَكَّمْتُ**: şarkı söyledim; ve **هكَّمتُ** başkasını: ona şarkı söyledim.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التهكُّم**: alay etmedir. Dedi ki: İbn Necde bana Ebû Zeyd’den haber verdi ki o şöyle dedi: **التهكم**: kibirlenmedir; ve **التَّهكُّم**: azgınlıkla salınarak yürümektir; ve **التهكم**: dayanılmayan seldir; ve **التهكم**: alay etmedir; ve **التهكم**: kuyunun çökmesidir; ve **التهكم**: peş peşe yapılan saplamadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والميم وما يثلثهما)
(كمن)  الكاف والميم والنون أصيلٌ يدلُّ على استخفاءٍ. يقال: كَمَنَ الشَّيء كُموناً. واشتقاقُ الكَمِين في الحرب من هذا. وزعم ناسٌ أنَّ النّاقةَ الكَمُونَ: الكَتُومُ اللِّقاح، وهي إذا لَقِحَت لم تَشُل بذَنبها. وحُزْنٌ مُكتمِنٌ في القَلب كأنَّه مُستَخفٍ. والكُمْنة: داءٌ في العين من بَقِيَّة رمَد.
(كمه)  الكاف والميم والهاء كلمةٌ واحدة، وهو الكَمَه، وهو العَمَى يُولَدُ به الإنسان، وقد يكون من عَرَض يَعرِضُ. قال سُويد:
كَمِهَتْ عيناهُ حتى ابيضَّتا *** وهو يَلْحَى  نَفسَه لمّا نَزَعْ([1])(كمي)  الكاف والميم والحرف المعتلُّ يدلُّ على خفاءِ شيء. وقد يدخل فيه بعضُ المهموز. من ذلك كمَى فلانٌ الشّهادةَ، إذا كَتَمها. ولذلك سُمِّي الشُّجاعُ الكميّ. قالوا: هو الذي يتكمَّى في سِلاحِه، أي يتغطَّى به. يقال تكَمَّتِ الفتنةُ الناسَ، إذا غَشيتْهم.
وأمّا المهموز فذكروا أنّ العرب تقول: كمِئت عن الأخبار أكْمأُ عنها، إذا جَهِلتَها.
وأمَّا المهموز فليس من هذا الباب وإنَّما هو نَبتٌ. وقد قُلنا إنَّ ذلك لا ينقاسُ أكثَرُه. فالكمأة معروفةٌ، والواحد كَمْءٌ. وهذا نادرٌ أن تكونَ في الجمع هاءٌ ولا تكونَ في الواحدة. ويقال: كَمَأْتُ القوم: أطعمتهم الكَمْأة. ومما يجوز أن يُقاسَ على هذا قولُهم: كمِئَتْ رِجْلي: تَشقَّقَتْ. ولعلَّ الكَمأة تُسمَّى لانشقاق الأرض عنها. ويقولون: أكْمَأَت فلاناً السِّنُّ: شيَّخَتْه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل أكْمَأَ على الأمر، إذا عَزَم عليه.
(كمت)  الكاف والميم والتاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على لونٍ من الألوان من ذلك الكُمْتَة، وهي لونٌ ليس بأشقَرَ ولا أدهم. يقال: فرسٌ كُمَيْت. ولم يجئْ إلا كذا على صورة المصغَّر. والكميت: الخمر فيها سوادٌ وحُمرة.
(كمح)  الكاف والميم والحاء كلماتٌ لا تنقاس، وفي بعضها شكّ، غير أنَّا ذكرنا ما ذكروه. قالوا: أكْمَحَ الكَرْمُ، إذا تحرّك للإيراق. وقالوا: رجلٌ كَوْمَح: عظيم الأليَتَين. ويقولون: كَمَح الفرسَ، إذا كبَحَه.
(كمر)  الكاف والميم والراء كلمةٌ، يقولون: رجلٌ مكمور، وهو الذي يُصِيب الخاتِنُ طرَف كَمَرتِه.
(كمز)  الكاف والميم والزاء ليس بشيء. ويقولون: الكُمْزة: الكُتْلة من التَّمر.
(كمش)  الكاف والميم والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على لَطافةٍ وصِغَر. يقولون *للشّاة الصَّغيرة الضَّرع كَمْشَة. وفرسٌ كَمِيشٌ: صغير الجُرْدان. ثمَّ يقال للرَّجُل العَزُومِ الماضي: كَمْشٌ، ينسَبُ في ذلك إلى لطافةٍ وخِفّة. يقال كَمُشَ كَماشَةً([2]). وربَّما قالوا: كَمَشه بالسَّيف، إذا قَطع أطرافه([3]).
(كمع)  الكاف والميم والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على اطمئنان وسكون. زعموا أنَّ الكِمْع: البيت؛ يقال هو في كِمْعه أي بَيتِه. وسُمِّي كمعاً لأنَّه يُسكَن. ومن الباب الكميع، وهو الضَّجيع، يقال كامَعَها، إذا ضاجَعَها. والمُكامَعة التي في الحديث، وقد نُهيَ عنها: أن يُضاجِع الرّجُلُ الرّجُلَ لا سِتْرَ بينهما([4]).
وقال في الكميع:
وَهَبَّت الشَّمْأَلُ البليلُ وإذْ *** باتَ كميعُ الفَتاة مُلتفِِعا([5])والكِمْع: المطمئنُّ من الأرض.
(كمل)  الكاف والميم واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على تمام الشيء. يقال: كَمَل الشيءُ وكَمُل فهو كاملٌ، أي تامّ. وأكملتُه أنا. قال الله تعالى: ﴿الْيَوْمَ أكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ﴾ [المائدة 3].
--------------ـــ
([1]) أنشده في المجمل واللسان (كمه) والمفضليات (1: 198).
([2]) ويقال أيضاً: كمش كمشا، من باب فرح.
([3]) هذا مما ورد في القاموس، ولم يرد في اللسان.
([4]) في اللسان: "وفي الحديث نهى عن المكامعة والمكاعمة. فالمكامعة أن ينام الرجل مع الرجل والمرأة مع المرأة في إزار واحد تماس جلودهما لا حاجز بينهما".
([5]) البيت لأوس بن حجر في ديوانه 13 واللسان (كمع).

ـ

##### Türkçe

(كaf ve **الميم** ve onları üçleyen(ler) babı)
(**كمن**)  **الكاف** ve **الميم** ve **النون** aslîdir; bir gizlenmeye delâlet eder. Denir: **كَمَنَ** şey **كُموناً**. Ve savaşta **الكَمِين**’in اشتقاقı bundan(dır). Ve bir topluluk iddia etti ki: **النّاقةَ الكَمُونَ**: **الكَتُومُ اللِّقاح** (tır); o, gebe kaldığında kuyruğuyla kaldırmaz. Ve kalpte **حُزْنٌ مُكتمِنٌ** (vardır); sanki o gizlenmiş gibidir. Ve **الكُمْنة**: gözde, **بَقِيَّة** **رمَد**’den (kalan) bir hastalıktır.
(**كمه**)  **الكاف** ve **الميم** ve **الهاء** bir tek kelimedir; o da **الكَمَه**’dir; o, insanın onunla doğduğu körlüktür; ve bazen, arız olan bir arızadan olur. Süveyd dedi:
كَمِهَتْ عيناهُ حتى ابيضَّتا *** وهو يَلْحَى  نَفسَه لمّا نَزَعْ([1])(**كمي**)  **الكاف** ve **الميم** ve illetli harf, bir şeyin gizliliğine delâlet eder. Ve ona bazı hemzeli de dâhil olabilir. Bundan: falan **كمَى** şehâdeti; onu gizlediğinde. Bundan dolayı yiğide **الكميّ** adı verildi. Dediler: o, silâhında **يتكمَّى** eden kimsedir; yani onunla örtünür. Denir: fitne insanları **تكَمَّتِ**; onları kapladığında.
Hemzeliye gelince: zikrettiler ki Araplar der: haberlerden **كمِئت**; onlardan **أكْمأُ**; onları bilmediğinde.
Hemzeliye gelince: bu babdan değildir; ancak o bir bitkidir. Ve biz demiştik ki bunun çoğu kıyas edilmez. Şu hâlde **الكمأة** mâlûmdur; tekili **كَمْءٌ**’dür. Ve bu, cem‘de **هاء** olup tekilde olmaması bakımından nâdirdir. Ve denir: kavmi **كَمَأْتُ**: onlara **الكَمْأة** yedirdim. Ve bunun üzerine kıyas edilmesi câiz olan şeylerden: onların şu sözü: ayağım **كمِئَتْ**: çatladı. Ve belki **الكَمأة**, yerin ondan çatlayıp ayrılması sebebiyle adlandırılır. Ve derler: yaşı falanı **أكْمَأَت**: onu ihtiyarlattı.
Ve bu asıldan şâz olan şeylerden: işe **أكْمَأَ**; ona azmettiğinde.
(**كمت**)  **الكاف** ve **الميم** ve **التاء** sahih bir kelimedir; renklerden bir renge delâlet eder. Bundan **الكُمْتَة**; o, ne sarımtırak ne de koyu siyah olan bir renktir. Denir: **فرسٌ كُمَيْت**. Ancak küçültme sûreti üzere şöyle (gelmiştir). Ve **الكميت**: içinde siyahlık ve kızıllık bulunan şaraptır.
(**كمح**)  **الكاف** ve **الميم** ve **الحاء** kıyas edilmez kelimelerdir; ve bazısında şüphe vardır; ancak biz onların zikrettiklerini zikrettik. Dediler: asma **أكْمَحَ**; yapraklanmaya hareket ettiğinde. Ve dediler: **رجلٌ كَوْمَح**: iki kalçası büyük. Ve derler: atı **كَمَح**; onu dizginlediğinde.
(**كمر**)  **الكاف** ve **الميم** ve **الراء** bir kelimedir; derler: **رجلٌ مكمور**; o, sünnetçinin onun **كَمَرتِه**’sinin ucuna isabet ettiği kimsedir.
(**كمز**)  **الكاف** ve **الميم** ve **الزاء** bir şey değildir. Ve derler: **الكُمْزة**: hurmadan bir kütledir.
(**كمش**)  **الكاف** ve **الميم** ve **الشين** sahih bir asıldır; inceliğe ve küçüklüğe delâlet eder. Derler: küçük memeli koyuna **كَمْشَة**. Ve **فرسٌ كَمِيشٌ**: küçük **الجُرْدان**. Sonra, azimli, geçip giden adama **كَمْشٌ** denir; bunda inceliğe ve hafifliğe nisbet edilir. Denir: **كَمُشَ** **كَماشَةً**([2]). Ve bazen derler: onu kılıçla **كَمَشه**; uçlarını kestiğinde([3]).
(**كمع**)  **الكاف** ve **الميم** ve **العين** sahih bir asıldır; yerleşmeye ve sükûna delâlet eder. İddia ettiler ki **الكِمْع**: evdir; denir: o, **كِمْعه**’inde, yani evinde. Ve sakin olunan (şey) olduğu için **كمعاً** adlandırıldı. Babdan: **الكميع**; o, yatılan (kimsedir). Denir: onu **كامَعَها**; onunla cima ettiğinde. Ve hadiste olan **المُكامَعة**; ondan nehyedilmiştir: erkeğin erkeği, aralarında örtü olmaksızın, onunla yatmasıdır([4]).
Ve **الكميع** hakkında dedi:
وَهَبَّت الشَّمْأَلُ البليلُ وإذْ *** باتَ كميعُ الفَتاة مُلتفِِعا([5])Ve **الكِمْع**: yerin alçak (çukur) kısmıdır.
(**كمل**)  **الكاف** ve **الميم** ve **اللام** sahih bir asıldır; şeyin tamam oluşuna delâlet eder. Denir: şey **كَمَل** ve **كَمُل**; o, **كاملٌ**’dir; yani tam. Ve ben onu **أكملتُه**. Allah تعالى dedi: ﴿الْيَوْمَ أكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ﴾ [المائدة 3].
--------------ـــ
([1]) Onu el-Mücmel’de ve el-Lisân’da (**كمه**) ve el-Mufaddaliyât’ta (1: 198) inşâd etti.
([2]) Ve ayrıca denir: **كمش** **كمشا**; **فرح** babından.
([3]) Bu, el-Kâmûs’ta vârid olanlardandır; el-Lisân’da vârid olmamıştır.
([4]) el-Lisân’da: "Ve hadiste **المكامعة** ve **المكاعمة**’den nehyetti. **فالمكامعة**: erkeğin erkekle ve kadının kadınla tek bir örtü içinde uyumasıdır; derileri birbirine temas eder; aralarında engel yoktur".
([5]) Beyit, Evs b. Hacer’indir; Dîvân’ında 13 ve el-Lisân (**كمع**).

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الأكمة: هو الذي يولد مطموس العين، وقد يقال لمن تذهب عينه، قال:
*كمهت عيناه حتى ابيضتا*
(الشطر لسويد بن أبي كاهل، وعجزه:
*فهو يلحى نفسه لما نزع*
والبيت في مفضليته. انظر: المفضليات ص 20؛ والمجمل 3/770؛ وتهذيب اللغة 6/29؛ واللسان (كمه) ؛ وأضداد ابن الأنباري ص 374)

##### Türkçe

- **الأكمة**: O, gözü silinmiş olarak doğan kimsedir; gözü giden kimse için de söylenebilir, dedi ki:

*كمهت عيناه حتى ابيضتا*

(Şatr, Süveyd b. Ebî Kâhil’indir; onun aczi:
*فهو يلحى نفسه لما نزع*
Beyit, onun Mufaddaliyât’ındadır. Bak: el-Mufaddaliyât s. 20; el-Mücmel 3/770; Tehzîbü’l-Luğa 6/29; el-Lisân (**كمه**); İbnü’l-Enbârî’nin Ezdâdı s. 374)

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك م ه
ولد فلان أكمه وقد كمهت عيناه‏.‏
ومن المجاز‏:‏ هو في عمهٍ وكمهٍ‏:‏ في ضلال وعمىً وخرج يتعمّه ويتكمّه أي يذهب متحيراً ضالاً لا يدري أين يتوجه‏.‏
وكلأ أكمه‏:‏ كثير لا يدرى كيف يُتّجه له لكثرته‏.‏
وكَمِهَ النهارُ‏:‏ اعترضتْ شمسَه غُبرَةٌ. وكمِهَ لونُ الإنسان تغيّر.

##### Türkçe

ك م ه
Falanca **أكمه** olarak doğdu; ve onun iki gözü **كمهت** oldu.

Mecazdan: O, **عمهٍ** ve **كمهٍ** içindedir: sapıklık ve körlük içindedir. Ve **يتعمّه** ve **يتكمّه** olarak çıktı; yani şaşkın, sapık olarak gider; nereye yöneldiğini bilmez.

**كلأ أكمه**: çoktur; çokluğundan dolayı ona nasıl yönelineceği bilinmez.

**كَمِهَ** gündüz: onun güneşine bir toz engel oldu. Ve **كمِهَ** insanın rengi: değişti.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَمَه في التفسير: العَمَى الذي يُولَدُ به الإنسانُ. كَمِهَ بَصَرُهُ، بالكسر، كَمَهاً وهو أَكْمَه إذا اعْتَرَتْهُ ظُلْمَة تَطْمِسُ عليه. وفي الحديث: فإنهما يُكْمِهانِ الأَبْصارَ، والأَكْمَهُ: الذي يُولَدُ أَعمى. وفي التنزيل العزيز: وتُبْرِئُ الأَكْمَهَ؛ والفعلُ كالفِعل، وربما جاء الكَمَه في الشِّعْرِ العَمَى العارض؛ قال سُوَيْد: كَمِهَتْ عَيْناهُ لمّا ابْيَضَّتا،
فهْوَ يَلْحَى نَفْسَه لمّا نَزَعْ
قال ابن بري: وقد يجوز أَن يكون مُسْتعاراً من قولهم كَمِهَتِ الشمسُ إذا عَلَتْها غُبْرَةٌ
فأَظْلَمت، كما تُظْلِمُ العينُ إذا عَلَتْها غُبْرَةُ العَمَى، ويجوز أَيضاً أَن يكون مستعاراً من قولهم كَمهَ الرجلُ إذا سُلِبَ عَقْلُه، لأَنّ العينَ بالكَمَهِ يُسْلَبُ نُورُها، ومعنى البيت أَن الحَسَدَ قد بَيَّضَ عينيه كما قال رؤبة:
بَيَّضَ عَيْنيهِ العَمَى المُعَمِّي
وذكر أَهلُ اللغة: أَن الكَمَهَ يكون خِلْقةً ويكون حادِثاً بعد بَصَرٍ، وعلى هذا الوجه الثاني فسر هذا البيت. قال ابن سيده: وربما قالوا للمسلوب العقلِ أَكْمَه؛ قال رؤبة:
هَرَّجْتُ فارْتَدَّ ارْتِدادَ الأَكْمَهِ
في غائلاتِ الحائرِ المُتَهْتِهِ
ابن الأَعرابي: الأَكْمَهُ الذي يُبْصِرُ بالنهار ولا يُبْصِرُ بالليل. وقال أَبو الهيثم: الأَكْمَهُ الأَعْمَى الذي لا يُبْصِرُ فيتحيَّر ويَترَدَّدُ. ويقال: إن الأَكْمَه الذي تَلِدُه أُمُّه أََعمى؛ وأَنشد بيت رؤبة:
هَرَّجتُ فارْتَدَّ ارْتِدادَ الأَكْمَهِ
فوَصَفهُ بالهَرْج، وذكر أَنه كالأَكْمَهِ في حالِ هَرْجِه. وكَمِهَ النهارُ إذا اعْتَرَضتْ في شَمْسِه غُبْرَةٌ. وكَمِهَ الرجلُ: تغيَّر لوْنُه. والكامِهُ: الذي يَركبُ رأْسَه لا يَدْري أَيْنَ يتَوَجَّه. يقال: خرج يتَكَمَّهُ في الأَرض.

##### Türkçe

**الكَمَه** tefsirde: insanın onunla doğduğu körlüktür. **كَمِهَ بَصَرُهُ**; kesre ile, **كَمَهاً** (oldu); ve o, üzerine onu silip örten bir karanlık arız olduğunda **أَكْمَه**’dir. Ve hadiste: “Şüphesiz ikisi gözleri **يُكْمِهانِ**”; ve **الأَكْمَهُ**: kör olarak doğan kimsedir. Ve aziz tenzilde: “ve **الأَكْمَهَ**’i iyi eder”; fiil fiil gibidir. Ve bazen şiirde **الكَمَه** arızî körlük (olarak) gelir; Süveyd dedi ki:

**كَمِهَتْ عَيْناهُ لمّا ابْيَضَّتا،
فهْوَ يَلْحَى نَفْسَه لمّا نَزَعْ**

İbn Berrî dedi ki: “Güneşin üzerine bir toz yükseldiğinde **كَمِهَتِ الشمسُ** denilmesinden ödünç alınmış olması caizdir; böylece karardı; körlük tozu onun üzerine yükseldiğinde gözün kararması gibi. Yine, ‘adamın aklı elinden alındığında **كَمهَ الرجلُ**’ denilmesinden ödünç alınmış olması da caizdir; çünkü göz, **الكَمَه** ile nuru elinden alınır. Beytin manası: hasedin onun iki gözünü beyazlatmış olmasıdır; Ru’be’nin dediği gibi:

**بَيَّضَ عَيْنيهِ العَمَى المُعَمِّي**

Ve dil ehli zikretti: **الكَمَه** yaratılıştan olur ve görmeden sonra sonradan meydana gelen de olur; bu ikinci vecih üzere bu beyti tefsir etti. İbn Sîde dedi ki: Bazen aklı elinden alınmış olana **أَكْمَه** derler; Ru’be dedi ki:

**هَرَّجْتُ فارْتَدَّ ارْتِدادَ الأَكْمَهِ
في غائلاتِ الحائرِ المُتَهْتِهِ**

İbnü’l-A‘râbî: **الأَكْمَهُ** gündüz görüp gece görmeyen kimsedir. Ebû’l-Heysem dedi ki: **الأَكْمَهُ** göremeyen kördür; böylece şaşırır ve gidip gelir. Ve denilir ki: **الأَكْمَه** annesinin onu kör doğurduğu kimsedir; ve Ru’be’nin beytini okudu:

**هَرَّجتُ فارْتَدَّ ارْتِدادَ الأَكْمَهِ**

Onu **الهَرْج** ile vasfetti ve onun **هَرْج** hâlinde **الأَكْمَهِ** gibi olduğunu zikretti.

Ve güneşinde bir toz karşı çıktığında **كَمِهَ النهارُ** (denilir). Ve **كَمِهَ الرجلُ**: rengi değişti. Ve **الكامِهُ**: başına buyruk davranan, nereye yöneleceğini bilmeyen kimsedir. Denilir ki: “Yerde **يتَكَمَّهُ** olarak çıktı.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك م ه * * الأَكْمَهُ * الذي يولد أعمى وقد * كَمِهَ * من باب طرب

##### Türkçe

* ك م ه * * **الأَكْمَهُ** * doğuştan kör olarak doğan kimsedir; ve (fiil) * **كَمِهَ** * “طرب” bâbındandır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( الكَمَهُ ، محرّكةً : العَمَى ) الذي ( يُولَدُ به الإنْسانُ ، أَو عامٌّ ) في العَمَى العارِضِ ؛ ومنه قوْلُ سُوَيدٍ :
كَمِهَتْ عَيْناهُ لمَّا ابْيَضَّتافهْوَ يَلْحَى نَفْسَه لمَّا نَزَعْورُبَّما يستدلُّ بالحدِيثِ : ( فإنَّهما يَكْمِهانِ الأبْصارَ ) .
وقالَ ابنُ بَرِّي : وقد يَجوزُ أَنْ يكونَ مُسْتعاراً مِن كَمِهَتِ الشمسُ ، أَو مِن قَوْلِهم كَمِهَ الرَّجُلُ إذا سُلِبَ عَقْلُه ، قالَ : ومعْنَى البَيْتِ أَنَّ الحَسَدَ بَيَّضَ عَيْنَيْه ؛ كما قالَ رُؤْبَة :
بَيّضَ عَيْنَيْه العَمَى المُعَمِّي وذَكَرَ أَهْلُ اللغَةِ : أَنَّ الكَمَهَ يكونُ خِلْقةً ويكونُ حادِثاً بعْدَ بَصَرٍ ، وعلى هذا الوَجْهِ الثاني فُسِّر هذا البَيْتُ .
( كَمِهَ ) الرَّجُلُ ، ( كفَرِحَ ) ، فهو أَكْمَه : إذا ( عَمِيَ .
( و ) أَيْضاً : ( صارَ أَعْشَى ) ، وهو الذي يُبْصِرُ بالنهارِ ولا يُبْصِرُ بالليْلِ ، وبه فَسَّرَ البُخارِي .
وقالَ شرَّاحُه كأكْثَر أَهْل الغَريبِ : إنَّه غَلَطٌ لا قائِلَ به .
وقالَ السّهيليّ : بلْ هو قَوْل فيه .

قُلْتُ : وهو قَوْلُ ابنِ الأعْرابيّ ونَسَبَه الصَّاغانيُّ إلى مُجاهِدٍ .
( و ) كَمِهَ ( بَصَرُهُ : اعْتَرَتْهُ ظُلْمَةٌ تَطْمِسُ عليه .
( و ) كَمِهَ ( النَّهارُ : اعْتَرَضَتْ في شَمْسِهِ غُبْرَةٌ ) ، وهو مجازٌ .
( و ) كَمِهَ ( فلانٌ : تَغَيَّرَ لَوْنُه ) ؛ ) وهو مجازٌ .
( و ) أَيْضاً : ( زَالَ عَقْلُهُ ) وسُلِبَ ؛ عن المُفَضَّل .
( والكُمْهُ ، بالضَّمِّ : سَمَكٌ ) بَحْريٌّ .
( والمُكَمَّهُ العَيْنَيْن ، كمُعَظَّمٍ : مَنْ لم تَنْفَتِحْ عَيْناهُ ) ؛ ) عن الفرَّاء .
( و ) قالَ أَبو سعيدٍ : ( الكامِهُ مَنْ يَرْكَبُ رأْسَهُ لا يَدْرِي أَيْنَ يَتَوجَّهُ ) ؛ ) نَقَلَهُ الجوْهرِيُّ ، وهو مجازٌ .
( كالمُتَكَمِّهِ ) . ) يقالُ : خَرَجَ يَتَكَمَّهُ في الأرضِ ويَتَقَمَّهُ ، أَي خَرَجَ ضالاًّ لا يَدْرِي أَيْنَ يَتَوَجَّهُ .
( وذَهَبَتْ إبِلُهُ كَعُمَّيْهَى ، كعُمَّيْهَى ) زِنَةً ومعْنًى .
( و ) مِن المجازِ : ( كَلَلأٌ أَكْمَهُ ) : ) أَي ( كثيرٌ لا يُدْرَى أَيْنَ يُتَوَجَّهُ له لِكَثْرَتِهِ ) ؛ ) كما في الأساسِ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
كَمِهَتِ الشمسُ : إذا عَلَتْها غُبْرَةٌ فأَظْلَمَتْ .
والأَكْمَهُ : المَسْلوبُ العَقْلِ .
وكَمِهَ لَوْنُه : تَغَيَّرَ .
وكَمِهَ : تَحَيَّرَ وتَرَدَّدَ .
والأَكْمَهُ : المَمْسوحُ العَيْنِ ؛ نَقَلَهُ البُخارِي عن مُجاهِد .

##### Türkçe

: (**الكَمَهُ**), harekeli olarak: (**العَمَى**)dır; ki (**يُولَدُ به الإنْسانُ ، أَو عامٌّ**) doğuştan insanın onunla doğduğu (körlük)tir; yahut ârızî körlükte de genel (bir ad)dır. Ondan, Süveyd’in sözü:
كَمِهَتْ عَيْناهُ لمَّا ابْيَضَّتافهْوَ يَلْحَى نَفْسَه لمَّا نَزَعْ
Ve belki hadîsle istidlâl olunur: (**فإنَّهما يَكْمِهانِ الأبْصارَ**).

İbn Berrî dedi: Ve câiz olur ki, (**كَمِهَتِ الشمسُ**) “güneş”ten, yahut onların “adam” hakkında (**كَمِهَ الرَّجُلُ**) dediği, aklı elinden alındığı zaman, ondan istiâre edilmiş olsun; dedi: Beytin mânâsı, hasedin iki gözünü beyazlatmış olmasıdır; nitekim Ru’be dedi:
بَيّضَ عَيْنَيْه العَمَى المُعَمِّي
Dil ehli zikretti: (**الكَمَهَ**) yaratılıştan olur ve görmeden sonra sonradan meydana gelen olur; işte bu ikinci vecih üzere bu beyt tefsir edildi.

(**كَمِهَ**) adam, (**كفَرِحَ**) (vezninde), o hâlde o **أَكْمَه**’dir: (**عَمِيَ**) olduğu zaman.

(**و**) ayrıca: (**صارَ أَعْشَى**) oldu; ve o, gündüz görüp gece görmeyen kimsedir; ve onunla Buhârî tefsir etti.

Şârihleri, garîb ehlinin çoğu gibi, dedi: O, kendisiyle söyleyen bulunmayan bir hatadır.

Süheylî dedi: Bilakis, onda bir söz vardır.

قُلْتُ: Ve o, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; Sâgânî onu Mücâhid’e nisbet etti.

(**و**) (**كَمِهَ**) (**بَصَرُهُ**): ona, üzerinde (görmeyi) silip örten bir karanlık ârız oldu.

(**و**) (**كَمِهَ**) (**النَّهارُ**): güneşinde bir toz bulutu arız oldu; ve o mecazdır.

(**و**) (**كَمِهَ**) (**فلانٌ**): rengi değişti; ve o mecazdır.

(**و**) ayrıca: (**زَالَ عَقْلُهُ**) ve (aklı) alındı; Müfaddal’den.

(**والكُمْهُ**), zamme ile: deniz (balığı) olan bir (**سَمَكٌ**)tır.

(**والمُكَمَّهُ العَيْنَيْن**), (**كمُعَظَّمٍ**) (vezninde): iki gözü açılmamış kimse; Ferrâ’dan.

(**و**) Ebû Saîd dedi: (**الكامِهُ مَنْ يَرْكَبُ رأْسَهُ لا يَدْرِي أَيْنَ يَتَوجَّهُ**); Cevherî onu nakletti; ve o mecazdır.

(**كالمُتَكَمِّهِ**). Denir: Yerde (**يَتَكَمَّهُ**) ve (**يَتَقَمَّهُ**) olarak çıktı; yani, nereye yöneleceğini bilmeyen şaşkın olarak çıktı.

(**وذَهَبَتْ إبِلُهُ كَعُمَّيْهَى ، كعُمَّيْهَى**) vezin ve mânâ bakımından.

(**و**) mecazdan: (**كَلَلأٌ أَكْمَهُ**): yani (**كثيرٌ لا يُدْرَى أَيْنَ يُتَوَجَّهُ له لِكَثْرَتِهِ**) — Esâs’ta olduğu gibi.

Ona istidrâk olunanlardandır:
(**كَمِهَتِ الشمسُ**): üzerine bir toz bulutu yükseldi de karardı, olduğu zaman.
(**والأَكْمَهُ**): aklı alınmış olan.
(**وكَمِهَ لَوْنُه**): değişti.
(**وكَمِهَ**): şaşırdı ve tereddüt etti.
(**والأَكْمَهُ**): gözü silinmiş olan; Buhârî onu Mücâhid’den nakletti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

أَرْضٌ كَمْهَآءٌ
أَرْضٌ كَمْهَآءٌ ذ i. q. مُغِمَّةٌ and مِغَمَّةٌ. (TA in art. غم.)

##### Türkçe

**أَرْضٌ كَمْهَآءٌ**

**أَرْضٌ كَمْهَآءٌ** ذ i. q. **مُغِمَّةٌ** ve **مِغَمَّةٌ**. (TA, **غم** maddesinde.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَمِهَ
كَمِهَ A ( n. ac. كَمَه 4 ),
a.  Was blind.

b.  Grew dim ( eye ).

c.  Was gloomy ( day ).

تَكَمَّهَ
تَكَمَّهَ V ,
a.  Wandered about at random.

كَمَه
كَمَه 4 ,
a.  Blindness.

أَكْمَهُ
أَكْمَهُ 14 , ( pl. كُمْه 3 ),
a.  Born blind.

كَاْمِه
كَاْمِه 21 ,
a.  Wandering, straying about.

تَكَمَّهَ
N. Ag. تَكَمَّهَ V ,
a.  see 21 .

##### Türkçe

كَمِهَ
كَمِهَ A (isim-i masdar: **كَمَه** 4),
a. Kör oldu.

b. (Göz) donuklaştı.

c. (Gün) kasvetli oldu.

تَكَمَّهَ
تَكَمَّهَ V,
a. Rastgele dolaştı.

كَمَه
كَمَه 4,
a. Körlük.

أَكْمَهُ
أَكْمَهُ 14, (çoğulu: **كُمْه** 3),
a. Doğuştan kör.

كَاْمِه
كَاْمِه 21,
a. Dolaşan, başıboş gezen.

تَكَمَّهَ
İsm-i fâil: تَكَمَّهَ V,
a. 21’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

كمه
كَمِهَ - يَكْمَهُ - أَكْمَه
كَمِهَ - يَكْمَه + الكائن + عن شيء: يُحْجَب ويُسْتَر ويُعْزَل عن معلومة أو صورة فتقل قدرته على الرؤيا: يقلُّ الضياء أو النور الذي يصل إلى الكائن وذلك لاعتراض غمام أو غبرة أو ستر بين مصدر النور وبين الكائن، ولذك لا يراه بوضوح وجلاء
أَكْمَه: على وزن " أفعل ": اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " كَمِهَ - يَكْمَهُ ": الذي لا يبصر بجلاء لاعتراض الضياء والنور الوارد إلى عينيه من غبرة أو غمامة أو ضرر في عينيه: وهو يشبه أمراض كثافات القرنية أو الجسم الزجاجي أو تعكر البيت الأمامي للعين
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " نقص قدرة الإبصار  لنقص وصول الضياء إلى العين " وهي:
عَمِيَ - يَعْمَى، كَمِهَ - يَكْمَهُ، غَطَشَ - يَغْطَشَ، عَشَا - يَعْشُو، بَرِقَ - يَبْرَقُ، مَسَا - يَمْسُو
أكمه
 	﴿ورسولا إلى بني إسرائيل أني قد جئتكم بآية من ربكم أني أخلق لكم من الطين كهيئة الطير فأنفخ فيه فيكون طيرا بإذن اللهوأبرئ الأكمه والأبرص وأحي الموتى بإذن الله وأنبئكم بما تأكلون وما تدخرون في بيوتكم إن في ذلك لآية لكم إن كنتم مؤمنين(49)﴾ آل عمران ﴿إذ قال الله ياعيسى ابن مريم اذكر نعمتي عليك وعلى والدتك إذ أيدتك بروح القدس تكلم الناس في المهد وكهلا وإذ علمتك الكتاب والحكمة والتوراة والإنجيل وإذ تخلق من الطين كهيئة الطير بإذني فتنفخ فيها فتكون طيرا بإذني وتبرئ الأكمه والأبرصبإذني وإذ تخرج الموتى بإذني وإذ كففت بني إسرائيل عنك إذ جئتهم بالبينات فقال الذين كفروا منهم إن هذا إلا سحر مبين(110)﴾ المائدة
مختار الصحاح
● [كمه] ك م ه: الأَكْمَهُ الذي يولد أعمى وقد كَمِهَ من باب طرب
الراغب
كمه
- الأكمة: هو الذي يولد مطموس العين، وقد يقال لمن تذهب عينه، قال:
- 399 - كمهت عيناه حتى ابيضتا      (الشطر لسويد بن أبي كاهل، وعجزه:   فهو يلحى نفسه لما نزع
والبيت في مفضليته. انظر: المفضليات ص 20؛ والمجمل 3/770؛ وتهذيب اللغة 6/29؛ واللسان (كمه) ؛ وأضداد ابن الأنباري ص 374)
ملخص اللسان:
1.     في التفسير: العَمَى الذي يُولَدُ به الإنسانُ.
2.     كَمِهَتِ الشمسُ   إذا عَلَتْها غُبْرَةٌ   فأَظْلَمت، كما تُظْلِمُ العينُ إذا عَلَتْها غُبْرَةُ العَمَى،
3.     ويجوز   أَيضاً أَن يكون مستعاراً من قولهم كَمهَ الرجلُ إذا سُلِبَ عَقْلُه،   لأَنّ العينَ بالكَمَهِ يُسْلَبُ نُورُها،
4.     الأَكْمَهُ الذي يُبْصِرُ بالنهار ولا يُبْصِرُ بالليل.
5.     وكَمِهَ النهارُ إذا اعْتَرَضتْ في شَمْسِه غُبْرَةٌ.
6.     وكَمِهَ الرجلُ:   تغيَّر لوْنُه.
7.      والكامِهُ: الذي يَركبُ رأْسَه لا يَدْري أَيْنَ   يتَوَجَّه. يقال: خرج يتَكَمَّهُ في الأَرض.
لسان العرب
● - كمه: الكَمَه في التفسير: العَمَى الذي يُولَدُ به الإنسانُ. كَمِهَ   بَصَرُهُ، بالكسر، كَمَهاً وهو أَكْمَه إذا اعْتَرَتْهُ ظُلْمَة تَطْمِسُ   عليه. وفي الحديث: فإنهما يُكْمِهانِ الأَبْصارَ، والأَكْمَهُ: الذي   يُولَدُ أَعمى. وفي التنزيل العزيز: وتُبْرِئُ الأَكْمَهَ؛ والفعلُ كالفِعل،   وربما جاء الكَمَه في الشِّعْرِ العَمَى العارض؛ قال سُوَيْد:   كَمِهَتْ عَيْناهُ لمّا ابْيَضَّتا،   فهْوَ يَلْحَى نَفْسَه لمّا نَزَعْ   قال ابن بري: وقد يجوز أَن يكون مُسْتعاراً من قولهم كَمِهَتِ الشمسُ   إذا عَلَتْها غُبْرَةٌ   فأَظْلَمت، كما تُظْلِمُ العينُ إذا عَلَتْها غُبْرَةُ العَمَى، ويجوز   أَيضاً أَن يكون مستعاراً من قولهم كَمهَ الرجلُ إذا سُلِبَ عَقْلُه،   لأَنّ العينَ بالكَمَهِ يُسْلَبُ نُورُها، ومعنى البيت أَن الحَسَدَ قد   بَيَّضَ عينيه كما قال رؤبة:   بَيَّضَ عَيْنيهِ العَمَى المُعَمِّي   وذكر أَهلُ اللغة: أَن الكَمَهَ يكون خِلْقةً ويكون حادِثاً بعد بَصَرٍ،   وعلى هذا الوجه الثاني فسر هذا البيت. قال ابن سيده: وربما قالوا   للمسلوب العقلِ أَكْمَه؛ قال رؤبة:   هَرَّجْتُ فارْتَدَّ ارْتِدادَ الأَكْمَهِ   في غائلاتِ الحائرِ المُتَهْتِهِ   ابن الأَعرابي: الأَكْمَهُ الذي يُبْصِرُ بالنهار ولا يُبْصِرُ بالليل.   وقال أَبو الهيثم: الأَكْمَهُ الأَعْمَى الذي لا يُبْصِرُ فيتحيَّر   ويَترَدَّدُ. ويقال: إن الأَكْمَه الذي تَلِدُه أُمُّه أََعمى؛ وأَنشد بيت   رؤبة:   هَرَّجتُ فارْتَدَّ ارْتِدادَ الأَكْمَهِ   فوَصَفهُ بالهَرْج، وذكر أَنه كالأَكْمَهِ في حالِ هَرْجِه.   وكَمِهَ النهارُ إذا اعْتَرَضتْ في شَمْسِه غُبْرَةٌ. وكَمِهَ الرجلُ:   تغيَّر لوْنُه. والكامِهُ: الذي يَركبُ رأْسَه لا يَدْري أَيْنَ   يتَوَجَّه. يقال: خرج يتَكَمَّهُ في الأَرض.
مقاييس اللغة:
(كمه) الكاف والميم والهاء كلمةٌ واحدة، وهو الكَمَه، وهو العَمَى يُولَدُ به الإنسان، وقد يكون من عَرَض يَعرِضُ. قال سُويد:
كَمِهَتْ عيناهُ حتى ابيضَّتا *** وهو يَلْحَى  نَفسَه لمّا نَزَعْ([1])
القاموس المحيط:
الكَمَهُ، محرَّكةً العَمَى يُولَدُ به الإِنْسانُ، أو عامٌّ كَمِهَ، كفَرِحَ عَمِيَ، وصارَ أعْشَى، و بَصَرُهُ اعْتَرَتْه ظُلْمَةٌ تَطْمِسُ عليه، و النَّهارُ اعْتَرَضَتْ في شَمْسِهِ غُبْرَةٌ، و فلانٌ تَغَيَّرَ لَوْنُهُ، وزالَ عَقْلُهُ. والكُمْهُ، بالضم سَمَكٌ. والمُكَمَّهُ العَيْنَيْنِ، كمُعَظَّمٍ مَنْ لم تَنْفَتِحْ عَيْناهُ.
والكامِهُ: مَنْ يَرْكَبُ رأسَهُ لا يَدْرِي أينَ يَتَوَجَّهُ، كالمُتَكَمِّهِ. وذَهَبَتْ إِبِلُهُ كُمَّيْهَى: كعُمَّيْهَى.
وكَلَأٌ أكْمَهُ: كثيرٌ، لا يُدْرَى أيْنَ يُتَوَجَّهُ له لِكَثْرَتِه.
تاج العروس:
( الكلمه محركة العمى ) الذى ( يولد به الانسان أوعام ) في العمى العارض ومنه قول سويد كمهت عيناه لما ابيضتا * فهو يلحى نفسه لما نزع وربما يستدل بالحديث فانهما يكمهان الابصار وقال ابن برى وقد يجوز أن يكون مستعارا من كمهت الشمس أو من قولهم كمه الرجل إذا سلب عقله قال ومعنى البيت أن الحسد بيض عينيه كما قال رؤبة * بيض عينيه العمى المعمى * وذكر أهل اللغة أن الكلمة يكون خلقة ويكون حادثا بعد بصرو على هذا الوجه الثاني فسر هذا البيت ( كمه ) الرجل ( كفرح ) فهوأ كمه إذا ( عمى و ) أيضا ( صار أعشى ) وهو الذى يبصر بالنهار ولا يبصر بالليل وبه فسر البخاري وقال شراحه كاكثر أهل الغريب انه غلط لا قائل به وقال السهيلي بل هو قول فيه * قلت وهو قول ابن الاعرابي ونسبه الصاغانى الى مجاهد ( و ) كمه ( بصره اعترته ظلمة تتطمس عليه و ) كمه ( النهار اعترضت في شمسه غبرة ) وهو مجاز ( و ) كمه ( فلان تغير لونه ) وهو مجاز ( و ) أيضا ( زال عقله ) وسلب عن
المفضل ( والكمه بالضم سمك ) بحرى ( والمكمه العينين كمعظم من لم تنفتح عيناه ) عن الفراء ( و ) قال أبو سعيد ( الكامه من يركب رأسه لا يدرى أين يتوجه ) نقله الجوهرى وهو مجاز ( كالمتكمه ) يقال خرج يتكمه في الارض ويتقمه أي خرج ضالا لا يدرى أين يتوجه ( وذهبت ابله كميهى كعميهى ) زنه ومعنى ( كلا أكمه ) أي ( كثير لا يدرى أين يتوجه له لكثرته ) كما في الاساس * ومما يستدرك عليه كمهت الشمس إذا علتها غبرة فأظلمت والا كمه المسلوب العقل وكمه لونه تغير وكمه تحير وتردد والا كمه الممسوح العين نقله البخاري عن مجاهد

##### Türkçe

كمه
**كَمِهَ** - **يَكْمَهُ** - **أَكْمَه**
**كَمِهَ** - **يَكْمَه** + varlık + bir şeyden: bir bilgi veya suretten perdelenir, örtülür ve yalıtılır da görme gücü azalır: varlığa ulaşan aydınlık veya nur azalır; bu, nur kaynağı ile varlık arasında bir bulut, bir toz veya bir örtünün engel olması sebebiyledir; bu yüzden onu açıklık ve seçiklikle görmez.
**أَكْمَه**: “**أفعل**” vezninde: **كَمِهَ - يَكْمَهُ**’dan mübalağa ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: gözüne gelen aydınlık ve nurun toz, bulutçuk veya gözlerinde bir zarar sebebiyle engellenmesinden dolayı açıklıkla görmeyen; ve o, kornea yoğunlukları hastalıklarına veya camsı cisme yahut gözün ön kamarasının bulanıklığına benzer.
Ve lafız, “göze aydınlığın ulaşmasının eksikliği sebebiyle görme gücünün eksikliği” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**عَمِيَ - يَعْمَى**، **كَمِهَ - يَكْمَهُ**، **غَطَشَ - يَغْطَشَ**، **عَشَا - يَعْشُو**، **بَرِقَ - يَبْرَقُ**، **مَسَا - يَمْسُو**

أكمه
	﴿“Ve İsrailoğullarına bir elçi olarak: ‘Şüphesiz ben size Rabbinizden bir âyetle geldim; şüphesiz ben size çamurdan kuş sureti gibi bir şey yaratırım, ona üflerim de Allah’ın izniyle kuş olur; **الأكمه**’yi ve **الأبرص**’ı iyileştiririm; ölüleri Allah’ın izniyle diriltirim; yediklerinizi ve evlerinizde biriktirdiklerinizi size haber veririm; eğer müminler iseniz şüphesiz bunda sizin için bir âyet vardır’ (49)”﴾ Âl-i İmrân
	﴿“Hani Allah dedi ki: ‘Ey Meryem oğlu Îsâ, sana ve annene olan nimetimi hatırla: hani seni Rûhu’l-Kudüs ile desteklemiştim; beşikte ve yetişkin iken insanlarla konuşuyordun; hani sana kitabı, hikmeti, Tevrat’ı ve İncil’i öğretmiştim; hani çamurdan kuş sureti gibi bir şey yaratıyordun iznimle; ona üflüyordun da iznimle kuş oluyordu; **الأكمه**’yi ve **الأبرص**’ı iznimle iyileştiriyordun; hani ölüleri iznimle çıkarıyordun; hani İsrailoğullarını senden alıkoymuştum: onlara apaçık delillerle geldiğinde, onlardan inkâr edenler: “Bu ancak apaçık bir sihirdir” demişlerdi’ (110)”﴾ Mâide

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**كمه**] ك م ه: **الأَكْمَهُ**: doğuştan kör olarak doğan; ve “tarab” bâbından **كَمِهَ** olmuştur.

Râgıb
كمه
- **الأكمة**: gözü silinmiş olarak doğan kimsedir; gözü giden kimse için de söylenebilir. Dedi ki:
- 399 - **كَمِهَتْ عيناه حتى ابيضتا**
(Şatrı Süveyd b. Ebî Kâhil’indir; acûzu: **فهو يلحى نفسه لما نزع**
Beyit onun Mufaddaliyât’ındadır. Bkz.: el-Mufaddaliyât s. 20; el-Mücmel 3/770; Tehzîbü’l-Luğa 6/29; Lisân (**كمه**); İbnü’l-Enbârî’nin Ezdâdı s. 374)

Lisân’ın özeti:
1.     Tefsirde: insanın onunla doğduğu körlük.
2.     **كَمِهَتِ الشمسُ**: üzerine bir toz yükseldiği zaman; karardı; körlük tozu üzerine yükseldiği zaman gözün kararması gibi.
3.     Yine caizdir ki, “**كَمهَ الرجلُ**” (aklı elinden alındı) sözlerinden ödünç alınmış olsun; çünkü göz, **الكَمَه** ile nuru elinden alınır.
4.     **الأَكْمَهُ**: gündüz görüp gece görmeyen.
5.     **كَمِهَ النهارُ**: güneşinde bir toz engel olduğu zaman.
6.     **كَمِهَ الرجلُ**: rengi değişti.
7.      **الكامِهُ**: başına buyruk davranan, nereye yöneldiğini bilmeyen; “yeryüzünde **يتَكَمَّهُ** olarak çıktı” denir.

Lisânü’l-ʿArab
● - **كمه**: tefsirde **الكَمَه**: insanın onunla doğduğu körlüktür. **كَمِهَ** görmesi, kesre ile, **كَمَهاً**; ve üzerine silip örten bir karanlık arız olduğu zaman o **أَكْمَه**’dir. Hadiste: “Şüphesiz ikisi gözleri **يُكْمِهانِ** eder”; ve **الأَكْمَهُ**: doğuştan kör olarak doğan. Aziz tenzilde: “ve **الأَكْمَهَ**’yi iyileştirirsin”; fiil fiil gibidir. Bazen şiirde **الكَمَه** arızî körlük olarak gelir; Süveyd dedi ki:
**كَمِهَتْ عَيْناهُ لمّا ابْيَضَّتا،
فهْوَ يَلْحَى نَفْسَه لمّا نَزَعْ**
İbn Berrî dedi ki: “**كَمِهَتِ الشمسُ**: üzerine bir toz yükseldiği zaman; karardı; körlük tozu üzerine yükseldiği zaman gözün kararması gibi” sözünden ödünç alınmış olması caizdir; yine caizdir ki “**كَمهَ الرجلُ**: aklı elinden alındı” sözünden ödünç alınmış olsun; çünkü göz, **الكَمَه** ile nuru elinden alınır. Beytin manası: hasedin onun gözlerini beyazlatmış olmasıdır; Ru’be’nin dediği gibi:
**بَيَّضَ عَيْنيهِ العَمَى المُعَمِّي**
Dil ehli zikretti ki **الكَمَه** yaratılıştan olur ve görmeden sonra sonradan meydana gelen de olur; bu ikinci vecih üzere bu beyit tefsir edilmiştir. İbn Sîde dedi ki: Bazen aklı elinden alınmış kimseye **أَكْمَه** derler; Ru’be dedi ki:
**هَرَّجْتُ فارْتَدَّ ارْتِدادَ الأَكْمَهِ
في غائلاتِ الحائرِ المُتَهْتِهِ**
İbnü’l-A‘râbî: **الأَكْمَهُ** gündüz görüp gece görmeyendir. Ebû’l-Heysem dedi ki: **الأَكْمَهُ** görmeyen kördür; şaşırır ve gidip gelir. Denir ki: **الأَكْمَه** annesinin onu kör doğurduğu kimsedir; ve Ru’be’nin beyti okunmuştur:
**هَرَّجتُ فارْتَدَّ ارْتِدادَ الأَكْمَهِ**
Onu “**الهَرْج**” ile vasfetti ve onun “**هَرْج**” hâlinde **الأَكْمَه** gibi olduğunu zikretti. **كَمِهَ النهارُ**: güneşinde bir toz engel olduğu zaman. **كَمِهَ الرجلُ**: rengi değişti. **الكامِهُ**: başına buyruk davranan, nereye yöneldiğini bilmeyen; “yeryüzünde **يتَكَمَّهُ** olarak çıktı” denir.

Mekâyîsü’l-Luğa:
(**كمه**) **الكاف** ve **الميم** ve **الهاء** tek bir kelimedir; o da **الكَمَه**’dir; insanın onunla doğduğu körlüktür; ve arız olan bir arızdan da olabilir. Süveyd dedi ki:
**كَمِهَتْ عيناهُ حتى ابيضَّتا *** وهو يَلْحَى  نَفسَه لمّا نَزَعْ**([1])

el-Kâmûsü’l-Muhît:
**الكَمَهُ**, harekeli olarak: insanın onunla doğduğu körlük; yahut genel olup **كَمِهَ**; **فَرِحَ** gibi: kör oldu ve **أعشى** oldu; ve görmesine, üzerine silip örten bir karanlık arız oldu; ve gündüze, güneşinde bir toz engel oldu; ve falan kimsenin rengi değişti ve aklı gitti. **الكُمْهُ**, damme ile: bir balıktır. **المُكَمَّهُ العَيْنَيْنِ**, **مُعَظَّم** gibi: iki gözü açılmamış olan.
Ve **الكامِهُ**: başına buyruk davranan, nereye yöneldiğini bilmeyen; **المُتَكَمِّهِ** gibi. “Yeryüzünde **يتكمه** olarak çıktı” denir. Ve develeri **كُمَّيْهَى** olarak gitti: **عُمَّيْهَى** gibi.
Ve **كَلَأٌ أكْمَهُ**: çoktur; çokluğundan dolayı ona nereye yönelineceği bilinmez.

Tâcü’l-ʿArûs:
(**الكلمه** harekeli olarak **العمى**) ki (insanın onunla doğduğu yahut genel) arızî körlükte; ondan Süveyd’in sözü: **كمهت عيناه لما ابيضتا * فهو يلحى نفسه لما نزع**. Ve belki hadisten delil getirilir: “Şüphesiz ikisi gözleri **يكمهان** eder.” İbn Berrî dedi ki: “**كمهت الشمس**”tan yahut “**كمه الرجل**: aklı elinden alındı” sözünden ödünç alınmış olması caizdir. Dedi ki: Beytin manası, hasedin onun gözlerini beyazlatmış olmasıdır; Ru’be’nin dediği gibi: **بيض عينيه العمى المعمى**. Dil ehli zikretti ki **الكلمة** yaratılıştan olur ve görmeden sonra sonradan meydana gelen de olur; bu ikinci vecih üzere bu beyit tefsir edilmiştir. (**كمه**) adam (**فرح** gibi): o **أ كمه**’dir; eğer (kör oldu ve) ayrıca (gece körü oldu) ve o, gündüz görüp gece görmeyendir; bununla Buhârî tefsir etti; şârihleri, garîbin çoğu gibi, bunun hata olduğunu, bunu söyleyen olmadığını söylediler; Süheylî dedi ki: bilakis o, onda bir sözdür. Dedim ki: o, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; Sâgânî onu Mücâhid’e nisbet etti. (Ve) **كمه**: görmesine, üzerine silip örten bir karanlık arız oldu; (ve) **كمه**: gündüze, güneşinde bir toz engel oldu; bu mecazdır. (Ve) **كمه**: falanın rengi değişti; bu mecazdır. (Ve) ayrıca (aklı gitti) ve ondan alındı…
el-Mufaddal’dan: (**والكمه بالضم سمك**) deniz balığıdır. (**والمكمه العينين كمعظم من لم تنفتح عيناه**) Ferrâ’dan. (Ve) Ebû Saîd dedi ki: (**الكامه** başına buyruk davranan, nereye yöneldiğini bilmeyendir); Cevherî nakletti; bu mecazdır. (**كالمتكمه**) “yeryüzünde **يتكمه** ve **يتقمه** olarak çıktı” denir; yani şaşkın olarak çıktı, nereye yöneldiğini bilmez. (Ve develeri **كميهى** olarak gitti, **عميهى** gibi) vezni ve manası. (**كلا أكمه**) yani (çok; çokluğundan dolayı ona nereye yönelineceği bilinmez) Esâs’ta olduğu gibi. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **كمهت الشمس**: üzerine bir toz yükseldiği zaman karardı; ve **الأ كمه**: aklı elinden alınmış; ve **كمه**: rengi değişti; ve **كمه**: şaşırdı ve gidip geldi; ve **الأ كمه**: gözü silinmiş; Buhârî bunu Mücâhid’den nakletti.
