# كنز (ك-ن-ز) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%86%D8%B2

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Servet

- Harfler: ك - ن - ز
- Kur'an'da: 9 geçiş · 7 ayet · 7 sîga
- 11 sözlük

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [كَنْزٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/siga/%D9%83%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B2%D9%8C.md) | فَعْلٌ | Servet | 3 | 3 | [11:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/ayet/11:12.md) |
| [الْكُنُوزِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%83%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%B2%D9%90.md) | الْفُعُولِ | Servetler | 1 | 1 | [28:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/ayet/28:76.md) |
| [تَكْنِزُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%83%D9%92%D9%86%D9%90%D8%B2%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | تَفْعِلُونَ | Servet biriktirirsiniz | 1 | 1 | [9:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/ayet/9:35.md) |
| [كَنَزْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/siga/%D9%83%D9%8E%D9%86%D9%8E%D8%B2%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلْتُمْ | Servet biriktirdiniz | 1 | 1 | [9:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/ayet/9:35.md) |
| [كَنْزَهُمَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/siga/%D9%83%D9%8E%D9%86%D9%92%D8%B2%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%8E%D8%A7.md) | فَعْلَهُمَا | İkisinin serveti | 1 | 1 | [18:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/ayet/18:82.md) |
| [وَكُنُوزٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/siga/%D9%88%D9%8E%D9%83%D9%8F%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%B2%D9%8D.md) | وَفُعُولٍ | Ve servetler | 1 | 1 | [26:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/ayet/26:58.md) |
| [يَكْنِزُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%83%D9%92%D9%86%D9%90%D8%B2%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعِلُونَ | Servet biriktirirler | 1 | 1 | [9:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/ayet/9:34.md) |

## Mücavir kökler — 78 mücavir (99 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Alın demektir
2. [كوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Hemen dağlanır
3. [نوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Taşıması zor olur
4. [جدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Cidar duvar demektir
5. [قارون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kârûn
6. [حمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Pişiren
7. [عصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Birbirini destekleyen grup
8. [حبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hubr mürekkep demektir
9. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
10. [فضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fidde, (dat) Gümüş demektir
11. [رهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Cübbe demektir
12. [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Dar geçit, boğaz demektir
13. [غلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğulam, Genç, delikanlı demektir
14. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Alet kaldıraç demektir
15. [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
16. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
17. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Kevn, tepe demektir
18. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yan demektir
19. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Feth, kapının açılması demektir
20. [بطل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B7%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Batn ve zehr sırt ve karın (daha çok hayvanlar için)…
21. [ترك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Terke civciv çıkmış yumurta kabuğu demektir
22. [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kuvvet
23. [صدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Alıkoyarlar
24. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Okun ön yarısına denir
25. [كرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Üzüm salkımıdır
26. [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ayağın alt tarafı demektir
27. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
28. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Arka demektir
29. [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
30. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
31. [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
32. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Rical ayak demektir
33. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
34. [ألم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ürrem, erm çakıl taşları, azı dişi demektir
35. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İş ayakkabısı
36. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
37. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Onların malları
38. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
39. [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İki yüzlüler
40. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
41. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Buğa boğa demektir
42. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Granit taş demektir
43. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sicim bağıdır
44. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
45. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bab kapı demektir
46. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
47. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
48. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
49. [بشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beşere derinin tüysüz dış yüzü demektir
50. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
51. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Musa
52. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
53. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
54. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
55. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Beraber
56. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İnek yavrusu, dana demektir
57. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kesr(sin ile) kırık demektir
58. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Biribirini kesen yoldur
59. [صلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sarh köşk, serh (sinle) silah demektir
60. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ateş demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%86%D8%B2/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كنز |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md), [دخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1.md), [حرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B2.md) |
| Zıt Kök | [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi bir kaba, yere veya bünyeye sıkıştırarak, yoğunlaştırarak ve istifleyerek hapsetmek |
| Çekirdek Özet 2 | Mal ve değeri dolaşımdan çekip atıl bırakarak biriktirmek ve gizlemek |
| Çekirdek Özet 3 | Dolaşım ve infak aksının tıkanması neticesinde iktisadi ve ahlaki fesadın doğması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca yer altına gömülü defineye veya meşru tasarrufa indirgeyerek kamusal dolaşımdan çekilen her türlü servet tekelleşmesini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كن | Bir nesneyi veya varlığı dış etkilerden korumak üzere örtmek, saklamak, içine alıp barındırmak; bu anlam [كنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D9%86.md) kökünde gizleme ve sığınak edinmede, [كنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B3.md) kökünde yuvasına çekilmede ve [كند](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%AF.md) kökünde nimeti örterek nankörlük etmede görülür | ز | Çekirdeğin sağladığı örtme ve saklama anlamına sıkıştırma, yoğunlaştırma, sertleştirme ve katı bir hacim oluşturacak şekilde bastırma nüansı eklenmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Maddi veya soyut bir nesneyi kavrayıp el altında tutma, kuşatma ve mülkiyet altına alma iradesini başlatır |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Kavranan nesnenin hacimsel olarak artmasını, üst üste binerek kesintisiz bir birikim ve akış oluşturmasını simgeler |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Biriken nesneyi çevresinden kesin bir sınırla koparma, dışarıyla irtibatını kesme, içeriye hapsetme ve sıkıştırma hareketini tamamlar |
| كنز | Avuçla kavranıp biriktirilen şeyin dış dünyadan kesilip hapsedilmesi | Değerin veya nesnenin toplanıp katlanarak çoğaltılması ve ardından dış dolaşımdan bütünüyle tecrit edilerek katı bir kütle halinde muhafaza edilmesi hareketidir |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hurmanın küp veya torbaya hava almayacak şekilde basılarak sıkıştırılması; etin kemik üzerinde dolgunlaşıp sıkılaşması; devenin etli, sıkı ve diri yapıda olması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Züheyr bin Ebî Sülmâ mülkiyet ve şeref birikimini bu kökle överek mecdin yağmalanamayan bir hazine gibi istiflenişini beyitinde zikreder: عظيمين في عليا معد وغيرها / ومن يستبح كنزا من المجد يعظم |
| Erken Arapça kullanım | İbnü's-Sikkît hurmanın kaplara basılma vaktini anlatmak üzere meftuh okunan el-kenâz kalıbını kaydeder; ayrıca Lisanü'l-Arab'da geçen erken dönem dizesinde gümüş ve kıymetli maden birikimi su berraklığıyla teşbih edilir: كأن الهبرقي غدا عليها / بماء الكنز ألبسه قراها |

Kaynak: Kitābü'l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisānü'l-Arab, Dîvânu Züheyr bin Ebî Sülmâ.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde كنز kökü, hem fiziksel olarak bir kabın içine sıkıştırılarak saklanan şeyleri hem de kurumsal düzeyde hazine ve gizlenmiş servet depolarını ifade eden geniş bir yayılıma sahiptir. Arapça kök yapısında öncelikle hurmanın kabına bastırılması ve etin kemik üzerinde sıkışması gibi somut sıkıştırma ve katılaştırma fiili belirgindir. Doğu ve Batı Sami kollarında, özellikle Aramice ve Süryanice katmanında yer alan gazzā sözcüğü ile erken dönemde temas eden ve muhtemelen Eski Farsça ganj biçimiyle ortak Avrasya ticaret dili havzasında paylaşılan hazine mefhumu, Arapçada doğrudan k-n-z kökünün ses yapısına uyarlanmıştır. Kökün İbranice ve Süryanicedeki akraba türevleri, örtülü biriktirme ve muhafaza edilen kıymetli depo manasını taşır. Arapça bu kökü yalnızca soyut bir hazine ismi olarak bırakmamış; nesnenin kaba sığdırılması, sıkıştırılması ve dolaşım dışı bırakılması biçimindeki bedevi-ziraî eylem çekirdeğiyle birleştirerek kavramı ahlaki ve hukuki bir sorumluluk zeminine oturtmuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir nesneyi kaba basıp sıkıştırmak ve etin sıkılaşması | Ziraî ve bedevi hayatta hurmanın depolanması ve devenin etinin diri olması anlamından madenlerin gömülmesine geçmiştir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Süryanice gazzā ve Aramice ginzā biçimleriyle anlamdaş hazine kavramı | Ortak Mezopotamya ve Levant ticaret havzasında kıymetli maden deposunu adlandırmada örtüşen semantik gelişme mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Eski Farsça ganj sözcüğü ile erken dönem temasları | İpek Yolu ve Sasani idari terminolojisindeki kamu hazinesi ve depo manasının bölgesel dillerle karşılıklı etkileşimidir | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Fraenkel (Die aramäischen Fremdwörter im Arabischen), David Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كنز | Anlamlı | Sıkıştırıp istiflemek, hazine yapmak | Hurmayı kaba basmak, eti sıkılaşmak, malı dolaşımdan çekip saklamak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [كزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B2%D9%86.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada işlek kullanımı tespit edilmemiştir |
| [نكز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B2.md) | Anlamlı | Dürtmek, batırmak, suyun çekilmesi | Yılanın burnuyla vurması veya kuyudaki suyun dipte kuruyup tükenmesi | Hedef kökle zıtlaşan eksilme ve kuruma yönü taşır; Kur'an'da geçmez |
| [نزك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%83.md) | Anlamlı | Kısa mızrakla dürtmek, yaralamak | Hafif ve sivri kargıyla delmek; sözle birini incitip ayıplamak | Fiziksel bir cismi içeri sokma hareketinde birleşir; Kur'an'da geçmez |
| [زكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%86.md) | Anlamlı | Sezmek, emin olmak, kavramak | Bir şeyi derinden bilmek, iç yüzünü teşhis etmek, zan ve ferasetle kavramak | İçte saklı olanı çıkarma zihinsel hareketiyle akrabadır; Kur'an'da geçmez |
| [زنك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%86%D9%83.md) | Anlamlı | Daraltmak, sıkıştırmak, doldurmak | Kabı sonuna kadar doldurmak veya hayvanın yemini kısıp daraltmak | Hedef kökteki sıkıştırma ve sınırlama anlamıyla eşgüdümlüdür; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كنز | Merkez | Malı sıkıştırıp saklamak | Malı ve değeri kamusal akıştan tamamen keserek atıl biçimde bir yere hapsetmek | İstifleme, gizleme ve dolaşımı engelleme unsurlarını bir arada taşır |
| [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) | Komşu | Bir araya getirmek | Dağınık unsurları birleştirmeyi anlatır; saklama veya atıl bırakma zorunluluğu içermez | Niyetten bağımsız olarak birleştirme eylemidir |
| [دخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D8%B1.md) | Komşu | İlerisi için saklamak | Gelecekteki bir ihtiyaç veya kriz anı için bir kenara ihtiyat payı ayırmaktır | Meşru tedbir kastı baskındır, kınanmış atıllık içermez |
| [حرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%B2.md) | Komşu | Korumaya almak | Malı telef olmaktan, hırsızlıktan korunaklı bir sığınağa koymaktır | Güvenlik ve muhafaza amacı esastır |
| [نفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D9%82.md) | Zıt | Tüketmek, dolaşıma sokmak | Malı kapalı alandan çıkarıp toplum yararına akıtmak, kanaldan geçirmektir | Değerin durağanlığını kırarak canlı ve akışkan kılma eylemidir |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كنز | Malı sıkıştırıp dolaşımdan çekmek | Değerin kapalı bir hacimde dondurulması ve sosyal faydasının sıfırlanmasıdır | Kesin |
| Latince | Thesaurus, cumulare | Hazine, yığmak | Thesaurus saklanan zenginlik deposunu; cumulare ise yığarak biriktirmeyi verir | Güçlü |
| İngilizce | Hoard, treasure | İstiflemek, hazine | Hoard kelimesi kınanmış ve atıl biriktirmeyi, treasure ise kıymetli varlığı karşılar | Kesin |
| Almanca | Horten, Schatz | İstifçilik yapmak, hazine | Horten dolaşımı engelleyici bencil biriktirmeyi tam olarak yansıtır | Kesin |
| Fransızca | Thésauriser, trésor | Değeri atıl yığmak, hazine | Thésauriser iktisadi akıştan para çekme eylemini doğrudan ifade eder | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَكْنِزُونَ / تَكْنِزُونَ / كَنَزْتُمْ | İktisadi ve ahlaki cürüm olarak kamu hakkını vermeyip serveti atıl tutmak | Altın ve gümüşü biriktirip Allah yolunda harcamayanların uhrevi azapla tehdit edildiği bağlam; et-Tevbe [9:34](https://lisan.digital/tr/ayet/9:34.md), et-Tevbe [9:35](https://lisan.digital/tr/ayet/9:35.md) |
| كَنْزٌ / كَنْزَهُمَا | Yetimlere ait, toprak altına korunmak üzere saklanmış meşru miras ve tasarruf | Hızır ile Mûsâ kıssasında iki yetim çocuğun duvar altındaki meşru hakkı; el-Kehf [18:82](https://lisan.digital/tr/ayet/18:82.md) |
| كَنْزٌ | Müşriklerin peygamberlik ispatı için talep ettikleri gökten indirilecek somut servet | Peygamberden olağanüstü zenginlik kanıtı istenen inkârcı polemik bağlamı; Hûd [11:12](https://lisan.digital/tr/ayet/11:12.md), el-Furkân [25:8](https://lisan.digital/tr/ayet/25:8.md) |
| الْكُنُوزِ / وَكُنُوزٍ | Firavun ve Kârûn mülkiyetinde şımarıklığa, tahakküme ve helake yol açan devasa yığınaklar | Despotik yönetimlerin ve azgın zenginlerin güç devşirdiği atıl servet depoları; eş-Şuarâ [26:58](https://lisan.digital/tr/ayet/26:58.md), el-Kasas [28:76](https://lisan.digital/tr/ayet/28:76.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Rızık, mülkiyet ve uhrevi mesuliyet | Servetin gerçek malikinin Allah olduğu ilkesi karşısında kenz yapan insanın şirke varan mülkiyet iddiası | Malı mutlak mülk edinip emanet bilincinden kopma hali |
| Fıkıh | Zekât yükümlülüğü ve kenz tanımı | Zekâtı verilen malın kenz sayılıp sayılmayacağı veya zekâtı verilse dahi atıl tutulan paranın durumu | Zekâtı ödenmemiş ve dolaşımdan çekilmiş her türlü likidite ve servet |
| Tefsir | Karun kıssası ve Tevbe 34 tefsiri | Ayetteki kenz lafzının sadece altın ve gümüşe mi yoksa her türlü atıl sermayeye mi teşmil edileceği | Toplumsal refahı tıkayan bencil servet istifçiliği |
| Hadis | Kenzeyn ve cennet hazineleri rivayetleri | Kisra ve Kayser'in hazinelerinin infakı ile "lâ havle" zikrinin manevi bir hazine oluşu | Dünyevi atıl birikimin yerini manevi tükenmez değere bırakması |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve emanet şuuru | Emanete hıyanet | İlahi mülkiyet bilincini felç etme | Malın asıl sahibinin Allah olduğu unutulup mutlak tasarruf kibri üretilir | Kesin |
| İlmi | Bilgi ahlakı ve epistemoloji | Bilginin ketmedilmesi | Bilgiyi tekelde tutup akışını durdurma | Hakikatin kamudan gizlenerek kurumsal veya şahsi bir tahakküm aracına dönüştürülmesidir | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve güç dengesi | Oligarşik tahakküm | İktidarın dar bir zümrede yoğunlaşması | Servet temerküzü, siyasal gücün tiranlaşmasına ve Karunlaşmaya zemin hazırlar | Kesin |
| İktisadi | Likidite ve sermaye dolaşımı | Likidite tuzağı ve tekel | Piyasada kan dolaşımını durdurma | Paranın üretim ve emek sahasından çekilerek atıl kalması krize ve yoksulluğa yol açar | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerjinin kapalı sistemde hapsedilip kinetiğe dönüşümünün engellenmesi | Bir termodinamik sistemde enerjinin gradyan oluşturacak şekilde bir noktada birikip entropi dengesini bozması ve iş yapamaz hale gelmesidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Servet istifi ve aşırı sermaye birikimi (hoarding / capital accumulation) | İktisat biliminde paranın mübadele aracı olmaktan çıkarılıp değer saklama hırsıyla dolaşımdan çekilmesi ve efektif talebi düşürmesidir | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca toprağa gömülü antik defineler veya altın sikkeler olarak anlamak; modern banka hesaplarındaki atıl fonları, gayrimenkul spekülasyonunu ve borsa manipülasyonu için bekletilen likiditeyi kapsam dışı görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Toplumsal hayatın canlılığını sağlayan her türlü sermaye ve değerin üretimden, paylaşımdan ve infaktan alıkonarak dar bir çevrede dondurulması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zekâtı şeklen verilen ancak piyasadan ve yatırımdan çekilerek toplumu krize sürükleyen devasa tekelleşmelerin meşru zannedilmesi, Kur'an'ın iktisadi adalet modelinin işlevsiz kalması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mülkiyet felsefesini, servetin adil bölüşümünü ve paranın bir tahakküm aracına dönüşmesini engelleyen ana damarı temsil ettiği için hayati öneme sahiptir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Zekât ve infak yükümlülüğünü emreden ayetlerde, Karun ve Firavun kıssalarında ve risaletin zenginlikle ölçülemeyeceğini bildiren mekanlarda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zenginliğin bireysel bir dokunulmazlık alanı sağladığı ve mülkün dilediğince atıl tutulabileceği yönündeki kapitalist ve feodal yanılgıyı ortadan kaldırır |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneyi veya gıdayı hava almayacak, dağılmayacak ve bozulmayacak şekilde bir kabın içine bastırıp sıkıştırarak istiflemek.
- Soyut anlam: Değeri ve serveti toplumsal fayda, üretim ve paylaşım kanallarından çekerek bencil bir emniyet duygusuyla kapalı bir hacme hapsetmek.
- Sistematik karşılık: İktisadi ve ahlaki sistemde değer akışkanlığının kasıtlı olarak dondurulması; paranın ve imkânların kan damarlarından çekilip kangrene sebep olan bir pıhtıya dönüşmesi.
- LaTeX modeli: $$K = \oint_{\partial V} \mathbf{F} \cdot d\mathbf{A} = 0 \quad \implies \quad \frac{dM_{\text{dolaşım}}}{dt} < 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $V$ biriktirilen hacmi, $\partial V$ bu hacmi çevreleyen kapalı sınırı, $\mathbf{F}$ değer ve infak akısını temsil eder; kapalı yüzeyden dışarıya doğru akının sıfır olması sistemin dışa bütünüyle kapatıldığını gösterir. Bunun sonucu olarak dolaşımdaki toplam toplumsal para ve değer hacmi ($M_{\text{dolaşım}}$) zamanla ($t$) azalarak negatif türev verir ve iktisadi tıkanma meydana gelir.

## Geçtiği ayetler (7 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%86%D8%B2/occurrences?meal=IK

### [Tevbe 9:34](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/ayet/9:34.md) — يَكْنِزُونَ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ كَثِيرًا مِنَ الْأَحْبَارِ وَالرُّهْبَانِ لَيَأْكُلُونَ أَمْوَالَ النَّاسِ بِالْبَاطِلِ وَيَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَالَّذِينَ يَكْنِزُونَ الذَّهَبَ وَالْفِضَّةَ وَلَا يُنْفِقُونَهَا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذَابٍ أَلِيمٍ

Meal (IK): Ey iman edenler; doğrusu hahamlar ve rahiblerin çoğu insanların malını haksızlıkla yerler. Ve Allah yolundan alıkoyarlar. Altını ve gümüşü biriktirip de onları Allah yolunda harcamayanlara; işte onlara pek acıklı bir azabı müjdele.

### [Tevbe 9:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/ayet/9:35.md) — كَنَزْتُمْ · تَكْنِزُونَ

يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ

Meal (IK): O gün cehennem ateşinde bunların üzeri kızdırılır ve bunlarla onların alınları, böğürleri ve sırtları dağlanır. İşte bu, kendiniz için biriktirdiğiniz, tadın biriktirmiş olduğunuzu, denir.

### [Hud 11:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/ayet/11:12.md) — كَنْزٌ

فَلَعَلَّكَ تَارِكٌ بَعْضَ مَا يُوحَى إِلَيْكَ وَضَائِقٌ بِهِ صَدْرُكَ أَنْ يَقُولُوا لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ جَاءَ مَعَهُ مَلَكٌ إِنَّمَا أَنْتَ نَذِيرٌ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ وَكِيلٌ

Meal (IK): Belki de sen; ona bir hazine indirilmeli veya yakında bir melek gelmeli değil miydi? demelerinden ötürü sana vahyolunanların bir kısmını terkedecek olursun. Sen, ancak bir uyarıcısın. Ve Allah; her şeye Vekil’dir.

### [Kehf 18:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/ayet/18:82.md) — كَنْزٌ · كَنْزَهُمَا

وَأَمَّا الْجِدَارُ فَكَانَ لِغُلَامَيْنِ يَتِيمَيْنِ فِي الْمَدِينَةِ وَكَانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لَهُمَا وَكَانَ أَبُوهُمَا صَالِحًا فَأَرَادَ رَبُّكَ أَنْ يَبْلُغَا أَشُدَّهُمَا وَيَسْتَخْرِجَا كَنْزَهُمَا رَحْمَةً مِنْ رَبِّكَ وَمَا فَعَلْتُهُ عَنْ أَمْرِي ذَلِكَ تَأْوِيلُ مَا لَمْ تَسْطِعْ عَلَيْهِ صَبْرًا

Meal (IK): Duvar ise; o şehirdeki iki yetim erkek çocuğa aitti. Altında da onlara ait bir define vardı. Babaları iyi bir kimseydi. Rabbın; onların erginlik çağına ulaşmasını ve Rabbından bir rahmet olarak deefinelerini çıkar malarını istedi. Ben, bunları kendiliğimden yapmadım. İşte dayanamadığın şeylerin tevili budur.

### [Furkan 25:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/ayet/25:8.md) — كَنْزٌ

أَوْ يُلْقَى إِلَيْهِ كَنْزٌ أَوْ تَكُونُ لَهُ جَنَّةٌ يَأْكُلُ مِنْهَا وَقَالَ الظَّالِمُونَ إِنْ تَتَّبِعُونَ إِلَّا رَجُلًا مَسْحُورًا

Meal (IK): Yahut kendisine bir hazine verilmeli veya besleneceği bir bahçe olmalı değil miydi? O zalimler dediler ki: Siz, büyülenmiş bir adamdan başkasına tabi olmuyorsunuz.

### [Şuara 26:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/ayet/26:58.md) — وَكُنُوزٍ

وَكُنُوزٍ وَمَقَامٍ كَرِيمٍ

Meal (IK): Hazinelerden ve şerefli makamlardan.

### [Kasas 28:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/ayet/28:76.md) — الْكُنُوزِ

إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى فَبَغَى عَلَيْهِمْ وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ

Meal (IK): Gerçekten Karun; Musa’nın kavminden biriydi. Ama onlara karşı azgınlık etti. Biz, ona; anahtarlarını güçlü bir topluluğun zor taşıdığı hazineler vermiştik. Kavmi ona şöyle demişti: Şımarma, çünkü Allah; şımarıkları sevmez.

## Sözlükler (11)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والزاي والنون معهما
ك ن ز، ن ك ز، ز ك ن، ز ن ك، ن ز ك مستعملات كنز: يقال: كَنزَ الإنسان مالاً يكْنِزُه.
والكَنْزُ: اسم للمال الذي يكنِزُه، ولما يحرز به المال.
وكَنَزْتُ البر في الجراب فاكتنز.
وشددت كَنْزَ القربة، أي: ملأتها جداً،عن أبي الدقيش.
ورجل مُكْتَنِزُ اللحم، وكنيزُ اللحم، ولا يكاد يقال الكناز إلا للناقة. ويعنى به المكتنزة اللحم.
والكَنيز: التمر الذي يُكْتَنَزُ للشتاء في قواصر وأوعية، والفعل: الاكتناز.
كناز: من أسماء الرجال.
نكز: الحية تنكز بأنفها. والنكز كالغرز بشيء محدد الطرف.
والنَّكّاز: ضرب من الحيات لا يعض بفيه، إنما يَنْكُزَ بأنفه، لا يكاد يعرف ذنبه من أنفه لدقة رأسه.
ونكَزَ البحر نُكُوزاً، أي: غاض. والبئر أيضاً، ونكَزْته أنا. قال:
فلا ناكزٌ بحري ولا هو غائض
والنَّكْزُ: طعن بطرف سنان الرمح.
زكن: الإِزكانُ: أن تُزْكِنَ شيئاً بالظن فتصيب. تقول: أزكنته إزكاناً.
وزَكِنْتُ منه إذا حسبت منه، يقال: زَكِنْتُ منه مثل الذي زَكِنَهُ مني.
زنك: الزَّوَنَّكُ والزَّوَنْزَكُ: القصير الدميم. قال:
ليس بوزواز ولا زَوَنَّكِ
نزك: النَّزْكُ: سوء القول، تقول: نَزَكَهُ بغير ما رأى فيه.
والنَّزْكُ: الطعن بالنَّيْزَك: وهو رمح قصير.
والنِّزْكُ: ذكر الضب. وللضب نِزْكانِ، أي: ذَكَرانِ، ونزَك الضب ضبته، أي: نزاها ففعل بها.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الزاي** ve **النون** birlikte

**ك ن ز**، **ن ك ز**، **ز ك ن**، **ز ن ك**، **ن ز ك** kullanımdadır. **كنز**: denir ki: insan bir malı **كَنزَ** eder, onu **يكْنِزُه**.

Ve **الكَنْزُ**: onun **يكنِزُه** olduğu mala isimdir; ve malla onu koruduğu şeye (de).

Ve ben torbada buğdayı **كَنَزْتُ** ettim de o **فاكتنز** oldu.

Ve kırbanın **كَنْزَ**’ını şeddeli yaptım; yani: onu pek çok doldurdum; Ebû’d-Dukayş’ten.

Ve etli bir adam **مُكْتَنِزُ اللحم**dur, ve **كنيزُ اللحم**dur; ve **الكناز** denmesi neredeyse ancak deve için olur. Ve onunla etçe dolgun olan kastedilir.

Ve **الكَنيز**: kış için sandıklarda ve kaplarda **يُكْتَنَزُ** edilen hurmadır; fiil: **الاكتناز**.

**كناز**: erkek adlarındandır.

**نكز**: yılan burnuyla **تنكز** eder. Ve **النكز** sivri uçlu bir şeyle dürtme gibidir.

Ve **النَّكّاز**: yılanlardan bir türdür; ağzıyla ısırmaz, ancak burnuyla **يَنْكُزَ** eder; başının inceliğinden kuyruğu burnundan neredeyse ayırt edilmez.

Ve deniz **نَكَزَ** eder, **نُكُوزاً**; yani: çekildi. Ve kuyu da (böyledir); ve ben onu **نَكَزْته** ettim. Dedi ki:
فلا ناكزٌ بحري ولا هو غائض

Ve **النَّكْزُ**: mızrak demirinin ucuyla saplamadır.

**زكن**: **الإِزكانُ**: bir şeyi zan ile **تُزْكِنَ** etmen de isabet etmen. Dersin ki: onu **أزكنته** ettim, **إزكاناً**.

Ve ondan **زَكِنْتُ** ettim; ondan sandığım zaman; denir ki: ondan **زَكِنْتُ** ettim, benim ondan **زَكِنَهُ** ettiği şeyin benzeri.

**زنك**: **الزَّوَنَّكُ** ve **الزَّوَنْزَكُ**: kısa, çirkin. Dedi ki:
ليس بوزواز ولا زَوَنَّكِ

**نزك**: **النَّزْكُ**: sözün kötülüğü; dersin ki: onda gördüğü şeyin dışında bir şeyle onu **نَزَكَهُ** etti.

Ve **النَّزْكُ**: **النَّيْزَك** ile saplamadır; o ise kısa bir mızraktır.

Ve **النِّزْكُ**: keler erkeği. Ve kelerin **نِزْكانِ**’ı vardır; yani: iki erkek. Ve keler, dişisini **نزَك** etti; yani: onun üzerine sıçradı da onunla yaptı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكَنْزُ: المال المدفون. وقد كَنَزْتُهُ أكْنُزُهُ. وفي الحديث: "كلُّ مالٍ لا تؤدَّى زكاتُه فهو كَنْزٌ". واكْتَنَزَ الشيءُ: اجتمع وامتلأ. وقد كَنَزْتُ التمر. وهذا زمنُ الكَنازِ. قال ابن السكيت: لم يُسمع إلا بالفتح. وقال بعضهم: هو مثل الجَدادِ والجِدادِ، والصَرامِ والصِرامِ. وناقةٌ كِنازٌ بالكسر، أي مُكْتَنِزَةُ اللحم.

##### Türkçe

**الكَنْزُ**: gömülü mal. Ve onu **كَنَزْتُهُ**; onu **أكْنُزُهُ**. Ve hadiste: “Zekâtı eda edilmeyen her mal, o bir **كَنْزٌ**dur.” Ve **اكْتَنَزَ** şey: toplandı ve doldu. Ve hurmayı **كَنَزْتُ**. Ve bu, **الكَنازِ** zamanıdır. İbnü’s-Sikkît dedi: fetha ile olandan başkası işitilmedi. Ve bazısı dedi: o, **الجَدادِ** ve **الجِدادِ** gibi, ve **الصَرامِ** ve **الصِرامِ** gibidir. Ve kesre ile **كِنازٌ** bir dişi deve; yani etçe **مُكْتَنِزَةُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ز ن
كنز ، نزك ، نكز ، زنك ، زكن : ( مستعملة ) .
كنز : قال الليث : يقال : كنَزَ الإنسانُ مالاً يَكنِزُه ، والكَنْز : اسمٌ للمال إِذا أُحْرِز في وِعَاءٍ .
يقال : كنَزْتُ البُرَّ في الجرابِ فاكتنَز .
قال : وقال أبو الدُّقَيْشِ : شدَدْت كنْزَ القربة إِذا ملأتَها ، ورجلٌ مُكْتنِزُ اللحمِ . وكَنيزُ اللحمِ ، والكَنِيزُ : التمرُ يُكتنَزُ للشتاء في قواصِرَ وأوعيةٍ ، والفعلُ : الاكتِناز ، وقد كنزْته كنْزاً وكِنازاً وكَنَازاً .
وسمعتُ البَحْرانيِّين يقولون : جاء زَمنُ الكِنَاز إِذا كنزُوا التمر في الجِلاَل ، وهو أن يُلقى جرابٌ في أسفل الجُلَّة ويُكنز بالرِّجلين حتى يدخل بعضُه في بعض ، ثم يُصبّ فيها جرابٌ بعد جرابٍ ويُكنز حتى تمتلىء الجُلّة مكْنوزة ، ثم يُخاط رأسُها بالشُّرُط الدِّقَاقِ .
( أبو عبيد عن الأموي ) : أتيتُهم عند الكِنَاز والكَناز ، يعني حين كنزوا التمر .
وقال ابن السكيت : هو الكَنَازُ بالفتح لا غير .
زنك : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الزَّوَنَّك من الرجال : المختال في مشيته الناظر في عِطفيه ، يَرَى أن عنده خيراً وليسَ عنده ذاك .
قال ابن السكيت : رجلٌ زَوَنَّكٌ إذا كان غليظاً إلى القِصَرِ ما هو ، وأنشد :
وَبَعْلُهَا زَوَنَّكٌ زَوَنْزَى
قال ابن الأعرابي : الزَّوَنْزَى : ذو الأبَّهة والكِبْرِ .
وقال الليث : الزَّوَنَّكُ : القصير الدميمُ .
( أبو عبيد ) : في الكبد : زنكتان وهما زَنمَتَانِ خارجتا الأطراف عن طرَف الكبد ، وأصلها في أعلا الكبد .
زكن : في ( نوادر الأعراب ) : هذا الجيشُ يُزَاكِنُ ألفاً ، ويناظر ألفاً أي يقارب ألفا .
وقال الليث : الإزكانُ أن تُزكِنَ شيئاً بالظنِّ فتصيب ، تقول : أَزكَنْتُه إزكاناً .
وقال اللحياني : هِيَ الزَّكانَةَ والزكانِيَة .
قال : وبنو فلانٍ يزاكِنون بني فلانٍ مُزاكنةً أي يدانونهم ويُثافِنُونهم إذا كانوا يستخصونهم .
وقال الأصمعي : يقال : زكِنْتُ من فلانٍ كذا وكذا أي علمتُ ، وأنشد لابن أمِّ صاحب :
وَلَنْ يُرَاجِعَ قَلْبي وُدَّهْم أَبَدْاً
زَكِنْتُ مِنهُمْ عَلَى مِثْلِ الذي زَكوُا
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : زَكِنتُ الرجلَ أزكَنُه زكَناً إِذا ظننت به شيئاً ، وأَزكنته الخَبرَ إزكاناً : أَفْهَمْتُه حتى زكِنه : فهمه فهماً .
وروى ابن هانىء عن أبي زيد : زَكِنتُ منه مثل الذي زِكنَه مني وأَنَا أزكَنُه زَكَناً ، وهو الظن الذي يكون عندك بمنزِلة اليقين وإن لم يخبِرْك به أحدٌ .
وقال أبو الصقر : زِكنْتُ من الرجلِ مثلَ الذي زَكِن منِّي يقول : علمتُ منه مثل الذي علم مني .
( أبو عبيد عن اليزيدي ) : زَكِنت بفلان كذا ، وأزكنت أي ظننت .
وقال ابن شميل : زَكِنَ فلانٌ إلى فلانٍ إذا ما لجأ إليه وخالطه وكان معه ، يَزكَنُ زُكوناً ، وزكِن فلانٌ من فلانٍ زَكَناً أي ظنَّ به ظنّاً ، وزكِنْتُ منه عداوةً أي عرفتُها ، وقد زِكنْتُ أنه رجل سَوْء أي علمت .
نكز : قال الليث : النَّكْزُ كالْغَرْز بشيءٍ محدّد الطرف ، والنَّكّاز : ضرْب من الحيَّات لا يعضُّ بفِيه ، إنما ينكُز بأَنفه ، فلا تكاد تعرف أنفَه من ذنبه لدقِة رأسه .
( أبو عبيد عن الكسائي ) : نكزتُه . ووكزْتُه ولهزْتُه وثَفَنْتَه بمعنى واحد .
قال : وقال أبو زيد : النَّكْزُ من الحية بالأنف ، وقد نَكَزتْه الحيةُ .
قال : والنَّكْز مِن كل دابّة سوَى الحية :
العَضّ .
وقال أبو الجرّاح : يقال للدَّسَّاسة مِن الحيَّات وحدَها : نَكَزتْه ولا يقال لغيرها .
قال شمر : وقال الأصمعي : يقال : نَكَزَتْهُ الحيَّةُ ، ووكزَته ، ونَشَطتْه ، ونهشته بمعنى واحد ، وغيرُه يقولُ : النكْز : أن يَطعن بأنفهِ طعْناً .
( أبو عبيد ) : بئرٌ ناكزٌ ، وقد نَكَزَت إِذا قلَّ ماؤها .
وقال الليث : النَّكْز : طعْنٌ بطرفِ سِنان الرُّمْحِ .
( شمرٌ ) : النَّكَّازُ : حيةٌ لا يُدْرَى ما ذَنبُها من رأسها ، ولا تَعضُّ إلا نكْزاً أي نَقْزاً .
وقال ابن شميلٍ : سُمِّيَ نكَّازاً لأنه يطعنُ بأنفه وليس له فمٌ يعضُّ به ، وجمعه : النكاكيز والنَّكَّازات .
نزك : قال الليث : النَّزْكُ : سُوءُ القَوْل في الإنسان تقول : تَزَكَه بغير ما رأى منه ، والنَّزْكُ : الطّعن بالنَّيْزَك ، وهو رُمحٌ قصير ، وبه يَقْتُل عيسى عليه السلام الدجَّالَ .
وأخبرني المنذري عن الصَّيْداوي عن الرياشيِّ قال : للضَّبِّ نِزْكانِ .
ويقال : نَزْكانِ أي قَضيبانِ ، وأنشد :
سِبَحلٌ لهُ نِزْكَانِ كانَا فَضيلَةً
عَلَى كلِّ حَافٍ في البِلاَدِ ونَاعِلِ
وسمعت أعرابيّاً يقول : لِلْوَرَلِ أَيضاً نِزْكانِ .
وسمعت آخر يقول : له نَيْزَكانِ ، وللأنثى في رَحِمها : نِزْكَتانِ . وأنشدني مُعَلًّى الكلَيْبي :
تَفَرَّقْتمُ لا زِلْتمُ قَرْنَ وَاحِدٍ
تَفَرُّقَ نِزْكِ الضَّبِّ والأصْلُ واحِدُ
( أبو زيد ) : نَزَكْتُ الرجلَ إذا خزقته والنّيْزَكُ : ذو سنانٍ وَزُجَ ، والعُكَّازُ له زُجٌّ ولا سِنانَ له .

##### Türkçe

ك ز ن
**كنز** ، **نزك** ، **نكز** ، **زنك** ، **زكن** : ( kullanımdadır ) .

**كنز** : Leys dedi: Denilir: insan malı **كنَزَ** eder, onu **يَكنِزُه**; ve **الكَنْز**: bir kap içinde koruma altına alındığı zaman mala isimdir.
Denilir: **كنَزْتُ** buğdayı torbada, böylece **فاكتنَز**.
Dedi: Ve Ebû’d-Dukayş dedi: kırbayı doldurduğun zaman kırbanın **كنْزَ**’ini sıktım; ve etli bir adam: **مُكْتنِزُ اللحمِ**. Ve **كَنيزُ اللحمِ**; ve **الكَنِيزُ**: kış için kısaltılmış kaplarda ve kaplarda **يُكتنَزُ** edilen hurmadır; fiil: **الاكتِناز**; ve onu **كنزْته** ettim: **كنْزاً** ve **كِنازاً** ve **كَنَازاً**.
Ve Bahreynlileri işittim, diyorlardı: **زَمنُ الكِنَاز** geldi; hurmayı **الجِلاَل** içinde **كنزُوا** ettikleri zaman; o da şudur: **الجُلَّة**’nin altına bir torba atılır ve iki ayakla **يُكنز** edilir, ta ki onun bir kısmı bir kısmının içine girinceye kadar; sonra içine torba üstüne torba dökülür ve **يُكنز** edilir, ta ki **الجُلّة** doldurulmuş **مكْنوزة** olarak doluncaya kadar; sonra başı ince şeritlerle dikilir.
( Ebû Ubeyd, el-Ümevî’den ) : **الكِنَاز** ve **الكَناز** sırasında onlara geldim; yani hurmayı **كنزوا** ettikleri vakit.
İbnü’s-Sikkît dedi: O, fetha ile **الكَنَازُ**’dur, başka değil.

**زنك** : ( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) dedi: erkeklerden **الزَّوَنَّك**: yürüyüşünde salınan, iki yanına bakan; kendisinde bir hayır bulunduğunu görür, hâlbuki onda o yoktur.
İbnü’s-Sikkît dedi: **زَوَنَّكٌ** bir adam; eğer olduğu hâliyle kısalığa doğru kalın olursa; ve inşad etti:
وَبَعْلُهَا زَوَنَّكٌ زَوَنْزَى
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الزَّوَنْزَى**: heybet ve kibir sahibi.
Leys dedi: **الزَّوَنَّكُ**: kısa, çirkin.
( Ebû Ubeyd ) : karaciğerde: **زنكتان**; ikisi, karaciğerin ucundan uçları dışarı çıkmış iki **زَنمَتَانِ**’dır; aslı karaciğerin üst tarafındadır.

**زكن** : ( **نوادر الأعراب** ) içinde: bu ordu binle **يُزَاكِنُ** eder ve binle **ويناظر** eder; yani bine yaklaşır.
Leys dedi: **الإزكانُ**: bir şeyi zan ile **تُزكِنَ** etmen ve isabet etmen; dersin: onu **أَزكَنْتُه**: **إزكاناً**.
Lihyânî dedi: o, **الزَّكانَةَ** ve **الزكانِيَة**’dir.
Dedi: ve falan oğulları falan oğullarını **يُزاكِنون**: **مُزاكنةً**; yani onlara yaklaşırlar ve onlarla diz dize olurlar; onları seçkin saydıkları zaman.
Asma‘î dedi: denilir: falandan şu ve şu kadar **زكِنْتُ**; yani bildim; ve İbn Ümm-i Sâhib’den inşad etti:
وَلَنْ يُرَاجِعَ قَلْبي وُدَّهْم أَبَدْاً
زَكِنْتُ مِنهُمْ عَلَى مِثْلِ الذي زَكوُا
( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ) : adamı **زَكِنتُ**; onu **أزكَنُه**: **زكَناً**; eğer onun hakkında bir şey zannettiysem; ve ona haberi **أَزكنته**: **إزكاناً**; yani onu, onu **زكِنه** edinceye kadar (onu) anlattım: onu bir anlayışla anladı.
İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den rivayet etti: ondan, benden **زِكنَه** ettiği şeyin benzerini **زَكِنتُ**; ve ben onu **أزكَنُه**: **زَكَناً**; ve o, sende bulunan, kimse sana onunla haber vermemiş olsa bile, yakîn menzilesinde olan zandır.
Ebû’s-Sakr dedi: adamdan, benden **زَكِن** ettiği şeyin benzerini **زِكنْتُ**; diyor ki: ondan, benden bilinenin benzerini bildim.
( Ebû Ubeyd, el-Yezîdî’den ) : falan kimse hakkında şu ve şu kadar **زَكِنت**; ve **أزكنت**; yani zannettim.
İbn Şümeyl dedi: falan, falana **زَكِنَ** eder; eğer ona sığınır, onunla karışır ve onunla beraber olursa; **يَزكَنُ**: **زُكوناً**; ve falan, falandan **زكِن** eder: **زَكَناً**; yani onun hakkında bir zan zanneder; ve ondan bir düşmanlık **زكِنْتُ**; yani onu tanıdım; ve gerçekten onun kötü bir adam olduğunu **زِكنْتُ**; yani bildim.

**نكز** : Leys dedi: **النَّكْزُ**: ucu sivri bir şeyle **الْغَرْز** gibidir; ve **النَّكّاز**: yılanlardan bir türdür; ağzıyla ısırmaz, ancak burnuyla **ينكُز** eder; başının inceliğinden dolayı burnunu kuyruğundan neredeyse ayırt edemezsin.
( Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den ) : onu **نكزتُه**. Ve onu **وكزْتُه** ve onu **لهزْتُه** ve onu **ثَفَنْتَه**; tek bir mânâdadır.
Dedi: Ebû Zeyd dedi: **النَّكْزُ** yılandan burunla (olan)dır; ve yılan onu **نَكَزتْه** etmiştir.
Dedi: ve yılandan başka her binek hayvandan **النَّكْز**: ısırmadır.
Ebû’l-Cerrâh dedi: yalnızca yılanlardan **الدَّسَّاسة** için denilir: onu **نَكَزتْه**; başkası için denilmez.
Şemmer dedi: Asma‘î dedi: denilir: yılan onu **نَكَزَتْهُ**, ve onu **وكزَته**, ve onu **نَشَطتْه**, ve onu **نهشته**; tek bir mânâdadır; başkası der ki: **النكْز**: burnuyla saplamasıdır, bir saplama.
( Ebû Ubeyd ) : **بئرٌ ناكزٌ**; ve suyu azaldığı zaman **نَكَزَت** etmiştir.
Leys dedi: **النَّكْز**: mızrağın **سِنان** ucuyla saplamadır.
( Şemmer ) : **النَّكَّازُ**: kuyruğu başından ayırt edilemeyen bir yılandır; ve ısırmaz, ancak **نكْزاً** yani **نَقْزاً** ile.
İbn Şümeyl dedi: ona **نكَّازاً** adı verildi; çünkü burnuyla saplar ve onunla ısıracağı bir ağzı yoktur; çoğulu: **النكاكيز** ve **النَّكَّازات**.

**نزك** : Leys dedi: **النَّزْكُ**: insan hakkında kötü sözdür; dersin: ondan görmediği bir şeyle onu **تَزَكَه** etti; ve **النَّزْكُ**: **النَّيْزَك** ile saplamadır; o, kısa bir mızraktır; ve onunla Îsâ عليه السلام Deccâl’i öldürür.
Münzirî bana, es-Saydâvî’den, er-Riyâşî’den haber verdi; dedi: keler için iki **نِزْكانِ** vardır.
Ve denilir: iki **نَزْكانِ**; yani iki çubuk; ve inşad etti:
سِبَحلٌ لهُ نِزْكَانِ كانَا فَضيلَةً
عَلَى كلِّ حَافٍ في البِلاَدِ ونَاعِلِ
Ve bir bedevîyi işittim, diyordu: varan için de iki **نِزْكانِ** vardır.
Ve bir başkasını işittim, diyordu: onun iki **نَيْزَكانِ**’ı vardır; ve dişinin rahminde: iki **نِزْكَتانِ**. Ve bana Mu‘allâ el-Kuleybî inşad etti:
تَفَرَّقْتمُ لا زِلْتمُ قَرْنَ وَاحِدٍ
تَفَرُّقَ نِزْكِ الضَّبِّ والأصْلُ واحِدُ
( Ebû Zeyd ) : adamı **نَزَكْتُ**; eğer onu deldiysen; ve **النّيْزَكُ**: **سِنان** ve **زُجَ** sahibi olandır; ve **العُكَّازُ**’un **زُجٌّ**’u vardır, **سِنان**’ı yoktur.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والنون وما يثلثهما)
(كنه)  الكاف والنون والهاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على غايةِ الشَّيء ونهايةِ وقتِه. يقال: بلغْتُ كُنْهَ هذا الأمرِ، أي غايتَه وحِينَه الذي هُوَ له.
(كنو)  الكاف والنون والحرف المعتل يدلُّ على توريةٍ عن اسمٍ بغيره. يقال: كنيت عن كذا. إذا تكلَّمت بغيره مما يُستَدَلُّ به عليه. وكَنَوْتُ أيضاً. ومِمَّا يوضِّح هذا قول القائل:
وإنِّي لأكنو عن قَذُورَ بغيرِها *** وأُعرِبُ أحياناً بها فأُصارِحُ([1])ألا تراه جعلَ الكِنايةَ مقابِلة للمصارحة. ولذلك تسمَّى الكُنْية كُنيةً، كأنَّها توريةٌ عن اسمه. وفي كتاب الخليل أنَّ الصَّواب أن يقال يُكْنَى بأبي عبد الله، ولا يقال يكنى بعبد الله. وكُنَى الرُّؤيا هي الأمثالُ التي يَضربُها مَلَكُ الرُّؤيا، يكْنِي بها عن أعيان([2]) الأمور.
(كنب)  الكاف والنون والباء كلمةٌ واحدةٌ لا تُفرّع. قالوا: الكَنَب: غِلَظٌ يعلو اليدينِ من العَمَل إذا مَجِلَتَا. قال:
* قد أكنَبَتْ يدايَ بعدَ لينِ([3]) *
قال الأصمعيّ: أكنبَتْ يدُه، ولا يقال كَنِبت. وممّا ليس من هذا. الكَنِب، وهو نبتٌ. قال الطرِمَّاح:
مُعاليات عن الأرياف مسكنُها *** أطرافُ نجدٍ بأرض الطَّلح والكَنِبِ([4])(كنت)  الكاف والنون والتاء كلمةٌ إن صحّتْ. يقولون: كَنَتَ، واكْتَنَتَ([5])، إذا لزِمَ وقَنِع. وقال عديّ([6]).
(كند)  الكاف والنون والدال أصل صحيحٌ واحد يدلُّ على القَطْع. يقال كَنَدَ الحبْلَ يكنُده كَنْداً. والكَنُود: الكفور للنِّعمة. وهو من الأوَّل، لأنَّه يكنُد الشكر، أي يقطعُه. ومن الباب: الأرضُ الكَنود، وهي التي لا تُنبِت. وقال الأعشى:
أَمِيطِي تُمِيطي بصُلْبِ الفُؤاد *** وَصُولِ حِبالٍ وكنَّادِها([7])وسمِّي كِندةُ فيما زعموا لأنَّه كَنَد أباه، أي فارَقَه ولحِق بأخواله ورأَسَهُم([8]) فقال له أبوه: كَندْتَ.
(كنر)  الكاف والنون والراء ليس هو عندنا أصلاً، وفيه كلمتان أظنُّهما فارسيَّتين. يقال الكِنَّار: الشُّقَّة من الثِّيَابِ الكَتَّانِ. ويقولون: الكِنَّارات: العِيدان أو الدُّفوف، تفتح كافها وتكسر.
(كنز)  الكاف والنون والزاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على تجمُّع في شيء. من ذلك ناقة كِنَازُ اللَّحم، أي مجتمِعة. وكَنَزت التَّمْرَ في وعائه أكنِزُه. وكنَزت الكنْزَ أكنِزه. ويقولون في كَنْز التَّمر: هو زمن الكَنَاز. قال ابن السِّكِّيت: لم يُسمَع هذا إلاَّ بالفتح، أي إنَّه ليس هذا مما جاء على فِعال وفَعال كجِداد وجَداد.
(كنس)  الكاف والنون والسين أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على سَفْر شيءٍ عن وجهِ شيء، وهو كَشْفُه. والأصل الآخر يدلُّ على استخفاء.
فالأوَّل: كَنْس البيتِ، وهو سَفْرُ التُّرَابِ عن وجه أرضه. والمِكْنسة: آلة الكنْس. والكُناسَة: ما يكنَس.
والأصل الآخر: الكِناس: بيتُ الظَّبي. والكانس: الظبي يَدْخُل كِناسَه.
والكُنَّس: الكواكب تَكْنِسُ في بُروجها كما تَدخُل الظِّباءُ في كِناسها. قال أبو* عبيدة: تَكنِس في المَغيب.
(كنع)  الكاف والنون والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على تشنُّجٍ وتقبّض وتجمُّع. من ذلك الكَنَع في الأصابع، وهو تشنُّج وتقبُّض. يقال: كَنِعَتْ أصابعُه تَكنع كَنَعاً. ومنه تكنَّع فلانٌ بفلانٍ، إذا ضَبِث به. وكَنَعَت العُقاب إذا ضمَّت جناحَها للانقضاض. واكتَنَعَ القومُ، إذا مالوا([9]). [و] كَنَع الأمرُ: قرُب. ويقولون: كَنَع الرّجلُ وأكنَع، إذا لان. وهذا من الباب لأنه يتقبَّض ويتجمَّع. وفي الحديث: "أعوذُ بك من الكُنُوع([10])". فهذا من كَنَع.
(كنف)  الكاف والنون والفاء أصلٌ صحيح واحد يدلُّ على سَتْر. من ذلك الكَنِيف، هو السَّاتر. وزعم ناسٌ أنَّ الترسَ يسمَّى كنيفاً لأنّه ساتر. وكلُّ حظيرةٍ ساترةٍ عند العرب كَنِيف. قال عُروة:
أقولُ لقومٍ في الكنيف تَروَّحُوا *** عشِيَّةَ بتنا عند ماوَانَ، رُزَّحِ([11])ومن الباب كَنَفْتُ فلاناً وأكنفتُه. وكَنَفَا الطّائرِ: جناحاه، لأنَّهما يستُرانِه. ومنه الكِنْف، لأنَّه يستُر ما فيه. وفي قول عمر لعبد الله بن مسعود: "كُنَيْفٌ مُلِئَ عِلماً"، أراد به تصغير كِنْف. وناقةٌ كَنوفٌ: يصيبها البردُ، فهي تَسَتَّرُ بسائر الإبل. ويقال: حظَرت للإبل حظيرةً، وكنَفْتُ لها وكَنَفْتُها أكنُفها. فأمَّا قولُهم: كَنَفتُ عن الشَّيء: عدلت، وإنشادُهم:
* ليُعْلَم ما فينا عن البَيع كانفُ([12]) *
فليس ذلك بملخَّص على القياس الذي ذكرناه، وإنما المعنى عدلت عنه متوارياً ومتستِّراً بغيره.
--------------ـــ
([1]) البيت في اللسان (قذر، كنى). وأنشده في إصلاح المنطق 157. وقذور: اسم امرأة والقذور من النساء: التي تتنَزه عن الأقذار.
([2]) وكذا في اللسان. وفي المجمل: "عن أعنان". والأعنان: الأطراف والنواحِي.
([3]) أنشده في مجالس ثعلب 525 واللسان (كنب) برواية: "كفاك".
([4]) ديوان الطرماح 128 واللسان (كنب). ورواية الديوان: "معاليات عن الخنزير" وفي شرحه: "معاليات: مرتفعات عن أكل لحم الخنزير".
([5]) في الأصل: "وأكنت" صوابه في المجمل والقاموس. ولم ترد المادة في اللسان.
([6]) كذا في الأصل، وفي المجمل: "وهو في شعر عدي"، ولم أعثر على شاهده بعد.
([7]) ديوان الأعشى 500 واللسان (كند).
([8]) في الأصل: "وأسهم"، صوابه في المجمل.
([9]) في الأصل: "قالوا". وفي اللسان: "واكتنع عليه: تعطف، والاكتناع: التعطف" وفي المجمل: "واكتنع القوم، إذا تجمعوا"، ومثله في موضع آخر من اللسان.
([10]) في اللسان: "الأصمعي: سمعت أعرابياً يقول في دعائه: رب أعوذ بك من الخنوع والكنوع".
([11]) البيت في ديوان عروة 88 ومعجم البلدان (ماوان). وقد استشهد به السيوطي في همع الهوامع (2: 116) على الفصل بين الصفة والموصوف بمباين محض.
([12]) للقطامي في ديوانه 25 واللسان (كنف). وصدره:
* فصالوا وصلنا واتقونا بماكر *

ـ

##### Türkçe

(باب **الكاف** و**النون** وما يثلثهما)

(**كنه**)  **الكاف** ve**النون** ve**الهاء** tek bir kelimedir; bir şeyin gayesine ve vaktinin sonuna delâlet eder. Denir: “Bu işin **كُنْه**’ine ulaştım”; yani onun gayesine ve kendisi için olan vaktine.

(**كنو**)  **الكاف** ve**النون** ve illetli harf, bir ismi başkasıyla örtülü söylemeye delâlet eder. Denir: “Şundan **كنيت** ettim”; yani onunla delâlet olunan başka bir şeyle konuştun. Ve “**كَنَوْتُ**” da (denir). Bunu açıklayan şey, söyleyenin sözüdür:
وإنِّي لأكنو عن قَذُورَ بغيرِها *** وأُعرِبُ أحياناً بها فأُصارِحُ([1])
Görmüyor musun, **الكِناية**’yi **المصارحة**’ye karşılık kıldı. Bundan dolayı **الكُنْية** “**كُنية**” diye adlandırılır; sanki onun isminden bir örtülü söyleyiştir. Halîl’in kitabında, doğru olanın “**يُكْنَى** بأبي عبد الله” denmesi olduğu, “**يكنى** بعبد الله” denmeyeceği vardır. Rüyanın **كُنَى**’ları, rüya meleğinin vurduğu misallerdir; onlarla işlerin aynları hakkında **يكْنِي** eder([2]).

(**كنب**)  **الكاف** ve**النون** ve**الباء** tek bir kelimedir; dallandırılmaz. Dediler: **الكَنَب**: çalışmadan ellerin üzerinde yükselen bir kalınlıktır; iki el **مَجِلَتَا** olduğunda. Dedi:
* قد أكنَبَتْ يدايَ بعدَ لينِ([3]) *
Asma‘î dedi: “Eli **أكنبَتْ** oldu”; “**كَنِبت**” denmez. Ve bundan olmayan: **الكَنِب**; o bir bitkidir. Tırimmâh dedi:
مُعاليات عن الأرياف مسكنُها *** أطرافُ نجدٍ بأرض الطَّلح والكَنِبِ([4])

(**كنت**)  **الكاف** ve**النون** ve**التاء**—eğer sahihse—bir kelimedir. Derler: “**كَنَتَ**” ve “**اكْتَنَتَ**”([5]); yapışıp kaldığı ve kanaat ettiği zaman. Adî dedi([6]).

(**كند**)  **الكاف** ve**النون** ve**الدال** sahih tek bir asıldır; kesmeye delâlet eder. Denir: “İpi **كَنَدَ** eder; onu **كَنْداً** olarak **يكنُده**.” **الكَنُود**: nimete karşı nankör olandır. Bu, birincidendir; çünkü şükrü **يكنُد** eder; yani onu keser. Babdan: **الأرضُ الكَنود**; o, bitirmeyen (toprak)tır. A‘şâ dedi:
أَمِيطِي تُمِيطي بصُلْبِ الفُؤاد *** وَصُولِ حِبالٍ وكنَّادِها([7])
Ve **كِندة**—iddia ettiklerine göre—adlandırıldı; çünkü babasını **كَنَد** etti; yani ondan ayrıldı ve dayılarına katıldı ve onların başı oldu([8]); babası ona dedi ki: “**كَندْتَ**.”

(**كنر**)  **الكاف** ve**النون** ve**الراء** bizce bir asıl değildir; onda iki kelime vardır, ikisini de Farsça sanıyorum. Denir: **الكِنَّار**: keten elbiselerden parça. Ve derler: **الكِنَّارات**: çalgı çubukları yahut defler; **كاف**’ı fethalı ve kesralı okunur.

(**كنز**)  **الكاف** ve**النون** ve**الزاء** sahih bir köktür; bir şeyde toplanmaya delâlet eder. Bundan: eti **كِنَازُ** olan deve; yani toplanmış (etli). Ve “Hurmayı kabında **كَنَزتُ** ederim; onu **أكنِزُه**.” Ve “Hazineyi **كنَزت** ederim; onu **أكنِزه**.” Hurmanın **كَنْز**’i hakkında derler: o, **الكَنَاز** zamanıdır. İbnü’s-Sikkît dedi: Bu, ancak fetha ile işitildi; yani bu, **جِداد** ve **جَداد** gibi **فِعال** ve **فَعال** üzere gelenlerden değildir.

(**كنس**)  **الكاف** ve**النون** ve**السين** iki sahih asıldır: birisi, bir şeyin yüzünden bir şeyi süpürüp açmaya delâlet eder; o, onun açığa çıkarılmasıdır. Diğer asıl, gizlenmeye delâlet eder.
Birincisi: evin **كَنْس**’i; o, toprağı yerinin yüzünden süpürüp açmaktır. **المِكْنسة**: **الكنْس** âleti. **الكُناسَة**: süpürülen şey.
Diğer asıl: **الكِناس**: ceylanın evi. **الكانس**: ceylan; **كِناس**’ına girer.
**الكُنَّس**: yıldızlar; burçlarında **تَكْنِسُ** ederler; tıpkı ceylanların **كِناس**’larına girmesi gibi. Ebû Ubeyde dedi: batışta **تَكنِس** eder.

(**كنع**)  **الكاف** ve**النون** ve**العين** sahih bir asıldır; kasılmaya, büzülmeye ve toplanmaya delâlet eder. Bundan: parmaklarda **الكَنَع**; o, kasılma ve büzülmedir. Denir: “Parmakları **كَنِعَتْ**; **كَنَعاً** olarak **تَكنع** eder.” Ve ondan: “Falan, falana **تكنَّع** etti”; ona yapışıp tutunduğu zaman. Ve kartal **كَنَعَت**; saldırmak için kanadını topladığı zaman. Ve “Topluluk **اكتَنَعَ** etti”; meylettikleri zaman([9]). Ve **كَنَع** iş: yaklaştı. Ve derler: “Adam **كَنَع** etti ve **أكنَع** etti”; yumuşadığı zaman. Bu, babdandır; çünkü büzülür ve toplanır. Hadiste: “**الكُنُوع**’dan sana sığınırım([10]).” Bu, **كَنَع**’dandır.

(**كنف**)  **الكاف** ve**النون** ve**الفاء** sahih tek bir asıldır; örtmeye delâlet eder. Bundan: **الكَنِيف**; o, örtendir. Bir topluluk, kalkanın “**كنيفاً**” diye adlandırıldığını iddia etti; çünkü o örtendir. Araplarda her örten çit **كَنِيف**’tir. Urve dedi:
أقولُ لقومٍ في الكنيف تَروَّحُوا *** عشِيَّةَ بتنا عند ماوَانَ، رُزَّحِ([11])
Babdan: “Falanı **كَنَفْتُ** ettim ve onu **أكنفتُ**.” Kuşun iki **كَنَفَا**’sı: iki kanadıdır; çünkü onu örterler. Ve ondan: **الكِنْف**; çünkü içindekini örter. Ömer’in Abdullah b. Mes‘ûd’a sözünde: “İlimle doldurulmuş bir **كُنَيْفٌ**”; bununla **كِنْف**’in küçültmesini kastetti. Ve **كَنوفٌ** deve: ona soğuk isabet eder; o da diğer develerle örtünür. Ve denir: “Develer için bir çit yaptım”; ve “Onlar için **كنَفْتُ** ve onları **كنَفْتُ**; onu **أكنُفها**.” Ama onların “Bir şeyden **كَنَفتُ**: saptım” sözü ve onların şu inşadı:
* ليُعْلَم ما فينا عن البَيع كانفُ([12]) *
Bu, zikrettiğimiz kıyas üzere arıtılmış değildir; ancak mânâ: ondan, başkasıyla örtünüp gizlenerek saptım.

--------------ـــ
([1]) Beyit Lisân’da (**قذر**، **كنى**)dadır. Islahu’l-Mantık 157’de rivayet etti. **قذور**: bir kadının adıdır; kadınlardan **القذور**: pisliklerden uzak duran.
([2]) Lisân’da da böyledir. Mücmel’de: “عن أعنان”. **الأعنان**: uçlar ve taraflar.
([3]) Meclisü Sa‘leb 525’te ve Lisân’da (**كنب**) rivayetiyle: “كفاك”.
([4]) Dîvânu’t-Tırimmâh 128 ve Lisân (**كنب**). Dîvân rivayeti: “معاليات عن الخنزير”; şerhinde: “**معاليات**: domuz eti yemekten yüksek duranlar”.
([5]) Asılda: “وأكنت”; doğrusu Mücmel ve Kâmûs’tadır. Madde Lisân’da gelmedi.
([6]) Asılda böyledir; Mücmel’de: “وهو في شعر عدي”; şahidini henüz bulamadım.
([7]) Dîvânu’l-A‘şâ 500 ve Lisân (**كند**).
([8]) Asılda: “وأسهم”; doğrusu Mücmel’dedir.
([9]) Asılda: “قالوا”. Lisân’da: “واكتنع عليه: تعطف، والاكتناع: التعطف” Mücmel’de: “واكتنع القوم، إذا تجمعوا”; Lisân’ın başka bir yerinde de bunun gibidir.
([10]) Lisân’da: “Asma‘î: bir bedevîyi duasında şöyle derken işittim: Rabbim, **الخنوع** ve **الكنوع**’dan sana sığınırım.”
([11]) Beyit Urve Dîvânı 88’de ve Mu‘cemü’l-Büldân’da (**ماوان**)dadır. Süyûtî, Hem‘u’l-Hevâmi‘ (2: 116)’da, sıfat ile mevsûf arasını sırf bir ayrıkla ayırmaya delil olarak onunla istişhâd etti.
([12]) Katamî’nin Dîvânı 25’te ve Lisân’da (**كنف**). Sadrı:
* فصالوا وصلنا واتقونا بماكر *

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك ن ز
كنز المال ومال مكنوز وله مكنز ومكانز وهو البيته الذي يكنز فيه‏.‏
وكنز التمر في الوعاء‏.‏
وهذا زمن الكناز‏.‏
وكنزت الحب في الجراب فاكتنز فيه وكنزت الجراب فاكتنز إذا ملأته جداً‏.‏
وإنه لكنيز اللحم مكتنزه‏:‏ صلبه‏.‏
وناقة كناز اللحم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ معه كنز من كنوز العلم وقال زهير‏:‏ عظيمين في عليا معدٍّ وغيرها ومن يستبح كنزاً من المجد يعظم وهذا كتاب مكتنز بالفوائد‏.‏

##### Türkçe

ك ن ز
**كنز**: malı gömdü; ve gömülü mal; onun için **مكنز** ve **مكانز** vardır; ve o, içinde gömü yapılan evdir.
Ve **كنز**: hurmayı kap içinde biriktirdi.
Ve bu, **الكناز** zamanıdır.
Ve **كنزت**: taneyi torbaya koyup biriktirdim; böylece onda **فاكتنز**; ve **كنزت**: torbayı (doldurup) biriktirdim; onu pek çok doldurduğun zaman **فاكتنز**.
Ve o, etçe elbette **كنيز**dir; onun **مكتنزه**si: onun serti (katısı)dır.
Ve etçe **كناز** bir deve.
Ve mecazdan: onun yanında ilmin hazinelerinden bir **كنز** vardır. Züheyr dedi ki:
Ma‘add’ın yücesinde ve başkasında iki büyük; ve kim şereften bir **كنز**i mubah sayarsa büyür.
Ve bu, faydalarla **مكتنز** bir kitaptır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَنْزُ: اسم للمال إِذا أُحرز في وعاء ولما يحرز فيه، وقيل: الكَنْزُ المال المدفون، وجمعه كُنُوزٌ، كَنَزَهُ يَكْنِزُه كَنْزاً واكْتَنَزَهُ. ويقال: كَنَزْتُ البُرَّ في الجِرابِ فاكْتَنَزَ. وفي الحديث: أُعْطِيتُ الكَنْزَيْنِ: الأَحمرَ والأَبيضَ؛ قال شمر: قال العلاء بن عمرو الباهِلِيُّ الكَنْزُ الفِضَّة في قوله:
كأَنَّ الهِبْرِقِيَّ غَدا عليها
بماءِ الكَنْزِ أَلْبَسَه قَراها
قال: وتسمي العربُ كلَّ كثير مجموع يتنافس فيه كنزاً. وفي الحديث: أَلا أُعَلِّمُكَ كَنْزاً من كُنوز الجنة: لا حول ولا قوَّة إِلا بالله، وفي رواية: لا حول ولا قوَّة إِلا بالله كَنْزٌ من كُنُوز الجنة أَي أَجرها مُدَّخَر لقائلها والمتصف بها كما يدخر الكنز، وفي التنزيل العزيز: والذين يَكْنِزون الذهبَ والفضةَ. وفي حديث أَبي هريرة، رضي الله عنه؛ قال: قال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: يذهب كِسْرَى فلا كسرى بعده، ويذهب قيصر فلا قَيْصَرَ بعده، والذي نفسي بيده لتُنْفَقَنَّ كنوزُهما في سبيل الله الليث: يقال كَنَزَ الإِنسانُ مالاً يَكْنِزُه. وكَنَزْتُ السِّقاءَ إِذا ملأْته. ابن عباس في قوله تعالى في الكهف: وكان تحتَه كَنْزٌ لهما؛ قال: ما كان ذهباً ولا فضة ولكن كان عِلْماً وصُحُفاً. وروي عن علي، كرم الله تعالى وجهه، أَنه قال: أَربعة آلاف وما دونها نفقةٌ وما فوقها كَنْزٌ. وفي الحديث: كل مالٍ لا تُؤَدَّى زكاتُه فهو كَنْزٌ؛ الكَنْزُ في الأَصل المال المدفون تحت الأَرض فإِذا أُخرج منه الواجب عليه لم يبق كَنْزاً وإِن كان مكنوزاً، وهو حكم شرعي تجوّز فيه عن الأَصل. وفي حديث أَبي ذر، رضي الله عنه: بَشِّرِ الكَنَّازِينَ بِرَضْفٍ من جهنم؛ هم جمع كَنَّازٍ وهو المبالغ في كنز الذهب والفضة وادّخارهما وترك إِنفاقهما في أَبواب البرِّ.
واكْتَنَزَ الشيءُ: اجتمع وامتلأَ. وكَنَزَ الشيءَ في الرِعاء والأَرض يَكْنِزُه كَنْزاً: غَمَزه بيده. وشَدَّ كَنْزَ القِرْبَةِ: ملأَها. ويقال للجارية الكثيرة اللحم: كِنازٌ، وكذلك الناقة؛ وقال: حَيَّاكَةٍ ذاتِ هَنٍ كِنازِ
وناقة كِنازٌ، بالكسر، أَي مُكْتَنِزَةُ اللحمِ. والكِنازُ: الناقة الصُّلْبة اللحم، والجمع كُنُوز وكِنازٌ، كالواحد باعتقاد اختلاف الحركتين والأَلفين، وجعله بعضهم من باب جُنب،وهذا خطأٌ لقولهم في التثنية كِنازانِ، وقد تَكَنَّزَ لحمه واكْتَنَزَ، ورجل كَنِزُ اللحم ومُكْتَنِزُ اللحم وكَنيزُ اللحم ومَكْنُوزُه؛ أَنشد سيبويه:
وساقِيَيْنِ مِثْلِ زَيْدٍ وجُعَلْ،
صَقْبَانِ مَمْشُوقان مَكْنُوزا العَضَلْ
وفي شعر حُمَيد ين ثور:
فَحَمّل الهَمَّ كِنازاً جَلْعَدَا
الكِنازُ: المُجْتَمِعُ اللحم القَوِيُّه، وكلُّ مُكْتَنِزٍ مجتمعٌ، ويروى كِلازاً، باللام، وقد تقدم. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: بَعَثْتُك تَمْحُو المَعازِفَ والكَنازاتِ، هي بالفتح. والكِنازُ والكَنازُ: رَفاعُ التمر، وقد كَنَزُوا التمر يَكْنِزُونَهُ كَنْزاً وكِنازاً، فهو كَنِيز ومكنوز، والكَنيزُ: التمر يُكْتَنَزُ للشتاء في قَواصِرَ وأَوعية، والفعل الاكْتِنازُ، قال: والبَحْرانِيُّونَ يقولون جاءَ زمن الكِنازِ، إِذا كَنَزُوا التمر في الجِلالِ، وهو أَن يُلْقَى جِرابٌ أَسْفَلَ الجُلَّةِ، ويُكْنَزَ بالرِّجْلَين حتى يدخل بعضه في بعض، ثم جرابٌ بعد جراب حتى تمتلئَ الجُلَّةُ مَكْنُوزَةً ثم تُخاطُ بالشرُطِ. الأُمَوِيُّ: أَتيتهم عند الكِنازِ والكَنازِ، يعني حين كَنَزُوا التمر. ابن السكيت: هو الكَنازُ، بالفتح لا غير؛ قال: ولم يسمع إِلا بالفتح. وقال بعضهم: هو مثل الجَدادِ والجِداد والصَّرامِ والصِّرامِ، وربما استعمل الكَنازُ في البُرِّ؛ أَنشد سيبويه للمُتَنَخِّل الهُذَلي:
لا دَرَّ دَرِّيَ إِن أَطْعَمْتُ نازِلَكُمْ
قِرْفَ الحَتِيِّ، وعندي البُرُّ مَكْنُوزُ
وكَنَّاز: اسم رجل.

##### Türkçe

**الكَنْزُ**: Bir ad; mal için, eğer bir kap içinde muhafaza edilirse ve içinde muhafaza edilmeyen için; ve denildi ki:
**الكَنْزُ** gömülü maldır; çoğulu **كُنُوزٌ**’dur; **كَنَزَهُ يَكْنِزُه كَنْزاً** ve **اكْتَنَزَهُ**. Ve denilir: **كَنَزْتُ البُرَّ في الجِرابِ فاكْتَنَزَ**. Ve hadiste: **أُعْطِيتُ الكَنْزَيْنِ: الأَحمرَ والأَبيضَ**; Şemmer dedi: Alâ b. Amr el-Bâhilî dedi ki: **الكَنْزُ** şu sözünde gümüştür:
كأَنَّ الهِبْرِقِيَّ غَدا عليها
بماءِ الكَنْزِ أَلْبَسَه قَراها
Dedi ki: Araplar, içinde rekabet edilen her çok, toplanmış şeye **كنزاً** adını verir. Ve hadiste: **أَلا أُعَلِّمُكَ كَنْزاً من كُنوز الجنة: لا حول ولا قوَّة إِلا بالله**; ve bir rivayette: **لا حول ولا قوَّة إِلا بالله كَنْزٌ من كُنُوز الجنة**; yani onun ecri, onu söyleyen ve onunla vasıflanan için, tıpkı **الكنز**’in saklanması gibi saklanmıştır. Ve aziz tenzilde: **والذين يَكْنِزون الذهبَ والفضةَ**. Ve Ebû Hureyre hadisi içinde, Allah ondan razı olsun; dedi ki: Allah’ın Resûlü, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, dedi: **يذهب كِسْرَى فلا كسرى بعده، ويذهب قيصر فلا قَيْصَرَ بعده، والذي نفسي بيده لتُنْفَقَنَّ كنوزُهما في سبيل الله**. Leys: denilir: **كَنَزَ الإِنسانُ مالاً يَكْنِزُه**. Ve **كَنَزْتُ السِّقاءَ**: onu doldurduğum zaman. İbn Abbâs, Kehf’teki yüce sözü hakkında: **وكان تحتَه كَنْزٌ لهما**; dedi: altın da değildi gümüş de; fakat ilim ve sahifeler idi. Ve Ali’den, Allah Teâlâ yüzünü keremli kılsın, rivayet olundu: dedi ki: dört bin ve onun altı nafakadır; onun üstü ise **كَنْزٌ**’dür. Ve hadiste: **كل مالٍ لا تُؤَدَّى زكاتُه فهو كَنْزٌ**; **الكَنْزُ** aslında yerin altında gömülü maldır; ondan üzerindeki vacip çıkarıldığı zaman **كَنْزاً** kalmaz, her ne kadar mək­nûz olsa da; bu, asıldan mecaz yapılan şer‘î bir hükümdür. Ve Ebû Zer hadisi içinde, Allah ondan razı olsun: **بَشِّرِ الكَنَّازِينَ بِرَضْفٍ من جهنم**; onlar **كَنَّازٍ**’ın cem‘idir; o da altın ve gümüşü **كنز** etmede, ikisini biriktirip saklamada ve onları hayır kapılarında infakı terk etmede mübalağa eden kimsedir.

**واكْتَنَزَ الشيءُ**: toplandı ve doldu. Ve **كَنَزَ الشيءَ في الرِعاء والأَرض يَكْنِزُه كَنْزاً**: onu eliyle sıktı. Ve **شَدَّ كَنْزَ القِرْبَةِ**: onu doldurdu. Ve çok etli cariyeye **كِنازٌ** denilir; aynı şekilde deveye de; ve dedi ki:
حَيَّاكَةٍ ذاتِ هَنٍ كِنازِ
Ve **ناقة كِنازٌ**; kesre ile; yani eti toplanmış. Ve **الكِنازُ**: eti sert deve; cem‘i **كُنُوز** ve **كِنازٌ**’dır; hareke ve iki elifin farklılığı itikadıyla tekil gibi; bazıları onu **جُنب** babından kıldı; bu ise hatadır; çünkü tesniyede **كِنازانِ** derler. Ve eti **تَكَنَّزَ** ve **اكْتَنَزَ**. Ve eti **كَنِزُ** olan adam ve eti **مُكْتَنِزُ** olan ve eti **كَنيزُ** olan ve onun eti **مَكْنُوزُه** olan; Sîbeveyh inşad etti:
وساقِيَيْنِ مِثْلِ زَيْدٍ وجُعَلْ،
صَقْبَانِ مَمْشُوقان مَكْنُوزا العَضَلْ
Ve Humeyd b. Sevr’ün şiirinde:
فَحَمّل الهَمَّ كِنازاً جَلْعَدَا
**الكِنازُ**: eti toplanmış, kuvvetlisi; ve her **مُكْتَنِزٍ** toplanmış olandır; **كِلازاً** diye de rivayet olunur, **اللام** ile; ve daha önce geçti. Ve onun sıfatında, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun: **بَعَثْتُك تَمْحُو المَعازِفَ والكَنازاتِ**; o fetha iledir. Ve **الكِنازُ** ve **الكَنازُ**: hurma yığınıdır; ve hurmayı **كَنَزُوا**; onu **يَكْنِزُونَهُ كَنْزاً** ve **كِنازاً**; o da **كَنِيز** ve **مكنوز** olur. Ve **الكَنيزُ**: kış için **قَواصِرَ** ve kaplar içinde **يُكْتَنَزُ** edilen hurmadır; fiil **الاكْتِنازُ**’dır. Dedi ki: Bahreynliler: **جاءَ زمن الكِنازِ** derler; hurmayı **الجِلالِ** içinde **كَنَزُوا** zaman; o da şudur: **جِرابٌ** **الجُلَّةِ**’nin altına atılır; ve iki ayakla **يُكْنَزَ** edilir, ta ki onun bir kısmı bir kısmının içine girinceye kadar; sonra bir **جرابٌ** ardından bir **جرابٌ**, ta ki **الجُلَّةُ** **مَكْنُوزَةً** doluncaya kadar; sonra **الشرُطِ** ile dikilir. Ümevî: **الكِنازِ** ve **الكَنازِ** sırasında onlara geldim; yani hurmayı **كَنَزُوا** zaman. İbnü’s-Sikkît: o ancak **الكَنازُ**’dur; fetha ile, başka değil; dedi: fetha ile olandan başkası işitilmedi. Ve bazıları dedi ki: o, **الجَدادِ** ve **الجِداد** ve **الصَّرامِ** ve **الصِّرامِ** gibidir. Ve bazen **الكَنازُ** buğdayda kullanılır; Sîbeveyh, el-Mütenahhil el-Hüzelî için inşad etti:
لا دَرَّ دَرِّيَ إِن أَطْعَمْتُ نازِلَكُمْ
قِرْفَ الحَتِيِّ، وعندي البُرُّ مَكْنُوزُ
Ve **كَنَّاز**: bir adam adıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك ن ز * الكنز المال المدفون وقد * كَنَزَهُ * من باب ضرب وفي الحديث ﴿كل مال لا تؤدى زكاته فهو كنز﴾ و * اكْتَنَزَ * الشيء اجتمع وامتلأ

##### Türkçe

* ك ن ز * **الكنز** gömülü maldır; ve muhakkak **كَنَزَهُ** onu (gömdü), **ضرب** babındandır. Ve hadiste: { Zekâtı eda edilmeyen her mal, o bir **كنز**’dir }. Ve **اكْتَنَزَ** şey: toplandı ve doldu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الكنز: المال المدفون تحت الأرض، هذا هو الأصل، ثم تجوز فيه فقيل: إذا أخرج منه الواجب عليه لم يبق كنزا ولو كان مكنوزا، ومنه الحديث:  كل مال لا تؤدى زكاته فهو كنز  . والجمع كنوز. وقد كنزه يكنزه، من حد ضرب، هذا هو المشهور فيه، ومثله في التهذيب والمحكم واللسان وتهذيب ابن القطاع والأساس، وحكى شيخنا في مضارعه: يكنز، بالضم من حد نصر. في الحديث:  أعطيت الكنزين من الأحمر والأبيض  ، أي الذهب والفضة. وفي قول عدي بن زيد العبادي:
  دمية شافها رجال نصارى                      يوم فصح بماء كنز مذاب الكنز: الذهب. وقال شمر: قال العلاء بن عمرو الباهلي: الكنز: الفضة في قول الشاعر:

  كأن الهبرقي غدا عليها                      بماء الكنز ألبسه قراها قيل: الكنز: اسم للمال، إذا أحرز في وعاء، وكذا ما يحرز به، أي فيه، المال، قال شمر: وتسمي العرب كل كثير مجموع يتنافس فيه: كنزا. الكنز أيضا، ركز الرمح في الأرض. يقال: كنزت الرمح كنزا، إذا ركزته، نقله الصاغاني . وكل شيء غمزته بيدك أو رجلك في وعاء أو أرض فقد كنزته تكنزه كنزا. واكتنز الشيء، اجتمع وامتلأ، يقال: كنزت البر في الجراب فاكتنز، وكنزت السقاء فاكتنز. والكنيز، كأمير: التمر يكتنز في قواصر والأوعية والجلال للشتاء. والفعل الاكتناز. كنيز: والد بحر السقاء المحدث، قال الذهبي: كان يسقي الماء بعرفات، وفي الأماكن المنقطعة، اتفقوا على تركه، وقال الحافظ: هو جد عمرو بن بحر بن كنيز الفلاس الحافظ. البحرانيون يقولون: جاء زمن الكناز، كسحاب، ويكسر مثل الجداد والجداد والصرام والصرام، أي أوان كنز التمر في الجلال، وهو أن يلقى جراب أسفل الجلة، ويكنز بالرجلين حتى يدخل بعض في بعض، ثم جراب بعد جراب، حتى تمتلئ الجلة مكنوزة، ثم تخاط بالشرط، وقال الأموي: أتيتهم عند الكناز والكناز، يعني حين كنزوا التمر. وقال ابن السكيت: هو الكناز، بالفتح. وقد كنزوه يكنزونه كنزا، من حد ضرب، فهو كنيز ومكنوز، وربما استعمل الكناز في البر، أنشد سيبويه للمتنخل الهذلي:
  لا در دري إن أطعمت نازلكـم                      قرف الحتي وعندي البر مكنوز وناقة كناز، وجارية كناز، ككتاب: كثيرة، هكذا في النسخ بالمثلثة والراء وفي بعض الأصول: كنيزة، اللحم. وفي الصحاح، أي مكتنزة اللحم صلبة. وقال الشاعر:
  حياكة ذات هن كناز ج، كنز، بضمتين، وكناز بالكسر، كالواحدة، باعتقاد اختلاف الحركتين والألفين، وجعله بعضهم من باب جنب، وهذا خطا، لقولهم في التثنية، كنازان. وكنزة، بالفتح: واد باليمامة كثير النخل. كنزة: اسم أم شملة بن برد المنقري التميمي. كنزة أيضا: جد محمد بن علي الأهوازي المحدث، يروي عن عمرو بن مرزوق، وعنه محمد بن نوح الجنديسابوري. كنزة: فرس المقعد بن شماس السعدي الجذامي، ولها يقول:
  أتأمرني بكنزة أم قشـع                      لأشريها فقلت لها دعيني
  فلو في غير كنزة تعذليني                      ولكني بكنزة كالضنـين كذا في أنساب الخيل لابن الكلبي. كناز: ككتان: اسم رجل من ضبة بن أد بن طابخة بن الياس بن مضر. قلت: وهو أبو خبيئة الذي مر ذكره في خبأ. كناز بن حصن أو حصين، كزبير بن يربوع، أبو مرثد الغنوي، صحابي بدري، حليف حمزة بن عبد المطلب. وقال ابن الجوزي في التلقيح: اسمه أيمن، والأول أصح. كناز بن صريم، وكناز بن نعيم: شاعران. وكنيز الخادم، كزبير، محدث، وهو مولى أحمد بن طولون، يروي عن الربيع بن سليمان، وداوود بن علي الأصبهاني، وعنه الطبراني وأبو بكر بن الحداد. وكنيز دبة: من المغنين، له أخبار، ذكره ابن ماكولا. ومما يستدرك عليه: اكتنز المال: كنزه. وكنزت السقاء: ملأته. ويقولون: شد كنز القربة: إذا ملأها. وله مكنز ومكانز: هو الذي يكنز فيه. وإنه كنيز اللحم وكنزه: مكتنزه. والكناز، ككتان: المدخر للذهب والفضة والمبالغ في كنزهما. ورجل مكنوز اللحم، أنشد سيبويه:
  صقبان ممشوقان مكنوزا العضل

  والكناز، بالكسر: المجتمع اللحم القويه. ومن المجاز: معه كنز من كنوز العلم، ومن ذلك الحديث:  ألا أعلمك كنزا من كنوز الجنة: لا حول ولا قوة إلا بالله  أي أجرها مدخر لقائلها، والمتصف بها، كما يدخر الكنز، وقال ابن عباس في قوله تعالى:  وكان تحته كنز لهما  قال: ما كان ذهبا ولا فضة، ولكن كان علما وصحفا. وروي عن علي رضي الله عنه أنه قال: أربعة آلاف وما دونها نفقة، وما فوقها كنز. والكنيزة، مصغرا: موضع قرب قران من بلاد العرب، باليمامة. وعبد العزيز بن عبد بن كنز بن عيسى التنيسي: محدث، روى عن جده، وعنه عبد الرحمن بن عمر البزاز. وكتاب مكتنز بالفوائد، وهو مجاز. واستدرك شيخنا: الكنز، بمعنى الشحم في بيت علقمة، قال: وعدوه، من المفاريد، وقال أبو علي القالي في أماليه: لا أعرفه إلا في هذا البيت. قلت: ولم يذكر بيت علقمة حتى يظهر لنا معناه، وإن صح ما ذكره فهو بضرب من المجاز، كما لا يخفى. وبنو الكنز: ملوك البجة، ويعرفون الآن بالمك، وكان آخرهم كنز الدولة، قتله الملك العادل أبو بكر بن أيوب بطود سنة 570.

##### Türkçe

**الكنز**: yerin altında gömülü mal; asıl olan budur. Sonra onda mecaz yapıldı da şöyle denildi: ondan üzerindeki vacip olanı çıkardıysa, mكنوز olsa bile artık bir **كنز** kalmaz. Ondandır hadis: “Her mal ki zekâtı eda edilmez, o bir **كنز**dir.” Çoğulu **كنوز**dur. “Onu gömdü” **كنزه يكنزه**; **ضرب** babından; onda meşhur olan budur. **التهذيب**’de, **المحكم**’de, **اللسان**’da, İbnü’l-Kattâ‘ın **تهذيب**’inde ve **الأساس**’ta da böyledir. Şeyhimiz, muzâri‘inde şunu nakletti: **يكنز**; **نصر** babından, zamme ile. Hadiste: “Kırmızıdan ve beyazdan iki **كنز** bana verildi”; yani altın ve gümüş. Adî b. Zeyd el-‘Ibâdî’nin sözü:

  “Bir put; onu Hristiyan adamlar gördü
  Paskalya günü, erimiş **كنز** suyuyla”

**الكنز**: altın. Şemmer dedi: el-‘Alâ b. ‘Amr el-Bâhilî dedi: **الكنز**: şairin sözünde gümüştür:

  “Sanki el-heberkî sabahleyin onun üzerine
  **الكنز** suyuyla, onun köylerini ona giydirdi”

Denildi: **الكنز**; bir kaba korunup alınırsa mala isimdir; ve yine onunla korunulan şeye de (yani onda, mal) böyledir. Şemmer dedi: Araplar, kendisinde rekabet edilen her çok, toplanmış şeye **كنزا** ad verir. **الكنز** ayrıca: mızrağı yere saplamaktır. Denilir: **كنزت الرمح كنزا**; onu sapladığın zaman. Bunu es-Sâğânî nakletti. Ve her şey ki onu elinle veya ayağınla bir kaba yahut toprağa bastırıp gömdün, onu **كنزته تكنزه كنزا** etmişsindir. Ve **اكتنز** şey: toplandı ve doldu; denilir: **كنزت البر في الجراب فاكتنز**; ve **كنزت السقاء فاكتنز**. Ve **الكنيز**; **أمير** gibi: kış için, sepetlerde, kaplarda ve **الجلال**’da biriktirilen hurmadır. Fiil: **الاكتناز**. **كنيز**: muhaddis es-Sekkâ’ oğlu Bahr’ın babasıdır. Zehebî dedi: Arafat’ta ve kesik yerlerde su dağıtırdı; onu terk etmek üzere ittifak ettiler. Hâfız dedi: o, hâfız el-Fellâs **عمرو بن بحر بن كنيز**’in dedesidir. Bahrânîler derler: **الكناز** zamanı geldi; **سحاب** gibi; ve **الجداد** ve **الجداد** ve **الصرام** ve **الصرام** gibi kesrelenir; yani **الجلال** içinde hurma **كنز** etme vakti. O da şudur: **الجلة**’nin altına bir çuval atılır; iki ayakla **يكنز** edilir, ta ki bir kısmı bir kısmının içine girinceye kadar; sonra çuval üstüne çuval, ta ki **الجلة** gömülmüş olarak doluncaya kadar; sonra iplerle dikilir. El-Ümevî dedi: Onlara **الكناز** ve **الكناز** sırasında geldim; yani hurmayı **كنز** ettikleri vakitte. İbnü’s-Sikkît dedi: o, fetha ile **الكناز**dır. Ve onu **كنزوه يكنزونه كنزا**; **ضرب** babından; o halde o **كنيز** ve **مكنوز**dur. Ve bazen **الكناز** buğdayda kullanılır. Sîbeveyh, el-Mütenahhil el-Hüzelî’den şu beyti rivayet etti:

  “Sütüm süt değil; eğer misafirinizi doyurursam
  **قرف الحتي**; ve bende buğday **مكنوز**dur”

Ve **ناقة كناز** ve **جارية كناز**; **كتاب** gibi: çok; nüshalarda böyle, **الثاء** ve **الراء** ile; bazı asıllarda ise: **كنيزة**; et. **الصحاح**’ta: yani eti toplanmış, sert. Şair dedi:

  “Bir dokumacı kadın; onun **هن**’i olan, **كناز** …”

Çoğulu: **كنز**; iki zamme ile; ve kesre ile **كناز**; tekil gibi; iki hareke ve iki elifin farklılığı zannıyla. Bazıları onu **جنب** babından kıldı; bu hatadır; çünkü tesniyede **كنازان** derler. Ve **كنزة**; fetha ile: Yemâme’de hurması çok bir vadidir. **كنزة**: Temîmî el-Munkarî Şemle b. Berd’in annesinin adıdır. **كنزة** ayrıca: muhaddis Muhammed b. Ali el-Ehvâzî’nin dedesidir; Amr b. Merzûk’tan rivayet eder; ondan da Muhammed b. Nûh el-Cündîsâbûrî rivayet eder. **كنزة**: el-Cüzâmî es-Sa‘dî el-Muk‘ad b. Şemmâs’ın atıdır; onun hakkında şöyle der:

  “Bana **كنزة**’yi mi yoksa **قشع**’ı mı emrediyorsun
  Onu satın alayım diye; ona dedim: beni bırak
  Eğer **كنزة**’den başkasında beni ayıplasaydın
  Fakat ben **كنزة** ile cimri gibiyim”

İbnü’l-Kelbî’nin **أنساب الخيل**’inde böyledir. **كناز**; **كتان** gibi: Ḍabbe b. Edd b. Ṭâbiḫa b. İlyâs b. Muḍar’dan bir adamın adıdır. Dedim: o, **خبأ** maddesinde zikri geçen Ebû Ḫabî’e’dir. **كناز بن حصن** yahut **حصين**; **زبير بن يربوع** gibi; Ebû Mersed el-Ğanevî; Bedir’e katılmış sahâbî; Hamza b. Abdülmuttalib’in müttefiki. İbnü’l-Cevzî **التلقيح**’te dedi: adı **أيمن**’dir; birincisi daha sahihtir. **كناز بن صريم** ve **كناز بن نعيم**: iki şairdir. Ve **كنيز** el-hâdim; **زبير** gibi; muhaddistir; Ahmed b. Tûlûn’un mevlâsıdır; er-Rabî‘ b. Süleymân’dan ve Dâvûd b. Ali el-İsfahânî’den rivayet eder; ondan da et-Taberânî ve Ebû Bekr b. el-Haddâd rivayet eder. Ve **كنيز دبة**: şarkıcılardandır; onun haberleri vardır; İbn Mâkûlâ onu zikretti. Ve ona ek olarak şunlar da: **اكتنز المال**: onu **كنز** etti. Ve **كنزت السقاء**: onu doldurdum. Ve derler: **شد كنز القربة**; onu doldurduğu zaman. Ve onun **مكنز**i ve **مكانز**i vardır: içinde **يكنز** edilen şeydir. Ve o, etçe **كنيز** ve onun **كنزه**’si: onun toplanmışıdır. Ve **الكناز**; **كتان** gibi: altın ve gümüşü biriktiren ve ikisini **كنز** etmede aşırı giden. Ve etçe **مكنوز** bir adam; Sîbeveyh şu beyti rivayet etti:

  “İki genç deve; iki uzun boylu; kasları **مكنوز**”

Ve kesre ile **الكناز**: eti toplanmış, kuvvetli olan. Mecazdan: onun yanında ilmin **كنوز**undan bir **كنز** vardır. Ve ondandır hadis: “Sana cennetin **كنوز**undan bir **كنز** öğreteyim mi: **لا حول ولا قوة إلا بالله**”; yani onun ecri, onu söyleyen ve onunla vasıflanan için biriktirilmiştir; nasıl ki **الكنز** biriktirilir. İbn Abbâs, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Ve ikisinin altında bir **كنز** vardı” dedi: o altın da değildi gümüş de; fakat ilim ve sahifelerdi. Ali’den (Allah ondan razı olsun) rivayet edildi ki dedi: dört bin ve aşağısı nafakadır; onun üstü **كنز**dir. Ve **الكنيزة**; küçültme olarak: Arap beldelerinden, Yemâme’de, **قران** yakınında bir yerdir. Ve **عبد العزيز بن عبد بن كنز بن عيسى التنيسي**: muhaddistir; dedesinden rivayet etti; ondan da Abdurrahman b. Ömer el-Bezzâz rivayet etti. Ve faydalarla dolu bir kitap **مكتنز**dir; bu mecazdır. Şeyhimiz ekledi: **الكنز**; ‘Alkame’nin beytinde içyağı manasındadır; dedi: onu tekillerdendir saydılar. Ebû Ali el-Kâlî, **أماليه**’sinde dedi: onu ancak bu beyitte bilirim. Dedim: ‘Alkame’nin beytini zikretmedi ki manası bize görünsün; eğer dediği sahihse, o, gizli olmadığı üzere, mecazdan bir tür iledir. Ve **بنو الكنز**: Becelerin krallarıdır; şimdi **المك** diye bilinirler. Sonuncuları **كنز الدولة** idi; onu, 570 yılında Ṭûd’da, Eyyûb oğlu el-Melik el-Âdil Ebû Bekr öldürdü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَنَزَ المَالَ
1 كَنَزَ المَالَ ذ , aor. كَنِزَ , (T, S, M, Mgh, Msb, K, &c.,) and, accord. to MF, كَنُزَ also, but the former is that which commonly obtains, (TA,) inf. n. كَنْزٌ, (Mgh, Msb,) He buried the property, or treasure, (S, K, TA,) in the earth: (TA:) he collected the property together, (Mgh, Msb,) and treasured it, hoarded it, laid it up, reposited it, stowed it, or stored it, in secret: (Msb:) and المَالَ ↓ اكتنز signifies the same as كَنَزَهُ. (TA.) ― -b2- كَنَزَ الشَّىْءَ, (K,) aor. كَنِزَ , inf. n. كَنْزٌ, (TA,) He pressed the thing, meaning anything, (K,) with his hand or foot, (TA,) in a receptacle, or in the earth. (K.) ― -b3- كَنَزَالتَّمْرَ, (S, A, Msb, K,) aor. كَنِزَ , (K,) inf. n. كَنْزٌ, (Msb, TA,) and, accord. to Az, كَنَازٌ and كِنَازٌ, [but see the former of these two words below,] (Msb,) He stowed, or packed, the dates, (TA,) فِى الوِعَآءِ in the receptacle, (A, Msb,) or فِى الجِلَالِ in the large receptacles of palm-leaves, [pl. of جُلَّة,] by throwing [the contents of] a bag (جِرَاب) into the bottom of the جُلَّة and pressing them with the feet until they became compacted, or commixed in a mass, and then bag after bag until the جلّة was pressed full, when it was sewed up with palm-leaf cord. (TA.) ― -b4- كَنَزَ البُرَّ فِى الجِرَابِ [He stored up, or packed, the wheat in the bag]. (TA.) [See an ex. of the pass. part. n. voce دَرٌّ.] ― -b5- كَنَزَ الجِرَابَ He filled the bag very full. (A.) And كَنَزَ السِّقَآءَ He filled the skin of milk or water. (TA.) And شَدَّ كَنْزَ القِرْبَةِ He filled the water-skin. (TA.) ― -b6- كَنَزَ الرٌّمْحَ, (Sgh, TA,) inf. n. كَنْزٌ, (Sgh, K,) He stuck the spear into the ground. (Sgh, K, * TA.)

اكتنز
8 اكتنز ذ It (a thing, S, Mgh, Msb,) became collected together, or compacted; and full. (S, Mgh, Msb, K.) ― -b2- اكتنز التَّمْرُ [The dates became closely packed, or pressed together so as to be compact or commixed in a mass: see 1]. (TA; and K in art. وجأ; &c.) The like is also said of wheat. (TA.) ― -b3- اكتنز اللَّحْمُ The flesh became compact, or hard. (From an explanation of the part. n. in the A; &c.) -A2- اكتنز الجِرَابُ The bag became very full. (A.) And اكتنز السِّقَآءُ The skin of milk or water became full. (TA.) -A3- اكتنز المَالَ: see 1.

كَنْزٌ
كَنْزٌ ذ Treasure; property buried (S, A, Mgh, Msb, K) in the earth: (TA:) an inf. n. used as a subst.: pl. كُنُوزٌ. (Mgh, Msb.) ― -b2- Hence, (TA,) it is applied in a trad. to (tropical:) Any property whereof the portion that should be given in alms is not given. (S, TA.) ― -b3- Property that is preserved in a receptacle. (TA.) ― -b4- Anything abundant, collected together, that is desired with emulation. (Sh, TA.) ― -b5- Gold: and silver. (K.) It is said in a trad., أُعْطِيتُ الكَنْزَيْنِ مِنَ الأَحْمَرِ وَالأَبْيَضِ I have been given gold and silver. (TA.) ― -b6- (tropical:) [A treasure of knowledge or science]. You say, مَعَهُ كَنْزٌ مِنْ كُنُوزِ العِلْمِ (tropical:) [With him is a treasure of the treasures of knowledge or science]. (A, TA.) In the Kur, xviii. 81, it is said to be used in a similar manner, as signifying not gold nor silver, but (tropical:) Science and books. (TA.) And it is said in like manner in a trad., أَلَا أُعَلِّمُكَ كَنْزًا مِنْ كُنُوزِ الجَنَّةِ لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ (tropical:) [Ho! I will teach thee a treasure of the treasures of paradise: There is no power nor strength but in God]: meaning, that a reward is stored up [in paradise] for him who says this, and who describes himself thereby, like as a treasure is stored up. (TA.) ― -b7- Aboo-'Alee El-Kلlee says, that it is used in a verse of 'Alkamah, which he does not quote, as signifying (tropical:) Fat; as a subst.; and adds, that it is the only instance known to him of its being thus used. (TA.) -A2- Also, That in which property is preserved, or guarded: (K, * TA:) and ↓ مَكْنِزٌ [or rather both] that in which property is buried, treasured, hoarded, laid up, reposited, or stored, in secret: pl. of the latter, مَكَانِزُ. (A, TA.)

كَنِزٌ
كَنِزٌ ذ : see مُكْتَنِزٌ.

كَنَازٌ
كَنَازٌ ذ and ↓ كِنَازٌ: see كَنَزَ التَّمْرَ. [Accord. to Az, they are inf. ns.; but some seem to regard them as simple substs.] You say, هٰذَا زَمَنُ الكَنَازِ, (S, Msb, K. *) and ↓ الكِنَازِ, (K,) This is the time of packing the dates. (K, * TA.) And El-Umawee says, أَتَيْتُهُمْ عِنْدَ الكَنَازِ, and ↓ الكِنَازِ, I came to them when they were packing the dates. (TA.) ISk says, that it has been heard only with fet-h; (S, Msb;) but some say, that it is like جَدَادٌ and جِدَادٌ, and صَرَامٌ and صِرَامٌ. (S.) ― -b2- Also, sometimes, [The storing, or packing,] of wheat. (TA.)

كِنَازٌ
كِنَازٌ ذ : see كَنَازٌ: -A2- and see also مُكْتَنِزٌ, throughout.

كَنِيزٌ
كَنِيزٌ ذ Dates packed in [the receptacles called] قَوَاصِر [pl. of قَوْصَرَّةٌ] (K, TA) and جِلَال [pl. of جُلَّةٌ]. (TA,) for winter; (K, TA;) as also ↓ مَكْنُوزٌ. (TA.) See كَنَزَ التَّمْرَ. ― -b2- See also مُكْتَنِزٌ.

كَنَّازٌ
كَنَّازٌ ذ One who takes extraordinary pains in treasuring, or hoarding, gold and silver. (TA.)

مَكْنِزٌ
مَكْنِزٌ ذ : see كَنْزٌ.

مَكْنُوزٌ
مَكْنُوزٌ ذ : see كَنِيزٌ: ― -b2- and مُكْتَنِزٌ.

مُكْتَنِزُ اللَّحْمِ
مُكْتَنِزُ اللَّحْمِ ذ , and ↓ كَنِيزُهُ, (A, TA,) and ↓ كَنِزَهُ, and ↓ مَكْنُوزُهُ, (TA,) Compact, or hard, in flesh: (A:) and [in like manner] ↓ كِنَازٌ compact and strong in flesh. (TA.) You say, نَاقَةٌ كِنَازٌ, (S, K,) or كِنَازُ اللَّحْمِ, (A,) and جَارِيَةٌِ كِنَازٌ, (K,) and هَنٌ كِنَازٌ, (TA,) A she-camel, (S, A, K,) and a girl, (K,) and a woman's pudendum, (TA,) compact, (مُكْتَنِزَة, S, or كَنِيزَة, or, as in the K, abundant, كَثِيرَة, TA,) in flesh, (S, K,) and hard, or firm: (K:) pl. كُنْزٌ and كِنَازٌ; the latter being like the sing.; (K;) but the two vowels [namely the two kesrehs] and the two alifs are regarded as different; for the word is not, as some assert, of the same class as جُنُبٌ, since it has a dual form, namely كِنَازَانِ. (TA.) ― -b2- كِتَابٌ مُكْتَنِزٌ بِالفَوَائِدِ (tropical:) [A book, or writing, stored with useful things]. (A, TA.)

##### Türkçe

**كَنَزَ المَالَ**
1 **كَنَزَ المَالَ** ذ, muzârîsi **كَنِزَ**, (T, S, M, Mgh, Msb, K, vb.,) ve MF’ye göre **كَنُزَ** da; fakat birincisi yaygın olandır, (TA,) mastarı **كَنْزٌ**, (Mgh, Msb,) Malı yahut hazineyi (S, K, TA) toprağa gömdü: (TA:) malı bir araya topladı, (Mgh, Msb,) ve onu sakladı, yığdı, biriktirdi, depoladı, gizlice bir yere koydu, istifledi yahut depoladı: (Msb:) ve **اكتنز** ↓ **المَالَ**, **كَنَزَهُ** ile aynı mânaya gelir. (TA.) ― -b2- **كَنَزَ الشَّىْءَ**, (K,) muzârîsi **كَنِزَ**, mastarı **كَنْزٌ**, (TA,) Şeyi, herhangi bir şeyi kastederek, (K,) eliyle yahut ayağıyla, (TA,) bir kap içinde yahut toprakta, (K,) bastırdı. (K.) ― -b3- **كَنَزَالتَّمْرَ**, (S, A, Msb, K,) muzârîsi **كَنِزَ**, (K,) mastarı **كَنْزٌ**, (Msb, TA,) ve Ez’e göre **كَنَازٌ** ve **كِنَازٌ**, [fakat aşağıda bu iki kelimeden birincisine bak,] (Msb,) Hurmayı istifledi yahut sıkıca yerleştirdi, (TA,) **فِى الوِعَآءِ** kap içine, (A, Msb,) yahut **فِى الجِلَالِ** hurma yapraklarından büyük kaplara, [**جُلَّة**’nin çoğulu,] bir torbanın (**جِرَاب**) [içindekini] **جُلَّة**’nin dibine döküp ayaklarla bastırarak, ta ki sıkışıp yekpare bir kütle hâlinde karışık hâle gelinceye kadar; sonra torba torba, ta ki **جلّة** tamamen bastırılıp dolunca; o vakit hurma yaprağı ipiyle dikilirdi. (TA.) ― -b4- **كَنَزَ البُرَّ فِى الجِرَابِ** [Buğdayı torbada depoladı yahut sıkıca yerleştirdi]. (TA.) [**دَرٌّ** maddesinde mef‘ûl isminden bir örneğe bak.] ― -b5- **كَنَزَ الجِرَابَ** Torbayı pek çok doldurdu. (A.) Ve **كَنَزَ السِّقَآءَ** Süt yahut su tulumunu doldurdu. (TA.) Ve **شَدَّ كَنْزَ القِرْبَةِ** Su tulumunu doldurdu. (TA.) ― -b6- **كَنَزَ الرٌّمْحَ**, (Sgh, TA,) mastarı **كَنْزٌ**, (Sgh, K,) Mızrağı yere sapladı. (Sgh, K, * TA.)

**اكتنز**
8 **اكتنز** ذ O (bir şey, S, Mgh, Msb,) bir araya toplanmış yahut sıkışıp yekpare hâle gelmiş; ve dolu oldu. (S, Mgh, Msb, K.) ― -b2- **اكتنز التَّمْرُ** [Hurma, sıkıca yerleşip yahut bastırılıp yekpare yahut kütle hâlinde karışık olacak şekilde sıkıştı: 1’e bak]. (TA; ve K, **وجأ** maddesinde; vb.) Bunun benzeri buğday hakkında da söylenir. (TA.) ― -b3- **اكتنز اللَّحْمُ** Et sıkılaştı yahut sertleşti. (A’daki ism-i fâil açıklamasından; vb.) -A2- **اكتنز الجِرَابُ** Torba pek çok dolu oldu. (A.) Ve **اكتنز السِّقَآءُ** Süt yahut su tulumu dolu oldu. (TA.) -A3- **اكتنز المَالَ**: 1’e bak.

**كَنْزٌ**
**كَنْزٌ** ذ Hazine; toprağa gömülü mal. (S, A, Mgh, Msb, K) (TA:) isim yerine kullanılan bir mastar: çoğulu **كُنُوزٌ**. (Mgh, Msb.) ― -b2- Bundan dolayı, (TA,) bir hadiste (mecazen:) zekât olarak verilmesi gereken payı verilmeyen her mala uygulanır. (S, TA.) ― -b3- Bir kap içinde muhafaza edilen mal. (TA.) ― -b4- Bol olan, bir araya toplanmış, imrenilerek arzulanan her şey. (Sh, TA.) ― -b5- Altın: ve gümüş. (K.) Bir hadiste şöyle denilmiştir: **أُعْطِيتُ الكَنْزَيْنِ مِنَ الأَحْمَرِ وَالأَبْيَضِ** Bana altın ve gümüş verildi. (TA.) ― -b6- (mecazen:) [Bilgi yahut ilim hazinesi]. Şöyle dersin: **مَعَهُ كَنْزٌ مِنْ كُنُوزِ العِلْمِ** (mecazen:) [Onun yanında ilim hazinelerinden bir hazine vardır]. (A, TA.) Kur’ân’da, xviii. 81’de, benzer şekilde kullanıldığı, altın ve gümüş değil de (mecazen:) ilim ve kitaplar mânasına geldiği söylenmiştir. (TA.) Ve bir hadiste de benzer şekilde şöyle denilmiştir: **أَلَا أُعَلِّمُكَ كَنْزًا مِنْ كُنُوزِ الجَنَّةِ لَا حَوْلَ وَلَا قُوَّةَ اِلَّا بِاللّٰهِ** (mecazen:) [Dikkat et! Sana cennet hazinelerinden bir hazine öğreteyim: Allah’tan başka güç ve kuvvet yoktur]: mânası, bunu söyleyen ve bununla kendini niteleyen kimse için [cennette] bir sevabın biriktirilmiş olmasıdır; tıpkı bir hazinenin biriktirilmesi gibi. (TA.) ― -b7- Ebû-‘Alî el-Kalî der ki: ‘Alkame’nin, nakletmediği bir beytinde, (mecazen:) yağ mânasında; isim olarak; kullanılmıştır; ve bunun böyle kullanılmasının kendisine göre bilinen tek örnek olduğunu ekler. (TA.) -A2- Ayrıca, malın muhafaza edildiği yahut korunduğu şey: (K, * TA:) ve ↓ **مَكْنِزٌ** [yahut daha doğrusu her ikisi] malın gömüldüğü, saklandığı, yığıldığı, biriktirildiği, depolandığı yahut gizlice depolandığı şey: ikincisinin çoğulu **مَكَانِزُ**. (A, TA.)

**كَنِزٌ**
**كَنِزٌ** ذ : **مُكْتَنِزٌ**’e bak.

**كَنَازٌ**
**كَنَازٌ** ذ ve ↓ **كِنَازٌ**: **كَنَزَ التَّمْرَ**’a bak. [Ez’e göre bunlar mastarlardır; fakat bazıları onları yalın isimler sayar.] Şöyle dersin: **هٰذَا زَمَنُ الكَنَازِ**, (S, Msb, K. *) ve ↓ **الكِنَازِ**, (K,) Bu, hurmayı sıkıca yerleştirme zamanıdır. (K, * TA.) Ve el-Umevî der ki: **أَتَيْتُهُمْ عِنْدَ الكَنَازِ**, ve ↓ **الكِنَازِ**, Hurmayı sıkıca yerleştirirlerken onlara geldim. (TA.) İSk der ki: yalnız fetḥ ile işitilmiştir; (S, Msb;) fakat bazıları, bunun **جَدَادٌ** ve **جِدَادٌ**, ve **صَرَامٌ** ve **صِرَامٌ** gibi olduğunu söyler. (S.) ― -b2- Ayrıca bazen, [buğdayın depolanması yahut sıkıca yerleştirilmesi]. (TA.)

**كِنَازٌ**
**كِنَازٌ** ذ : **كَنَازٌ**’a bak: -A2- ve ayrıca baştan sona **مُكْتَنِزٌ**’e de bak.

**كَنِيزٌ**
**كَنِيزٌ** ذ [**قَوَاصِر** denilen kaplarda] hurma: (K, TA) ve **جِلَال** içinde. (TA,) kış için; (K, TA;) ve ayrıca ↓ **مَكْنُوزٌ**. (TA.) **كَنَزَ التَّمْرَ**’a bak. ― -b2- Ayrıca **مُكْتَنِزٌ**’e de bak.

**كَنَّازٌ**
**كَنَّازٌ** ذ Altın ve gümüşü saklama yahut yığmada olağanüstü zahmet çeken kimse. (TA.)

**مَكْنِزٌ**
**مَكْنِزٌ** ذ : **كَنْزٌ**’e bak.

**مَكْنُوزٌ**
**مَكْنُوزٌ** ذ : **كَنِيزٌ**’e bak: ― -b2- ve **مُكْتَنِزٌ**.

**مُكْتَنِزُ اللَّحْمِ**
**مُكْتَنِزُ اللَّحْمِ** ذ, ve ↓ **كَنِيزُهُ**, (A, TA,) ve ↓ **كَنِزَهُ**, ve ↓ **مَكْنُوزُهُ**, (TA,) Etçe sıkı yahut sert: (A:) ve [aynı şekilde] ↓ **كِنَازٌ** etçe sıkı ve kuvvetli. (TA.) Şöyle dersin: **نَاقَةٌ كِنَازٌ**, (S, K,) yahut **كِنَازُ اللَّحْمِ**, (A,) ve **جَارِيَةٌِ كِنَازٌ**, (K,) ve **هَنٌ كِنَازٌ**, (TA,) Etçe sıkı, (S’de **مُكْتَنِزَة**, yahut **كَنِيزَة**, yahut K’da olduğu üzere bol, **كَثِيرَة**, TA,) (S, K,) ve sert yahut sağlam olan dişi deve, (S, A, K,) ve kız, (K,) ve kadının ferci. (TA.) Çoğulu **كُنْزٌ** ve **كِنَازٌ**; ikincisi tekil gibi olan: (K;) fakat iki hareke [yani iki kesre] ve iki elif farklı sayılır; zira kelime, bazılarının iddia ettiği gibi **جُنُبٌ** sınıfından değildir; çünkü onun bir tesniyesi vardır, yani **كِنَازَانِ**. (TA.) ― -b2- **كِتَابٌ مُكْتَنِزٌ بِالفَوَائِدِ** (mecazen:) [Faydalarla depolanmış bir kitap yahut yazı]. (A, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَنَزَ
كَنَزَ I ( n. ac. كَنْز 1 ),
a.  Buried; stowed away; hoarded, treasured, reposited.

b.  ( n. ac. كَنْز 1 ,  كَنَاْز 22 ,  كِنَاْز 23 ) [ acc. &  Fī ], Stowed, packed in.

c.  ( n. ac. كَنْز 1 ), Filled; crammed.

d.  Stuck into the ground ( spear ).

اِكْتَنَزَ
اِكْتَنَزَ VIII ,
a.  Was firm ( flesh ).

b.  Was crammed, full.

c.  see I (a) .

كَنْز
كَنْز 1 , ( pl. كُنُوْز 27 ),
a.  Treasure; hoard; property; gold & silver.

b.  Chest, coffer; strong-box.

كَنِز
كَنِز 5 ,
a.  see N. Ag. VIII (a) .

مَكْنِز
مَكْنِز 18 , ( pl. مَكَاْنِزُ 44 ),
a.  see 1 (b) .

كَنَاْز
كَنَاْز 22 ,
a.  Storage ( of dates ).

كِنَاْز
كِنَاْز 23 ,
a.  see 22 .

b.  ( pl. كُنُز 10 ),  see

اِكْتَنَزَ
N. Ag. اِكْتَنَزَ VIII (
a.  a ).

كَنِيْز
كَنِيْز 25 ,
a.  Stored up ( dates ).

b.  see N. Ag. VIII (a) .

كَنَّاْز
كَنَّاْز 28 ,
a.  Hoarder; storer.

كَنڤزَ
N. P. كَنڤزَ I ,
a.  see 25 (a) &  N. Ag. اِكْتَنَزَ VIII ( a ).

اِكْتَنَزَ
N. Ag. اِكْتَنَزَ VIII ,
a.  Firm ( of flesh ); plump, chubby.

b.  [ Bi ], Stored, replete with.

##### Türkçe

**كَنَزَ**
**كَنَزَ** I ( n. ac. **كَنْز** 1 ),
a.  Göm(dü); saklayıp bir kenara koy(du); biriktir(di), hazine edindi; depoladı.

b.  ( n. ac. **كَنْز** 1 ,  **كَنَاْز** 22 ,  **كِنَاْز** 23 ) [ acc. &  Fī ], İçine koyup istifledi, paketleyip yerleştirdi.

c.  ( n. ac. **كَنْز** 1 ), Doldurdu; tıka basa doldurdu.

d.  Yere sapladı ( mızrak ).

**اِكْتَنَزَ**
**اِكْتَنَزَ** VIII ,
a.  Sağlam oldu ( et ).

b.  Tıka basa dolu oldu, dolu oldu.

c.  I (a)’ya bak.

**كَنْز**
**كَنْز** 1 , ( pl. **كُنُوْز** 27 ),
a.  Hazine; birikim; mal; altın ve gümüş.

b.  Sandık, kasa; sağlam kutu.

**كَنِز**
**كَنِز** 5 ,
a.  N. Ag. VIII (a)’ya bak.

**مَكْنِز**
**مَكْنِز** 18 , ( pl. **مَكَاْنِزُ** 44 ),
a.  1 (b)’ye bak.

**كَنَاْز**
**كَنَاْز** 22 ,
a.  Depolama ( hurmanın ).

**كِنَاْز**
**كِنَاْز** 23 ,
a.  22’ye bak.

b.  ( pl. **كُنُز** 10 ),  bak

**اِكْتَنَزَ**
N. Ag. **اِكْتَنَزَ** VIII (
a.  a ).

**كَنِيْز**
**كَنِيْز** 25 ,
a.  Depolanmış ( hurmalar ).

b.  N. Ag. VIII (a)’ya bak.

**كَنَّاْز**
**كَنَّاْز** 28 ,
a.  Biriktiren; depolayan.

**كَنڤزَ**
N. P. **كَنڤزَ** I ,
a.  25 (a)’ya ve N. Ag. **اِكْتَنَزَ** VIII ( a )’ya bak.

**اِكْتَنَزَ**
N. Ag. **اِكْتَنَزَ** VIII ,
a.  Sağlam ( et hakkında ); dolgun, tombul.

b.  [ Bi ], Depolanmış, dolu.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

كنز
كَنَزَ - يَكْنِزُ - كَنْز - كُنُوْز
كَنَزَ - يَكْنِزُ + كائن + شيئاً: يخزن ويخبئ ما غلى ثمنه من الذهب والفضة والمال في مكان آمن ولا ينفق منه
كَنْز: اسم فعل " كَنَزَ - يَكْنِزُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: ما يُخزن ويُخبأ مما غلى ثمنه من الذهب والفضة والمال في مكان آمن ولا ينفق منه
كُنُوْز : جمع " كَنْز "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حفظ الأشياء وخزنها في مستودع آمن إلى حين الحاجة" وهي:
كَنَزَ - يَكْنِزُ، سَجَلَ - يَسْجِلً، ذَخَرَ - يَذْخَرُ، خَزَنَ  يَخْزُنُ، أَلَّ - يَؤُلُّ (أَلَّ - يَئِلُّ)، تَبَتَ - يَتْبِتُ
كَنَزَ - يكنز -  يكنزون
 	﴿ياأيها الذين آمنوا إن كثيرا من الأحبار والرهبان ليأكلون أموال الناس بالباطل ويصدون عن سبيل الله والذين يكنزون الذهب والفضة ولا ينفقونها في سبيل الله فبشرهم بعذاب أليم (34)﴾ التوبة ﴿يوم يحمى عليها في نار جهنم فتكوى بها جباههم وجنوبهم وظهورهم هذا ما كنزتم لأنفسكم فذوقوا ما كنتم تكنزون(35)﴾ التوبة
كنز
 ﴿فلعلك تارك بعض ما يوحى إليك وضائق به صدرك أن يقولوا لولا أنزل عليه كنز أو جاء معه ملك إنما أنت نذير والله على كل شيء وكيل(12)﴾ هود ﴿أو يلقى إليه كنز أو تكون له جنة يأكل منها وقال الظالمون إن تتبعون إلا رجلا مسحورا (8)﴾ الفرقان
 	﴿وأما الجدار فكان لغلامين يتيمين في المدينة وكان تحته كنز لهما وكان أبوهما صالحا فأراد ربك أن يبلغا أشدهما ويستخرجا كنزهما رحمة من ربك وما فعلته عن أمري ذلك تأويل ما لم تستطع عليه صبرا(82)﴾ الكهف
كنوز
 ﴿وكنوز ومقام كريم (58)﴾ الشعراء ﴿إن قارون كان من قوم موسى فبغى عليهم وآتيناه من الكنوز ما إن مفاتحه لتنوء بالعصبة أولي القوة إذ قال له قومه لا تفرح إن الله لا يحب الفرحين(76)﴾ القصص
مختار الصحاح
● [كنز] ك ن ز: الكنز المال المدفون وقد كَنَزَهُ من باب ضرب وفي الحديث ﴿كل مال لا تؤدى زكاته فهو كنز﴾ و اكْتَنَزَ الشيء اجتمع وامتلأ
ملخص اللسان:
1)     الكَنْزُ: اسم للمال إِذا أُحرز في وعاء ولما يحرز فيه
2)      الكَنْزُ المال المدفون، وجمعه كُنُوزٌ، كَنَزَهُ يَكْنِزُه كَنْزاً واكْتَنَزَهُ
3)     ويقال: كَنَزْتُ البُرَّ في الجِرابِ فاكْتَنَزَ
4)     وكَنَزْتُ السِّقاءَ  إِذا ملأْته  ،وشَدَّ كَنْزَ القِرْبَةِ: ملأَها.
5)      واكْتَنَزَ الشيءُ: اجتمع وامتلأَ.
6)      وكَنَزَ الشيءَ في الرِعاء والأَرض  يَكْنِزُه كَنْزاً: غَمَزه بيده.
7)      ويقال للجارية الكثيرة اللحم: كِنازٌ، وناقة كِنازٌ، بالكسر، أَي مُكْتَنِزَةُ اللحمِ
لسان العرب
● - كنز: الكَنْزُ: اسم للمال إِذا أُحرز في وعاء ولما يحرز فيه، وقيل:  الكَنْزُ المال المدفون، وجمعه كُنُوزٌ، كَنَزَهُ يَكْنِزُه كَنْزاً  واكْتَنَزَهُ. ويقال: كَنَزْتُ البُرَّ في الجِرابِ فاكْتَنَزَ. وفي الحديث:  أُعْطِيتُ الكَنْزَيْنِ: الأَحمرَ والأَبيضَ؛ قال شمر: قال العلاء بن عمرو  الباهِلِيُّ الكَنْزُ الفِضَّة في قوله:  كأَنَّ الهِبْرِقِيَّ غَدا عليها  بماءِ الكَنْزِ أَلْبَسَه قَراها  قال: وتسمي العربُ كلَّ كثير مجموع يتنافس فيه كنزاً. وفي الحديث: أَلا  أُعَلِّمُكَ كَنْزاً من كُنوز الجنة: لا حول ولا قوَّة إِلا بالله، وفي  رواية: لا حول ولا قوَّة إِلا بالله كَنْزٌ من كُنُوز الجنة أَي أَجرها  مُدَّخَر لقائلها والمتصف بها كما يدخر الكنز، وفي التنزيل العزيز: والذين  يَكْنِزون الذهبَ والفضةَ. وفي حديث أَبي هريرة، رضي الله عنه؛ قال: قال  رسول الله، صلى الله عليه وسلم: يذهب كِسْرَى فلا كسرى بعده، ويذهب قيصر  فلا قَيْصَرَ بعده، والذي نفسي بيده لتُنْفَقَنَّ كنوزُهما في سبيل الله  الليث: يقال كَنَزَ الإِنسانُ مالاً يَكْنِزُه. وكَنَزْتُ السِّقاءَ  إِذا ملأْته. ابن عباس في قوله تعالى في الكهف: وكان تحتَه كَنْزٌ لهما؛  قال: ما كان ذهباً ولا فضة ولكن كان عِلْماً وصُحُفاً. وروي عن علي، كرم  الله تعالى وجهه، أَنه قال: أَربعة آلاف وما دونها نفقةٌ وما فوقها كَنْزٌ.  وفي الحديث: كل مالٍ لا تُؤَدَّى زكاتُه فهو كَنْزٌ؛ الكَنْزُ في الأَصل  المال المدفون تحت الأَرض فإِذا أُخرج منه الواجب عليه لم يبق كَنْزاً  وإِن كان مكنوزاً، وهو حكم شرعي تجوّز فيه عن الأَصل. وفي حديث أَبي ذر،  رضي الله عنه: بَشِّرِ الكَنَّازِينَ بِرَضْفٍ من جهنم؛ هم جمع كَنَّازٍ  وهو المبالغ في كنز الذهب والفضة وادّخارهما وترك إِنفاقهما في أَبواب  البرِّ.  واكْتَنَزَ الشيءُ: اجتمع وامتلأَ. وكَنَزَ الشيءَ في الرِعاء والأَرض  يَكْنِزُه كَنْزاً: غَمَزه بيده. وشَدَّ كَنْزَ القِرْبَةِ: ملأَها.  ويقال للجارية الكثيرة اللحم: كِنازٌ، وكذلك الناقة؛ وقال:  حَيَّاكَةٍ ذاتِ هَنٍ كِنازِ  وناقة كِنازٌ، بالكسر، أَي مُكْتَنِزَةُ اللحمِ. والكِنازُ: الناقة  الصُّلْبة اللحم، والجمع كُنُوز وكِنازٌ، كالواحد باعتقاد اختلاف الحركتين  والأَلفين، وجعله بعضهم من باب جُنب،وهذا خطأٌ لقولهم في التثنية كِنازانِ،  وقد تَكَنَّزَ لحمه واكْتَنَزَ، ورجل كَنِزُ اللحم ومُكْتَنِزُ اللحم  وكَنيزُ اللحم ومَكْنُوزُه؛ أَنشد سيبويه:  وساقِيَيْنِ مِثْلِ زَيْدٍ وجُعَلْ،  صَقْبَانِ مَمْشُوقان مَكْنُوزا العَضَلْ  وفي شعر حُمَيد ين ثور:  فَحَمّل الهَمَّ كِنازاً جَلْعَدَا  الكِنازُ: المُجْتَمِعُ اللحم القَوِيُّه، وكلُّ مُكْتَنِزٍ مجتمعٌ،  ويروى كِلازاً، باللام، وقد تقدم. وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: بَعَثْتُك  تَمْحُو المَعازِفَ والكَنازاتِ، هي بالفتح. والكِنازُ والكَنازُ: رَفاعُ  التمر، وقد كَنَزُوا التمر يَكْنِزُونَهُ كَنْزاً وكِنازاً، فهو كَنِيز  ومكنوز، والكَنيزُ: التمر يُكْتَنَزُ للشتاء في قَواصِرَ وأَوعية، والفعل  الاكْتِنازُ، قال: والبَحْرانِيُّونَ يقولون جاءَ زمن الكِنازِ، إِذا  كَنَزُوا التمر في الجِلالِ، وهو أَن يُلْقَى جِرابٌ أَسْفَلَ الجُلَّةِ،  ويُكْنَزَ بالرِّجْلَين حتى يدخل بعضه في بعض، ثم جرابٌ بعد جراب حتى  تمتلئَ الجُلَّةُ مَكْنُوزَةً ثم تُخاطُ بالشرُطِ. الأُمَوِيُّ: أَتيتهم عند  الكِنازِ والكَنازِ، يعني حين كَنَزُوا التمر. ابن السكيت: هو الكَنازُ،  بالفتح لا غير؛ قال: ولم يسمع إِلا بالفتح. وقال بعضهم: هو مثل الجَدادِ  والجِداد والصَّرامِ والصِّرامِ، وربما استعمل الكَنازُ في البُرِّ؛  أَنشد سيبويه للمُتَنَخِّل الهُذَلي:  لا دَرَّ دَرِّيَ إِن أَطْعَمْتُ نازِلَكُمْ  قِرْفَ الحَتِيِّ، وعندي البُرُّ مَكْنُوزُ  وكَنَّاز: اسم رجل.
مقاييس اللغة:
(كنز) الكاف والنون والزاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على تجمُّع في شيء. من ذلك ناقة كِنَازُ اللَّحم، أي مجتمِعة. وكَنَزت التَّمْرَ في وعائه أكنِزُه. وكنَزت الكنْزَ أكنِزه. ويقولون في كَنْز التَّمر: هو زمن الكَنَاز. قال ابن السِّكِّيت: لم يُسمَع هذا إلاَّ بالفتح، أي إنَّه ليس هذا مما جاء على فِعال وفَعال كجِداد وجَداد.
القاموس المحيط:
الكَنْزُ المالُ المَدْفُونُ، وقد كَنَزَهُ يَكْنِزُهُ، والذَّهَبُ والفِضَّةُ، وما يُحْرَزُ به المالُ، ورَكْزُ الرُّمْحِ في الأرضِ وكُلُّ شيء غَمَزْتَهُ في وِعاءٍ أو أرضٍ، فقد كَنَزْتَهُ. واكْتَنَزَ اجْتَمَعَ، وامْتَلأَ. والكَنيزُ التَّمْرُ في قَواصِرَّ للشِتَاء، ووَالِدُ بَحْرٍ المُحَدِّثِ. وزَمَنُ الكَنازِ، ويكسرُ أوانُ كَنْزِ التَّمْرِ، وقد كَنَزُوهُ يَكْنِزونهُ. وناقةٌ وجارِيَةٌ كِنازٌ، ككِتابٍ كثيرةُ اللَّحْمِ، صُلْبَةٌ ج كُنُزٌ وكِنازٌ كالواحدةِ. وكَنْزَةُ وادٍ باليمامة، واسم أُمِّ شَمْلَةَ بنِ بُرْدٍ المنْقَرِيِّ، وجَدُّ محمدِ بن علِيٍّ الأهْوَازِيِّ المحدِّثِ، وفرسُ المُقْعَدِ بن شَمَّاسٍ السَّعْدِيِّ. وككَتَّانٍ رجلٌ من ضَبَّةَ، وابنُ حِصْنٍ أو حُصَيْنٍ الغَنَوِيُّ، صحابِيٌّ، وابنُ صُرَيْمٍ، وابنُ نُعَيْمٍ شاعرانِ. وكُنَيْزٌ الخادِمُ، كزُبَيْرٍ محدِّثٌ. وكُنَيْزُ دُبَّةَ من المُغَنِّينَ.
تاج العروس:
كنز
الكَنْزُ : المالُ المَدفون تحت الأرض هذا هو الأصل ثم تُجُوِّزَ فيه فقيل : إذا أُخرِجَ منه الواجبُ عليه لم يَبْقَ كَنْزَاً ولو كان مَكْنُوزاً ومنه الحديث : " كلُّ مالٍ لا تُؤدَّى زَكاتُه فهو كَنْز " . والجَمعُ كُنوز . وقد كَنَزَه يَكْنِزه من حدِّ ضَرَبَ هذا هو المشهور فيه ومثلُه في التهذيب والمُحكَم واللِّسان وتهذيبِ ابنِ القَطّاعِ والأساس وحكى شَيْخُنا في مُضارِعِه : يَكْنُز بالضمّ من حدِّ نَصَرَ . في الحديث : " أُعطِيتُ الكَنْزَيْن من الأحمرِ والأبيض " أي الذَّهَب والفِضّة . وفي قول عَدِيِّ بن زَيْدٍ العِبَاديِّ :
دُمْيَةٌ شافَها رِجالُ نَصارى ... يومَ فِصْحٍ بماءٍ كَنْزٍ مُذابِ الكَنْز : الذهَبُ . وقال شَمِرٌ : قال العلاءُ بنُ عمروٍ الباهليُّ : الكَنْز : الفِضّةُ في قولِ الشاعر :
كأنَّ الهَبْرَقِيَّ غَدا عليها ... بماءِ الكَنْزِ أَلْبَسَه قَراها قيل : الكَنْزُ : اسمٌ للمال إذا أُحرِزَ في وعاءٍ وكذا ما يُحرَزُ به أَي فيه المالُ قال شَمِرٌ : وتُسَمِّي العرَبُ كلَّ كّثيرٍ مَجموعٍ يُتَنافَسُ فيه : كَنْزاً . الكَنْزُ أَيضاً رَكْزُ الرُّمْحِ في الأَرض . يقال : كَنَزْتُ الرُّمْحَ كَنْزاً إذا رَكَزْتُه نقله الصَّاغانِيّ . وكلُّ شيءٍ غَمَزْتَه بيدك أَو رِجلكَ في وعاءٍ أَو أَرضٍ فقد كَنَزْتَه تَكْنِزُه كَنْزاً . واكْتَنَزَ الشيءُ اجتمع وامتلأَ يقال : كَنَزْتُ البُرَّ في الجِراب فاكْتَنَزَ وكنَزْتُ السِّقاءَ فاكْتَنَزَ . والكَنِيزُ كأَميرٍ : التَّمْرُ يُكْتَنَزُ في قواصِرَّ والأَوعية والجِلال للشِّتاءِ . والفِعْل الاكْتِنازُ . كَنِيزٌ : والِدُ بَحْرٍ السَّقّاءِ المُحَدِّث قال الذَّهبيُّ : كان يسقي الماء بعرفاتٍ وفي الأَماكن المُنقطعَةِ اتفقوا على تَركه وقال الحافظ : هو جَدُّ عَمْرِو بنِ بحرِ بن كَنيزٍ الفَلاّس الحافظ . البَحرانِيُّون يقولون : جاءَ زَمَنُ الكِناز كسَحابٍ ويُكسَر مثل الجَداد والجِداد والصَّرامِ والصِّرامِ أَي أَوانُ كَنْزِ التَّمْرِ في الجِلال وهو أَن يُلْقَى جِرابٌ أَسفلَ الجُلَّةِ ويُكْنَزَ بالرِّجلَين حتّى يدخُلَ بعضُ في بعض ثمَّ جِرابٌ بعدَ جِرابٍ حتّى تمتلئَ الجُلَّةُ مَكْنوزَةً ثمَّ تُخاطُ بالشُّرَطِ وقال الأُمَوِيُّ : أَتيتُهُم عندَ الكَنازِ والكِنازِ يعني حين كَنَزوا التَّمْرَ . وقال ابن السِّكِّيت : هو الكَنازُ بالفتح . وقد كَنَزوه يَكنِزونَه كَنْزاً من حَدِّ ضَرَبَ فهو كَنِيزٌ ومَكْنُوزٌ ورُبَّما اسْتُعْمِلَ الكَنازُ في البُرِّ أنشد سيبويه للمُتَنَخِّلِ الهُذَلِيِّ :
لا دَرَّ دَرِّيَ إنْ أَطْعَمْتُ نازِلَكُمْ ... قِرْفَ الحَتِيِّ وعندي البُرُّ مَكْنُوزُ وناقةٌ كِنازٌ وجاريَةٌ كِنازُ ككِتابٍ : كثيرةُ هكذا في النُّسَخ بالمثلَّثة والرَّاءِ وفي بعض الأُصول : كَنِيزَة اللحم . وفي الصِّحاح أَي مُكْتَنِزَةُ اللَّحم صُلبَةٌ . وقال الشاعِر :
" حَيَّاكَةٍ ذاتِ هَنٍ كِنَازِ ج كُنُزٌ بضَمَّتينِ وكِنازٌ بالكسْر كالواحِدةِ باعتقاد اختلاف الحركتين والأَلِفَيْن وجعله بعضهم من باب جُنُب وهذا خطاٌّ لقولهم في التَّثْنِيَة كِنازانِ . وكَنْزَةُ بالفتح : وادٍ باليمامة كثيرُ النَّخْل . كَنْزَةُ : اسمُ أُمِّ شَمْلَةَ بنِ بُرْدٍ المِنْقَرِيِّ التَّميميِّ . كَنْزَةُ أَيضاً : جَدُّ مُحَمَّد بن عليٍّ الأَهوازِيِّ المُحَدِّثِ يَروي عن عَمْرو بنِ مَرْزوقٍ وعنه مُحَمَّد بن نوحٍ الجُنْدَيْسابوريُّ . كَنْزَةُ : فَرَسُ المُقْعَدِ بنِ شَمَّاس السَّعديِّ الجُذاميِّ ولها يقول :
أَتأْمُرُني بكَنْزَةَ أُمُّ قَشْعٍ ... لأَشْرِيَها فقلتُ لها دَعيني
فلَو في غيرِ كَنْزَةَ تَعْذِلِيني ... ولكِنِّي بكَنْزَةَ كالضَّنِينِ كذا في أَنسابِ الخَيل لابنِ الكَلْبِيِّ . كَنَّازٌ : ككَتَّانٍ : اسمُ رجُلٍ من ضبَّةَ بنِ أُدّ بنِ طابِخَةَ بن الياسِ بنِ مُضَرَ . قلتُ : وهو أَبو خَبيئَةَ الذي مَرَّ ذِكرُه في خَبأَ . كَنَّازُ بنُ حِصْنٍ أَو حُصَيْنٍ كزُبَيْرٍ بن يَرْبوعٍ أبو مَرْثَدٍ الغَنَوِيُّ صحابيٌّ بَدرِيٌّ حَليفُ حمزةَ بنِ عبد المُطَّلبِ . وقال ابن الجَوْزِيِّ في التَّلقيح : اسمُه أَيمَنُ والأَوَّل أَصحُّ . كَنَّازُ بنُ صُرَيْمٍ وكَنَّازُ بنُ نُعَيْمٍ : شاعران . وكُنَيْزٌ الخادِمُ كزُبير مُحَدِّث وهو مَولَى أَحمدَ بن طولونَ يَروي عن الرَّبيع بن سليمانَ وداوود بن عليٍّ الأَصبهانيِّ وعنه الطَّبرانِيُّ وأَبو بكر بن الحَدَّاد . وكُنَيْزُ دُبَّةَ : من المُغَنِّين له أَخبارٌ ذكرَه ابن ماكُولا . ومما يُستدرَكُ عليه : اكْتَنَزَ المالَ : كَنَزَه . وكَنَزْتُ السِّقاءَ : ملأْتُه . ويقولون : شَدَّ كَنْزَ القِرْبَةِ : إذا ملأَها . وله مَكْنِزٌ ومَكانِزُ : هو الذي يُكْنَزُ فيه . وإنه كَنيزُ اللَّحم وكَنِزُه : مُكْتَنِزُه . والكَنَّازُ ككتانٍ : المُدَّخِرُ للذَّهب والفِضَّة والمُبالِغُ في كَنزِهما . ورجلٌ مَكْنوزُ اللَّحم أَنشد سيبويه :
" صَقْبانِ مَمْشُوقانِ مَكْنُوزا العَضَلْ
والكِنازُ بالكسْر : المُجتمِعُ اللَّحم القوِيُّه . ومنَ المَجاز : معه كَنْزٌ من كُنوزِ العِلْمِ ومن ذلك الحديثُ : " أَلا أُعَلِّمُكَ كَنْزاً من كُنوزِ الجَنَّة : لا حولَ ولا قُوَّةَ إلاّ باللَّه " أَي أَجرُها مُدَّخَرٌ لقائلِها والمُتَّصِف بها كما يُدَّخَرُ الكَنْزُ وقال ابن عبَّاسٍ في قوله تعالى : " وكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لهُما " قال : ما كان ذَهَباً ولا فِضَّةً ولكن كان عِلْماً وصُحُفاً . ورُويَ عن عليٍّ رضي الله عنه أَنَّه قال : أَربعةُ آلافٍ وما دُونَها نفقَةٌ وما فوقَها كَنْزٌ . والكُنَيْزَةُ مُصَغَّراً : مَوضِعٌ قُرْبَ قُرَّانَ من بلاد العرَب باليمامة . وعبدُ العزيز بنُ عبد بن كَنْز بن عيسى التِّنِّيسِيُّ : مُحَدِّثٌ روَى عن جَدِّه وعنه عبد الرَّحمن بن عُمَرَ البَزَّازُ . وكتاب مُكتنِزٌ بالفوائد وهو مَجازٌ . واستدرَكَ شيخُنا : الكَنْزُ بمعنى الشَّحْمِ في بيت عَلْقَمَةَ قال : وعَدُّوه من المفاريد وقال أَبو عليّ القالي في أَماليه : لا أَعرفُه إلاّ في هذا البيت . قلتُ : ولمْ يَذكر بيتَ علقَمَةَ حتّى يظْهَرَ لنا مَعناه وإنْ صَحَّ ما ذكَرَه فهو بضَرْبٍ من المَجاز كما لا يَخفَى . وبَنُو الكَنْزِ : مُلوكُ البَجَة ويُعرفون الآن بالمُك وكان آخرَهم كَنزُ الدَّوْلَة قتلَه الملِك العادلُ أَبو بكرِ بنُ أَيُّوبَ بطَوْد سنة 570

##### Türkçe

كنz
**كَنَزَ - يَكْنِزُ - كَنْز - كُنُوْز**
**كَنَزَ - يَكْنِزُ** + bir canlı + bir şeyi: altın, gümüş ve maldan fiyatı pahalı olanı güvenli bir yerde depolar ve gizler; ondan harcamaz.
**كَنْز**: “**كَنَزَ - يَكْنِزُ**” fiilinin isim (masdar)ıdır; o, aynı zamanda mef‘ûl manasında da (kullanılır): altın, gümüş ve maldan fiyatı pahalı olan şeylerden güvenli bir yerde depolanıp gizlenen ve ondan harcanmayan şey.
**كُنُوْز**: “**كَنْز**”in çoğulu.

Lafız, “eşyayı korumak ve onu ihtiyaç vaktine kadar güvenli bir depoda depolamak” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**كَنَزَ - يَكْنِزُ**، **سَجَلَ - يَسْجِلً**، **ذَخَرَ - يَذْخَرُ**، **خَزَنَ  يَخْزُنُ**، **أَلَّ - يَؤُلُّ (أَلَّ - يَئِلُّ)**، **تَبَتَ - يَتْبِتُ**

**كَنَزَ - يكنز -  يكنزون**
	﴿Ey iman edenler! Şüphesiz hahamlardan ve rahiplerden birçoğu insanların mallarını bâtıl ile yerler ve Allah’ın yolundan alıkoyarlar; ve altın ve gümüşü biriktirip de onu Allah yolunda harcamayanlar: onları elem verici bir azapla müjdele (34)﴾ **التوبة** ﴿O gün, onun üzerine cehennem ateşinde kızdırılır da onunla alınları, böğürleri ve sırtları dağlanır: “İşte bu, kendiniz için biriktirdiğinizdir; öyleyse biriktirmekte olduğunuzu tadın” (35)﴾ **التوبة**

كنز
 ﴿Belki de sana vahyedilenden bir kısmını terk edeceksin ve “Ona bir hazine indirilseydi ya da onunla beraber bir melek gelseydi ya” demelerinden dolayı göğsün daralacaktır. Sen ancak bir uyarıcısın; Allah ise her şey üzerine vekildir (12)﴾ **هود** ﴿Yahut ona bir hazine atılsa ya da onun bir bahçesi olsa da ondan yese. Zalimler dedi ki: “Siz ancak büyülenmiş bir adama uyuyorsunuz” (8)﴾ **الفرقان**

 	﴿Duvara gelince: şehirde iki yetim oğlan içindi; altında da ikisine ait bir hazine vardı; babaları salih bir kimseydi. Rabbin, ikisinin erginlik çağına ulaşmalarını ve hazinelerini çıkarmalarını istedi; Rabbinden bir rahmet olarak. Ben onu kendi emrimden yapmadım. İşte, sabredemediğin şeyin te’vili budur (82)﴾ **الكهف**

كنوز
 ﴿Ve hazineler ve kerim bir makam (58)﴾ **الشعراء** ﴿Şüphesiz Karun, Musa’nın kavminden idi; onlara azgınlık etti. Biz ona öyle hazineler verdik ki, anahtarları bile kuvvet sahiplerinden bir topluluğa ağır gelirdi. Kavmi ona dedi ki: “Şımarma; şüphesiz Allah şımaranları sevmez” (76)﴾ **القصص**

مختار الصحاح
● [**كنز**] ك ن ز: **الكنز** gömülü maldır; ve onu **كَنَزَهُ** “**ضرب**” babındandır. Hadiste: ﴿Zekâtı eda edilmeyen her mal, o bir hazinedir﴾ ve **اكْتَنَزَ** şey: toplandı ve doldu.

ملخص اللسان:
1)     **الكَنْزُ**: bir kap içinde muhafaza altına alındığında mala isimdir; ve içinde muhafaza altına alındığı şeye (de).
2)      **الكَنْزُ** gömülü maldır; çoğulu **كُنُوزٌ**dur; **كَنَزَهُ يَكْنِزُه كَنْزاً** ve **اكْتَنَزَهُ**.
3)     Ve denir: **كَنَزْتُ البُرَّ في الجِرابِ فاكْتَنَزَ**.
4)     Ve **كَنَزْتُ السِّقاءَ**: onu doldurduğum zaman; ve **شَدَّ كَنْزَ القِرْبَةِ**: onu doldurdu.
5)      **واكْتَنَزَ الشيءُ**: toplandı ve doldu.
6)      Ve **كَنَزَ الشيءَ في الرِعاء والأَرض  يَكْنِزُه كَنْزاً**: onu eliyle sıktı/bastırdı.
7)      Ve çok etli cariyeye: **كِنازٌ** denir; ve **ناقة كِنازٌ**; kesre ile; yani etçe birikmiş/toplu.

لسان العرب
● - **كنز**: **الكَنْزُ**: bir kap içinde muhafaza altına alındığında mala isimdir; ve içinde muhafaza altına alındığı şeye (de). Ve denildi: **الكَنْزُ** gömülü maldır; çoğulu **كُنُوزٌ**dur; **كَنَزَهُ يَكْنِزُه كَنْزاً** ve **اكْتَنَزَهُ**. Ve denir: **كَنَزْتُ البُرَّ في الجِرابِ فاكْتَنَزَ**. Hadiste: **أُعْطِيتُ الكَنْزَيْنِ: الأَحمرَ والأَبيضَ**; Şemmer dedi: el-Alâ b. Amr el-Bâhilî dedi: şairin sözünde **الكَنْزُ** gümüştür:
كأَنَّ الهِبْرِقِيَّ غَدا عليها
بماءِ الكَنْزِ أَلْبَسَه قَراها
Dedi: Araplar, içinde rekabet edilen her çok ve toplanmış şeye **كنزاً** ad verir. Hadiste: “Sana cennet hazinelerinden bir hazine öğreteyim mi: **لا حول ولا قوَّة إِلا بالله**”; bir rivayette: “**لا حول ولا قوَّة إِلا بالله** cennet hazinelerinden bir hazinedir”; yani onun ecri, onu söyleyen ve onunla vasıflanan için, hazine saklanır gibi saklanmıştır. Aziz tenzilde: **والذين  يَكْنِزون الذهبَ والفضةَ**. Ebû Hureyre hadisi, Allah ondan razı olsun; dedi ki: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi: “Kisrâ gider; ondan sonra Kisrâ yoktur; Kayser gider; ondan sonra Kayser yoktur; canım elinde olan (Allah)a yemin olsun ki, ikisinin hazineleri mutlaka Allah yolunda harcanacaktır.” el-Leys: denir: insan malı **كَنَزَ** eder, onu **يَكْنِزُه**. Ve **كَنَزْتُ السِّقاءَ**: onu doldurduğum zaman. İbn Abbâs, Kehf’teki şu sözü hakkında: **وكان تحتَه كَنْزٌ لهما**; dedi: altın da gümüş de değildi; fakat ilim ve sahifelerdi. Ali’den rivayet edildi, Allah yüzünü keremli kılsın; dedi ki: dört bin ve aşağısı nafakadır; üstü ise **كَنْزٌ**dür. Hadiste: “Zekâtı eda edilmeyen her mal, o **كَنْزٌ**dür”; **الكَنْزُ** aslında yerin altında gömülü maldır; ondan üzerindeki vacip çıkarıldığında **كَنْزاً** kalmaz, her ne kadar mكنوز olsa da; bu, aslından mecaz yoluyla (kullanılmış) şer‘î bir hükümdür. Ebû Zer hadisi, Allah ondan razı olsun: “**بَشِّرِ الكَنَّازِينَ بِرَضْفٍ من جهنم**”; onlar **كَنَّازٍ**ın cem‘idir; o, altın ve gümüşü biriktirmede ve ikisini depolamada aşırı giden ve onları hayır kapılarında harcamayı terk edendir. **واكْتَنَزَ الشيءُ**: toplandı ve doldu. Ve **كَنَزَ الشيءَ في الرِعاء والأَرض  يَكْنِزُه كَنْزاً**: onu eliyle sıktı/bastırdı. Ve **شَدَّ كَنْزَ القِرْبَةِ**: onu doldurdu. Ve çok etli cariyeye: **كِنازٌ** denir; aynı şekilde deveye; ve dedi ki:
حَيَّاكَةٍ ذاتِ هَنٍ كِنازِ
Ve **ناقة كِنازٌ**, kesre ile; yani etçe birikmiş/toplu. Ve **الكِنازُ**: eti sert deve; çoğulu **كُنُوز** ve **كِنازٌ**dur; tekil gibi, iki hareke ve iki elifin farklılığı kabul edilerek; bazıları onu **جُنب** babından yaptı; bu hatadır; çünkü tesniyede **كِنازانِ** derler. Ve eti **تَكَنَّزَ** etti ve **اكْتَنَزَ**; ve adam **كَنِزُ اللحم** ve **مُكْتَنِزُ اللحم** ve **كَنيزُ اللحم** ve **مَكْنُوزُه**; Sîbeveyh şunu inşad etti:
وساقِيَيْنِ مِثْلِ زَيْدٍ وجُعَلْ،
صَقْبَانِ مَمْشُوقان مَكْنُوزا العَضَلْ
Humeyd b. Sevr’ün şiirinde:
فَحَمّل الهَمَّ كِنازاً جَلْعَدَا
**الكِنازُ**: eti toplanmış, kuvvetlisi; ve her **مُكْتَنِزٍ** toplanmıştır; **كِلازاً** diye de rivayet edilir, **لام** ile; ve daha önce geçti. Onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: “Seni, çalgıları ve **الكَنازاتِ**i silip yok edesin diye gönderdim”; o, fetha iledir. Ve **الكِنازُ** ve **الكَنازُ**: hurma yığını; ve hurmayı **كَنَزُوا** ederler, onu **يَكْنِزُونَهُ كَنْزاً وكِنازاً**; o halde o **كَنِيز** ve **مكنوز**dur. Ve **الكَنيزُ**: kış için **قَواصِرَ** ve kaplarda biriktirilen hurmadır; fiil **الاكْتِنازُ**dır. Dedi ki: Bahreynliler “**زمن الكِنازِ** geldi” derler; hurmayı **الجِلالِ** içinde biriktirdikleri zaman; o da şudur: **الجُلَّةِ**nin altına bir çuval atılır; iki ayakla bastırılarak biriktirilir, ta ki bir kısmı bir kısmının içine girsin; sonra çuval üstüne çuval, ta ki **الجُلَّةُ** dolu, **مَكْنُوزَةً** olsun; sonra şeritlerle dikilir. el-Umevî: “Onlara **الكِنازِ** ve **الكَنازِ** sırasında geldim” dedi; yani hurmayı biriktirdikleri sırada. İbn es-Sikkît: o, yalnız fetha ile **الكَنازُ**dur; dedi: fetha dışında işitilmedi. Bazıları dedi ki: o, **الجَدادِ** ve **الجِداد** ve **الصَّرامِ** ve **الصِّرامِ** gibidir; ve bazen **الكَنازُ** buğdayda kullanılır; Sîbeveyh, el-Mütenahhil el-Hüzelî için şunu inşad etti:
لا دَرَّ دَرِّيَ إِن أَطْعَمْتُ نازِلَكُمْ
قِرْفَ الحَتِيِّ، وعندي البُرُّ مَكْنُوزُ
Ve **كَنَّاز**: bir adam adıdır.

مقاييس اللغة:
(**كنز**) **الكاف** ve **النون** ve **الزاء**: sahih bir asıldır; bir şeyde toplanmaya delalet eder. Bundan: eti **كِنَازُ** olan deve; yani toplanmış. Ve hurmayı kabında **كَنَزت** ettim, onu **أكنِزُه**. Ve hazineyi **كنَزت** ettim, onu **أكنِزه**. Ve hurmanın **كَنْز**i hakkında derler: o, **زمن الكَنَاز**dır. İbn es-Sikkît dedi: bu, ancak fetha ile işitilmiştir; yani bu, **جِداد** ve **جَداد** gibi **فِعال** ve **فَعال** üzere gelenlerden değildir.

القاموس المحيط:
**الكَنْزُ**: gömülü maldır; ve onu **كَنَزَهُ يَكْنِزُهُ**; ve altın ve gümüş; ve malın kendisiyle muhafaza altına alındığı şey; ve mızrağın yere saplanması; ve bir kapta veya yerde elinle bastırdığın/sıktığın her şey: onu **كَنَزْتَهُ** etmişsindir. Ve **واكْتَنَزَ**: toplandı ve doldu. Ve **الكَنيزُ**: kış için **قَواصِرَّ**da hurmadır; ve muhaddis Bahr’ın babası. Ve **زَمَنُ الكَنازِ**; ve **كَنْزِ التَّمْرِ** zamanı: kesrelenir; ve onu **كَنَزُوهُ يَكْنِزونهُ**. Ve **ناقةٌ** ve **جارِيَةٌ كِنازٌ**: **ككِتابٍ** (gibi), çok etli, sert; çoğulu **كُنُزٌ** ve **كِنازٌ**; tekil gibi. Ve **كَنْزَةُ**: Yemâme’de bir vadi; ve el-Minkarî Şemle b. Burd’un annesinin adı; ve muhaddis Muhammed b. Ali el-Ehvâzî’nin dedesi; ve es-Sa‘dî el-Muk‘ad b. Şemmâs’ın atı. Ve **وككَتَّانٍ**: Dabba’dan bir adam; ve İbn Hısn veya Husayn el-Ganevî, sahabî; ve İbn Suraym ve İbn Nu‘aym: iki şair. Ve **كُنَيْزٌ**: hizmetçi; **كزُبَيْرٍ** (gibi), bir muhaddis. Ve **كُنَيْزُ دُبَّةَ**: şarkıcılardan.

تاج العروس:
كنز
**الكَنْزُ**: yerin altında gömülü maldır; asıl budur; sonra onda mecaz yapıldı da denildi ki: ondan üzerindeki vacip çıkarıldığında, her ne kadar **مَكْنُوزاً** olsa da **كَنْزَاً** kalmaz. Bundan hadistir: “Zekâtı eda edilmeyen her mal, o **كَنْز**dir.” Çoğulu **كُنوز**dur. Ve onu **كَنَزَه يَكْنِزه** “**ضَرَبَ**” haddindendir; bu, onda meşhur olandır; ve benzeri **التهذيب** ve **المُحكَم** ve **اللِّسان** ve İbn el-Kattâ‘ın **تهذيب**i ve **الأساس**ta (da böyledir). Şeyhimiz, muzâri‘inde şunu nakletti: **يَكْنُز** damme ile, “**نَصَرَ**” haddindendir. Hadiste: “**أُعطِيتُ الكَنْزَيْن من الأحمرِ والأبيض**”; yani altın ve gümüş. Adî b. Zeyd el-İbâdî’nin sözünde:
دُمْيَةٌ شافَها رِجالُ نَصارى ... يومَ فِصْحٍ بماءٍ كَنْزٍ مُذابِ
**الكَنْز**: altındır. Şemir dedi: el-Alâ b. Amr el-Bâhilî dedi: şairin sözünde **الكَنْز**: gümüştür:
كأنَّ الهَبْرَقِيَّ غَدا عليها ... بماءِ الكَنْزِ أَلْبَسَه قَراها
Denildi: **الكَنْزُ**: bir kap içinde muhafaza altına alındığında mala isimdir; ve yine, onunla muhafaza altına alınan şeye; yani içinde malın bulunduğu şeye. Şemir dedi: Araplar, içinde rekabet edilen her çok ve toplanmış şeye **كَنْزاً** ad verir. **الكَنْزُ** ayrıca mızrağın yere saplanmasıdır. Denir: mızrağı **كَنَزْتُ** ettim, **كَنْزاً**: onu sapladığım zaman; es-Sâğânî nakletti. Ve elinle veya ayağınla bir kapta veya yerde bastırdığın her şey: onu **كَنَزْتَهُ** etmişsindir; onu **تَكْنِزُه كَنْزاً**. Ve **واكْتَنَزَ الشيءُ**: toplandı ve doldu; denir: **كَنَزْتُ البُرَّ في الجِراب فاكْتَنَزَ** ve **كنَزْتُ السِّقاءَ فاكْتَنَزَ**. Ve **الكَنِيزُ** **كأَميرٍ** (gibi): kış için **قواصِرَّ**da ve kaplarda ve **الجِلال**da biriktirilen hurmadır. Fiil **الاكْتِنازُ**dur. **كَنِيزٌ**: muhaddis sucu Bahr es-Sakkâ’nın babasıdır; Zehebî dedi: Arafat’ta ve ıssız yerlerde su taşırdı; onu terk etme üzerinde ittifak ettiler. Hâfız dedi: o, hâfız el-Fellâs Amr b. Bahr b. Kenîz’in dedesidir. Bahreynliler “**زَمَنُ الكِناز** geldi” derler; **كسَحابٍ** (gibi) kesrelenir; **الجَداد** ve **الجِداد** ve **الصَّرامِ** ve **الصِّرامِ** gibi; yani **الجِلال** içinde hurmayı **كَنْز** etme zamanı; o da şudur: **الجُلَّةِ**nin altına bir çuval atılır; iki ayakla bastırılarak biriktirilir, ta ki bir kısmı bir kısmının içine girsin; sonra çuval üstüne çuval, ta ki **الجُلَّةُ** dolu, **مَكْنوزَةً** olsun; sonra şeritlerle dikilir. el-Umevî dedi: “Onlara **الكَنازِ** ve **الكِنازِ** sırasında geldim”; yani hurmayı biriktirdikleri sırada. İbn es-Sikkît dedi: o, fetha ile **الكَنازُ**dur. Ve onu **كَنَزوه يَكنِزونَه كَنْزاً** “**ضَرَبَ**” haddindendir; o halde o **كَنِيزٌ** ve **مَكْنُوزٌ**dur. Ve bazen **الكَنازُ** buğdayda kullanıldı; Sîbeveyh, el-Mütenahhil el-Hüzelî için şunu inşad etti:
لا دَرَّ دَرِّيَ إنْ أَطْعَمْتُ نازِلَكُمْ ... قِرْفَ الحَتِيِّ وعندي البُرُّ مَكْنُوزُ
Ve **ناقةٌ كِنازٌ** ve **جاريَةٌ كِنازُ** **ككِتابٍ**: çok (etli); nüshalarda böyle, **المثلَّثة** ve **الرَّاءِ** ile; bazı asıllarda: **كَنِيزَة اللحم**. **الصِّحاح**ta: yani **مُكْتَنِزَةُ اللَّحم**; sert. Şair dedi ki:
" حَيَّاكَةٍ ذاتِ هَنٍ كِنَازِ
Çoğulu **كُنُزٌ** iki damme ile; ve **كِنازٌ** kesre ile; tekil gibi, iki hareke ve iki elifin farklılığı kabul edilerek; bazıları onu **جُنُب** babından yaptı; bu hatadır; çünkü tesniyede **كِنازانِ** derler. Ve **كَنْزَةُ** fetha ile: Yemâme’de hurması çok bir vadidir. **كَنْزَةُ**: el-Minkarî et-Temîmî Şemle b. Burd’un annesinin adıdır. **كَنْزَةُ** ayrıca: muhaddis Muhammed b. Ali el-Ehvâzî’nin dedesidir; Amr b. Merzûk’tan rivayet eder; ondan Muhammed b. Nûh el-Cündeysâbûrî rivayet eder. **كَنْزَةُ**: es-Sa‘dî el-Cüzâmî el-Muk‘ad b. Şemmâs’ın atıdır; onun hakkında şöyle der:
أَتأْمُرُني بكَنْزَةَ أُمُّ قَشْعٍ ... لأَشْرِيَها فقلتُ لها دَعيني
فلَو في غيرِ كَنْزَةَ تَعْذِلِيني ... ولكِنِّي بكَنْزَةَ كالضَّنِينِ
İbn el-Kelbî’nin **أَنسابِ الخَيل**inde böyledir. **كَنَّازٌ** **ككَتَّانٍ**: Mudar b. İlyâs b. Tâbıha b. Üdd b. Dabba’dan bir adamın adıdır. Dedim ki: o, **خَبأَ** maddesinde zikri geçen Ebû Habîe’dir. **كَنَّازُ بنُ حِصْنٍ** veya **حُصَيْنٍ** **كزُبَيْرٍ** b. Yerbû‘: Ebû Mersed el-Ganevî; Bedrî sahabî; Hamza b. Abdülmuttalib’in halifidir. İbnü’l-Cevzî **التَّلقيح**te dedi ki: adı **أَيمَنُ**dir; birincisi daha sahih. **كَنَّازُ بنُ صُرَيْمٍ** ve **كَنَّازُ بنُ نُعَيْمٍ**: iki şair. Ve **كُنَيْزٌ** hizmetçi; **كزُبير** (gibi), bir muhaddistir; Ahmed b. Tûlûn’un mevlâsıdır; er-Rabî‘ b. Süleyman’dan ve Dâvûd b. Ali el-İsfahânî’den rivayet eder; ondan et-Taberânî ve Ebû Bekir b. el-Haddâd rivayet eder. Ve **كُنَيْزُ دُبَّةَ**: şarkıcılardandır; onun haberleri vardır; İbn Mâkûlâ onu zikretti. Ve ona ilave olarak (şunlar) istidrâk edilir: **اكْتَنَزَ المالَ**: onu **كَنَزَهُ** etti. Ve **كَنَزْتُ السِّقاءَ**: onu doldurdum. Ve derler: **شَدَّ كَنْزَ القِرْبَةِ**: onu doldurduğu zaman. Ve onun için **مَكْنِزٌ** ve **مَكانِزُ** vardır: o, içinde biriktirilen yerdir. Ve o, **كَنيزُ اللَّحم** ve **كَنِزُه**dir: etçe birikmişidir. Ve **الكَنَّازُ** **ككتانٍ**: altın ve gümüşü depolayan ve ikisini biriktirmede aşırı giden. Ve adam **مَكْنوزُ اللَّحم**; Sîbeveyh şunu inşad etti:
" صَقْبانِ مَمْشُوقانِ مَكْنُوزا العَضَلْ
Ve **الكِنازُ** kesre ile: eti toplanmış, kuvvetlisi. Mecazdan: onun yanında ilim hazinelerinden bir **كَنْزٌ** vardır. Ve bundan hadistir: “Sana cennet hazinelerinden bir hazine öğreteyim mi: **لا حولَ ولا قُوَّةَ إلاّ باللَّه**”; yani onun ecri, onu söyleyen ve onunla vasıflanan için, hazine saklanır gibi saklanmıştır. İbn Abbâs, şu sözü hakkında dedi: **وكانَ تَحْتَهُ كَنْزٌ لهُما**: altın da gümüş de değildi; fakat ilim ve sahifelerdi. Ali’den, Allah ondan razı olsun, rivayet edildi: dedi ki: dört bin ve aşağısı nafakadır; üstü ise **كَنْزٌ**dür. Ve **الكُنَيْزَةُ** küçültme olarak: Yemâme’de Arap beldelerinden **قُرَّانَ** yakınında bir yerdir. Ve Abdülazîz b. Abd b. Kenز b. Îsâ et-Tinnîsî: bir muhaddistir; dedesinden rivayet etti; ondan Abdurrahman b. Ömer el-Bezzâz rivayet etti. Ve faydalarla dolu bir kitap **مُكتنِزٌ**dür; bu mecazdır. Şeyhimiz istidrâk etti: **الكَنْزُ** Alqame’nin beytinde yağ (şahm) manasındadır; onu tekillerdendir saydılar. Ebû Ali el-Kâlî **أَماليه**sinde dedi: onu ancak bu beyitte bilirim. Dedim ki: Alqame’nin beytini zikretmedi ki manası bize görünsün; eğer dediği sahihse, o, gizli olmadığı üzere bir tür mecaz iledir. Ve **بَنُو الكَنْزِ**: Becelerin krallarıdır; şimdi **المُك** diye bilinirler; sonları **كَنزُ الدَّوْلَة** idi; onu, 570 yılında Tûd’da Melik el-Âdil Ebû Bekir b. Eyyûb öldürdü.
