# كمه — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%85%D9%87/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كمه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%87.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كمه

: ( الكَمَهُ ، محرّكةً : العَمَى ) الذي ( يُولَدُ به الإنْسانُ ، أَو عامٌّ ) في العَمَى العارِضِ ؛ ومنه قوْلُ سُوَيدٍ :
كَمِهَتْ عَيْناهُ لمَّا ابْيَضَّتافهْوَ يَلْحَى نَفْسَه لمَّا نَزَعْورُبَّما يستدلُّ بالحدِيثِ : ( فإنَّهما يَكْمِهانِ الأبْصارَ ) .
وقالَ ابنُ بَرِّي : وقد يَجوزُ أَنْ يكونَ مُسْتعاراً مِن كَمِهَتِ الشمسُ ، أَو مِن قَوْلِهم كَمِهَ الرَّجُلُ إذا سُلِبَ عَقْلُه ، قالَ : ومعْنَى البَيْتِ أَنَّ الحَسَدَ بَيَّضَ عَيْنَيْه ؛ كما قالَ رُؤْبَة :
بَيّضَ عَيْنَيْه العَمَى المُعَمِّي وذَكَرَ أَهْلُ اللغَةِ : أَنَّ الكَمَهَ يكونُ خِلْقةً ويكونُ حادِثاً بعْدَ بَصَرٍ ، وعلى هذا الوَجْهِ الثاني فُسِّر هذا البَيْتُ .
( كَمِهَ ) الرَّجُلُ ، ( كفَرِحَ ) ، فهو أَكْمَه : إذا ( عَمِيَ .
( و ) أَيْضاً : ( صارَ أَعْشَى ) ، وهو الذي يُبْصِرُ بالنهارِ ولا يُبْصِرُ بالليْلِ ، وبه فَسَّرَ البُخارِي .
وقالَ شرَّاحُه كأكْثَر أَهْل الغَريبِ : إنَّه غَلَطٌ لا قائِلَ به .
وقالَ السّهيليّ : بلْ هو قَوْل فيه .

قُلْتُ : وهو قَوْلُ ابنِ الأعْرابيّ ونَسَبَه الصَّاغانيُّ إلى مُجاهِدٍ .
( و ) كَمِهَ ( بَصَرُهُ : اعْتَرَتْهُ ظُلْمَةٌ تَطْمِسُ عليه .
( و ) كَمِهَ ( النَّهارُ : اعْتَرَضَتْ في شَمْسِهِ غُبْرَةٌ ) ، وهو مجازٌ .
( و ) كَمِهَ ( فلانٌ : تَغَيَّرَ لَوْنُه ) ؛ ) وهو مجازٌ .
( و ) أَيْضاً : ( زَالَ عَقْلُهُ ) وسُلِبَ ؛ عن المُفَضَّل .
( والكُمْهُ ، بالضَّمِّ : سَمَكٌ ) بَحْريٌّ .
( والمُكَمَّهُ العَيْنَيْن ، كمُعَظَّمٍ : مَنْ لم تَنْفَتِحْ عَيْناهُ ) ؛ ) عن الفرَّاء .
( و ) قالَ أَبو سعيدٍ : ( الكامِهُ مَنْ يَرْكَبُ رأْسَهُ لا يَدْرِي أَيْنَ يَتَوجَّهُ ) ؛ ) نَقَلَهُ الجوْهرِيُّ ، وهو مجازٌ .
( كالمُتَكَمِّهِ ) . ) يقالُ : خَرَجَ يَتَكَمَّهُ في الأرضِ ويَتَقَمَّهُ ، أَي خَرَجَ ضالاًّ لا يَدْرِي أَيْنَ يَتَوَجَّهُ .
( وذَهَبَتْ إبِلُهُ كَعُمَّيْهَى ، كعُمَّيْهَى ) زِنَةً ومعْنًى .
( و ) مِن المجازِ : ( كَلَلأٌ أَكْمَهُ ) : ) أَي ( كثيرٌ لا يُدْرَى أَيْنَ يُتَوَجَّهُ له لِكَثْرَتِهِ ) ؛ ) كما في الأساسِ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
كَمِهَتِ الشمسُ : إذا عَلَتْها غُبْرَةٌ فأَظْلَمَتْ .
والأَكْمَهُ : المَسْلوبُ العَقْلِ .
وكَمِهَ لَوْنُه : تَغَيَّرَ .
وكَمِهَ : تَحَيَّرَ وتَرَدَّدَ .
والأَكْمَهُ : المَمْسوحُ العَيْنِ ؛ نَقَلَهُ البُخارِي عن مُجاهِد .

### Türkçe

: (**الكَمَهُ**), harekeli olarak: (**العَمَى**)dır; ki (**يُولَدُ به الإنْسانُ ، أَو عامٌّ**) doğuştan insanın onunla doğduğu (körlük)tir; yahut ârızî körlükte de genel (bir ad)dır. Ondan, Süveyd’in sözü:
كَمِهَتْ عَيْناهُ لمَّا ابْيَضَّتافهْوَ يَلْحَى نَفْسَه لمَّا نَزَعْ
Ve belki hadîsle istidlâl olunur: (**فإنَّهما يَكْمِهانِ الأبْصارَ**).

İbn Berrî dedi: Ve câiz olur ki, (**كَمِهَتِ الشمسُ**) “güneş”ten, yahut onların “adam” hakkında (**كَمِهَ الرَّجُلُ**) dediği, aklı elinden alındığı zaman, ondan istiâre edilmiş olsun; dedi: Beytin mânâsı, hasedin iki gözünü beyazlatmış olmasıdır; nitekim Ru’be dedi:
بَيّضَ عَيْنَيْه العَمَى المُعَمِّي
Dil ehli zikretti: (**الكَمَهَ**) yaratılıştan olur ve görmeden sonra sonradan meydana gelen olur; işte bu ikinci vecih üzere bu beyt tefsir edildi.

(**كَمِهَ**) adam, (**كفَرِحَ**) (vezninde), o hâlde o **أَكْمَه**’dir: (**عَمِيَ**) olduğu zaman.

(**و**) ayrıca: (**صارَ أَعْشَى**) oldu; ve o, gündüz görüp gece görmeyen kimsedir; ve onunla Buhârî tefsir etti.

Şârihleri, garîb ehlinin çoğu gibi, dedi: O, kendisiyle söyleyen bulunmayan bir hatadır.

Süheylî dedi: Bilakis, onda bir söz vardır.

قُلْتُ: Ve o, İbnü’l-A‘râbî’nin sözüdür; Sâgânî onu Mücâhid’e nisbet etti.

(**و**) (**كَمِهَ**) (**بَصَرُهُ**): ona, üzerinde (görmeyi) silip örten bir karanlık ârız oldu.

(**و**) (**كَمِهَ**) (**النَّهارُ**): güneşinde bir toz bulutu arız oldu; ve o mecazdır.

(**و**) (**كَمِهَ**) (**فلانٌ**): rengi değişti; ve o mecazdır.

(**و**) ayrıca: (**زَالَ عَقْلُهُ**) ve (aklı) alındı; Müfaddal’den.

(**والكُمْهُ**), zamme ile: deniz (balığı) olan bir (**سَمَكٌ**)tır.

(**والمُكَمَّهُ العَيْنَيْن**), (**كمُعَظَّمٍ**) (vezninde): iki gözü açılmamış kimse; Ferrâ’dan.

(**و**) Ebû Saîd dedi: (**الكامِهُ مَنْ يَرْكَبُ رأْسَهُ لا يَدْرِي أَيْنَ يَتَوجَّهُ**); Cevherî onu nakletti; ve o mecazdır.

(**كالمُتَكَمِّهِ**). Denir: Yerde (**يَتَكَمَّهُ**) ve (**يَتَقَمَّهُ**) olarak çıktı; yani, nereye yöneleceğini bilmeyen şaşkın olarak çıktı.

(**وذَهَبَتْ إبِلُهُ كَعُمَّيْهَى ، كعُمَّيْهَى**) vezin ve mânâ bakımından.

(**و**) mecazdan: (**كَلَلأٌ أَكْمَهُ**): yani (**كثيرٌ لا يُدْرَى أَيْنَ يُتَوَجَّهُ له لِكَثْرَتِهِ**) — Esâs’ta olduğu gibi.

Ona istidrâk olunanlardandır:
(**كَمِهَتِ الشمسُ**): üzerine bir toz bulutu yükseldi de karardı, olduğu zaman.
(**والأَكْمَهُ**): aklı alınmış olan.
(**وكَمِهَ لَوْنُه**): değişti.
(**وكَمِهَ**): şaşırdı ve tereddüt etti.
(**والأَكْمَهُ**): gözü silinmiş olan; Buhârî onu Mücâhid’den nakletti.
