# كمي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%85%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كمي

: ( ي > ( *!كَمَى )فلان شهادته كرمى *!يَكْمِيها :إذا كتمها نقله الجوهري وابن سيده ، زاد الأخير:وقمعها *!كَأَكْمَى نقله الأزهري وابن سيده عن ابن الأعرابي و *!كَمَى نفسه : سترها بالدرع والبيضة ضاهر سياقه أنه كرمى ونص الصحاح أنه كمي بالتشديد *!والكَمِيُّ كغني :الشجاع الجرئ ، كان عليه سلاح أم لا أو لابس السلاح وفي الروض :الفارس الذي تستر بالسلاح *!كالمُتَكَمِّي ، يقال : *!تَكَمَّى في سلاحه ،إذا تغطى به ، ونص الصحاح :*!الكَمَيِّ : الشجاع *!المُتَكَمِّي في سلاحه وقال الأزهري : اختلف في *!الكَمِيِّ مم أخذ ،فقيل :لأنه *!يَكْمِى شجاعته لوقت حاجته إليها ، ولا يظهرها متكثرا بها ، بل إذا احتاج إليها أظهرها ، وقيل : لأنه لا يقتل إلا *!كَمِيًّا ، لأنهم يأنفون من قتل الخسيس قال ابن سيده : وقيل : *!الكَمِيُّ هو الذي لا يحيد عن قرنه ، ولا يزوغ عن شيء ( ج : *!كُمَاةٌ *!وأَكْمِاءٌ ) أما الأخير فظاهر وأما *!الكُمَأةُ فقال الجوهري : كأنهم جمعوا كام مثل قاض وقضاة ، قال شيخنا :زعم أن *!الكُمَاةَ في الحقيقة : جمع *!كَامٍ ، كغاز وغزاة من *!كَمَي نفسه في السلاح : سترها

فيه وأهل العلم يتجوزون بقولهم : *!الكُمَاةُ جمع *!كَمِىٍّ ، وفعيل لا يجمع كذلك ، وإنما استجازوه لتشارك فاعل وفعيل كثيرا ، كعالم وعليم وشاهدة وشهيد ة، قاله التبريزي عند شرح قول الحماسي
إنا لمن معشر أفنى أوائلهم قول *!الكُمَاةِ ألا أين المحامونا وشاهد *!الأَكْمَاءُ ما أنشد ابن بري لضمرة بن ضمرة
تركت ابنتيك للمغيرة والقنا شوارع *!والأَكْمَاءُ تشرق بالدم *!َوَأكْمَى : قتل *!كَمِيَّ العسكر ، نقله الأزهري وقد تكموا بالضم ، قتل كمي العسكر نقله الأزهري وقد *!تُكُمُّوا بالضم قتل *!كَمِيُّهم ، وكذلك تشرفوا وتزورواإذا قتل شريفهم وزيرهم قال :بل لو أشهدت القوم إذ*!تُكُمُّوا و*!أَكْمَى : ستر منزله نقله الأزهري ، أي عن العيون ومنه الحديث " أنه مر على أبواب دور متسفلة فقال *!أَكْمُوَها لئلا تقع عيون الناس عليها وروي أكيموها أي ارفعوها لئلا يهجم السيل عليها ( و ) *!أَكْمَى ( على الأمْرِ : عَزَمَ ) عليه .
( *!وتَكَمَّى : تَعَهَّدَ ) .
( قالَ الأزْهرِي : كلُّ مَنْ تَعمَّدْته فقد *!تَكَمَّيْته .
وقيلَ : سُمِّي *!الكَمِيُّ *!كَمِياً لكَوْنه *!يَتَكَمَّى الأقْرانَ أي يَتَعَهَّدَهُم .
( و ) *!تَكَمَّى الشَّيءَ : ( سَتَرَ ) هُ ؛ عن ابنِ سِيدَه ؛ وبه تأَوَّلَ بعضُهم قولَ

الشَّاعرِ :
بل لو شَهِدْت الناسَ إذ *!تُكُمُّوا أَنَّه مِن *!تَكَمَّيْت الشيء .
( *!والكِيمياءُ ، بالكسْرِ والمدِّ : م ) مَعْروفٌ .
وقالَ الجَوْهرِي : اسْمُ صَنْعةٍ ، وهو عَرَبيَ .
وقالَ ابنُ سِيدَه : أَحْسَبُها أَعْجميَّة فلا أَدْرِي أَهي فِعْلِياء أَمْ فِيعِلاء .
قُلْت : وتقدَّمَ للمصنِّفِ في الميمِ ذلكَ وفسَّرْناه بأكْثَر ممَّا هنا .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!انْكَمَى الرَّجُلُ : اسْتَخْفَى ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
*!وتَكَمَّى قِرْنه : قَصَدَه ؛ وقيلَ : كلُّ مَقْصودٍ مُعْتَمد *!مُتَكَمًّى .
*!وتَكَمَّتْهُم الفِتْنُ : غَشِيَتْهم ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي وابنُ سِيدَه .
*!وكَمَيْتُ إليه : تقدَّمْتُ ؛ عن ابنِ سيدَه .
*!والكَمِيُّ : الحافِظُ لسرِّه . يقالُ : ما فلانٌ *!بكَمِيَ ولا نَكِيَ ، أَي لا *!يَكْمِي سرَّه ولا يَنْكِي عَدُوَّه ؛ نقلَهُ الأزْهرِي .
*!والكماية ، بالفَتْح : فعل الكُماة .
*!واكْتَمَى : اسْتَتَرَ .

### Türkçe

: ( ي > ( **كَمَى** ) falan, şahitliğini **كَرَمَى** **يَكْمِيها**: onu gizlediği zaman; el-Cevherî ve İbn Sîdeh onu nakletti; sonuncusu artırdı: ve onu bastırdı. **كَأَكْمَى**: el-Ezherî ve İbn Sîdeh onu İbnü’l-A‘râbî’den nakletti. Ve **كَمَى نفسه**: onu zırh ve miğfer ile örttü; siyakının zahiri onun **كَرَمَى** olduğudur; es-Sıhâh’ın nassı ise onun şeddeli olarak **كَمِي** olduğudur. **والكَمِيُّ** “**غني** gibi”: yiğit, cesur; üzerinde silah olsun olmasın, yahut silah giyen. Ve er-Ravd’da: silah ile örtünen süvari. **كالمُتَكَمِّي**; denir: **تَكَمَّى في سلاحه**: onunla örtündüğü zaman; es-Sıhâh’ın nassı: **الكَمَيِّ**: silahında **المُتَكَمِّي** olan yiğit. El-Ezherî dedi: **الكَمِيِّ**’nin neden alındığı hususunda ihtilaf edildi; denildi ki: çünkü o, ihtiyacı olduğu vakit için cesaretini **يَكْمِى** eder ve onunla çokluk taslayarak onu ortaya koymaz; bilakis ona ihtiyaç duyduğu zaman onu ortaya koyar. Ve denildi ki: çünkü o, ancak **كَمِيًّا** öldürür; çünkü onlar aşağı olanı öldürmekten çekinirler. İbn Sîdeh dedi: ve denildi ki: **الكَمِيُّ**, denkinden sapmayan ve hiçbir şeyden yana kaymayan kimsedir. (çoğulu: **كُمَاةٌ** ve **أَكْمِاءٌ**) Sonuncu ise zahirdir; **الكُمَأةُ**’ye gelince, el-Cevherî dedi: sanki “kâim”i “kâdî” ve “kudât” gibi toplamışlardır. Şeyhimiz dedi: **الكُمَاةَ**’nın hakikatte **كَامٍ**’ın çoğulu olduğunu iddia etti; “gâz” ve “guzât” gibi; **كَمَي نفسه في السلاح**’tan: onu örttü.

Onun içinde; ilim ehli, “**الكُمَاةُ** **كَمِىٍّ**’nin çoğuludur” sözleriyle mecaz yaparlar; hâlbuki “fa‘îl” böyle çoğul yapılmaz; bunu ancak “fâ‘il” ile “fa‘îl”in çokça ortaklaşması sebebiyle caiz gördüler; “âlim” ve “alîm”, “şâhide” ve “şehîd” gibi; bunu et-Tebrîzî, el-Hamâsî’nin şu sözünü şerh ederken söyledi:
إنا لمن معشر أفنى أوائلهم قول **الكُمَاةِ** ألا أين المحامونا
Ve **الأَكْمَاءُ**’ya şahit: İbn Berrî’nin Dumra b. Dumra için inşad ettiği:
تركت ابنتيك للمغيرة والقنا شوارع **والأَكْمَاءُ** تشرق بالدم
**وَأكْمَى**: ordunun **كَمِيَّ**sini öldürdü; el-Ezherî onu nakletti. Ve “tukummû” (ötre ile) ile: ordunun kâmîsini öldürdüler; el-Ezherî onu nakletti. Ve **تُكُمُّوا** (ötre ile): onların **كَمِيُّ**si öldürüldü. Ve aynı şekilde “teşerrefû” ve “tezavverû”: şerifleri ve vezirleri öldürüldüğü zaman. Dedi ki:
بل لو أشهدت القوم إذ**تُكُمُّوا**
Ve **أَكْمَى**: evini örttü; el-Ezherî onu nakletti; yani gözlerden. Ondan: hadis: “Şüphesiz o, alçak evlerin kapıları üzerine geçti de dedi ki: **أَكْمُوَها**; insanların gözleri onların üzerine düşmesin diye.” Ve “**أكيموها**” diye rivayet edildi; yani onları yükseltin; sel onların üzerine hücum etmesin diye. (Ve) **أَكْمَى** (iş üzerine: azmetti) ona.
(**وتَكَمَّى**: gözetti).
(El-Ezherî dedi: her kimi kastettiysen, onu **تَكَمَّيْته** etmişsindir.
Ve denildi: **الكَمِيُّ**, **كَمِياً** diye adlandırıldı; çünkü o, akranları **يَتَكَمَّى** eder; yani onları gözetir.
(Ve) **تَكَمَّى** şeyi: onu (örttü); İbn Sîdeh’den; ve bazıları şairin şu sözünü bununla te’vil etti:
بل لو شهدت الناس إذ **تُكُمُّوا**
onun, “şeyi **تَكَمَّيْت** ettim”den olduğuna.
(**والكِيمياءُ**; kesre ve med ile: m) mâlûmdur.
El-Cevherî dedi: bir sanatın adıdır ve Arapçadır.
İbn Sîdeh dedi: onu acemî sanıyorum; bu sebeple onun “fi‘lîyâ” mı yoksa “fî‘ilâ” mı olduğunu bilmiyorum.
Dedim: musannif için mîm maddesinde bu daha önce geçti ve onu buradakinden daha fazla ile açıkladık.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**انْكَمَى الرَّجُلُ**: gizlendi; el-Cevherî onu nakletti.
**وتَكَمَّى قِرْنه**: onu hedefledi; ve denildi: her hedeflenen, dayanılan şey **مُتَكَمًّى**dır.
**وتَكَمَّتْهُم الفِتْنُ**: onları kapladı; el-Cevherî ve İbn Sîdeh onu nakletti.
**وكَمَيْتُ إليه**: ilerledim; İbn Sîdeh’den.
**والكَمِيُّ**: sırrını koruyan. Denir: falan **بكَمِيَ** değildir ve **نَكِيَ** değildir; yani sırrını **يَكْمِي** etmez ve düşmanını **يَنْكِي** etmez; el-Ezherî onu nakletti.
**والكماية**; fetha ile: **الكُماة**’nin fiili.
**واكْتَمَى**: örtündü.
