# كم (ك-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Nice

- Harfler: ك - م
- Kur'an'da: 21 geçiş · 21 ayet · 2 sîga
- 6 sözlük

_Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır._

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [كَمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/siga/%D9%83%D9%8E%D9%85%D9%92.md) | كَمْ | Nice; Kaç; Ne kadar | 12 | 12 | [2:211](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/2:211.md) |
| [وَكَمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/siga/%D9%88%D9%8E%D9%83%D9%8E%D9%85%D9%92.md) | وَكَمْ | Nice | 9 | 9 | [7:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/7:4.md) |

## Mücavir kökler — 37 mücavir (157 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 11 ortak ayet · G² 74 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
2. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 9 ortak ayet · G² 68 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
3. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 8 ortak ayet · G² 23 · Önce
4. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 7 ortak ayet · G² 21 · Baid uzak demektir
5. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 18 · Kasaba
6. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Kaldınız
7. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 13 · Yiyecek demektir
8. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · “Sikkin” bıçak demektir
9. [سنه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Seneler
10. [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Yürür
11. [نشأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “Neş’et” sürgün, filiz demektir
12. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · İçecek
13. [ذنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Zenb : Kuyruk demektir
14. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
15. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
16. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Az
17. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
18. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Kulak demektir
19. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sicim bağıdır
20. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
21. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 5 ortak ayet · G² 4 · Evye kuş yuvası demektir
22. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Korkuluk demektir
23. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Sehl” ova demektir
24. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
25. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Alet kaldıraç demektir
26. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · İşiten
27. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
28. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
29. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Uhur ense demektir
30. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
31. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
32. [هدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AF%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Hediye”, insanların görüşmeden evvel görüşmek isteklerini…
33. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
34. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
35. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Saçak demektir
36. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Şey
37. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كم |
| Yapı | Edat veya işlev sözü |
| Özel Durum | İki harfli muallel veya mebnî isim/edat yapısı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | عد, [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md), [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Nicelik, miktar ve sayı kapalılığını toplayıp kuşatan sınır |
| Çekirdek Özet 2 | Geçmiş toplulukların ve ilahi nimetlerin çokluğunu haber verme veya miktar sorgulama |
| Çekirdek Özet 3 | Hesaba ve ölçüye konu olan niceliğin mutlak ilahi bilgiye nispetle kuşatılması |
| Kritik Hata Riski | İfadenin yalnızca basit bir soru edatına indirgenip Kur'an'daki haberî ve kesret bildiren ikaz işlevinin göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كم | Bir niceliği, nesneyi veya hacmi toplayıp içine alma, örtme ve kuşatma; bu çekirdek [كمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%85.md) kökünde meyve tomurcuğunu saran kılıf ve zar anlamında belirginleşir. | Belirgin fark tespit edilmedi | İki harfli müstakil bir edat ve miktar ismi olarak kaldığından ek bir üçüncü harf bulunmamaktadır; yalın çekirdek miktar ve sayı kapalılığını topluca temsil eder. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Bir nesneyi veya niceliği avuç içine alarak sınırlama, belirli bir hacimde tutma hareketi. |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Sayılamayacak derecede akıcı olanı, belirsiz yayılımı ve çokluğu simgeler. |
| كم | Avuç içi ile çokluğu kavrama hareketi | Çok ve yaygın olan miktarı tek bir avuçta, sınırda veya kapta toplayıp miktarını belirleme veya kuşatma hareketi. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi bütünüyle içine alıp örten kılıf, tomurcuk zarı veya giysi kolu; bu fiziksel kuşatmadan hareketle niceliğin sınırını içine alan sayı kabı. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem bedevi kullanımında ve şiirde belirsiz bir miktar ve topluluğun büyüklüğünü anlatmak üzere haberî formda çokluk bildiren bir kalıp olarak yer almıştır. |
| Erken Arapça kullanım | Klasik rivayetlerde başı ve bedeni örten giysi ile ilgili olarak عمر rivayetinde geçen kadının örtünmesini niteleyen أن عمر رأى جارية متكمكمة ibaresinde örtünme ve bürünme anlamında şahit gösterilmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Tahdhīb al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Proto-Sami dillerinde nicelik, miktar ve mesafe sorgulayan kök *kam- / *kimm- biçiminde yaygın bir işlevsel ad ve edattır. İbranicede miktar ve derece belirten kāmāh (כַּמָּה) biçimi doğrudan nicelik sormak veya çokluk bildirmek üzere kullanılır. Süryanicede kəmā (ܟܡܐ) kelimesi miktar, sayı ve derece tayininde soru ve haber işlevi görür. Akadcada miktar ve ölçü bağlamında kīam ifadesiyle morfolojik yakınlık kurulur. Kökün somut nesnel tabanında yer alan örtme, kılıf içine alma ve bir araya toplama semantiği ile nicelik bildiren edat yapısı arasındaki bağ, sayılan şeylerin tek bir küme veya kap içinde toplanıp miktarının sorgulanması ya da haber verilmesi fikrine dayanır. Arapçada كم hem soru hem de haber kipinde yüksek sayısal yoğunluk ve belirsiz çokluk anlatımını üstlenmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lane’s Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كم ve [كمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%85.md) | Somut planda tomurcuk kılıfı ve örtü; soyut ve sentaktik planda miktar ve sayı ismi. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice כַּמָּה ve Süryanice ܟܡܐ | Sami dillerinde miktar, derece ve sayı sorgulayan ortak kadim morfem. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Proto-Afroasyatik sayı ve derece göstericileri | Geniş dil ailesinde nicelik ve ölçek bildiren soru/ünlem tabanları. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كم | Anlamlı | Nicelik, miktar, örtme ve kılıf | Miktar sorgulama, çokluk bildirme veya nesneyi içine alan kılıf olma. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| مك | Anlamlı | Emme, tüketme, iliğini çıkarma | Bir şeyin içindekini sonuna kadar çekip alma, tüketme ve helak etme. | Kur'an'da geçmez; çekirdek tersinmesi ile hacmi boşaltma yönündedir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كم | Merkez | Miktar ve nicelik | Sayısı tam bilinmeyen veya azametinden ötürü sayılamayan çokluğu kuşatıcı tarzda ifade eder. | Hem soru hem de haberî kesret bildirir. |
| عد | Komşu | Sayma ve döküm | Nesneleri tek tek birimlerine ayırarak ardışık biçimde kayda geçirmektir. | Parçalı döküme odaklanır. |
| [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) | Komşu | Hesaplama ve tartım | Sayılan nicelikler arasında mantıksal, zihinsel bir işlem ve denklik kurmaktır. | Zihinsel işlem yönü baskındır. |
| [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) | Komşu | Ölçü ve takdir | Niceliğin önceden belirlenmiş sınırını, haddini ve dengesini tayin etmektir. | Sınır ve tayin boyutu öne çıkar. |
| [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Teklik ve yalnızlık | Çokluğun, kümenin ve miktarın aksine nesnenin parçalanamaz tekilliğini ifade eder. | Sayılamaz çokluğun zıddıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كم | Kaç, nice, ne kadar | Soru ve haber kipinde nicelik, miktar ve kesret göstergesi. | Kesin |
| Latince | quantum, quot | Ne kadar, nice | Nicelik ve sayı derecesini sorgulayan veya belirten biçim. | Güçlü |
| İngilizce | how many, how much, how many a | Kaç, ne kadar, nice | Hem soru hem de geçmişe yönelik çokluk ünlemi. | Kesin |
| Almanca | wie viel, wie viele, gar mancher | Kaç, ne kadar, nice çok | Sayılabilir ve sayılamayan miktar ile haberî çokluk. | Güçlü |
| Fransızca | combien, que de | Kaç, ne kadar, nice | Miktar sorgusu ve çokluk bildiren hayret/haber yapısı. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَمْ (İstifhâmî) | Sayı ve vakit miktarını sorgulama | Kişinin veya topluluğun kaldığı süreyi, zaman miktarını öğrenme bağlamı; Bakara [2:259](https://lisan.digital/tr/ayet/2:259.md), Kehf [18:19](https://lisan.digital/tr/ayet/18:19.md). |
| كَمْ / وَكَمْ (Haberî - Helak) | Geçmiş kavimlerin çokluğu ve helak büyüklüğü | İlahi uyarıyı hiçe sayan geçmiş medeniyetlerin çokluğunu haber verme bağlamı; A'râf [7:4](https://lisan.digital/tr/ayet/7:4.md), Meryem [19:98](https://lisan.digital/tr/ayet/19:98.md), Kasas [28:58](https://lisan.digital/tr/ayet/28:58.md). |
| كَمْ (Haberî - Nimet ve Yaratılış) | Yeryüzündeki bitki ve nimetlerin sınırsız bolluğu | Yeryüzünde var edilen sayısız güzel çiftin çokluğunu gözler önüne serme bağlamı; Şuarâ [26:7](https://lisan.digital/tr/ayet/26:7.md). |
| كَمْ (Haberî - Üstünlük ve Zafer) | Sayıca az topluluğun çok topluluğa galebesi | Niceliğin değil niteliğin ve sabrın belirleyici olduğunu bildirme bağlamı; Bakara [2:249](https://lisan.digital/tr/ayet/2:249.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi ilmin kuşatıcılığı ve sünnetullah | Tarihte helak edilen sayısız kavmin ilahi adaletin zorunlu sonucu olması ve az toplulukların çok topluluklara galebesindeki ilahi yardım tartışması. | Niceliğin ilahi irade karşısında mutlak hüküm ifade etmemesi. |
| Fıkıh | İkrar ve dava dili | Hukuki beyanlarda ve ikrarlarda miktar bildiren meçhul lafızların tayini, yemin ve dava konusu borcun tespiti. | Belirsiz miktarın tefsir ve beyan ile belirli hale getirilmesi. |
| Tefsir | İstifhâm ve haber ayrımı | Ayetlerdeki lafzın soru mu yoksa muhatabı sarsıcı bir çokluk ve ibret haberi mi olduğu meselesi. | Haberî kipin dehşet, kesret ve ibret vurgusuna tahsisi. |
| Hadis | Zaman, ecir ve fitne rivayetleri | Kabirde kalış süresi, amellerin katlanarak artan sevap miktarı ve ümmetlerin mukayeseli çokluğu anlatımları. | Ölçülemez derecedeki fazilet veya tehlikenin sayısal büyüklüğü. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tarih bilinci ve ibret | Kesretin uyarıcılığı | İnsanı sayısal çoklukla övünmekten caydırmak | Geçmişte yok edilen niceliklerin hakikat karşısındaki çaresizliğini gösterir. | Kesin |
| İlmi | Niceliksel belirsizlik | Parametrik miktar | Hesaba konu olan değişkeni tanımlamak | Tam dökümü yapılmamış ama varlığı kesin olan sayısal alanı sembolize eder. | Güçlü |
| Siyasi | Askeri ve demografik güç | Niceliksel yanılsama | Maddi gücün mutlaklaştırılmasını engellemek | Sayıca az toplulukların inançla galip gelebileceğini ihtar eder. | Güçlü |
| İktisadi | Refah ve kaynak çokluğu | İsraf edilen bolluk | Nimet bolluğunun hesap sorumluluğunu kurmak | Sayısız bahçe, saray ve servetin şımarıklık sebebi olmaması gerektiğini bildirir. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Belirsiz katsayı veya toplam operatörü ($\sum$) | Alt ve üst sınırları teker teker dökülmemiş, fakat toplam büyüklüğü çok yüksek olan niceliksel küme. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kolektif hafıza ve demografik döngü | Toplumların tarihte yükseliş ve çöküşlerini belirleyen sayısal kütlelerin tarihsel istatistiği. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Sözcüğün Kur'an'da yalnızca basit bir soru edatı ("kaç?") zannedilerek muhataba yöneltilmiş pedagojik bir bilgi sorusu sanılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Büyük çoğunlukla haberî formda gelerek muhatabı sarsan, sayılamayacak derecede çok yıkımı veya nimeti gözler önüne seren tarih felsefesi aracı olması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki tarihsel ibret ve helak tablolarının hafifletilerek edebi bir retorik sorudan ibaret görülmesi, ilahi sünnetin ağırlığının kavranamaması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Tarih boyunca medeniyet kurmuş ve gücüne güvenmiş nice kavmin helak edildiğini, maddi çokluğun hakikat karşısında bir koruma sağlamadığını zihinlere kazıyan anahtar bir ihtar ifadesidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Geçmiş kavimlerin akıbetlerini anlatan tarihsel kıssalarda, yeryüzündeki bitkisel ve kozmik nimetlerin dökümünde ve sabırla zafere ulaşan mümin toplulukların anlatıldığı ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Nicelik üstünlüğünü ve demografik gücü mutlak hakikat ölçüsü sayan maddeci anlayışı yıkar; az sayıdaki hakikat ehlinin çok sayıdaki bâtıla galip gelebileceğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneyi bütünüyle saran kılıf, tomurcuk zarı veya avuç içine alınıp kuşatılan miktar.
- Soyut anlam: Sayısal dökümü yapılmaksızın bir kümede toplanmış olan büyük nicelik, haberî kesret ve miktar kapalılığı.
- Sistematik karşılık: Maddi çokluğun ve niceliksel gücün ilahi adalet ve hakikat yasaları karşısındaki hükmünü belirleyen ilahi ölçü göstergesi.
- LaTeX modeli: $$K = \sum_{i=1}^{n} x_i \quad \text{koşulu ile} \quad f(K) \xrightarrow{n \gg 1} \Omega$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x_i$ tek tek sayılabilir fertleri veya hadiseleri, $K$ bu birimlerin toplam kümesini ve miktarını temsil eder. $n \gg 1$ ifadesi sayının bilinen ölçülerin ötesinde büyüklüğünü (kesret) gösterir. $f(K)$ bu topluluğun ilahi sünnet içindeki akıbet fonksiyonudur; $\Omega$ ise tarihin ibretle noktalandığı mutlak sonu veya ilahi kuşatmayı sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (21 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:211](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/2:211.md) — كَمْ

سَلْ بَنِي إِسْرَائِيلَ كَمْ آتَيْنَاهُمْ مِنْ آيَةٍ بَيِّنَةٍ وَمَنْ يُبَدِّلْ نِعْمَةَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُ فَإِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Sor İsrailoğulları’na, onlara nice açık ayetler verdik. Kim, kendisine gelen Allah’ın nimetini değiştirirse, şüphesiz Allah’ın cezası pek şiddetlidir.

### [Bakara 2:249](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/2:249.md) — كَمْ

فَلَمَّا فَصَلَ طَالُوتُ بِالْجُنُودِ قَالَ إِنَّ اللَّهَ مُبْتَلِيكُمْ بِنَهَرٍ فَمَنْ شَرِبَ مِنْهُ فَلَيْسَ مِنِّي وَمَنْ لَمْ يَطْعَمْهُ فَإِنَّهُ مِنِّي إِلَّا مَنِ اغْتَرَفَ غُرْفَةً بِيَدِهِ فَشَرِبُوا مِنْهُ إِلَّا قَلِيلًا مِنْهُمْ فَلَمَّا جَاوَزَهُ هُوَ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ قَالُوا لَا طَاقَةَ لَنَا الْيَوْمَ بِجَالُوتَ وَجُنُودِهِ قَالَ الَّذِينَ يَظُنُّونَ أَنَّهُمْ مُلَاقُو اللَّهِ كَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِيلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً كَثِيرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): Talut orduyla birlikte ayrılıp çıktığı vakit dedi ki: Allah, sizi bir ırmakla deneyecektir. Kim ondan içerse benden değildir. Kim de ondan tatmazsa şüphesiz ki bendendir. Eliyle bir avuç alanlar başka. Derken onlardan birazı müstesna olmak üzere hepsi de ondan içiverdiler. Talut ve beraberindeki mü’minler ırmağı geçtikleri vakit; bizim bugün Calut ve ordusuna karşı gücümüz yoktur, dediler. Mutlaka Allah’a kavuşacaklarını bilenlerse dediler ki: Nice az topluluk, Allah’ın izniyle pek çok topluluğu yenmiştir. Allah sabredenlerle beraberdir.

### [Bakara 2:259](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/2:259.md) — كَمْ

أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Yahut altı üstüne gelmiş bir kasabaya uğrayan kimse gibisini görmedin mi? Allah, bunu ölümünden sonra nasıl diriltecek? dedi. Bunun üzerine Allah, onu yüz sene ölü bıraktı, sonra diriltti. Na kadar kaldın? dedi. O da: Bir gün veya bir günden daha az kaldım, dedi. Hayır, yüz yıl kaldın. Öyle iken yiyeceğine içeçeğine bak; henüz bozulmamış, bir de merkebine bak. Hem seni insanlara bir ibret kılacağız. Kemiklere bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyor ve sonra onlara nasıl et giydiriyoruz? dedi. Bu hal ona apaçık belli olunca: Artık Allah’ın herşeye Kadir olduğunu biliyorum, dedi.

### [En'am 6:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/6:6.md) — كَمْ

أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ مَا لَمْ نُمَكِّنْ لَكُمْ وَأَرْسَلْنَا السَّمَاءَ عَلَيْهِمْ مِدْرَارًا وَجَعَلْنَا الْأَنْهَارَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ بِذُنُوبِهِمْ وَأَنْشَأْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْنًا آخَرِينَ

Meal (IK): Görmediler mi ki; Biz, onlardan önce nice nesilleri yok ettik. Biz, onları sizi yerleştirmediğimiz şekilde yer yüzüne yerleştirmiş, gökten bol yağmur yağdırmış ve altlarından ırmaklar akıtmıştık. Sonra onları günahlarından dolayı yok ettik. Ve aralarından başka bir nesil yetiştirdik.

### [Araf 7:4](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/7:4.md) — وَكَمْ

وَكَمْ مِنْ قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا فَجَاءَهَا بَأْسُنَا بَيَاتًا أَوْ هُمْ قَائِلُونَ

Meal (IK): Nice kasabalar vardır ki; Biz, onları helak etmişizdir. Geceleyin uyurken, öğleyin dinlenirken, baskınımız gelip çattı onlara.

### [İsra 17:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/17:17.md) — وَكَمْ

وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنَ الْقُرُونِ مِنْ بَعْدِ نُوحٍ وَكَفَى بِرَبِّكَ بِذُنُوبِ عِبَادِهِ خَبِيرًا بَصِيرًا

Meal (IK): Nuh’tan sonra, nice nesilleri yok etmişizdir. Kullarının günahlarına Habir ve Basir olarak Rabbın yeter.

### [Kehf 18:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/18:19.md) — كَمْ

وَكَذَلِكَ بَعَثْنَاهُمْ لِيَتَسَاءَلُوا بَيْنَهُمْ قَالَ قَائِلٌ مِنْهُمْ كَمْ لَبِثْتُمْ قَالُوا لَبِثْنَا يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالُوا رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَا لَبِثْتُمْ فَابْعَثُوا أَحَدَكُمْ بِوَرِقِكُمْ هَذِهِ إِلَى الْمَدِينَةِ فَلْيَنْظُرْ أَيُّهَا أَزْكَى طَعَامًا فَلْيَأْتِكُمْ بِرِزْقٍ مِنْهُ وَلْيَتَلَطَّفْ وَلَا يُشْعِرَنَّ بِكُمْ أَحَدًا

Meal (IK): Böylece, birbirine sorsunlar diye onları uyandırdık. İçlerinden biri; ne kadar kaldınız? dedi. Bir gün veya daha az bir müddet kaldık, dediler. Ne kadar kaldığınızı Rabbınız daha iyi bilendir. Şimdi siz, birinizi paranızla şehre gönderin de yiyeceklere baksın, hangisi daha temiz ise ondan size getirsin. Orada nazik davransın da sakın sizi kimseye duyurmasın, dediler.

### [Meryem 19:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/19:74.md) — وَكَمْ

وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَحْسَنُ أَثَاثًا وَرِئْيًا

Meal (IK): Onlardan önce nice nesilleri yok ettik ki, varlıkça ve gösterişçe bunlardan çok daha üstündüler.

### [Meryem 19:98](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/19:98.md) — وَكَمْ

وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هَلْ تُحِسُّ مِنْهُمْ مِنْ أَحَدٍ أَوْ تَسْمَعُ لَهُمْ رِكْزًا

Meal (IK): Onlardan önce nice nesilleri yok ettik. Şimdi onlardan hiç bir varlık emaresi hissediyor veya bir ses işitiyor musun?

### [Taha 20:128](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/20:128.md) — كَمْ

أَفَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ لِأُولِي النُّهَى

Meal (IK): Kendilerinden önce nice nesilleri yok edişimiz hala onları uyarmadı mı? Halbuki onların yurdlarında gezinip duruyorlar. Doğrusu bunda sağduyu sahipleri için ayetler vardır.

### [Enbiya 21:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/21:11.md) — وَكَمْ

وَكَمْ قَصَمْنَا مِنْ قَرْيَةٍ كَانَتْ ظَالِمَةً وَأَنْشَأْنَا بَعْدَهَا قَوْمًا آخَرِينَ

Meal (IK): Biz, zulmeden nice kasabayı kırıp geçirdik. Ve onlardan sonra başka bir kavmi var ettik.

### [Müminun 23:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/23:112.md) — كَمْ

قَالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ

Meal (IK): Buyurdu ki: Yıl sayısı olarak yeryüzünde ne kadar kaldınız?

### [Şuara 26:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/26:7.md) — كَمْ

أَوَلَمْ يَرَوْا إِلَى الْأَرْضِ كَمْ أَنْبَتْنَا فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجٍ كَرِيمٍ

Meal (IK): Yeryüzüne bakmazlar mı ki; Biz, orada bitkilerden nice güzel çiftler bitirmişizdir.

### [Kasas 28:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/28:58.md) — وَكَمْ

وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَنْ مِنْ بَعْدِهِمْ إِلَّا قَلِيلًا وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ

Meal (IK): Biz; nimet ve refahıyla şımarmış nice kasabaları yok etmişizdir. İşte kendilerinden sonra çok az kimselerin oturabileceği yerleri. Ve oralara varis olanlar Biz’dik, Biz.

### [Secde 32:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/32:26.md) — كَمْ

أَوَلَمْ يَهْدِ لَهُمْ كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ يَمْشُونَ فِي مَسَاكِنِهِمْ إِنَّ فِي ذَلِكَ لَآيَاتٍ أَفَلَا يَسْمَعُونَ

Meal (IK): Şimdi yurtlarında gezip dolaştıkları, kendilerinden önceki nesillerden nicesini yok etmiş olmamız, onları doğru yola sevketmez mi? Şüphesiz bunlarda ayetler vardır. Hala dinlemezler mi?

### [Yasin 36:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/36:31.md) — كَمْ

أَلَمْ يَرَوْا كَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُرُونِ أَنَّهُمْ إِلَيْهِمْ لَا يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Görmüyorlar mı ki; kendilerinden önce nice nesilleri helak ettik. Ve onlar, bir daha kendilerine dönemezler.

### [Sad 38:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/38:3.md) — كَمْ

كَمْ أَهْلَكْنَا مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ قَرْنٍ فَنَادَوْا وَلَاتَ حِينَ مَنَاصٍ

Meal (IK): Kendilerinden önce nice nesilleri helak ettik de onlar, çığlıklar kopardılar. Halbuki kurtulmak vakti değildi.

### [Zuhruf 43:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/43:6.md) — وَكَمْ

وَكَمْ أَرْسَلْنَا مِنْ نَبِيٍّ فِي الْأَوَّلِينَ

Meal (IK): Daha öncekilere nice peygamberler göndermiştik.

### [Duhan 44:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/44:25.md) — كَمْ

كَمْ تَرَكُوا مِنْ جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ

Meal (IK): Onlar, nice nice bağları, pınarları bırakmışlardı.

### [Kaf 50:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/50:36.md) — وَكَمْ

وَكَمْ أَهْلَكْنَا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشًا فَنَقَّبُوا فِي الْبِلَادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ

Meal (IK): Biz; onlardan önce, kendilerinden daha kuvvetli olan ve diyar diyar dolaşan nice nesilleri yok etmişizdir. Kurtuluş var mı?

### [Necm 53:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/ayet/53:26.md) — وَكَمْ

وَكَمْ مِنْ مَلَكٍ فِي السَّمَوَاتِ لَا تُغْنِي شَفَاعَتُهُمْ شَيْئًا إِلَّا مِنْ بَعْدِ أَنْ يَأْذَنَ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ وَيَرْضَى

Meal (IK): Göklerde nice melek vardır ki; Allah, dileyeceği ve razı olacağı kimseler için izin vermedikçe onların şefaatı hiç bir şeye yaramaz.

## Sözlükler (6)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

كَمْ: اسمٌ ناقصٌ مبهم، مبني على السكون. وله موضعان: الاستفهامُ والخبرُ. تقول إذا استفهمت: كَمْ رجلاً عندك? نصبت ما بعدَه على التمييز. وتقول إذا أخبرت: كَمْ درهمٍ أنفقتَ? تريد التكثير، وخفضت ما بعده كما تخفض برُبَّ، لأنه في التكثير نقيض رُبَّ في التقليل، وإن شئت نصبت. وإنْ جعلتَه اسماً تامًّا شددت آخره وصرفتَه، فقلت: أكثرت من الكَمِّ، وهي الكَمِّيَّةُ.

##### Türkçe

**كَمْ**: eksik, müphem bir isimdir; sükûn üzere mebnîdir. Onun iki yeri vardır: istifham ve haber. İstifham ettiğin zaman dersin: **كَمْ رجلاً عندك?** Ondan sonrakini temyîz üzere nasb ettin. Haber verdiğin zaman da dersin: **كَمْ درهمٍ أنفقتَ?** çokluğu kastedersin; ondan sonrakini de **رُبَّ** ile cerrettiğin gibi cerrettin; çünkü o, çoklukta, azlıkta **رُبَّ**’ın zıddıdır; istersen nasb ettin. Eğer onu tam bir isim kılarsan, sonunu şeddelersin ve onu i‘râb edersin; böylece dersin: **أكثرت من الكَمِّ**; o da **الكَمِّيَّةُ**’dir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب الكاف والميم
مك ، كم : [ مستعملان ] .
كم : قال الليث : كم : حرف مسألة عن عدد أو خبر ، وتكون خبراً بمعنى رب . فإن عني بها رب جرت ما بعدها . وإن عني بها ربما رفعت ، وإن تبعها فعل رافع ما بعدها انتصبت .
قال : ويقال : إنها في الأصل من تأليف كاف التشبيه ضمت إلى ما ثم قصرت ما فأسكنت الميم . فإذا عنيت بكم غير المسألة عن العدد قلت : كم هذا الشيء الذي معك ؟ فهو مجيبك كذا وكذا .
وقال الفراء : كم وكأين لغتان ، ويصحبهما من ، فإذا ألقيت من كان في الاسم النكرة والنصب والخفض . من ذلك قول العرب : كم رجل كريم قد رأيت ، وكم جيشا جرار قد هزمت . فهذان وجهان : ينصبان ويخفضان والفعل في المعنى واقع . فإن كان الفعل ليس بواقع وكان للاسم جاز النصب أيضا بواقع وكان للاسم جاز النصب أيضا والخفض ، وجاز أن تعمل الفعل فترفع في النكرة ، فتقول : كم رجل كريم قد أتاني ، ترفعه بفعله ، وتعمل فيه الفعل إن كان واقعا عليه فتقول : كم جيشا جرارا قد هزمت ، فتنصبه بهزمت .
وأنشدونا : كم عمة لك يا جرير وخالة
فدعاء قد حلبت علي عشاري
فدعاء قد حلبت علي عشاري رفعا ونصبا وخفضا . فمن نصب قال : كان أصل كم الاستفهام ، وما بعدها من النكرة مفسر كتفسير العدد ، فتركناها في الخبر على ما كانت عليه في الاستفهام فنصبنا ما بعدها من النكرات ، كما تقول : عندي كذا وكذا درهما . ومن خفض قال : طالب صحبة من للنكرة في كم ، فلما حذفناها أعملنا إرادتها . وأما من رفع فأعمل الفعل الآخر ونوى تقديم الفعل كأنه قال : كم قد أتاني رجل كريم .
وقال الليث : الكم : كم القميص . والكمة من القلانس : والكمام : شيء يجعل على فم البعير أو البرذون . والكم : كم الطلع .
ولكل شجرة مثمرة كم ، وهو برعومته .
وقال شمرك كمام العذوق : التي تجعل عليها واحدها كم .
وأما قول الله جل وعز : ( والنخل ذات الأكمام ( [ الرحمن : 11 ] ، فإن الحسن قال : أراد سبائب الليف زينت بها .
وقال شمر : الكمة : كل ظرف غطيت به شيئا وألبسته إياه فصار له كالغلاف . ومن ذلك أكمام الزرع : غلفها التي تخرج منها .
وقال الزجاج في قوله : ( والنخل ذات الأكمام ( [ الرحمن : 11 ] .
قال : عنى بالأكمام ما غطى . وكل شجرة تخرج ما هو مكمم فهي ذات أكمام .
وأكمام النخلة : ما غطى جمارها من السعف والليف والجذع . وكل ما أخرجته النخلة فالطلعة كمها قشرها . ومن هذا قيل للقلنسوة كمة ، لأنها تغطي الرأس . ومن هذا كما القميص لأنهما يغطيان اليدين .
وقال شمر في قول الفرزدق . يعلق لما أعجبته أتانه
بأرآد لحييها جياد الكمائم
يريد جمع الكمامة التي يجعلها على منخرها لئلا يؤذيها الذباب .
والمكموم من العذوق : ما غطي بالزبلان عند الإرطاب ليبقى ثمرها غضا ولا ينقرها الطير ولا يفسدها الحرور .
ومنه قول لبيد : حملت فمنها موقر مكموم
وفي حديث النعمان بن مقرن أنه قال يوم نهاوند : ألا إني هاز لكم الراية ، فإذا هززتها فليثب الرجال إلى أكمة خيولها ويقرطوها أعنتها ، أراد بأكمة الخيول مخاليها المعلقة على رؤوسها وفيها علفها . أمرهم بنزعها من رأسها وإلجامها بلجمها ، وذلك تقريطها .
وقال ابن شميل عن اليمانيك كممت الأرض كماً ، وذلك إذا أثارها ثم عفى آثار السن في الأرض بالخشبة العريضة التي تزلقها ، فيقالك أرض مكمومة .
أبو عبيد عن الأصمعي : كممت رأس الدن ، أي : سددته وطينته .
وقال الأخطل : كمت ثلاثة أحوال بطينتها
وقيل : كمت ، أي : غطيت ، وأصل الكم التغطية .
وفي حديث عمر أنه رأى جارية متكمكمة فضربها بالدرة وقال : أتشبهين بالحرائر .
قال أبو عبيد : أراد بالمتكمكمة المتكممة ، وأصله من الكمة ، وهو القلنسوة ، فشبه قناعها بها .
وقال أبو تراب : المغمة والمكمة : شيء يوضع على أنف الحمار كالكيس ؛ وكذا الغمامة والكمامة .
وقال ابن الأعرابي : كم : إذا غطي ، وكم : إذ قتل الشجعان .
أنشد الفراء : بل لو شهدت الناس إذ تكموا
بغمة لو لم تفرج غموا
قوله : تكموا ، أي : ألبسوا غمة كموا بها .
والكم : قمع الشيء وستره ، ومنه : كميت الشهادة : إذا قمعتها وستره ، ومنه : كميت الشهادة : إذا قمعتها وسترتها . والغمة ما غطاك من شيء . المعنى : بل لو شهدت . الأصل تكممت ، مثل : تقصيت ، والأصل تقصصت .
مك : مكة معروفة ، وقد مر تفسيرها . وقيل : إنها سميت مكة لأنها تمك من ألحد فيها :
وقال الراجز : يا مكة الفاجر مكي مكا
ولا تمكي مذحجا وعكا
وسمعت كلابيا يقول لرجل يعنته : قد مككت روحي أراد أنه أخرجه بلجاجه فيما أشكاه .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ’ لا تمككوا غرماءكم ’ ، يقول : لا تلحوا عليهم إلحاحاً يضر بمعايشهم ولا تأخذوهم على عسرة وأنظروهم إلى مسيرتهم . وأصل هذا مأخوذ من مك الفصيل ما في ضرع الناقة وامتكه ، إذا لم يبق فيه من اللبن شيئاً . والمك : مص الثدي . ومنه قيل للرجل
اللئيم الذي يرضع الشاة من لؤمه : فكان وملجان ومصان .
وقال ابن شميل : تقول العرب : قبح الله است مكان ، وذلك إذا أخطأ إنسان أو فعل فعلا قبيحاً دعي عليه بهذا .
ويقال : مككت المخ مكا ، وتمككته وتمخخته وتمخيته : إذا استخرجته فأكلته ، فهو المكاكة والمكاك .
وقال الليث : المكوك : طاس يشرب به ، والمكوك : مكيال لأهل العراق ، وجمعه مكاكيك . وهو صاع ونصف وهو ثلاث كيلجات . والمكاء : طائر ، وجمعه مكاكي .
وليس المكاء من باب المضاعف ، ولكنه من المعتل بالواو ، من مكا يمكو : إذا صفر .
نهاية الجزء التاسع ويتلوه إن شاء الله الجزء العاشر تهذيب اللغة المجلد السادس الجزء الحادي عشر

##### Türkçe

باب **الكاف** و**الميم**
**مك** ، **كم** : [ikisi de kullanımdadır].
**كم** : **الليث** dedi: **كم**: bir sayı hakkında soru edatı yahut haber (edatı)dır; ve haber olarak **رب** mânâsıyla olur. Eğer onunla **رب** kastedilirse, ondan sonrası cer olur. Eğer onunla **ربما** kastedilirse, ref‘ olur. Eğer onu, ondan sonrasını ref‘ eden bir fiil takip ederse, (o) nasb olur.

Dedi: Ve denilir ki: o aslında teşbih **كاف**’ının, sonra **ما**’ya zammedilmesinden (birleştirilmesinden)dir; sonra **ما** kısaltıldı da **الميم** sakin kılındı. Artık **كم** ile sayı hakkında soru kastedilmeyince şöyle dersin: **كم** bu, yanındaki şu şey? O da sana şöyle şöyle diye cevap verir.

**الفراء** dedi: **كم** ve **كأين** iki lugattır; ve ikisine de **من** eşlik eder. Artık **من** atılınca, isim nekire ve nasb ve hafd (üzere) olur. Bundan, Arapların sözü: **كم** kerîm adam görmüşümdür; ve **كم** büyük ordu yenmişimdir. Şu ikisi iki veçhedir: nasb edilirler ve hafd edilirler; fiil ise mânâda vâkidir. Eğer fiil vâki değilse ve isim içinse, nasb da câiz oldu; ayrıca hafd da câiz oldu. Ve fiili amel ettirmen de câiz oldu; böylece nekirede ref‘ edersin; şöyle dersin: **كم** kerîm adam bana geldi; onu fiiliyle ref‘ edersin. Ve eğer onun üzerine vâki ise fiili onda amel ettirirsin; şöyle dersin: **كم** büyük ordu yenmişimdir; onu **هزمت** ile nasb edersin.

Bize inşad ettiler:
كم عمة لك يا جرير وخالة
فدعاء قد حلبت علي عشاري

**فدعاء قد حلبت علي عشاري** ref‘ ile, nasb ile ve hafd iledir. Artık kim nasb ederse dedi ki: **كم**’ın aslı istifhamdır; ondan sonrası olan nekire, sayı tefsiri gibi müfessirdir; onu haberde, istifhamda olduğu hâl üzere bıraktık da ondan sonraki nekireleri nasb ettik; senin: yanımda şöyle şöyle dirhem var, demen gibi. Kim hafd ederse dedi ki: **كم**’da nekire için **من**’in sohbetini talep edicidir; onu hazf edince, onun muradını amel ettirdik. Kim ref‘ ederse ise, diğer fiili amel ettirdi ve fiilin takdimini niyet etti; sanki şöyle dedi: **كم** bana gelmiştir kerîm bir adam.

**الليث** dedi: **الكم**: gömleğin **كم**’ı. Ve **الكمة**: külâhlardan (olan). Ve **الكمام**: devenin yahut bardo(n)un ağzı üzerine konulan bir şey. Ve **الكم**: **الطلع**’ın **كم**’ı.

Her meyveli ağacın bir **كم**’ı vardır; o, onun tomurcuğudur.

**شمرك** dedi: **كمام العذوق**: onların üzerine konulan şeylerdir; onun bir teki **كم**’dır.

Yüce ve aziz Allah’ın sözüne gelince: (**والنخل ذات الأكمام** [الرحمن: 11]), **الحسن** dedi: **الليف**’in püsküllerini kastetti; onunla süslendi.

**شمر** dedi: **الكمة**: bir şeyi örttüğün ve onu onunla giydirdiğin her zarf; böylece ona kılıf gibi olur. Bundan: **أكمام الزرع**: ondan çıktığı kılıflarıdır.

**الزجاج**, şu sözünde: (**والنخل ذات الأكمام** [الرحمن: 11]) dedi: **الأكمام** ile, örtülen şeyi kastetti. Ve her ağaç, **مكمم** olan şeyi çıkarırsa, o **ذات أكمام**’dır.

Hurma ağacının **أكمام**’ı: onun **جمار**’ını **السعف** ve **الليف** ve **الجذع**’dan örten şeydir. Ve hurma ağacının çıkardığı her şeyde, **الطلعة** onun **كم**’ıdır, yani kabuğudur. Bundan dolayı **القلنسوة**’ya **كمة** denildi; çünkü başı örter. Ve bundan, gömleğin **كم**’ı; çünkü ikisi de elleri örter.

**شمر**, **الفرزدق**’ın sözü hakkında dedi:
يعلق لما أعجبته أتانه
بأرآد لحييها جياد الكمائم

Burada, onun burun deliği üzerine, sinek ona eziyet etmesin diye koyduğu **الكمامة**’nın cem‘ini kasteder.

Ve **المكموم** (olan) **العذوق**’tan: **الإرطاب** sırasında, meyvesi taze kalsın, kuş onu gagalamasın ve sıcak rüzgârlar onu bozmasın diye **الزبلان** ile örtülen şeydir.

Bundan, **لبيد**’in sözü: حملت فمنها موقر مكموم

Ve **النعمان بن مقرن** hadîsinde: **نهاوند** günü dedi ki: “Dikkat edin, ben sizin için sancağı sallayacağım; onu sallayınca, erkekler atlarının **أكمة**’sine sıçrasınlar ve onların **أعنة**’lerini **يقرطوا** etsinler.” Atların **أكمة**’sinden, başlarına asılı olan ve içinde yemleri bulunan torbalarını kastetti. Onlara, onu başından çıkarmayı ve onu gemleriyle gemlemeyi emretti; işte bu, onun **تقريط** edilmesidir.

**ابن شميل**, **اليمانيك**’ten naklen dedi: Yeri **كما** ile **كممت**; bu, onu sürdüğü zaman, yerdeki diş izlerini, onu kaydırdığı geniş tahta ile silmesi hâlidir; böylece: **أرض مكمومة** denilir.

**أبو عبيد**’den, **الأصمعي**’den: Küpün başını **كممت**; yani: onu kapattım ve çamurla sıvadım.

**الأخطل** dedi:
كمت ثلاثة أحوال بطينتها

Ve denildi: **كمت**; yani: örttüm. Ve **الكم**’ın aslı örtmedir.

**عمر** hadîsinde: o, **متكمكمة** bir câriye gördü de onu değnekle vurdu ve dedi: “Hür kadınlara mı benziyorsun?”

**أبو عبيد** dedi: **المتكمكمة** ile **المتكممة**’yi kastetti. Aslı **الكمة**’dendir; o da **القلنسوة**’dur; böylece onun örtüsünü ona benzetti.

**أبو تراب** dedi: **المغمة** ve **المكمة**: eşek burnu üzerine torba gibi konulan bir şeydir; aynı şekilde **الغمامة** ve **الكمامة**.

**ابن الأعرابي** dedi: **كم**: örtüldüğü zaman; ve **كم**: yiğitler öldürüldüğü zaman.

**الفراء** inşad etti:
بل لو شهدت الناس إذ تكموا
بغمة لو لم تفرج غموا

Onun sözü: **تكموا**; yani: bir **غمة** giydirildiler; onunla **كموا** oldular.

Ve **الكم**: bir şeyi bastırmak ve örtmektir. Bundan: **كميت الشهادة**: onu bastırdığın ve örttüğün zaman. Ve **الغمة**: bir şeyden seni örten şeydir. Mânâ: “Bilakis, eğer şahit olsaydın...” Aslı **تكممت**’tir; tıpkı: **تقصيت**; aslı **تقصصت** gibi.

**مك**: bilinen **مكة**’dir; onun tefsiri geçti. Ve denildi ki: ona **مكة** adı verildi; çünkü onda ilhâd edeni **تمك** eder:

**الراجز** dedi:
يا مكة الفاجر مكي مكا
ولا تمكي مذحجا وعكا

Ve bir **كلابي**’yi, bir adama onu ayıplarken şöyle derken işittim: “Ruhumu **مككت**.” Onunla, kendisine şikâyet ettiği şeydeki inadıyla onu çıkardı, demek istedi.

Peygamber’den (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi ki o dedi: “**لا تمككوا غرماءكم**”; yani: geçimlerine zarar verecek bir ısrarla onların üzerine ısrar etmeyin; onları darlık üzere sıkıştırmayın; onları gidişlerine kadar erteleyin. Bunun aslı, sütten hiçbir şey bırakmayıncaya kadar, devenin memesindeki şeyi emmesi ve onu **امتكه** etmesinden alınmıştır. Ve **المك**: memeyi emmektir. Bundan dolayı, aşağılık oluşundan koyunu emen alçak adama denildi: **فكان وملجان ومصان**.

**ابن شميل** dedi: Araplar der ki: “Allah **است** falanın çirkin kılsın”; bu, bir insan hata ettiği yahut çirkin bir fiil yaptığı zaman, bununla ona beddua edilmesidir.

Ve denilir: iliği **مكا** ile **مككت**; ve onu **تمككته** ve **تمخخته** ve **تمخيته**: onu çıkardığın ve yediğin zaman; o da **المكاكة** ve **المكاك**’tır.

**الليث** dedi: **المكوك**: onunla içilen bir tas. Ve **المكوك**: Irak ehli için bir ölçek; cem‘i **مكاكيك**. O, bir **صاع** ve yarımdır; ve o, üç **كيلجات**’tır. Ve **المكاء**: bir kuştur; cem‘i **مكاكي**.

Ve **المكاء**, ikizlenmiş (muda‘af) bâbından değildir; fakat **الواو** ile mu‘tel bâbındandır; **مكا يمكو**’dan: ıslık çaldığı zaman.

Dokuzuncu cüzün sonu; Allah dilerse onu, onuncu cüz takip eder: **تهذيب اللغة** altıncı cilt, on birinci cüz.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف وما بعدها في الثنائي أو المطابق)
(كل)  الكاف واللام أصولٌ ثلاثةٌ صِحاح. فالأول يدلُّ على خلاف الحِدّة، والثاني يدلُّ على إطافة شيء بشيء، والثالث عضوٌ من الأعضاء.
فالأول كَلَّ السَّيف يكِلُّ كُلُولاً وكَلّةً([1]). والكليل: السيف يكِلُّ حَدُّه. وربما قالوا في المصدر كَلالةً أيضاً. وكذلك اللِّسان والطَّرف الكليلان. ويقال: أكَلَّ القومُ، إذا كَلَّت إبلُهم. وكَلَّلَ فلانٌ مثل نَكَل، وقال قومٌ: كَلَّلَ: حَمَل؛ وهذا خلاف الأوّل، ولعله أنْ يكون من المتضادّات. ومن الباب الكَلُّ: العِيالُ، قال الله تعالى: ﴿وهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلاَهُ﴾ [النحل 76]. ويقال: الكَلُّ: اليتيم؛ وسمِّي بذلك لإدارته. والإكليل: منزلٌ من منازل القمر، وهذا على التَّشبيه. والإكليل: السَّحابُ يدور بالمكان. قال محمد بن يزيد: سمِّي الإكليل لإطافته بالرَّأس. فأمَّا الكَلالة فقال محمد: الكلالةُ هم الرِّجالُ الوَرَثة، كما قال أعرابيّ: "مالي كثير([2])، ويَرِثُنِي كلالَةٌ مُتَرَاخٍ نسبُهم". قال: وهو مصدرٌ من تَكَلَّلَه النّسبُ، أي* تعطَّفَ عليه، فسمَّوا بالمصدر. والعلماء يقولون في الكلالةِ أقوالاً متقارِبة. قالوا: الكلالة: بنو العَمِّ الأباعدُ، كذا قال ابنُ الأعرابيّ: فأمَّا غيرُه من أهل العلم فروى زُهير عن جابر بن عامر، قال: لما قال أبو بكر: "مَن ماتَ وليس له ولدٌ ولا والد فورثَتُه كَلالة" ضَجَّ([3]) عليٌّ منها، ثم رجع إلى قوله. قال المبرّد: والولد خارجٌ من الكلالة. قال: والعرب تقول: لم يرِثه كلالةً، أي لم يرثه عن عُرْضٍ بل عن قُرْبٍ واستحقاق، كما قال الفرزدق:
ورِثتم قناةَ المُلك غيرَ كلالةٍ *** عن ابْنَيْ منافٍ عبدِ شمس وهاشمِ([4])وأمَّا الآخَر فالكَلكَل: الصدر. ومحتملٌ أن يكون هذا محمولاً على الذي قبله، كأنَّ الصدر معطوفٌ على ما تحته.
ومما شذَّ عن الباب الكُلْكُل: القصير. وانكلّتِ المرأة، إذا ضحكت تَنْكَلُّ. فأمَّا كُلّ فهو اسمٌ موضوع للإحاطة مضافٌ أبداً إلى ما بعده. وقولهم الكُلّ وقام الكُلّ فخطأ، والعربُ لا تعرفه.
(كم)  الكاف والميم أصلٌ واحدٌ يدلُّ على غِشاء وغِطاء. من ذلك الكُمَّة، وهي القلنسوة، ويقال منها: تكمَّمَ الرَّجل، وتكمكم. ومن ذلك الحديث: "أنَّ عمر رأى جاريةً مُتَكَمْكِمَةً". والكُمّ: كُمّ القميص، يقال منه كَمَمْتُهُ([5])، أي جعلت له كُمَّيْن. والكِمُّ: وِعاء الطَّلع، والجمع الأكمام. قال الله سبحانه: ﴿والنَّخْلُ ذاتُ الأكْمام﴾ [الرحمن 11]. قال أبو عبيد: وأكِمَّةٌ وأكامِيم. ويقال: كَمّ الفَسيلَ، إذا أشفَقَ عليه فَسُتِرَ حتى يَقْوَى. والأكاميم: أغطيةُ النَّور. ومن الباب: الكَمكام: المجتمِع الخَلْق.
(كن)  الكاف والنون أصلٌ واحدٌ يدلُّ على سَتْرٍ أو صون. يقال كنَنْتُ الشيءَ في كِنِّهِ، إذا جعلتَه فيه وصُنتَه. وأكننتُ الشّيءَ: أخفيتُه. والكِنانة المعروفة، وهي القياس. ومن الباب الكُنَّة، كالجناح يُخرِجه الرّجل من حائطِهِ، وهو كالسُّتْرة. ومن الباب الكانون، لأنَّه يستُر ما تحتَه. وربما سمَّوا الرَّجُلَ الثقيلَ كانوناً. قال الحطيئة:
أغِرْبالاً إذا استُودِعْتِ سِرَّاً *** وكانوناً على المتحدِّثينا([6])فأمَّا الكَنَّةُ فشاذّةٌ عن هذا الأصل، ويقال إنَّها امرأة الابن. قال:
إن لنا لَكَنَّهْ *** سِمْعَنَّةً نِظْرَنَّهْ([7])(كه)  الكاف والهاء ليس فيه من اللغة شيءٌ إلا ما يُشبه الحكاية، يقال كَهَّ السَّكرانُ، إذا استنكَهْتَه فكَهَّ في وجهك. وليس هذا بشيء. ويقولون: كهكه الأسدُ في زئيره. ثم يقولون: الكَهَكاهُ من الرِّجال: الضعيف. وينشدون:
ولا كَهْكَاهة بَرَمٌ *** إذا ما اشتدَّتِ الحِقَبُ([8])ولا معنى عندي لقولهم إنَّه الضعيف. وهذا كالتجوُّز، وإنما يراد أنَّه يَكُهُّ في وجه سائِله. والباب كلُّه واحد.
(كو)  الكاف والحرف المعتل قريبٌ من الباب قبله، [وليس فيه] إلاّ قولُهم: كواه بالنّار يَكويه. ويستعيرون هذا فيقولون: كواه بعينه، إذا أحدَّ النَّظرَ إليه. وإنِّي لأتكَوَّى بالجارية، أي أتدَفَّأُ بها. والكوَّة معروفة.
والكَأْكَأَة: النُّكوص، ويقال التجمُّع.
(كب)  الكاف والباء أصلٌ صحيح يدلُّ على جَمع وتجمع، لا يَشِذّ منه [شيء]. يقال لما تجمَّع من الرَّمل كُباب. قال:
* يُثِيرُ الكُبابَ الجَعْدَ عن مَتْن مَحْمِلِ([9]) *
ومنه: كَبَبْتُ الشَّيءَ لوجهه أكُبُّه كَبَّاً. وأكَبَّ فلانٌ على الأمر يفعلُه. وتكبَّبتِ الإبلُ، إذا صُرِعَت من هُزال أو داء. والكَبكبةُ: أن يتدهْوَر الشّيء إذا أُلقِيَ في هُوَّة حتى يستقرَّ، فكأنَّه([10]) [تردّد([11])] في الكبِّ. ويقال: جاء متكبكِباً في ثيابِهِ، أي متزمِّلاً. ومن ذلك الكُبَّة من الغَزْل. ومن الباب كوكب الماء، وهو مُعظَمه. والكبكبة: الجماعة من الخيل. والكوكب يسمَّى كوكباً من هذا القياس.
قال أبو عبيدة: ذهب القومُ تحتَ كلِّ كوكب، إذا تفرَّقوا. ويقال للصبيّ إذا قارَبَ المراهقَة: كوكبٌ، وذلك لتجمُّع خَلْقه. *والكَبَّةُ: الزِّحام. فأمَّا قولُهم لنَوْر الرَّوضة كوكب، فذاك على التّشبيه من باب الضياء. قال الأعشى:
يُضَاحِكُ الشَّمْسَ منها كوكب شَرِقٌ *** مُؤزَّرٌ بعميم النَّبْتِ مكتهلُ([12])وكذلك قولهم لبَريق الكَتِيبة: كوكب.
(كت)  الكاف والتاء ليست فيه لغةٌ أصلية، ويجري البابُ مَجرى الحكاية. فالكتيت: صوتُ البَكْر، كالكَشِيش. يقال: كَتَّ يَكِتّ، وكَتّ الرّجُل من الغضب. وكَتِيت القِدر: صوتُ غَلَيانها. ويقولون: كتَتُّ الكلامَ في أذنه. وكتكت في الضَّحِك: أغرَبَ. وهذه كلماتٌ يُشبِهُ بعضُها بعضاً. وما أبعدَهَا من الصّحّة. فأمَّا الكَتَّان فلعلَّه معرَّب. وخفَّفه الأعشى فقال:
* بينَ الحريرِ وبينَ الكَتَنْ([13]) *
(كث)  الكاف والثاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تجمُّعٍ، وفروعُه تقلُّ. فالكَثَّةُ نعتٌ لِلِّحْية المجتمعة، [وهي] بيِّنة الكَثَث والكثَاثة. ومنه الكثْكَث: مجتمعٌ من دُقاق التُّرْب. وهو الكِثكِثُ أيضاً.
(كح)  الكاف والحاء ليس بشيء، وربما قالوا الكُِحْكُِح من الشَّاه: المسِنُّ. ويقولون: أعرابيٌّ كُحٌّ، مثل قُحّ.
(كد)  الكاف والدال أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على شِدَّةٍ وصَلابة. من ذلك الكَديد: وهو التُّراب الدَّقيق المكدود المركَّل بالقوائم؛ ثم يُقاس على ذلك الكدُّ، وهو الشِّدَّةُ في العمل وطلب الكسب، والإلحاحُ في الطَّلَب. ويقال: كَدَدْتُ فلاناً بالمسألة، إذا ألْحَحْتَ عليه بها وبالإشارة إليه عند الحاجة. قال:
* عَفَفْتُ ولم أكْدُدْكُمُ بالأصابع([14]) *
ومن الباب: الكَدْكَدَةُ: ضربُ الصَّيقلِ([15]) المِدْوَسَ على السَّيف إذا جَلاَه. والكُدَادة: ما يُكَدُّ من أسفل القِدْرِ من المَرَق. وبئرٌ كَدُودٌ، إذا لم يُنَلْ ماؤُها إلاَّ بجَهد. والكدكدة: تثاقلٌ في العَدْو. والكَدُّ: شيءٌ تُدَقُّ فيه الأشياء كالهاوُن. والكُدَاد: حِمَارٌ ينسب إليه الحُمُر فيقال: بَنات كُداد.
(كذ)  الكاف والذال كلمةٌ واحدة، وهي الكَذَّانُ: حجارةٌ رِخوة كأنَّها مَدَر.
(كر)  الكاف والراء أصلٌ صحيح يدلُّ على جمعٍ وترديد. من ذلك كَرَرت، وذلك رجُوعك إليه بعد المرّة الأولى، فهو الترديد الذي ذكرناه. والكرير: كالحَشْرجةِ في الحَلْق، سمِّي بذلك لأنَّه يردِّدها. قال:
فَنفسِي فداؤُك يومَ النِّزالِ *** إذا كانَ دعوَى الرِّجال الكريرا([16])والكَرُّ: حبلٌ، سمِّي بذلك لتجمُّع قَواه. والكُرُّ: الْحِسْيُ من الماء، وجمعه كِرار. قال:
على كالخَنِيفِ السَّحقِ يدعو به الصَّدى *** له قُلُبٌ عاديَّةٌ وكِرارُ([17])ومن الباب الكِركِرة: رَحَى زَوْرِ البعير. والكِركِرة: الجماعةُ من النّاس. والكَركرة: تصريف الرِّياحِ السَّحابَ وجمعُها إيّاه بعدَ تفرُّق. فأمَّا قولُ النَّابغة:
عُلِينَ بكِدْيَوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّة ***فهنَّ إضاءٌ ضَافياتُ الغلائلِ([18])فأظُنُّهُ فارسياً قد ضمّنَه شِعْرَه، وقد يفعلون هذا. ويقولون أن الكُرَّة: رَماد تُجلَى به الدُّروع، ويقال هو فُتَات البَعْر. وربَّما قالوا: كَركرتُه عن الشَّيء: حبَسْته. وإنَّما المعنى أنَّك رددته ولم تَقضِ حاجتَه أوّلَ وهلة. وكركرتُ بالدَّجاجة: صحتُ بها، وذلك لأنَّك تردِّد الصِّياح بها. ويقولون الكَرِك([19]): الأحمق أو الأحمر. وهو كلام.
(كز)  الكاف والزاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قَبضٍ وتقبُّض. من ذلك الكَزازة: الانقباض واليُبْس. رجلٌ كَزٌّ، أي بخيل([20]). ويقال: كَزَزْتُ الشَّيءَ، إذا ضيَّقتَه، فهو مكزوز. والكُزَاز: داءٌ يأخذُه من شِدَّة البَرْد. وأحسبه من تقبُّض الأطراف. وبَكرة كزة، أي قصيرة([21]).
(كس)  الكاف والسين صحيح، إلاَّ أنَّه قليلُ الألفاظ. والصحيح منه الكَسَس: خروج الأسنان السُّفْلى مع الحنك الأسفل. رجلٌ أكَسُّ. كذا في كتاب الخليل. وقال غيره: الكَسَس: قِصَر الأسنان. وما بعد هذا فكلامٌ. يقولون الكَسِيس: لحمٌ يُجَفَّفُ على الحجارة *ثم يُدَقُّ ويُتَزَوَّد. وممَّا يصحُّ في هذا: الكَسِيس، وهو شرابٌ يُتَّخَذ من ذُرة. وينشدون:
فإنْ تُسْقَ من أعشابِ وَجّ فإنّنا *** لنا العينُ تَجرِي من كَسِيسٍ ومن سَكَرْ([22])والشِّعر صحيح، ولعلَّ الكلمةَ من بعض اللُّغات التي استعارتها العرب في كلامها. وأمَّا الكسكسة فكلمةٌ مولَّدة فيمن يُبدِل في كلامه الكاف سيناً.
(كش)  الكاف والشين ليس بشيء، وفيه كلمةٌ تَجري مَجرى الحكاية، يقال لهدير البَكْر: الكشيش. والكَشكشَة: كلمةٌ مولَّدة فيمن يُبدِل الكافَ في كلامه شيناً.
(كص)  الكاف والصاد كلمةٌ تدل على التواءٍ من الجَهد. ويقال للرِّعدة: كَصيص. والكَصيصة: حِبالة الصَّائد.
(كض)  الكاف والضاد. يقولون: إنَّ الكَضكضة: سرعةُ المَشْي.
(كظ)  الكاف والظاء أصلٌ صحيح، يدلُّ على تمرُّسٍ وشِدَّةٍ وامتلاء. من ذلك المُكَاظَّةُ في الحرب: الممارسة الشَّديدة. وكظَّني هذا الأمرُ.
ومن الباب الكَظْكظة امتلاء السِّقاء. ومنه الكِظَّة التي تعتري عن الطَّعام. ويقال: اكتظَّ الوادِي بالماء، إذا امتلأَ بسَيْله. وتكاظَّ القومُ كِظاظاً: تجاوزوا القَدْرَ في التمرُّس والتعادي. قال:
* إذْ سئِمَتْ ربيعةُ الكِظاظا([23]) *
(كع)  الكاف والعين أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على حَبسٍ واحتباس. يقال رجلٌ كَعٌّ، وكاعٌّ، أي جبانٌ. وقد أكَعَّه الفَرَق عن الأمر. [قال ابن دريد: لا يقال كاعَ، وإنْ كانت العامّة تقوله([24])]، إنما يقال كَعَّ. قال:
*  كعكعهُ حائره عن الدَّقَقْ([25]) *
(كف)  الكاف والفاء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قبض وانقباض. من ذلك الكَفُّ للإنسان، سمِّيت بذلك لأنَّها تَقبِض الشّيءَ. ثمَّ تقول: كففت فلاناً عن الأمر وكفكَفتُه([26]). ويقال للرجل يَسأل النّاسَ: هو يَستكِفُّ ويتكفَّف. الأصل هذا، ثم يَفرِقون بين الكلمات تختلف في بعض المعنَى والقياسُ واحد: كان الأصمعيُّ يقول: كلُّ ما استطالَ فهو كُفّة بضم الكاف([27]) [نحو كُفّة([28])] الثَّوبِ ونحوه وهو حاشيته، وإنَّما [قيل لها] كفّة لأنَّها مكفوفة، وكذلك كُفّة الرَّمل([29]). قال: وكلُّ ما استدارَ فهو كِفّة، نحو كِفَّة الميزان وكِفَّة الصَّائد، وهي حِبالتُه. والكلمتان وإن اختلفتا في الذي قاله الأصمعيُّ فقياسهما واحد. والمكفوف: الأعمى. فأمَّا الكِفَف في الوَشْم، فهي داراتٌ تكون فيه. ويقال: استكفَّ القومُ حولَ الشيء، إذا دارُوا به ناظِرِينَ إليه. قال ابن مقبل:
* بَدَا والعيونُ المستكِفَّةُ تلمحُ([30]) *
فأما قول حُميَد:
* إلى مستكِفَّاتٍ لهنّ غُروبُ([31]) *
فقال قوم: هي العُيون. وقال قوم: هي إبلٌ مجتمعة. والغُروب: الظِّلال. واستكففتُ الشَّيءَ، وهو أن تضَعَ يدَك على حاجِبيك كالذي يَستظِلُّ من الشَّمس ينظرُ إلى شيءٍ هل يَراه، وإنَّما سُمِّيَ استكفافاً لوَضْعِه كفَّهُ على حاجبه. ويقولون: لقيتُه كَفَّةً كَفَّةً، إذا فاجأتَه، كأنَّ كفُّكَ مسَّتْ كَفَّه. والله أعلم بالصواب.
--------------ـــ
([1]) الذي في المجمل واللسان والقاموس: "كلا".
([2]) في الأصل: "قال كثير"، صوابه في المجمل واللسان.
([3]) في الأصل: "صح".
([4]) ديوان الفرزدق 852 واللسان (كلل).
([5]) كذا ورد ضبطه في المجمل. والذي في اللسان والقاموس: "أكممته" من الرباعي.
([6]) ديوان الحطيئة 61 واللسان (كنن).
([7]) أنشده في اللسان (سمع).
([8]) البيت لأبي العيال الهذلي. ديوان الهذليين (2: 242) واللسان (كهه). ورواية الديوان: "ولا بكهامة".
([9]) لذي الرمة في ديوانه 505 واللسان (كبب، عرق، حمل). وصدره:
* توخاه بالأظلاف حتى كأنما *
([10]) في الأصل: "مكانه". وفي المجمل: "كأنه".
([11]) التكملة من المجمل.
([12]) ديوان الأعشى 43 واللسان (شرق).
([13]) البيت بتمامه كما في الديوان 19 واللسان (كتن):
هو الواهب المسمعات الشرو *** ب بين الحرير وبين الكتن
 ([14]) صواب إنشاده: "وحجت" بدل "عففت" كما في اللسان، وكما سبق في (حوج). وهو للكميت في اللسان (حوج، كدد). وصدره:
* غنيت فلم أرددكم عند بغية *
([15]) في الأصل: "ضرب من الصيقل"، صوابه في المجمل.
([16]) للأعشى في ديوانه 71 واللسان (كرر). وفي الديوان: "وأهلي فداؤك عند النّزال" وفي اللسان: "فأهلي الفداء غداة".
([17]) البيت ملفق من بيتين، أحدهما في اللسان (خنف)، وسبق أيضاً في (خنف) وهو:
على كالخنيف السحق يدعو به الصدى *** له قلب عفى الحياض أجون
          والآخر لكثير، وأنشده في اللسان (كرر). وعجزه في إصلاح المنطق 104، 145 وهو:
ومادام غيث من تهامة طيب *** به قلب عادية وكرار
 ([18]) ديوان النابغة 64 واللسان (كدن، كرر، أضا). ويروى: "وأشعرن"، ويروى: "صافيات" بالصاد المهملة.
([19]) كذا أورد هذه الكلمة في غير مادتها، وصنع كذلك في المجمل، وحقها مادة (كرك).
([20]) في الأصل: "أي فعيل".
([21]) في المجمل: "وبكرة كزة: شديدة الصرير. وفرس كزة: قصيرة".
([22]) كذا ورد إنشاده. والسكر، بالتحريك: الخمر، أو النبيذ، أو شراب يتخذ من التمر والكشوت والآس. ورواية اللسان (كسس): "ومن خمر". والبيت لأبي الهندي.
([23]) لرؤبة في اللسان (كظظ)، وليس في ديوانه. وقبله:
* إنا أناس نلزم الحفاظا *
([24]) التكملة من المجمل. وانظر الجمهرة (1: 113).
([25]) كذا ورد في الأصل. والذي في ديوان رؤبة 106:
قد كف عن حائره بعد الدفق *** في حاجر كعكعه عن البثق
 ([26]) في الأصل: "وكففته"، صوابه في المجمل.
([27]) بعده في الأصل: "لأنها مكفوفة"، كلام مقحم.
([28]) تكملة يقتضيها الكلام. وفي المجمل: "نحو كفة الرمل والثوب".
([29]) في الأصل: "الرمث".
([30]) صدره كما في اللسان (كفف):
* إذا رمقته من معد عمارة *
([31]) صدره كما في ديوان حميد 56، واللسان (كفف):
* ظللنا إلى كهف وظلَّت ركابنا *

ـ

##### Türkçe

(**كل**) **الكاف** ve **اللام** üç sahih asıldır. Birincisi keskinliğin zıddına delâlet eder; ikincisi bir şeyi bir şeyle kuşatmaya delâlet eder; üçüncüsü de organlardan bir organdır.

Birincisi: **كَلَّ السَّيف** **يكِلُّ** **كُلُولاً** ve **كَلّةً**. **الكليل**: kılıç; keskinliği körelir. Bazen masdarda **كَلالةً** da derler. Aynı şekilde **اللِّسان** ve **الطَّرف** için: **الكليلان**. Ve denir ki: **أكَلَّ القومُ**; yani develeri köreldiği (yorulup zayıfladığı) zaman. Ve **كَلَّلَ** falan, **نَكَل** gibi; bir kavim dedi ki: **كَلَّلَ**: taşıdı; bu birincinin zıddıdır; belki de zıt anlamlılardan olmasıdır. باب’dan: **الكَلُّ**: bakmakla yükümlü olunanlar; Allah تعالى buyurdu: ﴿وهُوَ كَلٌّ عَلَى مَوْلاَهُ﴾ [النحل 76]. Ve denir ki: **الكَلُّ**: yetim; döndürülmesi sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve **الإكليل**: ayın menzillerinden bir menzil; bu teşbih üzerinedir. Ve **الإكليل**: bulut; mekânın etrafında döner. Muhammed b. Yezîd dedi: başı kuşatması sebebiyle **الإكليل** diye adlandırıldı. **الكَلالة**’ya gelince, Muhammed dedi: **الكلالة** mirasçı erkeklerdir; bir a‘râbînin dediği gibi: “Malım çoktur, beni **كَلالَةٌ** miras alır; nesebleri gevşek (uzak)tır.” Dedi: o, **تَكَلَّلَه النّسبُ**’den bir masdardır; yani ona meyletti/etrafını sardı; böylece masdar ile adlandırdılar. Âlimler **الكلالة** hakkında birbirine yakın sözler söylerler. Dediler ki: **الكلالة**: uzak amcaoğulları; İbnü’l-A‘râbî böyle dedi. İlim ehlinden başkası ise Züheyr’in Câbir b. Âmir’den rivayetini nakletti; dedi ki: Ebû Bekir “Kim ölür de onun çocuğu ve babası yoksa, onun mirasçıları **كَلالة**’dır” dediğinde, Ali bundan feryat etti, sonra onun sözüne döndü. el-Müberred dedi: çocuk **الكلالة**’nın dışındadır. Dedi: Araplar der ki: **لم يرِثه كلالةً**; yani onu yan yoldan değil, yakınlık ve hak edişle miras aldı; el-Ferezdak’ın dediği gibi:

ورِثتم قناةَ المُلك غيرَ كلالةٍ *** عن ابْنَيْ منافٍ عبدِ شمس وهاشمِ

Ötekine gelince: **الكَلكَل**: göğüs. Muhtemeldir ki bu, kendinden öncekine hamledilmiştir; sanki göğüs, altındakine atfedilmiştir.

باب’dan şâz olanlardan: **الكُلْكُل**: kısa. Ve **انكلّتِ المرأة**: güldüğü zaman **تَنْكَلُّ**. **كُلّ** ise, kuşatmaya konulmuş bir isimdir; daima kendinden sonrakine izafe edilir. Onların “**الكُلّ**” ve “**قام الكُلّ**” demeleri hatadır; Araplar bunu bilmez.

(**كم**) **الكاف** ve **الميم** bir tek asıldır; bir zar ve örtüye delâlet eder. Bundan: **الكُمَّة**; o, külah/başlık. Ondan denir: **تكمَّمَ الرَّجل** ve **تكمكم**. Ve hadisten: “Ömer, **مُتَكَمْكِمَةً** bir cariye gördü.” Ve **الكُمّ**: gömleğin kolu; ondan denir: **كَمَمْتُهُ**; yani ona iki kol yaptım. Ve **الكِمُّ**: hurma tomurcuğunun kabı; çoğulu **الأكمام**. Allah سبحانه buyurdu: ﴿والنَّخْلُ ذاتُ الأكْمام﴾ [الرحمن 11]. Ebû Ubeyd dedi: **أكِمَّةٌ** ve **أكامِيم**. Ve denir: **كَمّ الفَسيلَ**; yani ona acıdı da örtüldü, güçleninceye kadar. Ve **الأكاميم**: çiçeğin örtüleri. باب’dan: **الكَمكام**: yaratılışı toplanmış (derli toplu) olan.

(**كن**) **الكاف** ve **النون** bir tek asıldır; örtmeye yahut korumaya delâlet eder. Denir: **كنَنْتُ الشيءَ في كِنِّهِ**; onu onun içine koyduğunda ve onu koruduğunda. Ve **أكننتُ الشّيءَ**: onu gizledim. Ve bilinen **الكِنانة**; o kıyastır. باب’dan: **الكُنَّة**; kanat gibi, adamın duvarından çıkardığı şey; o, perde gibidir. باب’dan: **الكانون**; çünkü altındakini örter. Bazen ağır (hantal) adama **كانوناً** adını verirler. el-Hutay’e dedi ki:

أغِرْبالاً إذا استُودِعْتِ سِرَّاً *** وكانوناً على المتحدِّثينا

**الكَنَّةُ**’ya gelince, bu asıldan şâzdır; denir ki o, oğlun karısıdır. Dedi ki:

إن لنا لَكَنَّهْ *** سِمْعَنَّةً نِظْرَنَّهْ

(**كه**) **الكاف** ve **الهاء**’da, hikâyeye benzeyenden başka dilden bir şey yoktur. Denir: **كَهَّ السَّكرانُ**; onu koklattığında, yüzüne **كَهَّ** etti. Bu bir şey değildir. Ve derler: aslan kükremesinde **كهكه** etti. Sonra derler: erkeklerden **الكَهَكاهُ**: zayıf. Şunu okurlar:

ولا كَهْكَاهة بَرَمٌ *** إذا ما اشتدَّتِ الحِقَبُ

Benim yanımda onların “o zayıftır” sözünün bir mânası yoktur. Bu, mecaz gibidir; ancak istenen, dilencisinin yüzüne **يَكُهُّ** etmesidir. باب’ın hepsi birdir.

(**كو**) **الكاف** ve illetli harf, bir önceki باب’a yakındır; [onda] ancak onların “**كواه بالنّار يَكويه**” sözleri vardır. Bunu ödünç alırlar da derler: **كواه بعينه**; yani ona bakışı keskinleştirdi. Ve ben cariye ile **لأتكَوَّى** ederim; yani onunla ısınırım. **الكوَّة** bilinir.

Ve **الكَأْكَأَة**: geri çekilme; ve toplanma da denir.

(**كب**) **الكاف** ve **الباء** sahih bir asıldır; toplama ve toplanmaya delâlet eder; ondan [hiçbir şey] şâz olmaz. Kumdan toplanana **كُباب** denir. Dedi ki:

* يُثِيرُ الكُبابَ الجَعْدَ عن مَتْن مَحْمِلِ *

Ve ondan: **كَبَبْتُ الشَّيءَ لوجهه أكُبُّه كَبَّاً**. Ve falan, işi yapmaya **أكَبَّ** etti. Ve develer **تكبَّبت**; zayıflıktan yahut hastalıktan devrildikleri zaman. Ve **الكَبكبةُ**: bir şeyin, bir çukura atıldığında yuvarlanıp durması, ta ki yerleşinceye kadar; sanki o, **[تردّد]** **في الكبِّ** içindedir. Ve denir: elbiseleri içinde **متكبكِباً** geldi; yani bürünmüş. Ve ondan: iplikten **الكُبَّة**. Ve باب’dan: suyun **كوكب**’i; o, onun çoğudur. Ve **الكبكبة**: atlardan bir cemaat. Ve **الكوكب** bu kıyasla **كوكب** diye adlandırılır.

Ebû Ubeyde dedi: kavim, her **كوكب**’in altına gitti; yani dağıldılar. Ve çocuğa, ergenliğe yaklaştığında: **كوكبٌ** denir; bu, yaratılışının toplanması sebebiyledir. Ve **الكَبَّةُ**: izdiham. Onların, çayırın çiçeğine **كوكب** demeleri ise, ışık باب’ından teşbih üzerinedir. el-A‘şâ dedi ki:

يُضَاحِكُ الشَّمْسَ منها كوكب شَرِقٌ *** مُؤزَّرٌ بعميم النَّبْتِ مكتهلُ

Aynı şekilde onların, ordunun parıltısına **كوكب** demeleri.

(**كت**) **الكاف** ve **التاء**’da aslî bir dil yoktur; باب, hikâye yürüyüşünce yürür. **الكتيت**: genç devenin sesi; **الكَشِيش** gibi. Denir: **كَتَّ يَكِتّ**; ve adam öfkeden **كَتّ** etti. Ve **كَتِيت القِدر**: kaynamasının sesi. Ve derler: **كتَتُّ الكلامَ في أذنه**. Ve gülmede **كتكت**: garipleşti. Bunlar, bazısı bazısına benzeyen kelimelerdir. Sıhhattan ne kadar uzaktırlar. **الكَتَّان**’a gelince, belki de mu‘arrebdir. el-A‘şâ onu hafifletti de dedi ki:

* بينَ الحريرِ وبينَ الكَتَنْ *

(**كث**) **الكاف** ve **الثاء** sahih bir asıldır; toplanmaya delâlet eder; dalları azdır. **الكَثَّةُ**: toplanmış sakalın sıfatıdır; [o] **بيِّنة الكَثَث والكثَاثة**’dir. Ve ondan **الكثْكَث**: ince toprağın birikmişi. O, **الكِثكِثُ** da olur.

(**كح**) **الكاف** ve **الحاء** bir şey değildir. Bazen **الكُِحْكُِح** derler; koyundan: yaşlı. Ve derler: **أعرابيٌّ كُحٌّ**; **قُحّ** gibi.

(**كد**) **الكاف** ve **الدال** sahih bir asıldır; şiddete ve katılığa delâlet eder. Bundan: **الكَديد**; o, ayaklarla çiğnenmiş, ufalanmış ince topraktır; sonra bunun üzerine kıyas edilir: **الكدُّ**; o, işte şiddet ve kazanç isteme ve talepte ısrardır. Ve denir: **كَدَدْتُ فلاناً بالمسألة**; yani onu onunla ve ihtiyaç anında ona işaret etmekle sıkıştırdığında. Dedi ki:

* عَفَفْتُ ولم أكْدُدْكُمُ بالأصابع *

Ve باب’dan: **الكَدْكَدَةُ**: cilacının, kılıcı parlatınca üzerine **المِدْوَس** vurması. Ve **الكُدَادة**: tencerenin altından et suyundan kazınan şey. Ve **بئرٌ كَدُودٌ**: suyu ancak güçlükle elde edildiğinde. Ve **الكدكدة**: koşuda ağırlaşma. Ve **الكَدُّ**: havan gibi, içinde şeylerin dövüldüğü şey. Ve **الكُدَاد**: kendisine nisbet edilen bir eşek; eşeklere nisbet edilir de “**بَنات كُداد**” denir.

(**كذ**) **الكاف** ve **الذال** tek bir kelimedir; o da **الكَذَّانُ**: sanki kerpiç gibi yumuşak taşlar.

(**كر**) **الكاف** ve **الراء** sahih bir asıldır; toplama ve tekrarlamaya delâlet eder. Bundan: **كَرَرت**; bu, ilk seferden sonra ona dönüşündür; bu, zikrettiğimiz tekrardır. Ve **الكرير**: boğazda hırıltı gibi; onu tekrarladığı için böyle adlandırıldı. Dedi ki:

فَنفسِي فداؤُك يومَ النِّزالِ *** إذا كانَ دعوَى الرِّجال الكريرا

Ve **الكَرُّ**: ip; liflerinin toplanması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ve **الكُرُّ**: sudan küçük birikinti; çoğulu **كِرار**. Dedi ki:

على كالخَنِيفِ السَّحقِ يدعو به الصَّدى *** له قُلُبٌ عاديَّةٌ وكِرارُ

Ve باب’dan: **الكِركِرة**: devenin göğsünün değirmeni (göğüs kemiği). Ve **الكِركِرة**: insanlardan cemaat. Ve **الكَركرة**: rüzgârların bulutu çevirip dağıldıktan sonra onu toplaması. Nâbiga’nın sözüne gelince:

عُلِينَ بكِدْيَوْنٍ وأُبْطِنَّ كُرَّة ***فهنَّ إضاءٌ ضَافياتُ الغلائلِ

Ben onun Farsça olduğunu ve şiirine kattığını sanıyorum; bunu yaparlar. Ve derler ki **الكُرَّة**: zırhların onunla parlatıldığı kül; ve denir ki o, tezek kırıntısıdır. Ve bazen derler: **كَركرتُه عن الشَّيء**: onu alıkoydum. Mânâ ancak şudur: onu geri çevirdin ve ihtiyacını ilk anda gidermedin. Ve **كركرتُ بالدَّجاجة**: onunla bağırdım; bu, onunla bağırışı tekrarlaman sebebiyledir. Ve derler: **الكَرِك**: ahmak yahut kızıl. Bu bir sözdür.

(**كز**) **الكاف** ve **الزاء** sahih bir asıldır; sıkmaya ve büzülmeye delâlet eder. Bundan: **الكَزازة**: büzülme ve kuruluk. **رجلٌ كَزٌّ**; yani cimri. Ve denir: **كَزَزْتُ الشَّيءَ**; onu daralttığında; o, **مكزوز**’dur. Ve **الكُزَاز**: şiddetli soğuktan ona gelen hastalık. Ben onu, uçların büzülmesinden sayıyorum. Ve **بَكرة كزة**; yani kısa.

(**كس**) **الكاف** ve **السين** sahihdir; ancak lafızları azdır. Ondan sahih olan: **الكَسَس**; alt dişlerin alt çene ile birlikte dışarı çıkması. **رجلٌ أكَسُّ**. Halîl’in kitabında böyledir. Başkası dedi: **الكَسَس**: dişlerin kısalığı. Bunun sonrası ise sözdür. Derler: **الكَسِيس**: taşlar üzerinde kurutulan et; sonra dövülür ve azık edinilir. Bunun içinde sahih olanlardan: **الكَسِيس**; o, darıdan yapılan bir içecektir. Şunu okurlar:

فإنْ تُسْقَ من أعشابِ وَجّ فإنّنا *** لنا العينُ تَجرِي من كَسِيسٍ ومن سَكَرْ

Şiir sahihtir; belki kelime, Arapların sözlerinde ödünç aldıkları bazı dillerden bir dildir. **الكسكسة**’ye gelince: konuşmasında **الكاف**’ı **سين** yapan kimsede türemiş bir kelimedir.

(**كش**) **الكاف** ve **الشين** bir şey değildir. İçinde, hikâye yürüyüşünce yürüyen bir kelime vardır: genç devenin uğultusuna **الكشيش** denir. Ve **الكَشكشَة**: konuşmasında **الكاف**’ı **شين** yapan kimsede türemiş bir kelimedir.

(**كص**) **الكاف** ve **الصاد** bir kelimedir; güçten dolayı bükülmeye delâlet eder. Ve titremeye **كَصيص** denir. Ve **الكَصيصة**: avcının ağı.

(**كض**) **الكاف** ve **الضاد**. Derler ki: **الكَضكضة** yürüyüşün süratidir.

(**كظ**) **الكاف** ve **الظاء** sahih bir asıldır; alışkanlık kazanma, şiddet ve doluluğa delâlet eder. Bundan: savaşta **المُكَاظَّةُ**: şiddetli mümarese. Ve **كظَّني هذا الأمرُ**.

Ve باب’dan: **الكَظْكظة** kırbanın dolması. Ve ondan **الكِظَّة**: yemekten dolayı gelen sıkıntı. Ve denir: **اكتظَّ الوادِي بالماء**; seliyle dolduğu zaman. Ve **تكاظَّ القومُ كِظاظاً**: alışkanlık kazanma ve düşmanlıkta ölçüyü aştılar. Dedi ki:

* إذْ سئِمَتْ ربيعةُ الكِظاظا *

(**كع**) **الكاف** ve **العين** sahih bir asıldır; hapsetmeye ve hapsolmaya delâlet eder. Denir: **رجلٌ كَعٌّ** ve **كاعٌّ**; yani korkak. Ve korku, onu işten **أكَعَّه** etti. [İbn Düreyd dedi: **كاعَ** denmez; avam onu söylese de; ancak **كَعَّ** denir.] Dedi ki:

*  كعكعهُ حائره عن الدَّقَقْ *

(**كف**) **الكاف** ve **الفاء** sahih bir asıldır; sıkmaya ve büzülmeye delâlet eder. Bundan: insanın **الكَفُّ**’u; ona bu ad verildi, çünkü o şeyi kavrar. Sonra dersin: **كففت فلاناً عن الأمر** ve **كفكَفتُه**. Ve insanlardan isteyen adama denir: o **يَستكِفُّ** ve **يتكفَّف** eder. Asıl budur; sonra kelimeler arasında, mânânın bir kısmında ayrım yaparlar; kıyas birdir. el-Asma‘î derdi ki: uzayan her şey **كُفّة**’dir, **الكاف**’ın dammesiyle; [**نحو كُفّة**] elbise ve benzeri; o, onun kenarıdır; ona ancak **كفّة** denmiştir, çünkü o **مكفوفة**’dir; aynı şekilde **كُفّة** kum. Dedi: yuvarlak olan her şey **كِفّة**’dir; **نحو كِفَّة الميزان** ve **كِفَّة الصَّائد**; o, onun ağıdır. İki kelime, el-Asma‘î’nin söylediği şeyde farklı olsa da, kıyasları birdir. **المكفوف**: kör. **الكِفَف**’e gelince, dövmede; o, onda bulunan dairelerdir. Ve denir: **استكفَّ القومُ حولَ الشيء**; yani ona bakarak onun etrafında döndüler. İbn Mukbil dedi ki:

* بَدَا والعيونُ المستكِفَّةُ تلمحُ *

Humeyd’in sözüne gelince:

* إلى مستكِفَّاتٍ لهنّ غُروبُ *

Bir kavim dedi: onlar gözlerdir. Bir kavim dedi: onlar toplanmış develerdir. **الغُروب**: gölgeler. Ve **استكففتُ الشَّيءَ**: elini, güneşten gölgelenen kimse gibi, bir şeyi görüp görmediğine bakarken kaşlarının üzerine koymandır; ona ancak **استكفافاً** denmiştir, çünkü avucunu kaşının üzerine koyar. Ve derler: **لقيتُه كَفَّةً كَفَّةً**; onu ansızın yakaladığında; sanki avucun onun avucuna değdi. Ve Allah doğruyu en iyi bilendir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- كم: عبارة عن العدد، ويستعمل في باب الاستفهام، وينصب بعده الاسم الذي يميز به نحو: كم رجلا ضربت؟ ويستعمل في باب الخبر، ويجر بعده الاسم الذي يميز به. نحو: كم رجل. ويقتضي معنى الكثرة، وقد يدخل (من) في الاسم الذي يميز بعده. نحو: ﴿وكم من قرية أهلكناها﴾ [الأعراف/4]، ﴿وكم قصمنا من قرية كانت ظالمة﴾ [الأنبياء/11]، والكم: ما يغطي اليد من القميص، والكم (قال الجوهري: والكم بالكسر والكمامة، وعاء الطلع، وغطاء النور. وفي اللسان: وكم كل نور: وعاؤه. انظر: اللسان (كم) ؛ والصحاح (كم) ؛ والمجمل 3/766) : ما يغطي الثمرة، وجمعه: أكمام. قال: ﴿والنخل ذات الأكمام﴾ [الرحمن/11]. والكمة: ما يغطي الرأس كالقلنسوة.

##### Türkçe

- **كم**: sayıdan ibarettir; istifham babında kullanılır ve ondan sonra, onunla temyiz edilen isim nasb olunur; şöyle: **كم رجلا ضربت؟** Ve haber babında kullanılır ve ondan sonra, onunla temyiz edilen isim cer olunur. Şöyle: **كم رجل**. Ve çokluk manasını gerektirir; ve ondan sonra temyiz edilen isimde **من** dâhil olabilir. Şöyle: **﴿وكم من قرية أهلكناها﴾** [الأعراف/4]، **﴿وكم قصمنا من قرية كانت ظالمة﴾** [الأنبياء/11]، ve **الكم**: gömlekten el’i örten şeydir; ve **الكم** (Cevherî dedi: **الكم** kesre ile ve **الكمامة**: tal‘ın kabı ve çiçeğin örtüsü. Ve Lisân’da: her çiçeğin **كم**’i: onun kabıdır. Bak: Lisân (**كم**) ; Sıhâh (**كم**) ; ve el-Mucmel 3/766): meyveyi örten şeydir; cem‘i: **أكمام**. Dedi: **﴿والنخل ذات الأكمام﴾** [الرحمن/11]. Ve **الكمة**: külâh gibi başı örten şeydir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( *!كَمْ ) هَكَذا في الصّحاح أَفردَه | بتَرْكِيبٍ مُسْتَقِلٍّ ، وفي الحَاشِية بِخَطِّ أَبِي |

| زَكَرِيَّا ، صَوابُه . *!وكَمْ ، بالوَاوِ العَاطِفَة | قال : وهو ( اسمٌ نَاقِصٌ ) مُبْهَمٌ ( مَبْنِيٌّ | عَلَى السُّكُونِ ، أَو سُؤالٌ عَنِ العَدَدِ ) كما | فِي المُحْكَم . قال : ( ويَعْمَلُ في الخَبَرِ عَمَلَ | رُبَّ ) ، إلا اَنَّ مَعْنَى كَمْ التَّكْثِيرُ ومَعْنَى | رُبَّ التّقْلِيلُ والتَّكْثِيرُ ، وهو مُغْنٍ عن | الكَلاَمِ الكَثِير المُتَنَاهِي في البُعْدِ والطُّول ، | وذَلِك أَنَّك إذا قُلت : كَمْ مَالُك ؟ أَغْنَاكَ | ذَلِك عن قَوْلك : أَعَشْرَةٌ مالُكَ أَمْ | عِشْرُونَ أم ثَلاَثُونَ أم مِائَةٌ أم أَلْفٌ ؟ فلو | ذَهَبْتَ تَسْتَوْعِبُ الأَعْدَادَ لم تَبْلُغْ ذَلِك | أَبدًا . لأنه غَيرُ مُتَناهٍ ، فلمَّا قُلْت : كَمْ ، | أَغْنَتْكَ هَذِه اللَّفظةُ الواحِدَةُ عن الإطَالَةِ | غَير المُحاطِ بآخِرِها ولا المُسْتدْرَكَةِ . وفي | التَّهذِيب . كَمْ : حَرفُ مَسألةٍ عن عَدَدٍ | وخَبَرٍ ، وتَكُونُ خَبَرًا بِمَعْنَى رُبَّ ، فإِنْ | عُنِيَ بِهَا رُبَّ جَرَّتْ ما بَعْدَها وإن عُنِيَ | بها رُبَّما رَفَعَتْ ، وإن تَبِعَها فَعْلٌ رافِعٌ ما | بَعْدَها انْتَصَبَتْ ، وقال : ( أَوْ ) هِيَ | ( مُؤَلّفةٌ من كَافِ التَّشْبِيهِ ومَا ، ثُمَّ | قُصِرتْ ) ما ( وأُسْكِنَتِ ) المِيمُ ، فإذا | عَنَيْتَ بكَمْ غَيْرَ المَسْأَلة عن العَدَد قُلت : | كَمْ هَذَا [ الشّيءُ ] الذي مَعَك ؟ فهو | يُجِيبُك : كَذَا وكَذَا . | | وقال الجوهَرِيُّ : ( وَهِيَ ) لها | مَوْضِعَانِ : الاسْتِفْهَامُ والخَبَرُ . | | إمَّا ( لِلاسْتِفْهَامِ ) كقولك : كم | رجلاً عِنْدَك ، ( ويُنْصَب ما بَعْدَها | تَمْيِيزًا ) . | | ( و ) إمَّا ( لِلْخَبَر ، ويُخْفَضُ ما | بَعْدَها حِيْنَئِذٍ كَرُبَّ ) أي : كما يُخْفَضُ | برُبَّ ؛ لأَنَّه في التَّكْثِير نَقِيض رُبَّ في | التَّقْلِيل ، تَقُول : كَمْ دِرْهَمٍ أَنْفَقْتَ ، تريد |

| التَّكْثِيرَ ، وإن شِئْتَ نَصَبْتَ ، وقال | الفَرَّاء : ( ( كَمْ وكأَيِّنْ لُغَتَان | ويَصْحَبُهُما مِن ، فإذَا ألقَيْت مِنْ كان في | الاسْمِ النَّكرةِ النَّصْبُ والخَفْضُ ، من | ذَلِك قَولُ العَرَبِ : كَمْ رَجُلٍ كَريمٍ قد | رَأَيْتَ ، وكم جَيْشًا جرّارًا قد هَزَمْتَ ، | فَهَذَانِ وجْهَانِ يُنْصَبانِ ويُخْفَضانِ ، | والفعلُ في المعنى واقِعٌ ، فإنْ كَانَ الفِعْلُ | لَيْس بوَاقِعٍ وكانَ للاسْمِ جَازَ النَّصْبُ | أَيضًا والخَفْضُ ، ( وقَدْ يُرْفَعُ ) في النَّكِرَةِ ، | ( تَقُولُ : كَمْ رجُلٌ كَرِيمٌ قَدْ أَتَانِي ) ترفَعُه | بِفِعْله ، وتُعْمِلُ فيه الفِعْلَ إنْ كَانَ واقِعًا | عليه ، تقولُ : كم جَيْشًا جَرَّارًا قَدْ | هَزَمْتَ ، فَتَنْصِبَهُ بهَزَمت ، قال وأَنْشَدُونا : | % ( كم عَمَّة لكَ يا جَرِيرُ وخَالة % | فَدْعاءَ قد حَلَبَتْ عَلَيَّ عِشَارِي ) % | | رَفْعًا ونَصْبًا وخَفْضًا ، فَمَنْ نَصَبَ | قال : كان أَصلُ كَمْ الاسْتِفْهام ، وما | بعدها من النَّكِرة مُفَسِّرٌ كتَفْسِيرِ العَدَدِ ، | فَتَرَكْنَاها في الخَبَرِ على ما كَانَت | عَلَيه في الاستِفْهَام ، فَنَصَبْنا ما بَعْدَ كَمْ | من النَّكِرات كما تَقُولُ : عِنْدِي كَذَا | وكَذَا دِرْهَمًا ، ومن خَفَضَ قال : طالتْ | صُحْبَةُ مِنْ النَّكرةَ في كَمْ فلما حَذَفْنَاها | أَعْمَلْنا إرَادَتَها ، وأمّا مَنْ رَفَعَ فَأْعَمَلَ | الفِعْلَ الآخَرَ ، ونَوَى تَقْديم الفِعْلِ ، | كأَنَّه قال : كم قد اَتَانِي رَجلٌ | كَرِيمٌ ) ) . | | قال الجوهريُّ : ( وقد تُجْعَلُ اسْمًا | تَامَّا فتُصْرَفُ وتُشَدَّدُ ) . | | ( وتَقُولُ : أَكَثَر ) تَ ( مِنَ *!الكَّمِّ ، و ) | هو ( *!الكَمِّيَّة ) . | | قُلتُ : ومنه قَولُ الحَكَماءِ : الكَمُّ : | العَرَضُ الذي يَقْتَضِي الانْقِسَامَ لِذَاتِه ، | وهو إمّا مُتَّصِلٌ أو مُنْفَصِلٌ ، فالأخِيرُ هو |

| العَدَدُ فَقَط ، كعِشْرِينَ وثَلاَثِينَ ، والأولُ | إمَّا قارُّ الذَّاتِ مُجْتَمِعُ الأجزاءِ في | الوُجُودِ ، وهو المِقْدارُ المُنْقَسِمُ إلى الخَطِّ | والسَّطْحِ والثِّخَنِ وهو الجِسْمُ التَّعْلِيميُّ ، | أو غَيْرُ قارِّ الذّاتِ ، وهو الزَّمانُ كما هو | مُفَصَّلٌ عِنْدَهُم . |

##### Türkçe

| | ( *!**كَمْ** ) işte böyle; **الصّحاح**’ta onu müstakil bir terkîb ile tek başına vermiştir; hâşiyede ise Ebû |

| Zekeriyyâ’nın hattıyla: doğrusu budur. *!Ve **كَمْ**; atıf **الواو**’su ile. Dedi: ve o, ( eksik bir isimdir ) müphem ( sükûn üzere mebnîdir; yahut sayı hakkında bir sorudur ) **المُحْكَم**’da olduğu gibi. Dedi: ( ve haberde **رُبَّ**’ın ameli gibi amel eder ); ancak **كَمْ**’ın mânâsı çokluk, **رُبَّ**’ın mânâsı ise azlık ve çokluktur; ve o, uzaklık ve uzunlukta nihayetsiz çok sözden müstağnî kılıcıdır. Ve bu, şundandır: sen “**كَمْ** malın?” dediğin zaman, bu seni “malın on mu, yoksa yirmi mi, yoksa otuz mu, yoksa yüz mü, yoksa bin mi?” demenden müstağnî kılar. Şayet sayıları kuşatmaya gitsen, buna asla erişemezsin; çünkü o nihayetsizdir. Öyleyse “**كَمْ**” dediğinde, bu tek lafız seni sonu kuşatılmamış ve idrâk edilmemiş uzatmadan müstağnî kıldı. Ve **التَّهذِيب**’de: **كَمْ**: bir sayı ve haber hakkında soru harfidir; ve **رُبَّ** mânâsıyla haber olur; eğer onunla **رُبَّ** kastedilirse kendisinden sonrakini cerreder; eğer onunla **رُبَّما** kastedilirse ref‘ eder; eğer onu, kendisinden sonrakini ref‘ eden bir fiil takip ederse, kendisinden sonrası nasb olunur. Ve dedi: ( yahut ) o, ( teşbih **الكاف**’ı ve **ما**’dan müelleftir; sonra **ما** kısaltılmış ve **الميم** sükûnlandırılmıştır ); böylece, **كَمْ** ile sayı hakkında soru dışında bir şeyi kastettiğinde şöyle dersin: “Seninle olan şu [ şey ] ne kadar?”; o da sana “şöyle şöyle” diye cevap verir. | | Ve el-Cevherî dedi: ( ve o ) için iki mevki vardır: istifhâm ve haber. | | Ya ( istifhâm içindir ) senin “Yanında kaç adam var?” sözün gibi; ( kendisinden sonrası temyîz olarak nasb olunur ). | | ( ve ) ya ( haber içindir; o vakit kendisinden sonrası **رُبَّ** gibi hafd olunur ); yani: **رُبَّ** ile hafd olunduğu gibi; çünkü o, çoklukta **رُبَّ**’ın azlıktaki nakîzidir. Dersin ki: “**كَمْ** dirhem harcadın?”; çokluğu istersin. Ve istersen nasb edersin. Ve el-Ferrâ dedi: ( ( **كَمْ** ve **كأَيِّنْ** iki lugattır; ve ikisine de **مِن** eşlik eder; **مِن**’i düşürdüğün zaman, nekre isimde nasb ve hafd olur; bunun örneği Arapların sözü: “**كَمْ** kerîm adam gördün”; ve “**كَمْ** sürükleyici ordu bozguna uğrattın”; işte bunlar iki vecihtir: nasb olunur ve hafd olunur. Fiil ise mânâda vâkidir. Eğer fiil vâki değilse ve isim için olursa, nasb da câiz olur, hafd da. ( Ve nekrede ref‘ olunur ); ( dersin ki: “**كَمْ** kerîm adam bana geldi”; onu fiiliyle ref‘ edersin; ve eğer fiil onun üzerine vâki ise, fiili onda amel ettirirsin; dersin ki: “**كَمْ** sürükleyici ordu bozguna uğrattın”; böylece onu “bozguna uğrattın” ile nasb edersin ). Dedi: ve bize inşâd ettiler: | % ( **كم عَمَّة لكَ يا جَرِيرُ وخَالة** % | **فَدْعاءَ قد حَلَبَتْ عَلَيَّ عِشَارِي** ) % | | ref‘ ile, nasb ile, hafd ile. Artık kim nasb ederse dedi ki: **كَمْ**’ın aslı istifhâmdır; ve ondan sonra gelen nekre, sayının tefsiri gibi bir müfessirdir; böylece onu haberde, istifhâmda üzerinde olduğu hâl üzere bıraktık; ve **كَمْ**’dan sonra gelen nekreleri nasb ettik; senin “Bende şöyle şöyle dirhem var” demen gibi. Kim hafd ederse dedi ki: **مِن**’in nekre ile **كَمْ**’da arkadaşlığı uzadı; onu hazfettiğimizde, onun muradını amel ettirdik. Ama kim ref‘ ederse, diğer fiili amel ettirdi ve fiilin takdîmini niyet etti; sanki şöyle dedi: “Bana kerîm bir adam kaç kere geldi?” ) ) . | | el-Cevherî dedi: ( ve bazen tam bir isim kılınır; böylece tasrîf olunur ve şeddelenir ). | | ( Ve dersin ki: daha çok ) t ( **الكَمّ**’den; ve ) o, ( **الكَمِّيَّة** )’dir. | | Dedim: ve ondan, حكemâ’nın sözü: **الكَمُّ**: zâtı itibarıyla bölünmeyi gerektiren arazdır; ve o ya muttasıldır ya munfasıldır. Sonuncusu yalnız sayıdır; yirmi ve otuz gibi. Birincisi ise ya zâtı kârr, parçaları varlıkta toplanmış olandır; o da çizgiye, satıha ve kalınlığa bölünen miktardır; ve o, ta‘lîmî cisimdir; yahut zâtı kârr olmayan olandır; ve o, onların yanında tafsîl edildiği üzere zamandır. |

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَمْ
كَمْ ذ : see its syn. كَأَىٍّ or كَأَيِّنْ voce أَىٌّ. ― -b2- As an interrogative with the specification suppressed, What number? How many? and, as in an ex. voce سِقْىٌ, virtually meaning How much? and so in an ex. voce مَسَافَةٌ and voce شَبْرٌ. Also How long? as in the Kur, ii. 161, &c.; a noun signifying a period of time being understood: see also an ex. voce عَسَفَ, and voce فَرَشَ.

كَمٌّ
كَمٌّ ذ and كَمٌ are both app. right: see قَدْ.

كِمٌّ
كِمٌّ ذ The calyx of a flower. (K, &c.) ― -b2- كِمٌّ The envelope [or spathe] of the طَلْع [or spadix of a palm-tree]: and the covering [or calyx] of flowers or blossoms; as also ↓ كِمَامَةٌ. (S, Msb, K.)

كُمَّةٌ
كُمَّةٌ ذ A قَلَنْسُوَة: (TA in art. بطح:) or a round قلنسوة: (S, K:) pl. كِمَامٌ. (K, * TA in art. بطح.)

كِمَامَةٌ
كِمَامَةٌ ذ : see كِمٌّ.

كَمِّيَّةٌ
كَمِّيَّةٌ ذ Quantum, or quantity, as answering to “ how many. ”

مُكَمَّمٌ
مُكَمَّمٌ ذ Covered over, or concealed (مَسْتُور). (S, art. خصب.) See بُرْأَة.

كَمْكَامٌ
كَمْكَامٌ ذ The cancamum-tree: see بُطْمٌ and ضِرْوٌ.

##### Türkçe

كَمْ
كَمْ ذ : onun eşanlamlısına bak: **كَأَىٍّ** yahut **كَأَيِّنْ**; **أَىٌّ** maddesinde. ― -b2- Tahsis (belirtme) hazfedilmiş olarak bir istifham edatı olarak, Hangi sayı? Kaç? ve, **سِقْىٌ** maddesinde bir örnekte olduğu gibi, fiilen Ne kadar? mânâsında; ve böylece **مَسَافَةٌ** maddesinde bir örnekte ve **شَبْرٌ** maddesinde. Ayrıca Ne kadar süre?; Kur’ân’da, ii. 161’de, vb.; bir zaman müddetini ifade eden bir isim anlaşılmış olmak üzere: ayrıca **عَسَفَ** maddesinde bir örneğe bak, ve **فَرَشَ** maddesine.

كَمٌّ
كَمٌّ ذ ve كَمٌ ikisi de görünüşe göre doğru: **قَدْ**’e bak.

كِمٌّ
كِمٌّ ذ Bir çiçeğin çanak yaprağı. (K, vb.) ― -b2- **كِمٌّ** **طَلْع**’ın (yahut bir hurma ağacının salkımının) zarfı [yahut spatası]; ve çiçeklerin yahut tomurcukların örtüsü [yahut çanak yaprağı]; ve ayrıca ↓ **كِمَامَةٌ**. (S, Msb, K.)

كُمَّةٌ
كُمَّةٌ ذ Bir **قَلَنْسُوَة**: (TA, **بطح** maddesinde:) yahut yuvarlak bir قلنسوة: (S, K:) çoğulu **كِمَامٌ**. (K, * TA, **بطح** maddesinde.)

كِمَامَةٌ
كِمَامَةٌ ذ : **كِمٌّ**’e bak.

كَمِّيَّةٌ
كَمِّيَّةٌ ذ “kaç”a karşılık olarak quantum, yahut miktar.

مُكَمَّمٌ
مُكَمَّمٌ ذ Örtülmüş, yahut gizlenmiş (**مَسْتُور**). (S, **خصب** maddesi.) **بُرْأَة**’ye bak.

كَمْكَامٌ
كَمْكَامٌ ذ Cancamum ağacı: **بُطْمٌ** ve **ضِرْوٌ**’a bak.
