# كمي — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%8A/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%85%D9%8A/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%8A.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: كمي

(باب الكاف والميم وما يثلثهما)
(كمن)  الكاف والميم والنون أصيلٌ يدلُّ على استخفاءٍ. يقال: كَمَنَ الشَّيء كُموناً. واشتقاقُ الكَمِين في الحرب من هذا. وزعم ناسٌ أنَّ النّاقةَ الكَمُونَ: الكَتُومُ اللِّقاح، وهي إذا لَقِحَت لم تَشُل بذَنبها. وحُزْنٌ مُكتمِنٌ في القَلب كأنَّه مُستَخفٍ. والكُمْنة: داءٌ في العين من بَقِيَّة رمَد.
(كمه)  الكاف والميم والهاء كلمةٌ واحدة، وهو الكَمَه، وهو العَمَى يُولَدُ به الإنسان، وقد يكون من عَرَض يَعرِضُ. قال سُويد:
كَمِهَتْ عيناهُ حتى ابيضَّتا *** وهو يَلْحَى  نَفسَه لمّا نَزَعْ([1])(كمي)  الكاف والميم والحرف المعتلُّ يدلُّ على خفاءِ شيء. وقد يدخل فيه بعضُ المهموز. من ذلك كمَى فلانٌ الشّهادةَ، إذا كَتَمها. ولذلك سُمِّي الشُّجاعُ الكميّ. قالوا: هو الذي يتكمَّى في سِلاحِه، أي يتغطَّى به. يقال تكَمَّتِ الفتنةُ الناسَ، إذا غَشيتْهم.
وأمّا المهموز فذكروا أنّ العرب تقول: كمِئت عن الأخبار أكْمأُ عنها، إذا جَهِلتَها.
وأمَّا المهموز فليس من هذا الباب وإنَّما هو نَبتٌ. وقد قُلنا إنَّ ذلك لا ينقاسُ أكثَرُه. فالكمأة معروفةٌ، والواحد كَمْءٌ. وهذا نادرٌ أن تكونَ في الجمع هاءٌ ولا تكونَ في الواحدة. ويقال: كَمَأْتُ القوم: أطعمتهم الكَمْأة. ومما يجوز أن يُقاسَ على هذا قولُهم: كمِئَتْ رِجْلي: تَشقَّقَتْ. ولعلَّ الكَمأة تُسمَّى لانشقاق الأرض عنها. ويقولون: أكْمَأَت فلاناً السِّنُّ: شيَّخَتْه.
ومما شذَّ عن هذا الأصل أكْمَأَ على الأمر، إذا عَزَم عليه.
(كمت)  الكاف والميم والتاء كلمةٌ صحيحة تدلُّ على لونٍ من الألوان من ذلك الكُمْتَة، وهي لونٌ ليس بأشقَرَ ولا أدهم. يقال: فرسٌ كُمَيْت. ولم يجئْ إلا كذا على صورة المصغَّر. والكميت: الخمر فيها سوادٌ وحُمرة.
(كمح)  الكاف والميم والحاء كلماتٌ لا تنقاس، وفي بعضها شكّ، غير أنَّا ذكرنا ما ذكروه. قالوا: أكْمَحَ الكَرْمُ، إذا تحرّك للإيراق. وقالوا: رجلٌ كَوْمَح: عظيم الأليَتَين. ويقولون: كَمَح الفرسَ، إذا كبَحَه.
(كمر)  الكاف والميم والراء كلمةٌ، يقولون: رجلٌ مكمور، وهو الذي يُصِيب الخاتِنُ طرَف كَمَرتِه.
(كمز)  الكاف والميم والزاء ليس بشيء. ويقولون: الكُمْزة: الكُتْلة من التَّمر.
(كمش)  الكاف والميم والشين أصلٌ صحيح يدلُّ على لَطافةٍ وصِغَر. يقولون *للشّاة الصَّغيرة الضَّرع كَمْشَة. وفرسٌ كَمِيشٌ: صغير الجُرْدان. ثمَّ يقال للرَّجُل العَزُومِ الماضي: كَمْشٌ، ينسَبُ في ذلك إلى لطافةٍ وخِفّة. يقال كَمُشَ كَماشَةً([2]). وربَّما قالوا: كَمَشه بالسَّيف، إذا قَطع أطرافه([3]).
(كمع)  الكاف والميم والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على اطمئنان وسكون. زعموا أنَّ الكِمْع: البيت؛ يقال هو في كِمْعه أي بَيتِه. وسُمِّي كمعاً لأنَّه يُسكَن. ومن الباب الكميع، وهو الضَّجيع، يقال كامَعَها، إذا ضاجَعَها. والمُكامَعة التي في الحديث، وقد نُهيَ عنها: أن يُضاجِع الرّجُلُ الرّجُلَ لا سِتْرَ بينهما([4]).
وقال في الكميع:
وَهَبَّت الشَّمْأَلُ البليلُ وإذْ *** باتَ كميعُ الفَتاة مُلتفِِعا([5])والكِمْع: المطمئنُّ من الأرض.
(كمل)  الكاف والميم واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على تمام الشيء. يقال: كَمَل الشيءُ وكَمُل فهو كاملٌ، أي تامّ. وأكملتُه أنا. قال الله تعالى: ﴿الْيَوْمَ أكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ﴾ [المائدة 3].
--------------ـــ
([1]) أنشده في المجمل واللسان (كمه) والمفضليات (1: 198).
([2]) ويقال أيضاً: كمش كمشا، من باب فرح.
([3]) هذا مما ورد في القاموس، ولم يرد في اللسان.
([4]) في اللسان: "وفي الحديث نهى عن المكامعة والمكاعمة. فالمكامعة أن ينام الرجل مع الرجل والمرأة مع المرأة في إزار واحد تماس جلودهما لا حاجز بينهما".
([5]) البيت لأوس بن حجر في ديوانه 13 واللسان (كمع).

ـ

### Türkçe

(كaf ve **ميم** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)
(**كمن**)  **الكاف** ve **الميم** ve **النون** aslîdir; bir gizlenmeye delâlet eder. Denir: **كَمَنَ** şey **كُموناً**. Ve savaşta **الكَمِين**’in اشتقاقı bundan(dır). Ve bir topluluk, **النّاقةَ الكَمُونَ**’un: **الكَتُومُ اللِّقاح** olduğunu zannetmiştir; o, gebe kaldığı vakit kuyruğuyla kaldırmaz. Ve kalpte gizlenen bir hüzün; sanki o gizlenmiş. Ve **الكُمْنة**: gözde, artakalan çapaktan (doğan) bir hastalıktır.

(**كمه**)  **الكاف** ve **الميم** ve **الهاء** bir tek kelimedir; o da **الكَمَه**’dir; o, insanın onunla doğduğu körlüktür; ve bir arızadan, arız olan(şey)den de olur. Süveyd dedi:
**كَمِهَتْ** gözleri, ta ki ikisi beyazladı *** ve o, çekip aldığı vakit nefsini ayıplar

([1])(**كمي**)  **الكاف** ve **الميم** ve illetli harf, bir şeyin gizliliğine delâlet eder. Ve ona bazı hemzeli(ler) de dâhil olabilir. Bundan: falan **كمَى** şehâdeti; onu gizlediği vakit. Bundan dolayı yiğide **الكميّ** adı verildi. Dediler: o, silâhının içinde **يتكمَّى** eden kimsedir; yani onunla örtünür. Denir: fitne insanları **تكَمَّتِ**; onları kapladığı vakit.

Hemzeli olana gelince: Arapların dediğini zikrettiler: haberlerden **كمِئت**; onlardan **أكْمأُ**; onları bilmediğin vakit.

Hemzeli olana gelince: bu bâbdan değildir; ancak o bir bitkidir. Ve biz demiştik ki bunun çoğu kıyas edilmez. Şu hâlde **الكمأة** mâlûmdur; tekili **كَمْءٌ**’dür. Ve bu, cem‘de bir **هاء** olup tekilde olmaması bakımından nâdirdir. Ve denir: kavmi **كَمَأْتُ**: onlara **الكَمْأة** yedirdim. Ve bunun üzerine kıyas edilmesi câiz olan şeylerden: onların sözü: ayağım **كمِئَتْ**: çatladı. Ve belki **الكَمأة**, yerin ondan yarılıp çıkması sebebiyle adlandırılır. Ve derler: yaş falanı **أكْمَأَت**: onu ihtiyarlattı.

Bu asıldan şâz olan şeylerden: işe **أكْمَأَ**; ona azmettiği vakit.

(**كمت**)  **الكاف** ve **الميم** ve **التاء** sahih bir kelimedir; renklerden bir renge delâlet eder. Bundan **الكُمْتَة**; o, ne sarımtırak ne de koyu siyah olan bir renktir. Denir: **كُمَيْت** bir at. Ancak küçültme sûreti üzere böyle gelmiştir. Ve **الكميت**: içinde siyahlık ve kızıllık bulunan şaraptır.

(**كمح**)  **الكاف** ve **الميم** ve **الحاء** kıyas edilmez kelimelerdir; ve bazısında şüphe vardır; ancak biz onların zikrettiklerini zikrettik. Dediler: asma **أكْمَحَ**; yapraklanmaya hareket ettiği vakit. Ve dediler: **كَوْمَح** bir adam: iki kalçası büyük. Ve derler: atı **كَمَح**; onu gemlediği vakit.

(**كمر**)  **الكاف** ve **الميم** ve **الراء** bir kelimedir; derler: **مكمور** bir adam; o, sünnetçinin onun **كَمَرتِه**’sinin ucuna isabet ettiği kimsedir.

(**كمز**)  **الكاف** ve **الميم** ve **الزاء** bir şey değildir. Ve derler: **الكُمْزة**: hurmadan bir kütledir.

(**كمش**)  **الكاف** ve **الميم** ve **الشين** sahih bir asıldır; inceliğe ve küçüklüğe delâlet eder. Derler: küçük memeli koyuna **كَمْشَة**. Ve **كَمِيشٌ** bir at: iki testisi küçük. Sonra, azimli, ileri giden adama **كَمْشٌ** denir; bunda inceliğe ve hafifliğe nisbet edilir. Denir: **كَمُشَ** **كَماشَةً**([2]). Ve bazen derler: onu kılıçla **كَمَشه**; uçlarını kestiği vakit([3]).

(**كمع**)  **الكاف** ve **الميم** ve **العين** sahih bir asıldır; yerleşmeye ve sükûna delâlet eder. Zannettiler ki **الكِمْع**: evdir; denir: o, **كِمْعه**’ndedir; yani evindedir. Ve ona **كمعاً** adı verildi; çünkü onda oturulur. Bâbdan: **الكميع**; o, birlikte yatan(kimse)dir. Denir: onu **كامَعَها**; onunla yattığı vakit. Ve hadiste olan **المُكامَعة**; ondan nehyedilmiştir: erkeğin erkeğe, aralarında örtü olmaksızın, yatmasıdır([4]).

**الكميع** hakkında dedi:
Ve kuzey rüzgârı esti; gece(leyin) ve o vakit *** kızın **كميعُ**’i bürünmüş olarak geceledi([5])
Ve **الكِمْع**: yerin alçak (çukur) olan kısmıdır.

(**كمل**)  **الكاف** ve **الميم** ve **اللام** sahih bir asıldır; şeyin tamam oluşuna delâlet eder. Denir: şey **كَمَل** ve **كَمُل**; o, **كاملٌ**’dir; yani tam. Ve ben onu **أكملتُه**. Allah Teâlâ dedi: ﴿الْيَوْمَ أكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ﴾ [المائدة 3].
--------------ـــ
([1]) Onu **المجمل** ve **اللسان** (**كمه**) ve **المفضليات** (1: 198)’de şâhid olarak getirdi.
([2]) Ayrıca denir: **كمش** **كمشا**; **فرح** bâbından.
([3]) Bu, **القاموس**’ta vârid olanlardandır; **اللسان**’da vârid olmamıştır.
([4]) **اللسان**’da: “Ve hadiste **المكامعة** ve **المكاعمة**’den nehyetti. Şu hâlde **المكامعة**: erkeğin erkekle ve kadının kadınla tek bir örtü içinde uyumasıdır; derileri birbirine temas eder; aralarında bir engel yoktur.”
([5]) Beyit, divanında 13’te ve **اللسان** (**كمع**)’da Evs b. Hacer’indir.
