# كمي — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%85%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كمي

كَمى الشيءَ وتَكَمَّاه: سَتَرَه؛ وقد تَأَوَّل بعضهم قوله: بَلْ لو شَهِدْتَ الناسَ إِذْ تُكُمُّوا
إِنه من تَكَمَّيت الشيء. وكَمَى الشهادة يَكْمِيها كَمْياً وأَكْماها: كَتَمَها وقَمَعَها؛ قال كثيِّر:
وإِني لأَكْمِي الناسَ ما أَنا مُضْمِرٌ،
مخَافَةَ أَن يَثْرَى بِذلك كاشِحُ
يَثْرى: يَفْرَح. وانْكَمَى أَي اسْتَخْفى. وتَكَمَّتْهم الفتنُ إِذا غَشِيَتْهم. وتَكَمَّى قِرْنَه: قَصَده، وقيل: كلُّ مَقْصود مُعْتَمَد مُتَكَمّىً. وتَكَمَّى: تَغَطَّى. وتَكَمَّى في سِلاحه: تَغَطَّى به. والكَمِيُّ: الشجاع المُتَكَمِّي في سِلاحه لأَنه كَمَى نفسه أَي ستَرها بالدِّرع والبَيْضة، والجمع الكُماة، كأَنهم جمعوا كامياً مثل قاضِياً وقُضاة. وفي الحديث: أَنه مر على أَبواب دُور مُسْتَفِلة فقال اكْموها، وفي رواية: أَكِيمُوها أَي استُرُوها لئلا تقع عيون الناس عليها. والكَمْوُ: الستر (* قوله« والكمو الستر» هذه عبارة النهاية ومقتضاها أن يقال كما يكمو.) ، وأَما أَكِيموها فمعناه ارْفَعُوها لئلا يَهْجُم السيل عليها، مأْخوذ من الكَوْمة وهي الرَّمْلة المُشْرِفة، ومن الناقة الكَوْماء وهي الطَّويلة السَّنام، والكَوَمُ عِظَم في السنام. وفي حديث حذيفة: للدابة ثلاث خَرَجاتٍ ثم تَنْكَمِي أَي تستتر، ومنه قيل للشجاع كَمِيّ لأَنه استتر بالدرع، والدابةُ هي دابةُ الأَرض التي هي من أَشراط الساعة؛ ومنه حديث أَبي اليَسَر: فجِئْته فانْكَمى مني ثم ظهر.
والكَمِيُّ: اللابسُ السلاحِ، وقيل: هو الشجاع المُقْدِمُ الجَريء، كان عليه سلاح أَو لم يكن، وقيل: الكَمِيُّ الذي لا يَحِيد عن قِرنه ولا يَرُوغ عن شيء، والجمع أَكْماء؛ وأَنشد ابن بري لضَمْرة بن ضَمرة: تَرَكْتَ ابنتَيْكَ للمُغِيرةِ، والقَنا
شَوارعُ، والأَكْماء تَشْرَقُ بالدَّمِ
فأَما كُماةٌ فجمع كامٍ، وقد قيل إِنَّ جمع الكَمِيِّ أَكْماء وكُماة. قال أَبو العباس: اختلف الناس في الكَمِيِّ من أَي شيء أُخذ، فقالت طائفة: سمي كَمِيّاً لأَنه يَكْمِي شجاعته لوقت حاجته إِليها ولا يُظهرها مُتَكَثِّراً بها، ولكن إِذا احتاج إِليها أَظهرها، وقال بعضهم: إِنما سمي كَمِيّاً لأَنه لا يقتل إِلا كَمِيّاً، وذلك أَن العرب تأْنف من قتل الخسيس، والعرب تقول: القوم قد تُكُمُّوا والقوم قد تُشُرِّفُوا وتُزُوِّروا إِذا قُتل كَمِيُّهم وشَريفُهم وزَوِيرُهم. ابن بزُرْج: رجل كَمِيٌّ بيِّن الكَماية، والكَمِيُّ على وجهين: الكَمِيُّ في سلاحه، والكَمِيُّ الحافظ لسره. قال: والكامي الشهادة الذي يَكْتُمها. ويقال: ما فلان بِكَمِيٍّ ولا نَكِيٍّ أَي لا يَكْمِي سرّه ولا يَنْكِي عَدُوَّه. ابن الأَعرابي: كل من تعمَّدته فقد تَكَمَّيته. وسمي الكَمِيُّ كَمِيّاً لأَنه يَتَكَمَّى الأَقران أَي يتعمدهم. وأَكْمَى: سَتَر منزله عن العيون، وأَكْمى: قتَل كَمِيَّ العسكر. وكَمَيْتُ إِليه: تقدمت؛ عن ثعلب.
والكِيمياء، معروفة مثال السِّيمياء: اسم صنعة؛ قال الجوهري: هو عربي، وقال ابن سيده: أَحسبها أَعجمية ولا أَدري أَهي فِعْلِياء أَم فِيعِلاء. والكَمْوى، مقصور: الليلة القَمْراء المُضِيئة؛ قال:
فَباتُوا بالصَّعِيدِ لهم أُجاجٌ،
ولو صَحَّتْ لنا الكَمْوى سَرَينا
التهذيب: وأَما كما فإِنها ما أُدخل عليها كاف التشبيه، وهذا أَكثر الكلام، وقد قيل: إِن العرب تحذف الياء من كَيْما فتجعله كما، يقول أَحدهم لصاحبه اسْمع كما أُحَدِّثك، معناه كَيْما أُحَدِّثك، ويرفعون بها الفعل وينصبون؛ قال عدي:
اسْمَعْ حَدِيثاً كما يَوْماً تُحَدِّثه
عن ظَهْرِ غَيْبٍ، إِذا ما سائلٌ سالا
من نصب فبمعنى كَيْ، ومن رفع فلأَنه لم يلفظ بكى، وذكر ابن الأَثير في هذه الترجمة قال: وفي الحديث من حَلَف بِملَّةٍ غير مِلَّة الإِسلام كاذباً فهو كما قال؛ قال: هو أَن يقول الإِنسان في يَمينه إِن كان كذا وكذا فهو كافر أَو يهوديّ أَو نصراني أَو بَريء من الإِسلام، ويكون كاذباً في قوله، فإِنه يصير إِلى ما قاله من الكفر وغيره، قال: وهذا وإن كان يَنعقد به يمين، عند أَبي حنيفة، فإِنه لا يوجب فيه إِلا كفَّارة اليمين، أَما الشافعي فلا يعدّه يميناً ولا كفَّارة فيه عنده. قال: وفي حديث الرؤية فإِنكم تَرَوْنَ ربكم كما تَرَوْنَ القمَر ليلة البدْر، قال: وقد يُخيل إِلى بعض السامعين أَن الكاف كاف التشبيه للمَرْئىّ، وإِنما هو للرُّؤية، وهي فعل الرّائي، ومعناه أَنكم ترون ربكم رُؤية ينزاح معها الشك كرؤيتكم القمر ليلة البدر لا تَرتابون فيه ولا تَمْتَرُون. وقال: وهذان الحديثان ليس هذا موضعهما لأَن الكاف زائدة على ما، وذكرهما ابن الأَثير لأَجل لفظهما وذكرناهما نحن حفظاً لذكرهما حتى لا نخل بشيء من الأُصول.

### Türkçe

**كَمى** şeyi ve **تَكَمَّاه**: onu örttü; ve bazısı onun şu sözünü te’vil etti:
بَلْ لو شَهِدْتَ الناسَ إِذْ تُكُمُّوا
Onun, “**تَكَمَّيت** şeyi”nden olduğu (şeklinde). Ve **كَمَى** şehadeti **يَكْمِيها** **كَمْياً** ve **أَكْماها**: onu gizledi ve bastırdı; Kesîr dedi ki:
وإِني لأَكْمِي الناسَ ما أَنا مُضْمِرٌ،
مخَافَةَ أَن يَثْرَى بِذلك كاشِحُ
**يَثْرى**: sevinir. Ve **انْكَمَى** yani gizlendi. Ve fitneler onları **تَكَمَّتْهم**; onları kapladığı zaman. Ve **تَكَمَّى** akranını: ona yöneldi, ve denildi ki: her kasdedilen, dayanılan (şey) **مُتَكَمّىً**dır. Ve **تَكَمَّى**: örtündü. Ve **تَكَمَّى في سِلاحه**: onunla örtündü. Ve **الكَمِيُّ**: zırhında **المُتَكَمِّي** olan yiğit; çünkü o, kendisini **كَمَى** etti, yani onu zırh ve miğfer ile örttü; çoğulu **الكُماة**; sanki **كامياً**yı, **قاضِياً** ve **قُضاة** gibi cem ettiler. Ve hadiste: alçak (seviyede) olan evlerin kapıları üzerine uğradı da “**اكْموها**” dedi; bir rivayette: “**أَكِيمُوها**” yani insanların gözleri onların üzerine düşmesin diye onları örtün. Ve **الكَمْوُ**: örtme
(* “**والكمو الستر**” sözü, nihâye’nin ibaresidir; onun gereği, “**كما يكمو**” denilmesidir.)
; ama “**أَكِيموها**”nın manası: sel onların üzerine ansızın basmasın diye onları yükseltin; **الكَوْمة**dan alınmıştır ki o, yüksekçe kum tepesidir; ve **الناقة الكَوْماء**dan, ki o, hörgücü uzun olandır; ve **الكَوَمُ** hörgüçte büyüklüktür. Ve Huzeyfe hadisi: binek hayvanı için üç çıkış vardır, sonra **تَنْكَمِي** yani örtünür; bundan dolayı yiğide **كَمِيّ** denildi, çünkü zırhla örtündü; ve binek hayvanı, kıyamet alâmetlerinden olan yerin hayvanıdır; ve bundan Ebû’l-Yeser hadisi: ona geldim de benden **انْكَمى** etti, sonra göründü.
Ve **الكَمِيُّ**: silah giyen; ve denildi: o, silahı olsun olmasın, atılgan cesur yiğittir; ve denildi: **الكَمِيُّ**, akranından sapmayan ve hiçbir şeyden kaçamak yapmayan kimsedir; çoğulu **أَكْماء**; ve İbn Berrî, Damra b. Damra için şu beyti okudu:
تَرَكْتَ ابنتَيْكَ للمُغِيرةِ، والقَنا
شَوارعُ، والأَكْماء تَشْرَقُ بالدَّمِ
Ama **كُماةٌ** ise **كامٍ**ın cemidir; ve denilmiştir ki **الكَمِيِّ**nin cemi **أَكْماء** ve **كُماة**dır. Ebû’l-Abbâs dedi: insanlar **الكَمِيِّ** hakkında, hangi şeyden alındığı hususunda ihtilaf ettiler; bir taife dedi ki: ona **كَمِيّ** denildi, çünkü o, ihtiyacı olduğu vakte kadar yiğitliğini **يَكْمِي** eder ve onunla çokluk taslayarak onu ortaya koymaz; fakat ona ihtiyaç duyduğunda onu ortaya koyar. Ve bazısı dedi ki: ona ancak **كَمِيّاً** öldürdüğü için **كَمِيّ** denildi; bu da şudur: Araplar, aşağı kimseyi öldürmekten çekinir. Ve Araplar der ki: “kavim **تُكُمُّوا** etti” ve “kavim **تُشُرِّفُوا** etti” ve “**تُزُوِّروا** etti”; onların **كَمِيُّ**si, şerifi ve **زَوِيرُ**leri öldürüldüğü zaman. İbn Buzurc: **رجل كَمِيٌّ**; **الكَماية**si açık (belli). Ve **الكَمِيُّ** iki vech üzeredir: silahında olan **الكَمِيُّ**, ve sırrını koruyan **الكَمِيُّ**. Dedi ki: ve şehadeti **الكامي** olan, onu **يَكْتُمها** edendir. Ve denilir: falan kimse **بِكَمِيٍّ** değildir ve **نَكِيٍّ** değildir; yani sırrını **يَكْمِي** etmez ve düşmanını **يَنْكِي** etmez. İbnü’l-A‘râbî: her kimi kasdettiysen, onu **تَكَمَّيته** etmişsindir. Ve **الكَمِيُّ**, **كَمِيّ** diye adlandırıldı; çünkü o, akranları **يَتَكَمَّى** eder, yani onları kasdeder. Ve **أَكْمَى**: evini gözlerden örttü; ve **أَكْمى**: ordunun **كَمِيَّ**sini öldürdü. Ve **كَمَيْتُ إِليه**: ilerledim; Sa‘leb’den.
Ve **الكِيمياء**, **السِّيمياء** misali, bilinen (bir şeydir): bir sanatın adı; Cevherî dedi: o Arapçadır; İbn Sîde dedi: ben onu yabancı (kökenli) sanıyorum ve bilmiyorum, **فِعْلِياء** mı yoksa **فِيعِلاء** mı.
Ve **الكَمْوى**, maksûr: aydınlık, parlak ay ışıklı gece; dedi ki:
فَباتُوا بالصَّعِيدِ لهم أُجاجٌ،
ولو صَحَّتْ لنا الكَمْوى سَرَينا
**التهذيب**: ama **كما** ise, ona teşbih **كاف**’ı sokulmuş olan **ما**dır; bu, sözün çoğudur. Ve denilmiştir ki: Araplar **كَيْما**dan **الياء**yı hazfeder de onu **كما** yapar; birisi arkadaşına “dinle, **كما** sana anlatıyorum” der; manası: “**كَيْما** sana anlatayım”dır; ve onunla fiili ref‘ ederler ve nasb ederler; ‘Adî dedi ki:
اسْمَعْ حَدِيثاً كما يَوْماً تُحَدِّثه
عن ظَهْرِ غَيْبٍ، إِذا ما سائلٌ سالا
Nasb eden, **كَيْ** manasınadır; ref‘ eden ise, **كى**yı telaffuz etmediği içindir. Ve İbnü’l-Esîr bu tercemede zikretti, dedi ki: ve hadiste: İslâm milleti dışında bir millet üzerine yalan olarak yemin eden, dediği gibidir; dedi ki: insan yemîninde “eğer şöyle şöyle ise o kâfirdir yahut yahudidir yahut hristiyandır yahut İslâm’dan berîdir” demesidir; ve sözünde yalancı olur; böylece küfür ve başkası olarak söylediği şeye döner. Dedi ki: bu, Ebû Hanîfe’ye göre, onunla bir yemin bağlanırsa da, onda ancak yemin kefâreti gerekir; Şâfiî ise onu yemin saymaz ve onda kefâret yoktur, onun yanında. Dedi ki: ve rü’yet hadisi: “Rabbinizi, dolunay gecesi ayı gördüğünüz gibi göreceksiniz”; dedi ki: bazı dinleyenlere, **الكاف**ın görülen için teşbih **كاف**’ı olduğu hayal edilebilir; halbuki o, rü’yet içindir; o da görenin fiilidir. Manası: Rabbinizi, şüphenin onunla giderildiği bir rü’yetle göreceksiniz; dolunay gecesi ayı görmeniz gibi; onda şüphe etmezsiniz ve tereddüt etmezsiniz. Ve dedi ki: bu iki hadis, onların yeri burası değildir; çünkü **الكاف**, **ما** üzerine zâiddir. İbnü’l-Esîr onları, lafızları sebebiyle zikretti; biz de onları, asıllardan hiçbir şeyi eksiltmeyelim diye, onların zikrini korumak için zikrettik.
