# كنز — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%86%D8%B2/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كنز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كنز

الكنز: المال المدفون تحت الأرض، هذا هو الأصل، ثم تجوز فيه فقيل: إذا أخرج منه الواجب عليه لم يبق كنزا ولو كان مكنوزا، ومنه الحديث:  كل مال لا تؤدى زكاته فهو كنز  . والجمع كنوز. وقد كنزه يكنزه، من حد ضرب، هذا هو المشهور فيه، ومثله في التهذيب والمحكم واللسان وتهذيب ابن القطاع والأساس، وحكى شيخنا في مضارعه: يكنز، بالضم من حد نصر. في الحديث:  أعطيت الكنزين من الأحمر والأبيض  ، أي الذهب والفضة. وفي قول عدي بن زيد العبادي:
  دمية شافها رجال نصارى                      يوم فصح بماء كنز مذاب الكنز: الذهب. وقال شمر: قال العلاء بن عمرو الباهلي: الكنز: الفضة في قول الشاعر:

  كأن الهبرقي غدا عليها                      بماء الكنز ألبسه قراها قيل: الكنز: اسم للمال، إذا أحرز في وعاء، وكذا ما يحرز به، أي فيه، المال، قال شمر: وتسمي العرب كل كثير مجموع يتنافس فيه: كنزا. الكنز أيضا، ركز الرمح في الأرض. يقال: كنزت الرمح كنزا، إذا ركزته، نقله الصاغاني . وكل شيء غمزته بيدك أو رجلك في وعاء أو أرض فقد كنزته تكنزه كنزا. واكتنز الشيء، اجتمع وامتلأ، يقال: كنزت البر في الجراب فاكتنز، وكنزت السقاء فاكتنز. والكنيز، كأمير: التمر يكتنز في قواصر والأوعية والجلال للشتاء. والفعل الاكتناز. كنيز: والد بحر السقاء المحدث، قال الذهبي: كان يسقي الماء بعرفات، وفي الأماكن المنقطعة، اتفقوا على تركه، وقال الحافظ: هو جد عمرو بن بحر بن كنيز الفلاس الحافظ. البحرانيون يقولون: جاء زمن الكناز، كسحاب، ويكسر مثل الجداد والجداد والصرام والصرام، أي أوان كنز التمر في الجلال، وهو أن يلقى جراب أسفل الجلة، ويكنز بالرجلين حتى يدخل بعض في بعض، ثم جراب بعد جراب، حتى تمتلئ الجلة مكنوزة، ثم تخاط بالشرط، وقال الأموي: أتيتهم عند الكناز والكناز، يعني حين كنزوا التمر. وقال ابن السكيت: هو الكناز، بالفتح. وقد كنزوه يكنزونه كنزا، من حد ضرب، فهو كنيز ومكنوز، وربما استعمل الكناز في البر، أنشد سيبويه للمتنخل الهذلي:
  لا در دري إن أطعمت نازلكـم                      قرف الحتي وعندي البر مكنوز وناقة كناز، وجارية كناز، ككتاب: كثيرة، هكذا في النسخ بالمثلثة والراء وفي بعض الأصول: كنيزة، اللحم. وفي الصحاح، أي مكتنزة اللحم صلبة. وقال الشاعر:
  حياكة ذات هن كناز ج، كنز، بضمتين، وكناز بالكسر، كالواحدة، باعتقاد اختلاف الحركتين والألفين، وجعله بعضهم من باب جنب، وهذا خطا، لقولهم في التثنية، كنازان. وكنزة، بالفتح: واد باليمامة كثير النخل. كنزة: اسم أم شملة بن برد المنقري التميمي. كنزة أيضا: جد محمد بن علي الأهوازي المحدث، يروي عن عمرو بن مرزوق، وعنه محمد بن نوح الجنديسابوري. كنزة: فرس المقعد بن شماس السعدي الجذامي، ولها يقول:
  أتأمرني بكنزة أم قشـع                      لأشريها فقلت لها دعيني
  فلو في غير كنزة تعذليني                      ولكني بكنزة كالضنـين كذا في أنساب الخيل لابن الكلبي. كناز: ككتان: اسم رجل من ضبة بن أد بن طابخة بن الياس بن مضر. قلت: وهو أبو خبيئة الذي مر ذكره في خبأ. كناز بن حصن أو حصين، كزبير بن يربوع، أبو مرثد الغنوي، صحابي بدري، حليف حمزة بن عبد المطلب. وقال ابن الجوزي في التلقيح: اسمه أيمن، والأول أصح. كناز بن صريم، وكناز بن نعيم: شاعران. وكنيز الخادم، كزبير، محدث، وهو مولى أحمد بن طولون، يروي عن الربيع بن سليمان، وداوود بن علي الأصبهاني، وعنه الطبراني وأبو بكر بن الحداد. وكنيز دبة: من المغنين، له أخبار، ذكره ابن ماكولا. ومما يستدرك عليه: اكتنز المال: كنزه. وكنزت السقاء: ملأته. ويقولون: شد كنز القربة: إذا ملأها. وله مكنز ومكانز: هو الذي يكنز فيه. وإنه كنيز اللحم وكنزه: مكتنزه. والكناز، ككتان: المدخر للذهب والفضة والمبالغ في كنزهما. ورجل مكنوز اللحم، أنشد سيبويه:
  صقبان ممشوقان مكنوزا العضل

  والكناز، بالكسر: المجتمع اللحم القويه. ومن المجاز: معه كنز من كنوز العلم، ومن ذلك الحديث:  ألا أعلمك كنزا من كنوز الجنة: لا حول ولا قوة إلا بالله  أي أجرها مدخر لقائلها، والمتصف بها، كما يدخر الكنز، وقال ابن عباس في قوله تعالى:  وكان تحته كنز لهما  قال: ما كان ذهبا ولا فضة، ولكن كان علما وصحفا. وروي عن علي رضي الله عنه أنه قال: أربعة آلاف وما دونها نفقة، وما فوقها كنز. والكنيزة، مصغرا: موضع قرب قران من بلاد العرب، باليمامة. وعبد العزيز بن عبد بن كنز بن عيسى التنيسي: محدث، روى عن جده، وعنه عبد الرحمن بن عمر البزاز. وكتاب مكتنز بالفوائد، وهو مجاز. واستدرك شيخنا: الكنز، بمعنى الشحم في بيت علقمة، قال: وعدوه، من المفاريد، وقال أبو علي القالي في أماليه: لا أعرفه إلا في هذا البيت. قلت: ولم يذكر بيت علقمة حتى يظهر لنا معناه، وإن صح ما ذكره فهو بضرب من المجاز، كما لا يخفى. وبنو الكنز: ملوك البجة، ويعرفون الآن بالمك، وكان آخرهم كنز الدولة، قتله الملك العادل أبو بكر بن أيوب بطود سنة 570.

### Türkçe

**الكنز**: yerin altında gömülü mal; asıl olan budur. Sonra onda mecaz yapıldı da şöyle denildi: ondan üzerindeki vacip olanı çıkardıysa, mكنوز olsa bile artık bir **كنز** kalmaz. Ondandır hadis: “Her mal ki zekâtı eda edilmez, o bir **كنز**dir.” Çoğulu **كنوز**dur. “Onu gömdü” **كنزه يكنزه**; **ضرب** babından; onda meşhur olan budur. **التهذيب**’de, **المحكم**’de, **اللسان**’da, İbnü’l-Kattâ‘ın **تهذيب**’inde ve **الأساس**’ta da böyledir. Şeyhimiz, muzâri‘inde şunu nakletti: **يكنز**; **نصر** babından, zamme ile. Hadiste: “Kırmızıdan ve beyazdan iki **كنز** bana verildi”; yani altın ve gümüş. Adî b. Zeyd el-‘Ibâdî’nin sözü:

  “Bir put; onu Hristiyan adamlar gördü
  Paskalya günü, erimiş **كنز** suyuyla”

**الكنز**: altın. Şemmer dedi: el-‘Alâ b. ‘Amr el-Bâhilî dedi: **الكنز**: şairin sözünde gümüştür:

  “Sanki el-heberkî sabahleyin onun üzerine
  **الكنز** suyuyla, onun köylerini ona giydirdi”

Denildi: **الكنز**; bir kaba korunup alınırsa mala isimdir; ve yine onunla korunulan şeye de (yani onda, mal) böyledir. Şemmer dedi: Araplar, kendisinde rekabet edilen her çok, toplanmış şeye **كنزا** ad verir. **الكنز** ayrıca: mızrağı yere saplamaktır. Denilir: **كنزت الرمح كنزا**; onu sapladığın zaman. Bunu es-Sâğânî nakletti. Ve her şey ki onu elinle veya ayağınla bir kaba yahut toprağa bastırıp gömdün, onu **كنزته تكنزه كنزا** etmişsindir. Ve **اكتنز** şey: toplandı ve doldu; denilir: **كنزت البر في الجراب فاكتنز**; ve **كنزت السقاء فاكتنز**. Ve **الكنيز**; **أمير** gibi: kış için, sepetlerde, kaplarda ve **الجلال**’da biriktirilen hurmadır. Fiil: **الاكتناز**. **كنيز**: muhaddis es-Sekkâ’ oğlu Bahr’ın babasıdır. Zehebî dedi: Arafat’ta ve kesik yerlerde su dağıtırdı; onu terk etmek üzere ittifak ettiler. Hâfız dedi: o, hâfız el-Fellâs **عمرو بن بحر بن كنيز**’in dedesidir. Bahrânîler derler: **الكناز** zamanı geldi; **سحاب** gibi; ve **الجداد** ve **الجداد** ve **الصرام** ve **الصرام** gibi kesrelenir; yani **الجلال** içinde hurma **كنز** etme vakti. O da şudur: **الجلة**’nin altına bir çuval atılır; iki ayakla **يكنز** edilir, ta ki bir kısmı bir kısmının içine girinceye kadar; sonra çuval üstüne çuval, ta ki **الجلة** gömülmüş olarak doluncaya kadar; sonra iplerle dikilir. El-Ümevî dedi: Onlara **الكناز** ve **الكناز** sırasında geldim; yani hurmayı **كنز** ettikleri vakitte. İbnü’s-Sikkît dedi: o, fetha ile **الكناز**dır. Ve onu **كنزوه يكنزونه كنزا**; **ضرب** babından; o halde o **كنيز** ve **مكنوز**dur. Ve bazen **الكناز** buğdayda kullanılır. Sîbeveyh, el-Mütenahhil el-Hüzelî’den şu beyti rivayet etti:

  “Sütüm süt değil; eğer misafirinizi doyurursam
  **قرف الحتي**; ve bende buğday **مكنوز**dur”

Ve **ناقة كناز** ve **جارية كناز**; **كتاب** gibi: çok; nüshalarda böyle, **الثاء** ve **الراء** ile; bazı asıllarda ise: **كنيزة**; et. **الصحاح**’ta: yani eti toplanmış, sert. Şair dedi:

  “Bir dokumacı kadın; onun **هن**’i olan, **كناز** …”

Çoğulu: **كنز**; iki zamme ile; ve kesre ile **كناز**; tekil gibi; iki hareke ve iki elifin farklılığı zannıyla. Bazıları onu **جنب** babından kıldı; bu hatadır; çünkü tesniyede **كنازان** derler. Ve **كنزة**; fetha ile: Yemâme’de hurması çok bir vadidir. **كنزة**: Temîmî el-Munkarî Şemle b. Berd’in annesinin adıdır. **كنزة** ayrıca: muhaddis Muhammed b. Ali el-Ehvâzî’nin dedesidir; Amr b. Merzûk’tan rivayet eder; ondan da Muhammed b. Nûh el-Cündîsâbûrî rivayet eder. **كنزة**: el-Cüzâmî es-Sa‘dî el-Muk‘ad b. Şemmâs’ın atıdır; onun hakkında şöyle der:

  “Bana **كنزة**’yi mi yoksa **قشع**’ı mı emrediyorsun
  Onu satın alayım diye; ona dedim: beni bırak
  Eğer **كنزة**’den başkasında beni ayıplasaydın
  Fakat ben **كنزة** ile cimri gibiyim”

İbnü’l-Kelbî’nin **أنساب الخيل**’inde böyledir. **كناز**; **كتان** gibi: Ḍabbe b. Edd b. Ṭâbiḫa b. İlyâs b. Muḍar’dan bir adamın adıdır. Dedim: o, **خبأ** maddesinde zikri geçen Ebû Ḫabî’e’dir. **كناز بن حصن** yahut **حصين**; **زبير بن يربوع** gibi; Ebû Mersed el-Ğanevî; Bedir’e katılmış sahâbî; Hamza b. Abdülmuttalib’in müttefiki. İbnü’l-Cevzî **التلقيح**’te dedi: adı **أيمن**’dir; birincisi daha sahihtir. **كناز بن صريم** ve **كناز بن نعيم**: iki şairdir. Ve **كنيز** el-hâdim; **زبير** gibi; muhaddistir; Ahmed b. Tûlûn’un mevlâsıdır; er-Rabî‘ b. Süleymân’dan ve Dâvûd b. Ali el-İsfahânî’den rivayet eder; ondan da et-Taberânî ve Ebû Bekr b. el-Haddâd rivayet eder. Ve **كنيز دبة**: şarkıcılardandır; onun haberleri vardır; İbn Mâkûlâ onu zikretti. Ve ona ek olarak şunlar da: **اكتنز المال**: onu **كنز** etti. Ve **كنزت السقاء**: onu doldurdum. Ve derler: **شد كنز القربة**; onu doldurduğu zaman. Ve onun **مكنز**i ve **مكانز**i vardır: içinde **يكنز** edilen şeydir. Ve o, etçe **كنيز** ve onun **كنزه**’si: onun toplanmışıdır. Ve **الكناز**; **كتان** gibi: altın ve gümüşü biriktiren ve ikisini **كنز** etmede aşırı giden. Ve etçe **مكنوز** bir adam; Sîbeveyh şu beyti rivayet etti:

  “İki genç deve; iki uzun boylu; kasları **مكنوز**”

Ve kesre ile **الكناز**: eti toplanmış, kuvvetli olan. Mecazdan: onun yanında ilmin **كنوز**undan bir **كنز** vardır. Ve ondandır hadis: “Sana cennetin **كنوز**undan bir **كنز** öğreteyim mi: **لا حول ولا قوة إلا بالله**”; yani onun ecri, onu söyleyen ve onunla vasıflanan için biriktirilmiştir; nasıl ki **الكنز** biriktirilir. İbn Abbâs, Yüce Allah’ın sözü hakkında: “Ve ikisinin altında bir **كنز** vardı” dedi: o altın da değildi gümüş de; fakat ilim ve sahifelerdi. Ali’den (Allah ondan razı olsun) rivayet edildi ki dedi: dört bin ve aşağısı nafakadır; onun üstü **كنز**dir. Ve **الكنيزة**; küçültme olarak: Arap beldelerinden, Yemâme’de, **قران** yakınında bir yerdir. Ve **عبد العزيز بن عبد بن كنز بن عيسى التنيسي**: muhaddistir; dedesinden rivayet etti; ondan da Abdurrahman b. Ömer el-Bezzâz rivayet etti. Ve faydalarla dolu bir kitap **مكتنز**dir; bu mecazdır. Şeyhimiz ekledi: **الكنز**; ‘Alkame’nin beytinde içyağı manasındadır; dedi: onu tekillerdendir saydılar. Ebû Ali el-Kâlî, **أماليه**’sinde dedi: onu ancak bu beyitte bilirim. Dedim: ‘Alkame’nin beytini zikretmedi ki manası bize görünsün; eğer dediği sahihse, o, gizli olmadığı üzere, mecazdan bir tür iledir. Ve **بنو الكنز**: Becelerin krallarıdır; şimdi **المك** diye bilinirler. Sonuncuları **كنز الدولة** idi; onu, 570 yılında Ṭûd’da, Eyyûb oğlu el-Melik el-Âdil Ebû Bekr öldürdü.
