# كنس (ك-ن-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%86%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Toplanma yeri, kilise demektir

- Harfler: ك - ن - س
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْكُنَّسِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B3/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%83%D9%8F%D9%86%D9%8E%D9%91%D8%B3%D9%90.md) | الْفُعَّلِ | Yerine girenler | 1 | 1 | [81:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B3/ayet/81:16.md) |

## Mücavir kökler — 1 mücavir (1 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Cariye yelkenli sandal demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كنس |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3.md), [كمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%86.md), [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md), [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yüzeyi süpürüp arındırmak ve yuvaya, sığınağa girerek gözden kaybolmak |
| Çekirdek Özet 2 | Yörüngesinde seyreden gök cisimlerinin batış, gizlenme ve çekilme menzillerine girmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Varlıkların hareket döngüsünü tamamlayıp kendi korunaklı merkezlerine rücu etmesi ve alanı temizlemesi |
| Kritik Hata Riski | Âyetteki nitelemeyi yalnızca mekanik bir süpürme eylemine indirgeyerek kozmik çekilme ve gizlenme dinamiğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كن | Bir şeyi örtmek, gizlemek, kabuk veya yuva içine alarak dış etkilerden korumak; [كنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D9%86.md) (örtüp korumak), [كنز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2.md) (değeri saklayıp biriktirmek) ve [كند](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%AF.md) (nimetin üzerini örtüp nankörlük etmek) köklerinde olduğu gibi kapalılık ve muhafaza | س | Çekirdeğin örtme ve saklama anlamına pürüzsüz hareket, yüzeyi sıyırma ve kendi korunağına çekilerek kaybolma hareketi eklenmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Nesneyi veya alanı kavrayıcı bir bükülmeyle sarma ve kuşatma hareketi |
| ن | Filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Hareketin kesintisiz akışı, yuvasına doğru kıvrılarak süzülen yönelim |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Korunaklı bir dayanağa yerleşme, yüzeyi sıyırarak tutunma ve saklanma |
| كنس | Alanı kavrayarak sıyırma ve korunaklı sığınağa çekilme | Yüzeydeki unsurları toplayıp arındıran bir kavrayışla hareket ederek korunaklı ve örtülü bir yuvaya bütünüyle yerleşme hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yerin yüzeyindeki tozu ve çer çöpü sıyırıp süpürmek ile ceylan ve yaban sığırının sıcaktan korunmak üzere çalılık altındaki çukuruna ve yuvasına çekilip gizlenmesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Lebîd b. Rebîa el-Âmirî muallakasında göç eden kabilenin kadınlarının deve mahmillerindeki örtülü korunaklara çekilmesini bu kökle tasvir eder: شاقتك ظعن الحي حين تحملوا / فتكنسوا قطنا تصر خيامها |
| Erken Arapça kullanım | Yaban öküzü ve ceylanın sıcaklığın şiddetinden kaçarak sığındığı ağaç altı oyuklarına Arap dilinde كناس denilmiş, süpürülen döküntülere ise كناسة adı verilmiştir |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, Dîvânü Lebîd.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde كنس kökü iki temel semantik hatta dallanma gösterir. Kuzeybatı Sami dillerinde (Aramice ve İbranice) kök k-n-s biçimiyle esasen «toplamak, bir araya getirmek, derlemek» anlamındadır. İbranicede k-n-s kökünden gelen türevler bir araya toplanmayı, toplanma yerini (örneğin sinagog/toplanma yeri anlamındaki beth kneset / knesset) karşılar; Süryanicede knash fiili «toplamak, cemaat olmak» ve knushta «topluluk, meclis, ibadethane» manasındadır. Arapçada ise kök hem bir alandaki süprüntüyü bir araya toplayıp sıyırma (süpürme) hem de ceylanın çalıların altında kazdığı veya örtündüğü korunaklı oyuğa (kise/sığınağa) büzülüp toplanarak gizlenmesi anlamını muhafaza etmiştir. Arapça kökteki «gizlenme ve örtünme» boyutu, ikili كن çekirdeğinin (örtme, saklama) etkisiyle belirginleşmiş; yüzeyi temizleme ile sığınağa çekilme eylemleri bir toplanma ve arınma hareketi etrafında birleşmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Çift asıllı kök yapısı: Yüzeyi süpürüp açığa çıkarma ve kovuğa girip gizlenme | İbn Fâris kökün birbiriyle irtibatlı iki sahih aslı olduğunu belirtir: Biri yüzeydeki örtüyü sıyırıp atmak, diğeri canlının yuvasına girip gözden kaybolmasıdır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Aramice ve İbranice k-n-s kökü | Bu dillerde kök asli olarak «toplamak, biriktirmek, bir araya getirmek» manasındadır; ibadethane ve meclis isimleri bu kökten türer | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami dilleri sahası dışında düzenli ses denkliği gösteren doğrudan Afro-Asyatik bağ tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كنس | Anlamlı | Süpürmek ve yuvaya çekilmek | Yüzeyi süprüntüden temizlemek; ceylanın sığınağına girip gizlenmesi; yıldızların batması | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [كسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%86.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kur'an'da geçmez |
| [نكس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B3.md) | Anlamlı | Baş aşağı çevirmek | Bir nesneyi tersine döndürmek, başını öne eğmek, geriletmek ve devirmek | Zıt yönelimli hareket; Kur'an'da geçer |
| [نسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%83.md) | Anlamlı | İbadet etmek, kurban kesmek | Özveriyle arınmak, dini ritüellere bağlanmak ve temizlenmek | Arınma boyutuyla ortak; Kur'an'da geçer |
| [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Anlamlı | Durulmak, yerleşmek, yatışmak | Hareketin durması, sükûnet bulmak, meskene yerleşip barınmak | Barınma ve sığınma boyutuyla anlamsal akraba; Kur'an'da geçer |
| [سنك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%83.md) | Anlamlı | Yaşlanmak, kokusu değişmek | İbn Düreyd ve bazı lügatçilerce sınırlı kabile lehçelerinde zikredilmiş nadir kullanımdır | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كنس | Merkez | Süpürme, gizlenme, yuvaya çekilme | Hareket hâlindeyken kendi menziline, sığınağına veya perdesine bütünüyle çekilerek gözden kaybolma | Mekanı temizleme ve gök cisminin batış menziline girmesi |
| [خنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%86%D8%B3.md) | Komşu | Geri çekilme, saklanma, büzülme | Bir engelle veya itici güçle geriye doğru kaçıp sinmeyi ifade eder; كنس ise doğal sığınağına düzenli intikaldir | Kur'an'da aynı bağlamda birbirini tamamlar |
| [كمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D9%86.md) | Komşu | Pusuya yatma, gizlenme | Bir hedefe yönelik olarak fark edilmemek üzere sessizce saklanma durumudur | Sığınaktan ziyade taktiksel gizlilik taşır |
| [ستر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AA%D8%B1.md) | Komşu | Örtme, perdeleme | Araya harici bir örtü veya perde koyarak gizlemeyi anlatır | كنس bizzat yuvanın içine büzülüp girmektir |
| [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Komşu | Hareketsiz kalma, barınma | Bir mekanda sabitlenip hareketin kesilmesidir; كنس sürecin akıştan çekilişe evrilmesini vurgular | Yerleşme ve huzur bulma boyutu baskındır |
| [برز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B2.md) | Zıt | Açığa çıkma, meydana atılma | Gizlendiği yerden bütünüyle dışarı fırlayıp herkesin görebileceği açık alana çıkma | Gizlenmenin ve örtünmenin tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كنس | Süpürmek, yuvaya çekilmek | Hem yüzeyden birikintiyi sıyırıp toplamak hem de canlının kendi özel kovuğuna girip gizlenmesi | Kesin |
| Latince | Verrere; Recedere | Süpürmek; geri çekilmek | Verrere yüzeyi sıyırarak temizlemeyi, recedere ise güvenli bir sığınağa veya geriye çekilmeyi verir | Güçlü |
| İngilizce | To sweep; to occult / retreat into shelter | Süpürmek; yuvaya çekilmek, örtülmek | To sweep temizleme ve tarama hareketini; astronomik bağlamda occultation veya retreat ise menzilde kaybolmayı karşılar | Güçlü |
| Almanca | Fegen, kehren; sich verbergen | Süpürmek; kovuğuna çekilip gizlenmek | Kehren yüzeyi süpürme eylemini; sich verkriechen veya sich verbergen hayvanın ve cismin yuvasına çekilmesini anlatır | Güçlü |
| Fransızca | Balayer; se terrer, disparaître | Süpürmek; inine çekilmek, kaybolmak | Balayer mekanik süpürmeyi; se terrer canlının inine sığınmasını, disparaître ise ufukta batıp gizlenmeyi ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisān al-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْكُنَّسِ | Gündüz kaybolan, menzillerine ve burçlarına girerek gözden yiten yıldızlar / gezegenler | Kozmolojik kasem bağlamında akıp giden ve batış yerlerinde gizlenen gök cisimleri; Takvîr [81:16](https://lisan.digital/tr/ayet/81:16.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kozmolojik nizam ve vahyin güvenilirliği | Gök cisimlerinin dakik yörüngelerinde akıp sonra gizlenmelerinin ilahi kudrete ve yaratılış düzenine delaleti | Sistematik intizam ve ilahi kudret |
| Fıkıh | İbadethane ve çevre temizliği | Cami ve mescitlerin süpürülüp temizlenmesi ile gayrimüslim mabetlerinin (kenîse) hukuki statüsü | Temizlik ve mekan tahsisi |
| Tefsir | Takvîr Suresi'ndeki kasem lafızları | Âyetteki nitelemenin beş seyyare yıldıza mı (Zuhal, Müşteri, Merih, Zühre, Utarid) yoksa ceylan ve yaban sığırlarına mı ait olduğu tartışması | Yörüngede batma ve yuvaya çekilme |
| Hadis | Mescitlerin süpürülmesi ve fitne tasvirleri | Mescidi süpüren kimselerin fazileti ve fitnelerin kalpleri süpürüp temizleme yahut istila etmesi tasvirleri | Arındırma ve içine çekilme |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrata dönüş ve mabet | Mabedin arındırılması ve tefekkür inzivası | Kirliliklerden arınarak korunaklı bir sığınağa çekilmek | Dini hayat, zihni bâtıl süprüntülerden temizleyip ilahi sığınağa yönelmeyi gerektirir | Güçlü |
| İlmi | Astronomi ve döngüsel hareket | Yörünge batımı ve ufuk arkası gizleniş | Gözlem alanından periyodik olarak çekilme | Bilimsel düzlemde cisimlerin yörüngelerini süpürürcesine tarayıp ardından görünmezlik evresine geçişini açıklar | Kesin |
| Siyasi | Kurumsal temizlik ve savunma | Liyakatsiz unsurların tasfiyesi ve stratejik geri çekilme | Kamusal alanı arındırmak ve güvenli hatta toplanmak | Yönetimde süprüntüleşmiş yapıların süpürülmesi ve kriz anında devletin tahkim edilmiş sığınağa çekilmesi | Muhtemel |
| İktisadi | Pazar denetimi ve rezerv oluşturma | Piyasayı atıl unsurlardan temizleme ve tasarruf sığınağı | Kötü varlıkların tasfiyesi ve güvenli limana iltica | İktisadi yapının kriz üreten döküntülerden arındırılması ve sermayenin korunaklı fonlara çekilmesi | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yörünge süpürme ve faz sönümlenmesi (Kepler alanı / Periyodik gizlenme) | Gök mekaniğinde bir gezegenin yörüngesinde alan süpürmesi (Kepler kanunu) ve ışık kaynağının gözlemcinin görüş açısından arkaya geçerek örtülmesi (okültasyon) olgusu | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal geri çekilme ve alan arındırması (Kurumsal hijyen / İnziva) | Toplumların veya bireylerin kriz evrelerinde kamusal meydandan mahrem ve korunaklı alanlara çekilerek içsel tahkimat yapması ve alanı kirlilikten temizlemesi | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü sadece mekanik ev temizliğine (çöp süpürmek) veya yalnızca kilise kelimesinin kökenine indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kozmik varlıkların hareket, ışıma ve ardından kendi korunaklı merkezlerine, yuvalarına çekilerek görünmez olma döngüsünü kuşatması |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyette geçen yeminin azametini sıradan bir temizlik eylemi sanmak ve Kur'an'ın semavi cisimlerin yörünge hareketine yaptığı yüksek atfı ıskalamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın varlık ve kozmoloji tasavvurunda cisimlerin yalnızca görünür hareketlerini değil, kayboluş ve gizleniş menzillerini de bir kanuna bağlı kıldığını gösterdiği için önemlidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Kozmik yeminlerin, gök mekaniğinin ve nübüvvetin kaynağının ulviliğini bildiren Mekkî surelerin (özellikle Takvîr Suresi) anlaşılmasında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yıldızların ve gezegenlerin başıboş aktığı veya tesadüfen kaybolduğu zannını düzeltir; onların belirli menzillere sığınan canlılar gibi dakik bir yuvaya çekildiklerini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yüzeyi süprüntüden arındırmak, yerdeki tozu sıyırmak ve ceylanın sıcaktan sakınmak için çalılık altındaki oyuğuna çekilip gizlenmesi.
- Soyut anlam: Bir varlığın faaliyet alanını tarayıp arındırdıktan sonra kendi sükûnet, muhafaza ve gizlilik merkezine çekilerek gözden yitmesi.
- Sistematik karşılık: Dinamik sistemlerdeki çevrimsel hareketin görünürlükten gizliliğe, yayılmadan toplanmaya geçiş fazı; kozmolojik ve toplumsal arınma mekanizması.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \int_{\Omega} \nabla \cdot v \, d\Omega \quad \longrightarrow \quad \lim_{t \to T} X(t) \in K$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\Omega$ taranan veya süpürülen uzay alanını, $v$ akış ve süpürme vektörünü, $S(t)$ bu yüzeyin süprüntülerden arındırılma eylemini temsil eder. Sağ taraftaki limit ifadesi ise $X(t)$ hareketlisinin (yıldız veya canlı) zaman $T$'ye ulaştığında açık alandan $K$ ile simgelenen örtülü korunağa ve sığınağa (kise/yuvaya) intikal ederek gizlenme durumunu formüle eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%86%D8%B3/occurrences?meal=IK

### [Tekvir 81:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B3/ayet/81:16.md) — الْكُنَّسِ

الْجَوَارِ الْكُنَّسِ

Meal (IK): Akıp akıp yuvalarına girenlere;

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Toplanma yeri, kilise demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والسين والنون معهما
ك ن س، س ك ن، ن ك س، ن س ك مستعملات كنس: الكَنْسُ: كسح القمام عن وجه الأرض. والكُناسَةُ: ملقاها.
والكِناسُ: مولج للوحش من البقر يستكن فيه من الحر والصر، ثم يذهب إذا أمسى، فإذا صار مألفاً فهو تولجه، وكَنَسَتْ، وتكنّست: دخلته، وقوله:
شاقتك ظعن الحي حين تحملوا		فتكنّسوا قطناً تصير خيامهـا
أي: دخلوا في هوادج جللت بثياب القطن.
وقوله جل ذكره: "الجوار الكُنَّس": النجوم التي تستمر في مجاريها. وتكنِس في مخاويها، أي: مغايبها ومساقطها. خوت النجوم خياً، لكل نجم خوي يقف فيه، ويستدير، ثم ينصرف راجعاً، فكنوسه مقامه في خويه. وخنوسه أن يخنس بالنهار فلا يرى. ويقال: أراد بالجواري الكُنَّس: الظباء والوحش ... وفرس مكنوسة، أي: ملساء جرداء من الشعر.
والكَنِيسُ: ضرب من النبات.
سكن: السُّكونُ: ذهاب الحركة. سكن، أي: سكت ... سكنت الريح، وسكن المطر، وسكن الغضب.
والسَّكَنُ: المنزل، وهو المَسْكَنُ أيضاً. والسَّكَنُ: سكونُ البيت من غير ملك إما بكراء وإما غير ذلك.
والسَّكْنَ: السكان.
والسُّكْنَى: إنزالك إنساناً منزلاً بلا كراء.
والسَّكْنُ، جزم: العيال، وهم أهل البيت، قال سلامة بن جندل:
ليس بأسفى ولا أقنى ولا سغـل		يسقى دواء قفي السَّكْنِ مربوب
والسَّكينةُ: الوداعة والوقار تقول: هو وديع وقور ساكن.
وسَكينةُ بني إسرائيل: ما في التابوت من مواريث الأنبياء، وكان فيه عصا موسى، وعمامة هارون الصفراء، ورضاض اللوحين اللذين رفعا، جعله الله لهم سكينةً، لا يفرون عنه أبداً، وتطمئن قلوبهم إليه، هذا قول الحسن. وقال مقاتل: كان فيه رأس كرأس الهرة، إذا صاح كان الظفر لبني إسرائيل.
والمَسْكَنةُ: مصدرُ فعل المِسْكِين، والمسكين: مفعيل بمنزلة المِنْطيق وأشباهه إلا أنهم اشتقوا منه فعلا فقالوا: تَمَسْكَنَ، ولا يقولون: مَسْكَنَ.
وأَسْكَنَهُ الله، وأَسْكَنَ جَوْفه، أي: جعله مِسْكيناً.
والسُّكّانُ: ذنب السفينة الذي به تعدل.
والسِّكِّينُ: المدية، يذكر ويؤنث، ويجمع على السَّكاكين، ومتخذه: السَّكّانُ.
نكس: نكَسْتُه أنْكُسُه نكْساً: قلبته.
وولاد منكوس، أن تخرج رجله قبل رأسه.
والنُّكْوُس: العود في المرض، نُكِسَ في مرضه نُكْساً.
والنِّكْسُ من القوم: المقصر عن غاية النجدة والكرم، والجميع الأَنْكاس. وإذا لم يلحق الفرس بالخيل قيل: نَكَّسَ. قال:
إذا نكَّس الكاذب المحمر
نسك: النُّسْكُ: العبادة. نَسَكَ يَنْسُكُ نَسْكاً فهو ناسِكٌ.
والنُّسْكُ: الذبيحة، تقول: من فعل كذا فعليه نُسْك، أي: دم يهريقه، وقوله عز وجل: "أو نُسُك" يعني: أو دم. واسم تلك الذبيحة: نسيكة.
المَنْسِكُ: الموضع الذي فيه النسائك.
والمَنْسَك: النَّسْك نفسه.

##### Türkçe

**الكاف** ve **السين** ve **النون** onlarla birlikte

ك ن س، س ك ن، ن ك س، ن س ك kullanımdadırlar.

**كنس**: **الكَنْسُ**: yerin yüzünden süprüntüleri süpürmek. **والكُناسَةُ**: onun atıldığı yer.

**والكِناسُ**: sığırdan olan vahşî hayvan için bir sığınak/kovuk; onda sıcaktan ve soğuktan gizlenir; sonra akşam olunca gider; artık ünsiyet yeri olunca o, onun girdiği yeridir. **وكَنَسَتْ** ve **تكنّست**: ona girdi. Ve onun sözü:

شاقتك ظعن الحي حين تحملوا		فتكنّسوا قطناً تصير خيامهـا

Yani: pamuk kumaşlarla örtülmüş hevdec’lerin içine girdiler.

Ve (Allah) yüce zikriyle olan sözü: "**الجوار الكُنَّس**": yollarında devam eden yıldızlar. Ve **تكنِس** kendi oyuklarında; yani: kendi batış yerlerinde ve düşüş yerlerinde. Yıldızlar bir “خَيّ” ile “خَوَتَ”; her yıldız için, içinde durduğu ve dönüp dolaştığı, sonra geri dönerek ayrıldığı bir “خَوِي” vardır; onun **كنوسه**’u, kendi “خَوِي”sindeki duruşudur. Ve onun **خنوسه**’u, gündüzün gizlenmesi de görülmemesidir. Ve denilir ki: **الجواري الكُنَّس** ile murad etti: ceylanlar ve vahşî hayvanlar... Ve **فرس مكنوسة**: yani, kılsız, düz, tüysüz.

**والكَنِيسُ**: bitkiden bir tür.

**سكن**: **السُّكونُ**: hareketin gitmesi. **سكن**: yani sustu... rüzgâr durdu, yağmur durdu, öfke durdu.

**والسَّكَنُ**: ev; o, **المَسْكَنُ** da olur. **والسَّكَنُ**: mülkiyet olmaksızın evde oturuş; ya kira ile ya da başka bir şeyle.

**والسَّكْنَ**: sakinler.

**والسُّكْنَى**: bir kimseyi kira olmaksızın bir eve yerleştirmen.

**والسَّكْنُ** (cezm ile): aile; onlar ev halkıdır. Selâme b. Cendel dedi ki:

ليس بأسفى ولا أقنى ولا سغـل		يسقى دواء قفي السَّكْنِ مربوب

**والسَّكينةُ**: yumuşak huyluluk ve vakar; dersin ki: o, yumuşak huylu, vakarlı, sakin.

Ve Benî İsrâîl’in **سَكينةُ**’si: sandıkta peygamberlerin miraslarından olan şeydir; onda Mûsâ’nın asası, Hârûn’un sarı sarığı ve kaldırılmış iki levhanın kırıntıları vardı; Allah onu onlar için bir **سكينةً** kıldı; ondan asla kaçmazlar ve kalpleri ona yatışır; bu, Hasan’ın sözüdür. Mukâtil dedi ki: onda, kedi başı gibi bir baş vardı; bağırdığı zaman zafer Benî İsrâîl’in olurdu.

**والمَسْكَنةُ**: **المِسْكِين** fiilinin masdarıdır; ve **المسكين**: **مفعيل** veznindedir; **المِنْطيق** ve benzerleri menzilesinde; ancak ondan bir fiil türettiler de “**تَمَسْكَنَ**” dediler; “**مَسْكَنَ**” demezler.

Allah onu **أَسْكَنَهُ**; ve **أَسْكَنَ جَوْفه**: yani onu **مِسْكيناً** kıldı.

**والسُّكّانُ**: geminin, onunla doğrultulduğu dümeni.

**والسِّكِّينُ**: bıçak; müzekker de müennes de olur; **السَّكاكين** üzerine cem olunur; onu yapan: **السَّكّانُ**.

**نكس**: **نَكَسْتُه** **أنْكُسُه** **نكْساً**: onu ters çevirdim.

Ve **ولاد منكوس**: başından önce ayağının çıkmasıdır.

**والنُّكْوُس**: hastalıkta geri dönüş; hastalığında **نُكِسَ** **نُكْساً**.

**والنِّكْسُ** kavimden: yiğitlik ve cömertliğin son haddinden geri kalan; çoğulu **الأَنْكاس**. Ve at, atlara yetişmediği zaman “**نَكَّسَ**” denir. Dedi ki:

إذا نكَّس الكاذب المحمر

**نسك**: **النُّسْكُ**: ibadet. **نَسَكَ** **يَنْسُكُ** **نَسْكاً**; o hâlde o, **ناسِكٌ**tir.

**والنُّسْكُ**: kurban; dersin ki: kim şunu yaparsa onun üzerine **نُسْك** vardır; yani dökeceği bir kan. Ve Aziz ve Celîl’in sözü: "**أو نُسُك**" yani: yahut kan. O kurbanın adı: **نسيكة**.

**المَنْسِكُ**: içinde **النسائك** bulunan yer.

**والمَنْسَك**: **النَّسْك**’ün kendisi.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكانِسُ: الظبيُ يدخل في كِناسِهِ، وهو موضعه في الشجر يَكتَنُّ فيه ويستتر. وقد كنَسَ الظبيُ يَكْنِسُ بالكسر. وتَكَنَّسَ مثله. وكَنَسْتُ البيت أكْنُسُهُ بالضم كَنْساً. والمِكْنَسَةُ: ما يُكْنَسُ به. والكُناسَةُ: القمامة. والكَنيسةُ للنصارى. والكُنَّسُ: الكواكبُ. قال أبو عبيدة: لأنها تَكْنِسُ في المغيب، أي تستتر. ويقال هي الخُنَّسُ السيَّارة.

##### Türkçe

**الكانِسُ**: ceylandır; **كِناسِهِ**’ne girer; o, ağaçtaki yeridir; onda **يَكتَنُّ** olur ve gizlenir. Ve ceylan **كنَسَ** eder; **يَكْنِسُ** (kesre ile). Ve **تَكَنَّسَ** da onun gibidir. Ve ben evi **كَنَسْتُ**; onu **أكْنُسُ** (damme ile), **كَنْساً**. Ve **المِكْنَسَةُ**: kendisiyle süpürülen şey. Ve **الكُناسَةُ**: çöp. Ve **الكَنيسةُ** Hristiyanlar içindir (kilise). Ve **الكُنَّسُ**: yıldızlardır. Ebû Ubeyde dedi: çünkü onlar batışta **تَكْنِسُ** ederler; yani gizlenirler. Ve denilir ki: onlar, seyyare olan **الخُنَّسُ**’tur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك س ن
كنس ، سكن ، نسك ، نكس ، سنك : ( مستعملة ) .
سنك : أهمله الليث : ورَوى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنّه قال : السُّنُكُ : المَحَاجُّ اللَّيِّنة ، ولم أسمعه لغيرِه ؟ .
كنس : قال الليث : الكَنْسُ : كَسْحُ القُمامِ عن وجه الأرض ، والكُنَاسةُ : مُلْقاها ، والكِناسُ : مَوْلِجٌ للوحْش من البقر تَسكنُ فيه من الحرِّ .
يقال : كنَسَتِ الظِّبَاءُ ، وتَكَنَّسُوا . وقال
لبيد :
شَاقَتْكَ ظُعْنُ الحيِّ حين تحمَّلوا
فتَكنَّسُوا قُطُنْاً تَصِرُّ خِيَامُها
أي دخلوا هَوادِجَ جُلِّلَتْ بثياب قُطْنِ .
وقال الله : ( ( أَحْضَرَتْ فَلاَ أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ ( ) بِالْخُنَّسِ الْجَوَارِ الْكُنَّسِ ) ( التكوير : 15 ، 16 ) .
قال الزجاج : الكُنَّسُ : النجومُ تَطْلُعُ جاريةً ، وكُنوُسها : أن تَغِيب في مغاربها التي تغيبُ فيها .
قال وقيل : الكُنَّسُ : الظِّبَاءُ والبقرُ تَكنِسُ أي تدخل في كُنُسِها إِذا اشتدَّ الحرُّ . قالوا : والكُنّسُ : جمعُ كانِسٍ وكانسةٍ .
وقال الفرّاءُ في الخُنّسِ والكُنَّسِ : هي النُّجوم الخمسة تَخنِسُ في مجراها وتَرجِع ، وتَكنِس : تَسْتَتِر كما تَكنِس الظِّباءُ في المَغارِ ، وهو الكِنَاسُ ، والنُّجوم الخمسة : بَهْرَامُ ، وزُحَلُ ، وعُطارِدُ ، والزُّهَرَةُ ، والمُشْتَرِي .
وقال الليث : هي النجومُ التي تَسْتسِرُّ في مجاريها فتَجري وتَكنِسُ في مجاريها فيَتحَوَّى لكلِّ نَجم حَوِيٌّ يقف فيه ويستدير ثم ينصرفُ راجعاً ، فكُنوسُه : مُقامُه في حَوِيِّهِ ، وخُنوسُه : أن يَخنسَ بالنهار فلا يُرَى .
ويقال : فِرْسِنٌ مكْنوسةٌ ، وهي الملساءُ الجرداءُ من الشَّعر . ( قُلت ) : الفِرْسِنُ المَكنوسة : المَلساء الباطنِ ، تُشبِّهها العرب بالمرايا لِمَلاستِها .
وكنيسَةُ اليهودِ ، وجمعها كَناَئسُ ، وهي مُعرَّبةٌ .
والمِكْنَسة جمعها : مكانسُ ، ومكانسُ الظِّبَاءِ واحدها مَكْنِسُ .
سكن : قال الليث : السَّكْنُ : السُّكَّان ، والسُّكْنُ : أن تُسْكِنَ إِنساناً منزلاً بلا كِرا . قال والسَّكْن : العيالُ ، وأهلُ البيت ، الواحد : ساكنٌ .
( الحرَّانيُّ ، عن ابن السكت ) : السَّكْنُ : أهلُ الدَّار . وقال سلامةُ بن جَندل :
يُسْقَى دَوَاءَ قَفِيِّ السَّكْنِ مَرْبوبِ
قال والسَّكَنُ : ما سَكَنْتَ إِليه .
والسَّكَن : النار . وأنشد :
أقامَها بِسَكَنٍ وأَدْهان
يعني قناةً ثقفها بالنار والدُّهْن . وأنشد :
ألجأني الليل وريح بلّه
إلى سواد إبل وثلَّه
وسَكَنٍ توقَد في مِظَلّهْ
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : الأَسْكان : الأقْوات ، واحِدها : سُكْنٌ .
وقال غيره : قيل للقوتِ : سُكْنٌ لأنَّ المكان به يُسْكَن . وهذا كما يقال : نُزُلُ العَسكر لإِرزاقهم المُقدَّرة لهم إِذا أُنزِلوا منزلاً .
ويقال : مَرْعًى مُسْكِنٌ إِذا كان كثيراً لا
يُخرج إلى الظّعْن عنه ، وكذلك مَرْعًى مُرْبِعٌ ومُنْزِلٌ .
وسُكْنَى المرأة : المَسكَن الذي يُسْكِنها الزَّوجُ إيَّاه .
تقول : لكَ داري هذه سُكْنَى إِذا أَعارَه مَسكناً يَسكنه .
وتقول : سَكنَ الشيءُ يَسكُنُ سكوناً إِذا ذهبَت حركتُه ، وسكنَ في معنى سكتَ ، وسكنتِ الرِّيح ، وسكنَ المطر ، وسكن الغضب .
وقال الله جل وعزّ : ( وَلَهُ مَا سَكَنَ فِى الَّيْلِ وَالنَّهَارِ ) ( الأنعام : 13 ) .
وقال ابن الأعرابي : معناه وله ما حَلَّ في الليل والنهار .
وقال الزَّجَّاجُ : هذه الآيات اْحتِجَاجٌ على المُشْرِكِين ، لأنهم لم ينكروا أنَّ ما استقرَّ في الليل والنهار للَّهِ أي هو خالقُه ومُدَبِّرُه ، فالذي هو كذلك قادرٌ عَلَى إِحياء الموتى .
قال أحمد بن يَحيى في قوله : ( وَلَهُ مَا سَكَنَ فِى الَّيْلِ وَالنَّهَارِ ) ( الأنعام : 13 ) : إنما الساكن من الناس والبهائم خاصَّةً .
قال : وسَكَنَ : هَدَأَ بعد تحرُّكٍ ، وإنما معناه والله أعلم الخَلْق .
وقوله : ( أَن يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ ) ( البقرة : 248 ) .
قال الزَّجَّاج معناه : فيه ما تسكنون به إِذا أتاكم .
وقيل في التفسير : إِنَّ السكينة لها رأسٌ كرأسِ الهِرِّ مِن زَبَرْجَدٍ وياقوتٍ ، ولها جَناحان .
وقال الليث : قال الحَسَن : جعَل الله لهم في التابوت سكِينةً لا يَفرُّون عنه أبداً وتطمئنُّ قلوبهم إِليه .
وقال مقاتلٌ : كان فيه رأسٌ كرأس الهرّةِ إِذا صاح كان الظّفَرُ لبني إسرائيل .
والمِسِكين قد مرّ تفسيره في باب الفقير وهو مِفْعِيلٌ من السكون مِثل المنطيق من المنطق .
وقال الليث : المَسكَنَة : مصدر فعل المِسكين ، وإِذا اشْتَقُّوا منه فعلاً قالوا : تَمَسْكنَ الرجل أيْ صار مِسكيناً .
ويقال : أَسْكنُه الله ، وأَسْكَنَ جَوْفَهُ أي جَعلهُ مِسكيناً .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أَسْكنَ الرَّجلُ وسَكَنَ إِذا كانَ مِسكيناً ، ولقد أَسْكنَ .
وقال غيره : تَمَسْكَنَ إِذا خَضَعَ لله ، وهي المَسْكنةُ لِلذّلَّةِ .
قال : وهو قول ابن السكيت ، والمِسْكينُ أَسْوَأُ حالاً من الفَقير .
قال ابن الأنباري قال يونس : الفَقيرُ : الذي له بعض ما يُقيمُه .
قال : وروي عن الأصمعي أنه قال : المِسْكينُ أَحسنُ حَالاً من الفقير ، قال وإليه ذهبَ أحمد بن عبيد ، قال : وهو القول الصحيحُ عندنا ، لأن الله تعالى قال : ( أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ ) ( الكهف : 79 ) فأَخبرَ أنهم مَساكينُ وأن لهم سَفينةً تساوي جُمْلةً .
وقال : ( لِلْفُقَرَآءِ الَّذِينَ أُحصِرُواْ فِى سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِى الاَرْضِ ( الآيةَ إلى قولهِ ) إِلْحَافًا ) ( البقرة : 273 ) . فهذه الحال التي أَخبَرَ بها عن الفقراء هي دونَ الحالِ التي أَخبَرَ بها عن المسَاكينِ .
وفي الحديث عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال لِلْمصَلِّي : ( تَبْأَس وتَمَسْكنُ وتقنع يديك ) قوله تَمَسْكنُ أي تَذِلُّ وتخضعُ .
قال القُتيبيُّ : أَصْلُ الحَرْفِ : السُّكونُ ، والمَسْكَنةُ : مَفعلةٌ منه ، وكان القياس تُسَكَّنَ كما يقال : تَشَجَّعَ وتحلَّمَ ، إِلا أَنه جَاءَ في هذا الحَرْفِ تَمَفْعَلَ ، ومثله : تَمدْرَعَ من المِدْرَعَةِ ، وأَصلُهُ : تَدَرَّعَ .
وقال سِيبَوَيْهِ : كلُّ مِيمٍ كانتْ في أَوَّلِ حَرْفٍ فهي مَزيدةٌ إِلاَّ مِيمَ مِعْزَى ، وَمِيمَ مَعَدَ ، تقول : تَمَعْدَدَ ، وميمَ مَنْجَنِيق وَمِيمَ مَأْجَجٍ ، ومِيمَ مَهْدَدَ .
( قلت ) : وهذا فيما جاءَ عَلَى مَفْعَلٍ أَو مِفْعَلِ أَو مِفْعِيل ، فأَمَّا ما جاءَ عَلَى بنَاءِ فَعْلٍ أَو فِعَالٍ فالميمُ تكونُ أَصْلِيَّةً مثل المَهْدِ والمِهَادِ والمَرْدِ وَما أَشْبَهَهُ .
سلمة عن الفراء من العرب من يقول : أنزل الله عليهم السِّكِّينة للسَّكِينةِ .
قال : وحكى الكسائي عن بعض بني أسد المَسْكِينُ بفتح الميم للمِسكِين .
وقول الله تعالى : ( فَمَا اسْتَكَانُواْ لِرَبِّهِمْ ) ( المؤمنون : 76 ) أي فما خضعوا ، كان في الأصل ( فما اسْتَكَنُوا ) فمدت فتحة الكاف بألف كقوله :
لها مَتْنَتَانِ خَظَاتَا ، أراد : خَظَتَا .
فمد فتحة الظاء بألف .
يقال : سَكَنَ ، وأَسْكن ، واسْتَكن وتمسكن ، واستكان أي خضع وذل . وقال :
يَنْبَاعُ من ذِفْرَى غَضُوبٍ
أي يَنْبَع فمُدَّت فتحة الباء بألف .
وقال الزجاج : في قوله تعالى : ( وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَوَاتَكَ سَكَنٌ لَّهُمْ ) ( التوبة : 103 ) أي يَسْكُنونَ بها .
وقال أبو عبيد : الخَيْزُرَانة : السُّكّانُ ، وهو الكَوْثَلُ أيضاً .
وقال أبو عمرو : الخَدْفُ : السُّكّانُ ، وهو الكوثَلُ أيضاً .
وقال الليث : السُّكّانُ : ذَنَبُ السَّفينَةِ الذي به تُعدَلُ ، وقال طَرَفة :
كَسُكَّانِ بُوصِيَ بدجْلَةَ مُصْعِدِ
قال : وسُكّان السفينة : عربي ، سمى سكاناً لأنها تسكن به عن الحركة والاضطراب .
قال : والسِّكِّينُ تُؤَنَّثُ وتُذكَّرُ ، ومُتّخِذُ السكّين يقالُ له : سَكّانٌ وسَكاكِينيّ .
قال ابن دريد : السكين : فِعِّيل من ذبحت الشيء حتى سكَن اضطرابه .
قال الأزهري : سمي سكيناً لأنها تُسكِّن الذبيحة أي تسكنها بالموت ، وكل شيء مات فقد سَكَن ، ومثله غِرِّيد للمغني لتغريده بالصوت ، ورجل شِمِّير لتشميره إذا جد في الأمر وانكمش .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) التَّسْكينُ :
تَقويمُ الصَّعْدَةِ بالسِّكَنِ وهو النَّارُ ، والتَّسكِينُ : أنْ يَدُومَ الرَّجلُ عَلَى رُكُوبِ السُّكَينِ وهو الحمارُ الخفيفُ السَّريعُ ، والأتانُ إذا كانت كذلك : سُكَيْنَة ، وبه سُمّيَتِ الجاريةُ الخفيفةُ الرُّوحِ سُكيْنَةَ .
قال : والسُّكَيْنَةُ أَيضاً : البَقَّةُ التي دخلت في أَنْفِ نُمْرودَ الخاطِىء فأَكلَتْ دِماغَهُ .
( أبو عبيد عن الفراء ) : الناسُ على سَكِنَاتِهم ونزلاتهم ورَباعتهمْ ورَبعاتهم ، يعني عَلى اسْتِقَامتهمْ .
وقال ابن بُزُرْجَ : الناسُ عَلَى سَكِناتهمْ ، وقالوا : تركْنا الناس على مَصاَباتهم . على طبقاتهم ومَنازلهم .
وقال غيره : سُكّانُ الدَّارِ هُمُ الجنُّ المقيُمونَ بها ، وكان الرجلُ إِذا اطَّرَفَ دَاراً ذَبحَ فيها ذبيحَةً يَتَّقِي بها أَذى الجِنِّ فنهَى النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) عن ذَبائح الجنّ .
وفي حديث قَيْلةَ أنّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال لها : ( يا مِسكِينَة عليكِ السكِينَةَ ) أرَادَ عليكِ الوَقارَ والوَداعة والأَمْنَ ، يقال : رجلٌ وَدِيعٌ أَي سَاكِنٌ هادِىءٌ ويقال لِلْموضِعِ الذي تسكُنُهُ : مَسكَنٌ .
ومَسْكِنٌ : مَوضعٌ بعيْنهِ .
والسَّكُونُ : قبيلةٌ باليمن .
وأَمَّا المُسْكانُ بمعنى العَرَبُون فهو فُعلانٌ ، والميمُ أَصليّة ، وجَمعُه : المساكِينُ ، قاله ابن الأعرابي .
نكس : قال الليث : النَّكْسُ : قلبُكَ شيئاً عَلَى رأْسِهِ تَنْكُسهُ ، والولدُ المنْكُوسُ : أَن يخرجَ رِجْلاهُ قبل رأسِه .
والنُّكْسُ : العَودُ في المرَض .
يقال : نُكِسَ في مَرَضهِ نُكْساً .
والنِّكْس من القوم : المُقصِّرُ عن غايةِ النّجدةِ والكرمِ ، والجميعُ : الأنْكاسُ . وإِذا لم يَلْحق الفرَسُ بالخيل السوابق قيلَ : نَكَّس .
وأنشد :
إِذا نَكسَ الكاذِبُ المحْمَرُ
قال أبو بكر : نُكِس المريضُ معناه قد
عاودته العلةُ .
يقال : نَكَسْت الخِضابَ إِذا أَعَدْتَ عليه مرَّة بعد مرة ، وأنشد :
كالوَشْم رُجّع في اليَدِ المنكوس
وفي الحديث : أنه قيل لابن مسعودٍ : إن فُلاناً يقرأُ القرآن مَنْكُوساً ، قال : ذاك منكوسُ القْلبِ .
قال أبو عبيد : يَتَأَوَّله كثيرٌ من الناس أنه أَن يبدأَ الرَّجلُ من آخر السُّورَةِ فيقرأَها إلى أوَّلها . قال : وهذا شيءٌ ما أَحسِبُ أَحداً يطيقُه ، ولا كان هذا في زمن عبد الله ولا أعرفه . ولكن وَجهه عِندي أن يبدأ من آخر القرآن من المعوذتين ثم يرتفع إلى البقرة كنحو مما يتعلم الصبيان في الكُتّابِ ، لأن السُّنة خلاف هذا ، يُعلم ذلك بالحديث الذي يحدِّثه عثمان عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه كان إِذا أُنزلت عليه السورة أو الآية قال : ضعوها في الموضع الذي يُذكر كذا وكذا ) ألا ترى أن التأليف الآن في هذا الحديث من رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ثم كُتبت المصاحف على هذا . قال : وإنما جاءت الرُّخصة في تعلم الصبيِّ والعجميِّ مِنَ المُفَصَّل لصعوبة السُّوَر الطوال عليهما . فأما مَن قرأ القرآن وحفِظه ثم تعمّد أن يقرأه مِنْ آخره إلى أوله فهذا النَّكْسُ المنهي عنه ، وإِذا كرِهنا هذا فنحن للنَّكْسِ مِن آخر السورةِ إلى أولها أشدُّ كراهةً ، إن كان ذلك يكون .
وقال شمر : النَّكْسُ في أشياء . ومعناه يَرْجع إلى قلبِ الشيء وردِّه وجعلِ أعلاه أسفلَه ، ومقدَّمِه مؤخَّرَه .
وقال ابن شميل : نكَسْتُ فلاناً في ذلك الأمر أي رَدَدتُه فيه بعدما خرج منه .
وقال شمر : النُّكَاسُ : عوْدُ المريض في مرضه بعد إِفراقِه . وقال أمية بن أبي عائذٍ الهذلي :
خَيَالٌ لِزَيْنَبَ قَدْ هَاجَ لي
نُكاساً مِنَ الحُبِّ بَعْدَ انَدِمَالِ
قال الفراء في قوله تعالى : ( ثُمَّ نُكِسُواْ عَلَى رُءُوسِهِمْ ( يقول : رجعوا عما عرفوا من الحجة لإبراهيم عليه السلام .
وقال الله تعالى : ( وَلاَ يَرْجِعُونَ وَمَن نّعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِى الْخَلْقِ أَفَلاَ يَعْقِلُونَ ) ( يس : 68 ) .
قال أبو إِسحاق : معناه : مَن أطلْنا عُمْرَه نكَّسْنا خلقه ، فصار بدلُ القوة الضعفَ وبدلُ الشباب الهرمَ .
وقال الفراء : قرأَ عاصمٌ وحمزة : ( نُنَكِّسْه في الخَلْقِ وقرأ أهل المدينة : نَنْكُسْهُ بالتخفيف . وقال قتادة : هو الهرمُ .
وقال شمر : يقال : نكَّسَ الرجلُ إِذا ضَعُف وعجز .
وأنشدني ابن الأعرابي في الانتكاس :
وَلَمْ يَنْتَكِسْ يَوْماً فَيُظْلِمَ وجْهُهُ
لِيمَرَضَ عَجْزاً أَوْ يضارعَ مَأثما
أي لم ينَكِّسْ رأْسَهُ لأمر يأنف منه .
قال : ونكَسَ رأسَه إِذا طأطأَه من ذُلَ وأنشد :
وإِذا الرِّجَالُ رَأَوْا يَزِيدَ رَأَيتَهُمْ
خُضْعَ الرِّقَابَ نَوَاكِسَ الأبْصَارِ
قال سيبويه : إذا كان الفِعْل لغير الآدميين جُمِع عَلَى فواعل لأنه لا يجوز فيه ما يجوز في الآدميين منَ الواو والنون في الاسم والفعل فضارَعَ المؤنث ، تقول : جِمالٌ بَوَازلُ وعَوَاضِهُ ، وقد اضطُر الفرزدق فقال :
خُضْعَ الرِّقابِ نَوَاكِسَ الأبصار
لأنك تقول : هي الرجال ، فشُبِّه بالجِمال .
( قلت ) : وروى أحمد بن يحيى هذا البيت :
. . . نَوَاكِسي الأبصَارِ
وقال : أدخل الياء لأنه رَدَ النوَاكِس إلى الرجال وإِنما كان وإِذا الرجال رأيتَهم نواكِسَ أبصارُهم ، فكان النواكِسُ للأبصار فنُقِلت إلى الرجال ، فلذلك دخلت الياء ، وإن كان جَمعَ جمْع ، كما تقول : مررت بقوم حَسَنِي الوجوه ، وحِسانٍ وجوهُهم ، لما جعلتهم للرجال جئتَ بالياء ، وإن شئتَ لم تأتِ بها . قال : وأما الفراء والكسائي فإنهما رويا البيت : نواكِسَ الأبصار . بالفتح ، أقرَّا نواكسَ على لفظ الأبصار .
قال : والتذكيرُ : ناكِسِي الأبصار .
وقال الأخفش : يجوز نواكِسِ الأبصار بالجر لا بالياء كما قالوا جُحْرُ ضَبَ خَرِبٍ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : النِّكْسُ من السهام : الذي يُنكَس فيُجْعل أعلاه أسفله ، وأنشدني المنذري للحطيئة :
قَدْ ناضَلونَا فَسَلّوا مِن كِنَانتهمْ
مَجْداً تليداً وعزًّا غَيرَ أَنكاس
قال : الأنكاس : جمْع النِّكْس من السهام ، وهو أضعفها . قال : ومعنى البيت : أن العرب كانوا إِذا أسرُوا أسيراً خيَّرُوه بين التخلِية وجزِّ الناصية أو الأسْرِ . فإن اختار جز الناصية جَزُّوها وخلَّوا سبيله ، ثم جعلوا ذلك الشَّعر في كِنانتهم ، فإِذا افتخرُوا أخرجوه وأَرَوْه مَفاخرَهم .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : قال : الكُنُس : والنُّكُس ميادين بقر الوحْش ، وهي مأواتها .
قال : والنُكُسُ : المُدْرَهِمُّون من الشيوخ بعد الهرم .
نسك : قال الليث : النُّسْك : العبادة ، رجل ناسكٌ : عابدٌ ، وقد نسَكَ ينسُكُ نسْكاً .
قال : والنُسْكُ : الذبيحة ، يقول : من فعل كذا وكذا فعَليه نسْكٌ أي دَمٌ يهرِيقه بمكة ، واسمُ تلك الذبيحة : النسيكة ، والمنسك : الموضعُ الذي يذبحُ فيه الذبائحُ .
قال : وَالمَنْسَك : النُّسْك نفسه .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : قال : النُّسُك : سَبائك الفضة ، وكل سبيكةٍ منها : نسيكة ، وقيل للمتعبِّد : ناسِكٌ ، لأنه خلَّص نفسه وصفَّاها من دنَسَ الآثام كالسبيكة المخلَّصة مِن الخبَثِ .
وقال أبو إسحاق : قرىء : لِكلِّ أمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكاً ) ( الحج : 34 ) و ( منسِكاً ) .
وقال : والمنْسَك في هذا الموضع يَدُل على معنى النَّحْر كأنه قال : جعلنا لكل أُمَّةٍ أن تتقرَّب بأن تذبحَ الذبائحَ لله .
قال ، وقال بعضهم : المَنْسِكُ : الموضع الذي تُذبَح فيه . فمن قال : مَنسِكٌ فمعناه مكانُ نُسْكٍ مثل مجلسٍ : مكانُ جلوس .
ومن قال : مَنسَكٌ فمعناه المصْدر نحوُ النُّسُك والنُّسُوك .
شمرٌ : قال النضر : نَسَكَ الرجل إلى طريقةٍ جميلة أي داوَم عليها ، ويَنْسُكون البيت : يأتونه .
قال الفرّاء : المَنْسِك في كلام العرب الموضع المعتاد الذي يَعتادُه .
يقال : إِنَّ لفلانٍ مَنسِكاً يعتاده في خير كان أو غيره ، وبه سُمِّيَت المَناسك .

##### Türkçe

ك س ن
**كنس** , **سكن** , **نسك** , **نكس** , **سنك** : (kullanılanlar).

**سنك** : **الليث** onu ihmal etti. **أبو العباس** **ابن الأعرابيّ**’den rivayet etti ki o şöyle dedi: **السُّنُكُ** : yumuşak **المَحَاجُّ**; ve onu ondan başkasından işitmedim? .

**كنس** : **الليث** dedi: **الكَنْسُ** : yer yüzünden çöpleri süpürüp gidermek; **الكُنَاسةُ** : onun atıldığı yer; **الكِناسُ** : vahşî sığırlardan olan yaban hayvanı için bir giriş yeridir; sıcaktan onda barınır.

Denir: **كنَسَتِ الظِّبَاءُ** , ve **تَكَنَّسُوا**. Ve dedi
**لبيد** :
Şevk verdi sana mahallenin göçleri, yüklendikleri vakit,
Derken pamuk(la) örtünmüş(ler)e girdiler; çadırları gıcırdar,
Yani pamuk elbiselerle örtülmüş hevediclere girdiler.

Ve Allah dedi: ( ( **أَحْضَرَتْ فَلاَ أُقْسِمُ بِالْخُنَّسِ** ( ) **بِالْخُنَّسِ الْجَوَارِ الْكُنَّسِ** ) ( **التكوير** : 15 , 16 ) .

**الزجاج** dedi: **الكُنَّسُ** : yıldızlar; koşar halde doğarlar; onların **كُنوُسها**’sı: battıkları batış yerlerinde kaybolmalarıdır.

Dedi ve denildi: **الكُنَّسُ** : ceylanlar ve sığırlar; **تَكنِسُ** yani şiddetli sıcak olunca **كُنُسِها**’sına girer. Dediler: ve **الكُنّسُ** : **كانِسٍ** ve **كانسةٍ**’nin çoğuludur.

**الفرّاءُ** **الخُنّسِ** ve **الكُنَّسِ** hakkında dedi: onlar beş yıldızdır; yörüngesinde **تَخنِسُ** eder ve geri döner; ve **تَكنِس**: gizlenir; ceylanların mağaralarda **تَكنِس** etmesi gibi; o **الكِنَاسُ**’tur. Ve beş yıldız: **بَهْرَامُ** , **زُحَلُ** , **عُطارِدُ** , **الزُّهَرَةُ** , **المُشْتَرِي** .

**الليث** dedi: onlar, yörüngelerinde gizlenen yıldızlardır; yörüngelerinde akarlar ve yörüngelerinde **تَكنِسُ** ederler; böylece her yıldız için bir **حَوِيٌّ** toplanır; onda durur ve döner, sonra geri dönerek ayrılır. Onun **كُنوسُه**’u: **حَوِيِّهِ**’nde ikametidir; onun **خُنوسُه**’u: gündüzleyin geri çekilmesi, böylece görülmemesidir.

Ve denir: **فِرْسِنٌ مكْنوسةٌ**; o, kıldan pürüzsüz, çıplak olandır. (dedim): **الفِرْسِنُ المَكنوسة** : içi pürüzsüz olan; Araplar onu pürüzsüzlüğü sebebiyle aynalara benzetir.

Ve Yahudilerin **كنيسَةُ**’si; çoğulu **كَناَئسُ**; o, Arapçalaştırılmıştır.

Ve **المِكْنَسة**’nin çoğulu: **مكانسُ**; ve ceylanların **مكانسُ**’i; onun teki **مَكْنِسُ** .

**سكن** : **الليث** dedi: **السَّكْنُ** : **السُّكَّان**; ve **السُّكْنُ** : bir insanı kira olmaksızın bir eve yerleştirmen. Dedi: ve **السَّكْن** : aile, ev halkı; tekili: **ساكنٌ** .

( **الحرَّانيُّ** , **ابن السكت**’ten ) : **السَّكْنُ** : ev halkı. Ve **سلامةُ بن جَندل** dedi:
Ona, ev halkının artığının ilacı içirilir; terbiye edilmiş,

Dedi: ve **السَّكَنُ** : kendisine sığındığın şeydir.

Ve **السَّكَن** : ateştir. Ve okudu:
Onu bir **سَكَنٍ** ve yağlarla dikti,
Yani bir kamışı ateş ve yağ ile doğrulttu. Ve okudu:
Gece ve ıslak bir rüzgâr beni sığındırdı,
Develerin karalığına ve bir topluluğa,
Ve gölgeliğinde yakılan bir **سَكَنٍ**’e,

( **ثعلب** **ابن الأعرابي**’den ) dedi: **الأَسْكان** : azıklar; onun teki: **سُكْنٌ** .

Başkası dedi: azığa **سُكْنٌ** denildi; çünkü mekân onunla iskân olunur. Bu, “konaklatıldıklarında askerlerin takdir edilmiş rızıkları” için **نُزُلُ العَسكر** denilmesi gibidir.

Ve denir: **مَرْعًى مُسْكِنٌ**; eğer çok olup ondan göçe çıkarılmıyorsa; aynı şekilde **مَرْعًى مُرْبِعٌ** ve **مُنْزِلٌ** .

Ve kadının **سُكْنَى**’sı: kocanın onu iskân ettiği meskendir.

Dersin: “Bu evim senin için **سُكْنَى**’dır”; eğer ona içinde oturacağı bir meskeni ödünç verirse.

Ve dersin: **سَكنَ الشيءُ يَسكُنُ سكوناً**; eğer hareketi giderse. Ve **سكنَ** “sustu” manasındadır. Ve rüzgâr durdu, yağmur durdu, öfke durdu.

Ve Allah yüce ve aziz dedi: ( **وَلَهُ مَا سَكَنَ فِى الَّيْلِ وَالنَّهَارِ** ) ( **الأنعام** : 13 ) .

**ابن الأعرابي** dedi: manası: gece ve gündüzde yerleşen her şey O’nundur.

**الزَّجَّاجُ** dedi: bu âyetler müşriklere karşı bir delillendirmedir; çünkü gece ve gündüzde yerleşenin Allah’a ait olduğunu inkâr etmediler; yani O onun yaratıcısı ve düzenleyicisidir; böyle olan, ölüleri diriltmeye kadirdir.

**أحمد بن يَحيى** şu sözü hakkında dedi: ( **وَلَهُ مَا سَكَنَ فِى الَّيْلِ وَالنَّهَارِ** ) ( **الأنعام** : 13 ) : ancak “sâkin” insanlar ve özellikle hayvanlardandır.

Dedi: ve **سَكَنَ** : bir hareketten sonra sakinleşti; ve manası—Allah daha iyi bilir—yaratılmışlardır.

Ve O’nun sözü: ( **أَن يَأْتِيَكُمُ التَّابُوتُ فِيهِ سَكِينَةٌ مِّن رَّبِّكُمْ** ) ( **البقرة** : 248 ) .

**الزَّجَّاج** dedi: manası: size geldiğinde onunla sükûnet bulacağınız şey onun içindedir.

Ve tefsirde denildi: şüphesiz **السكينة**’nin, zeberced ve yakuttan bir kedi başı gibi bir başı vardır; ve onun iki kanadı vardır.

**الليث** dedi: **الحَسَن** dedi: Allah onlara tabutta bir **سكِينةً** kıldı; ondan asla kaçmazlar ve kalpleri ona yatışır.

Ve **مقاتلٌ** dedi: onda bir kedi başı gibi bir baş vardı; bağırdığı zaman İsrailoğullarına zafer olurdu.

Ve **المِسِكين**’in tefsiri, fakir babında geçmişti; o, sükûndan **مِفْعِيلٌ**’dir; “mantıktan **المنطيق**” gibi.

**الليث** dedi: **المَسكَنَة** : **المِسكين** fiilinin masdarıdır; ondan fiil türettiklerinde “**تَمَسْكنَ الرجل**” dediler; yani miskin oldu.

Ve denir: “Allah onu **أَسْكنُه** etti” ve “karnını **أَسْكَنَ** etti”; yani onu miskin kıldı.

( **ثعلب** **ابن الأعرابي**’den ) : Adam **أَسْكنَ** etti ve **سَكَنَ** etti; eğer miskin idiyse; ve gerçekten **أَسْكنَ** etti.

Başkası dedi: **تَمَسْكَنَ**; eğer Allah’a boyun eğdi ise; ve o, zillet için **المَسْكنةُ**’dir.

Dedi: bu, **ابن السكيت**’in sözüdür; ve **المِسْكينُ** **الفَقير**’den daha kötü hâldedir.

**ابن الأنباري** dedi: **يونس** dedi: **الفَقيرُ** : kendisini ayakta tutacak şeyin bir kısmı olan kimsedir.

Dedi: **الأصمعي**’den rivayet edildi ki o dedi: **المِسْكينُ** fakirden daha iyi hâldedir. Dedi: buna **أحمد بن عبيد** gitti. Dedi: bu, bize göre doğru sözdür; çünkü Allah تعالى dedi: ( **أَمَّا السَّفِينَةُ فَكَانَتْ لِمَسَاكِينَ** ) ( **الكهف** : 79 ); böylece onların miskinler olduğunu ve onların bir bütün değerinde bir gemileri bulunduğunu haber verdi.

Ve dedi: ( **لِلْفُقَرَآءِ الَّذِينَ أُحصِرُواْ فِى سَبِيلِ اللَّهِ لاَ يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِى الاَرْضِ** ( âyetten şu söze kadar ) **إِلْحَافًا** ) ( **البقرة** : 273 ) . İşte bu hâl ki onunla fakirler hakkında haber verdi, miskinler hakkında haber verdiği hâlden aşağıdır.

Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) hadiste: namaz kılana dedi ki: ( **تَبْأَس وتَمَسْكنُ وتقنع يديك** ) ; **تَمَسْكنُ** sözü: yani zelil olursun ve boyun eğersin.

**القُتيبيُّ** dedi: harfin aslı: **السُّكونُ**’dur; ve **المَسْكَنةُ** : ondan **مَفعلةٌ**’dir. Kıyas, “**تُسَكَّنَ**” olmasıydı; “**تَشَجَّعَ**” ve “**تحلَّمَ**” denildiği gibi; ancak bu harfte **تَمَفْعَلَ** geldi. Onun benzeri: **تَمدْرَعَ**; **المِدْرَعَةِ**’den; aslı: **تَدَرَّعَ** .

**سِيبَوَيْهِ** dedi: bir harfin başında olan her **مِيمٍ** ziyadedir; ancak **مِيمَ مِعْزَى** ve **مِيمَ مَعَدَ** müstesna; dersin: **تَمَعْدَدَ**; ve **مِيمَ مَنْجَنِيق** ve **مِيمَ مَأْجَجٍ** ve **مِيمَ مَهْدَدَ** .

(dedim): bu, **مَفْعَلٍ** yahut **مِفْعَلِ** yahut **مِفْعِيل** üzere gelenlerdedir. Ama **فَعْلٍ** yahut **فِعَالٍ** binası üzere gelenlerde **الميمُ** aslî olur; **المَهْدِ** ve **المِهَادِ** ve **المَرْدِ** ve benzerleri gibi.

**سلمة** **الفراء**’dan: Araplardan kimisi “Allah onlara **السِّكِّينة** indirdi” der; **السَّكِينة** için.

Dedi: **الكسائي** bazı **بني أسد**’den **المَسْكِينُ**’i mimin fethiyle, **المِسكِين** için nakletti.

Ve Allah تعالى’nın sözü: ( **فَمَا اسْتَكَانُواْ لِرَبِّهِمْ** ) ( **المؤمنون** : 76 ) ; yani boyun eğmediler. Asılda ( **فما اسْتَكَنُوا** ) idi; sonra kâfın fethası elif ile uzatıldı; şu sözü gibi:
Onun iki sırtı vardır; **خَظَاتَا**; muradı: **خَظَتَا** .
Böylece **الظاء**’ın fethasını elif ile uzattı.

Denir: **سَكَنَ** , **أَسْكن** , **اسْتَكن** ve **تمسكن** , ve **استكان**; yani boyun eğdi ve zelil oldu. Ve dedi:
Öfkeli birinin **ذِفْرَى**’sından taşar,
Yani **يَنْبَع**; böylece **الباء**’ın fethası elif ile uzatıldı.

**الزجاج** dedi: Allah تعالى’nın şu sözü hakkında: ( **وَصَلِّ عَلَيْهِمْ إِنَّ صَلَوَاتَكَ سَكَنٌ لَّهُمْ** ) ( **التوبة** : 103 ) ; yani onunla sakinleşirler.

**أبو عبيد** dedi: **الخَيْزُرَانة** : **السُّكّانُ**’dır; o, **الكَوْثَلُ** dadır.

**أبو عمرو** dedi: **الخَدْفُ** : **السُّكّانُ**’dır; o, **الكوثَلُ** dadır.

**الليث** dedi: **السُّكّانُ** : geminin, onunla doğrultulan kuyruğudur. Ve **طَرَفة** dedi:
Dicle’de yukarı çıkan birinin kamıştan **سُكَّانِ**’ı gibi,

Dedi: geminin **سُكّان**’ı Arapçadır; ona **سكاناً** denildi; çünkü onunla hareket ve çalkantıdan sakinleşir.

Dedi: ve **السِّكِّينُ** müennes de olur müzekker de; bıçak yapan kimseye **سَكّانٌ** ve **سَكاكِينيّ** denir.

**ابن دريد** dedi: **السكين** : “bir şeyi boğazladın, ta ki çalkantısı durdu”dan **فِعِّيل**’dir.

**الأزهري** dedi: ona **سكيناً** denildi; çünkü o, boğazlananı sakinleştirir; yani ölümle onu sakinleştirir. Ve her şey ki öldü, muhakkak **سَكَن** etti. Bunun benzeri: sesiyle ötüşünden dolayı şarkıcı için **غِرِّيد**; ve işte ciddileşip toparlandığında “paçaları sıvayan” için adam **شِمِّير** .

( **ثعلب** **ابن الأعرابي**’den ) **التَّسْكينُ** :
**الصَّعْدَةِ**’yi **السِّكَنِ** ile doğrultmaktır; o da ateştir. Ve **التَّسكِينُ** : adamın **السُّكَينِ** üzerine binmeye devam etmesidir; o, hafif hızlı eşektir. Ve dişi eşek böyle olursa: **سُكَيْنَة**; ve bununla, ruhu hafif cariyeye **سُكيْنَةَ** adı verildi.

Dedi: ve **السُّكَيْنَةُ** ayrıca: hatalı Nemrud’un burnuna girip beynini yiyen sivrisinektir.

( **أبو عبيد** **الفراء**’dan ) : insanlar kendi **سَكِنَاتِهم**’leri ve inişleri ve **رَباعتهمْ**’leri ve **رَبعاتهم**’leri üzeredir; yani doğrulukları üzeredir.

Ve **ابن بُزُرْجَ** dedi: insanlar kendi **سَكِناتهمْ** üzeredir. Ve dediler: insanları kendi **مَصاَباتهم** üzerinde bıraktık; tabakaları ve menzilleri üzerinde.

Başkası dedi: **سُكّانُ الدَّارِ** o evde ikamet eden cinlerdir. Adam bir evi yeni edindiğinde, onda bir kurban keserdi; onunla cinlerin eziyetinden sakınırdı; bunun üzerine Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) cin kurbanlarını yasakladı.

**قَيْلةَ** hadîsinde: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) ona dedi ki: ( **يا مِسكِينَة عليكِ السكِينَةَ** ) ; muradı: vakar, yumuşaklık ve emniyet üzere ol. Denir: adam **وَدِيعٌ**; yani sakin, yumuşak. Ve içinde oturduğun yere **مَسكَنٌ** denir.

Ve **مَسْكِنٌ** : bizzat bir yer.

Ve **السَّكُونُ** : Yemen’de bir kabiledir.

Ve **المُسْكانُ** “peşinat” manasında ise, o **فُعلانٌ**’dır; ve **الميمُ** aslîdir. Onun çoğulu: **المساكِينُ**; bunu **ابن الأعرابي** söyledi.

**نكس** : **الليث** dedi: **النَّكْسُ** : bir şeyi başı üzerine çevirmendir; onu **تَنْكُسهُ**. Ve **الولدُ المنْكُوسُ** : başından önce ayaklarının çıkmasıdır.

Ve **النُّكْسُ** : hastalıkta geri dönüş.

Denir: **نُكِسَ في مَرَضهِ نُكْساً** .

Ve kavimden **النِّكْس** : yiğitlik ve cömertliğin nihayetine erişmekten geri kalan kimsedir. Ve hepsi: **الأنْكاسُ** . Ve at, önde giden atlara yetişmezse “**نَكَّس**” denir.

Ve okudu:
Ne zaman kızarmış yalancı **نَكسَ** ederse,

**أبو بكر** dedi: hastanın **نُكِس** edilmesi, manası: illetin ona yeniden dönmesidir.

Denir: **نَكَسْت الخِضابَ**; eğer onu tekrar tekrar geri döndürdüysen. Ve okudu:
Ters çevrilmiş elde geri döndürülmüş dövme gibi,

Ve hadiste: **ابن مسعودٍ**’a denildi ki: falan kişi Kur’an’ı **مَنْكُوساً** okuyor. Dedi: o, kalbi ters çevrilmiş olandır.

**أبو عبيد** dedi: insanların çoğu onu, adamın sûrenin sonundan başlayıp onu başına kadar okuması diye te’vil eder. Dedi: bu, kimsenin güç yetireceğini sanmadığım bir şeydir; bu, Abdullah zamanında da değildi; onu bilmem. Fakat benim yanımda onun yönü: Kur’an’ın sonundan, **المعوذتين**’den başlayıp sonra **البقرة**’ya yükselmesidir; tıpkı çocukların **الكُتّابِ**’da öğrendikleri gibi. Çünkü sünnet bunun tersidir. Bu, Osman’ın Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet ettiği hadisle bilinir: ( ona sûre veya âyet indirildiğinde “onu, içinde şöyle şöyle zikredilen yere koyun” derdi ). Görmez misin ki tertip şimdi bu hadiste Resulullah’tandır ( صلى الله عليه وسلم ); sonra mushaflar bunun üzerine yazıldı. Dedi: ruhsat ancak çocuğun ve aceminin, uzun sûrelerin onlara zor gelmesi sebebiyle **المُفَصَّل**’den öğrenmesinde geldi. Ama Kur’an’ı okuyan ve ezberleyen kimse, sonra kasten onu sonundan başına doğru okursa, işte bu, yasaklanan **النَّكْسُ**’tur. Ve biz bunu kerih görürsek, sûrenin sonundan başına doğru **النَّكْسِ**’i daha şiddetli kerih görürüz; eğer bu oluyorsa.

Ve **شمر** dedi: **النَّكْسُ** şeylerdedir. Manası, şeyin çevrilmesine, tersine döndürülmesine, üstünün alt yapılmasına, önünün arka yapılmasına döner.

Ve **ابن شميل** dedi: “o işte falanı **نكَسْتُ** ettim”; yani ondan çıktıktan sonra onu onda geri çevirdim.

Ve **شمر** dedi: **النُّكَاسُ** : hastanın, iyileşmesinden sonra hastalığında geri dönmesidir. Ve **أمية بن أبي عائذٍ الهذلي** dedi:
Zeyneb’in bir hayali bana coşturdu,
Sevginin bir **نُكاساً**’ını; iyileşmeden sonra,

**الفراء** Allah تعالى’nın şu sözü hakkında dedi: ( **ثُمَّ نُكِسُواْ عَلَى رُءُوسِهِمْ** ) : yani İbrahim عليه السلام için delilden bildikleri şeyden geri döndüler.

Ve Allah تعالى dedi: ( **وَلاَ يَرْجِعُونَ وَمَن نّعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِى الْخَلْقِ أَفَلاَ يَعْقِلُونَ** ) ( **يس** : 68 ) .

**أبو إِسحاق** dedi: manası: ömrünü uzattığımız kimsenin yaratılışını tersine çeviririz; böylece kuvvet yerine zayıflık, gençlik yerine ihtiyarlık olur.

**الفراء** dedi: **عاصمٌ** ve **حمزة** şöyle okudu: ( **نُنَكِّسْه في الخَلْقِ** ); ve Medine ehli hafifletmeyle ( **نَنْكُسْهُ** ) okudu. Ve **قتادة** dedi: o, ihtiyarlıktır.

Ve **شمر** dedi: denir: adam **نكَّسَ** etti; eğer zayıfladı ve aciz kaldıysa.

Ve **ابن الأعرابي** bana **الانتكاس** hakkında okudu:
Bir gün bile **يَنْتَكِسْ** etmedi; böylece yüzü kararmadı,
Hastalık sebebiyle acizlikten yahut günaha benzemekten,
Yani nefret ettiği bir iş için başını eğmedi.

Dedi: ve **نكَسَ رأسَه**; eğer zilletle onu eğdiyse. Ve okudu:
Erkekler Yezid’i gördüklerinde onları görürsün,
Boyunları eğik, bakışları **نَوَاكِسَ** ,

**سيبويه** dedi: fiil âdemoğulları dışındakiler için olursa **فواعل** üzere çoğul yapılır; çünkü âdemoğullarında isim ve fiilde **الواو والنون**’dan caiz olan, onda caiz değildir; böylece müennese benzer. Dersin: **جِمالٌ بَوَازلُ** ve **عَوَاضِهُ**. Ve **الفرزدق** zaruret sebebiyle dedi:
Boyunları eğik, bakışları **نَوَاكِسَ** ,
Çünkü sen “onlar erkeklerdir” dersin; böylece develere benzetildi.

(dedim): **أحمد بن يحيى** bu beyti şöyle rivayet etti:
... **نَوَاكِسي الأبصَارِ**
Ve dedi: yâ’yı soktu; çünkü **النوَاكِس**’i erkeklere döndürdü. Halbuki “erkekleri gördüğünde, onların bakışları **نواكِسَ** idi” idi; böylece **النواكِسُ** bakışlar içindi; sonra erkeklere nakledildi; bu yüzden yâ girdi. Her ne kadar çoğulun çoğulu olsa da; “güzel yüzlü kavme uğradım” dediğin gibi: **حَسَنِي الوجوه**; ve “yüzleri güzeldir” **حِسانٍ وجوهُهم**; onları erkeklere yaptığında yâ ile gelirsin; istersen onunla gelmezsin. Dedi: ama **الفراء** ve **الكسائي** beyti “**نواكِسَ الأبصار**” fetha ile rivayet ettiler; **نواكسَ**’ı **الأبصار** lafzı üzere bıraktılar.

Dedi: ve müzekkeri: **ناكِسِي الأبصار** .

**الأخفش** dedi: yâ ile değil, cer ile “**نواكِسِ الأبصار**” caizdir; “**جُحْرُ ضَبَ خَرِبٍ**” dedikleri gibi.

( **أبو عبيد** **الأصمعي**’den ) : oklardan **النِّكْسُ** : ters çevrilip üstü alt yapılan olandır. Ve **الحطيئة** için **المنذري** bana okudu:
Bize karşı ok atıştılar; sonra sadaklarından çekip çıkardılar,
Kadim bir şan ve bir izzet; **أَنكاس** olmayan,

Dedi: **الأنكاس** : oklardan **النِّكْس**’in çoğuludur; o, onların en zayıfıdır. Dedi: beytin manası: Araplar bir esiri esir aldıklarında onu, salıverme ile perçemi kesme yahut esaret arasında muhayyer bırakırlardı. Eğer perçemi kesmeyi seçerse, onu keserler ve yolunu salıverirlerdi. Sonra o saçı sadaklarında yaparlardı; övündüklerinde onu çıkarır ve onu övünçleri olarak gösterirlerdi.

( **ثعلب** **ابن الأعرابي**’den ) : dedi: **الكُنُس** ve **النُّكُس** yaban sığırlarının meydanlarıdır; onların barınaklarıdır.

Dedi: ve **النُكُسُ** : ihtiyarlıktan sonra yaşlı ihtiyarlardan olan **المُدْرَهِمُّون**’dur.

**نسك** : **الليث** dedi: **النُّسْك** : ibadet. **رجل ناسكٌ** : âbid. Ve **نسَكَ ينسُكُ نسْكاً** etmiştir.

Dedi: ve **النُسْكُ** : kurbandır. Der ki: kim şöyle şöyle yaparsa, üzerine **نسْكٌ** vardır; yani Mekke’de akıtacağı bir kan. O kurbanın adı: **النسيكة**. Ve **المنسك** : kurbanların kesildiği yerdir.

Dedi: ve **المَنْسَك** : bizzat **النُّسْك**’tur.

( **ثعلب** **ابن الأعرابي**’den ) : dedi: **النُّسُك** : gümüş külçeleridir; her bir külçe: **نسيكة**. Ve âbide **ناسِكٌ** denildi; çünkü o, kendini arındırdı ve onu günahların kirinden saflaştırdı; tıpkı pislikten arındırılmış külçe gibi.

**أبو إسحاق** dedi: şöyle okundu: ( **لِكلِّ أمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكاً** ) ( **الحج** : 34 ) ve ( **منسِكاً** ) .

Dedi: ve bu yerde **المنْسَك** boğazlama manasına delalet eder; sanki şöyle dedi: her ümmete, Allah için kurbanlar keserek yakınlaşmayı kıldık.

Dedi; ve bazıları dedi: **المَنْسِكُ** : kesilen yerdir. Kim **مَنسِكٌ** derse, manası: **نُسْكٍ** yeri; **مجلسٍ** gibi: oturma yeri.

Kim **مَنسَكٌ** derse, manası: masdar; **النُّسُك** ve **النُّسُوك** gibi.

**شمرٌ** : **النضر** dedi: adam güzel bir yola **نَسَكَ** etti; yani ona devam etti. Ve “evi **يَنْسُكون**” ederler: ona gelirler.

**الفرّاء** dedi: Arapların كلامında **المَنْسِك** : alışılmış, âdet edinilmiş yerdir.

Denir: falanın, hayırda da olsa başka şeyde de olsa, âdet edindiği bir **مَنسِكاً**’ı vardır. Ve bununla **المَناسك** adlandırıldı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والنون وما يثلثهما)
(كنه)  الكاف والنون والهاء كلمةٌ واحدة تدلُّ على غايةِ الشَّيء ونهايةِ وقتِه. يقال: بلغْتُ كُنْهَ هذا الأمرِ، أي غايتَه وحِينَه الذي هُوَ له.
(كنو)  الكاف والنون والحرف المعتل يدلُّ على توريةٍ عن اسمٍ بغيره. يقال: كنيت عن كذا. إذا تكلَّمت بغيره مما يُستَدَلُّ به عليه. وكَنَوْتُ أيضاً. ومِمَّا يوضِّح هذا قول القائل:
وإنِّي لأكنو عن قَذُورَ بغيرِها *** وأُعرِبُ أحياناً بها فأُصارِحُ([1])ألا تراه جعلَ الكِنايةَ مقابِلة للمصارحة. ولذلك تسمَّى الكُنْية كُنيةً، كأنَّها توريةٌ عن اسمه. وفي كتاب الخليل أنَّ الصَّواب أن يقال يُكْنَى بأبي عبد الله، ولا يقال يكنى بعبد الله. وكُنَى الرُّؤيا هي الأمثالُ التي يَضربُها مَلَكُ الرُّؤيا، يكْنِي بها عن أعيان([2]) الأمور.
(كنب)  الكاف والنون والباء كلمةٌ واحدةٌ لا تُفرّع. قالوا: الكَنَب: غِلَظٌ يعلو اليدينِ من العَمَل إذا مَجِلَتَا. قال:
* قد أكنَبَتْ يدايَ بعدَ لينِ([3]) *
قال الأصمعيّ: أكنبَتْ يدُه، ولا يقال كَنِبت. وممّا ليس من هذا. الكَنِب، وهو نبتٌ. قال الطرِمَّاح:
مُعاليات عن الأرياف مسكنُها *** أطرافُ نجدٍ بأرض الطَّلح والكَنِبِ([4])(كنت)  الكاف والنون والتاء كلمةٌ إن صحّتْ. يقولون: كَنَتَ، واكْتَنَتَ([5])، إذا لزِمَ وقَنِع. وقال عديّ([6]).
(كند)  الكاف والنون والدال أصل صحيحٌ واحد يدلُّ على القَطْع. يقال كَنَدَ الحبْلَ يكنُده كَنْداً. والكَنُود: الكفور للنِّعمة. وهو من الأوَّل، لأنَّه يكنُد الشكر، أي يقطعُه. ومن الباب: الأرضُ الكَنود، وهي التي لا تُنبِت. وقال الأعشى:
أَمِيطِي تُمِيطي بصُلْبِ الفُؤاد *** وَصُولِ حِبالٍ وكنَّادِها([7])وسمِّي كِندةُ فيما زعموا لأنَّه كَنَد أباه، أي فارَقَه ولحِق بأخواله ورأَسَهُم([8]) فقال له أبوه: كَندْتَ.
(كنر)  الكاف والنون والراء ليس هو عندنا أصلاً، وفيه كلمتان أظنُّهما فارسيَّتين. يقال الكِنَّار: الشُّقَّة من الثِّيَابِ الكَتَّانِ. ويقولون: الكِنَّارات: العِيدان أو الدُّفوف، تفتح كافها وتكسر.
(كنز)  الكاف والنون والزاء أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على تجمُّع في شيء. من ذلك ناقة كِنَازُ اللَّحم، أي مجتمِعة. وكَنَزت التَّمْرَ في وعائه أكنِزُه. وكنَزت الكنْزَ أكنِزه. ويقولون في كَنْز التَّمر: هو زمن الكَنَاز. قال ابن السِّكِّيت: لم يُسمَع هذا إلاَّ بالفتح، أي إنَّه ليس هذا مما جاء على فِعال وفَعال كجِداد وجَداد.
(كنس)  الكاف والنون والسين أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على سَفْر شيءٍ عن وجهِ شيء، وهو كَشْفُه. والأصل الآخر يدلُّ على استخفاء.
فالأوَّل: كَنْس البيتِ، وهو سَفْرُ التُّرَابِ عن وجه أرضه. والمِكْنسة: آلة الكنْس. والكُناسَة: ما يكنَس.
والأصل الآخر: الكِناس: بيتُ الظَّبي. والكانس: الظبي يَدْخُل كِناسَه.
والكُنَّس: الكواكب تَكْنِسُ في بُروجها كما تَدخُل الظِّباءُ في كِناسها. قال أبو* عبيدة: تَكنِس في المَغيب.
(كنع)  الكاف والنون والعين أصلٌ صحيح يدلُّ على تشنُّجٍ وتقبّض وتجمُّع. من ذلك الكَنَع في الأصابع، وهو تشنُّج وتقبُّض. يقال: كَنِعَتْ أصابعُه تَكنع كَنَعاً. ومنه تكنَّع فلانٌ بفلانٍ، إذا ضَبِث به. وكَنَعَت العُقاب إذا ضمَّت جناحَها للانقضاض. واكتَنَعَ القومُ، إذا مالوا([9]). [و] كَنَع الأمرُ: قرُب. ويقولون: كَنَع الرّجلُ وأكنَع، إذا لان. وهذا من الباب لأنه يتقبَّض ويتجمَّع. وفي الحديث: "أعوذُ بك من الكُنُوع([10])". فهذا من كَنَع.
(كنف)  الكاف والنون والفاء أصلٌ صحيح واحد يدلُّ على سَتْر. من ذلك الكَنِيف، هو السَّاتر. وزعم ناسٌ أنَّ الترسَ يسمَّى كنيفاً لأنّه ساتر. وكلُّ حظيرةٍ ساترةٍ عند العرب كَنِيف. قال عُروة:
أقولُ لقومٍ في الكنيف تَروَّحُوا *** عشِيَّةَ بتنا عند ماوَانَ، رُزَّحِ([11])ومن الباب كَنَفْتُ فلاناً وأكنفتُه. وكَنَفَا الطّائرِ: جناحاه، لأنَّهما يستُرانِه. ومنه الكِنْف، لأنَّه يستُر ما فيه. وفي قول عمر لعبد الله بن مسعود: "كُنَيْفٌ مُلِئَ عِلماً"، أراد به تصغير كِنْف. وناقةٌ كَنوفٌ: يصيبها البردُ، فهي تَسَتَّرُ بسائر الإبل. ويقال: حظَرت للإبل حظيرةً، وكنَفْتُ لها وكَنَفْتُها أكنُفها. فأمَّا قولُهم: كَنَفتُ عن الشَّيء: عدلت، وإنشادُهم:
* ليُعْلَم ما فينا عن البَيع كانفُ([12]) *
فليس ذلك بملخَّص على القياس الذي ذكرناه، وإنما المعنى عدلت عنه متوارياً ومتستِّراً بغيره.
--------------ـــ
([1]) البيت في اللسان (قذر، كنى). وأنشده في إصلاح المنطق 157. وقذور: اسم امرأة والقذور من النساء: التي تتنَزه عن الأقذار.
([2]) وكذا في اللسان. وفي المجمل: "عن أعنان". والأعنان: الأطراف والنواحِي.
([3]) أنشده في مجالس ثعلب 525 واللسان (كنب) برواية: "كفاك".
([4]) ديوان الطرماح 128 واللسان (كنب). ورواية الديوان: "معاليات عن الخنزير" وفي شرحه: "معاليات: مرتفعات عن أكل لحم الخنزير".
([5]) في الأصل: "وأكنت" صوابه في المجمل والقاموس. ولم ترد المادة في اللسان.
([6]) كذا في الأصل، وفي المجمل: "وهو في شعر عدي"، ولم أعثر على شاهده بعد.
([7]) ديوان الأعشى 500 واللسان (كند).
([8]) في الأصل: "وأسهم"، صوابه في المجمل.
([9]) في الأصل: "قالوا". وفي اللسان: "واكتنع عليه: تعطف، والاكتناع: التعطف" وفي المجمل: "واكتنع القوم، إذا تجمعوا"، ومثله في موضع آخر من اللسان.
([10]) في اللسان: "الأصمعي: سمعت أعرابياً يقول في دعائه: رب أعوذ بك من الخنوع والكنوع".
([11]) البيت في ديوان عروة 88 ومعجم البلدان (ماوان). وقد استشهد به السيوطي في همع الهوامع (2: 116) على الفصل بين الصفة والموصوف بمباين محض.
([12]) للقطامي في ديوانه 25 واللسان (كنف). وصدره:
* فصالوا وصلنا واتقونا بماكر *

ـ

##### Türkçe

(باب **الكاف** و**النون** وما يثلثهما)
(**كنه**)  **الكاف** ve**النون** ve**الهاء** tek bir kelimedir; bir şeyin gayesine ve vaktinin nihayetine delâlet eder. Denir ki: Bu işin **كُنْه**’ine ulaştım; yani onun gayesine ve kendisi için olan vaktine.
(**كنو**)  **الكاف** ve**النون** ve illetli harf, bir ismi başkasıyla örtülü söylemeye delâlet eder. Denir ki: **كنيت عن كذا**; eğer onunla kendisine delâlet olunan şeylerden, onun dışında bir şeyle konuştuysan. Ve **كَنَوْتُ** da (denir). Bunu açıklayan şeylerden biri, söyleyenin sözüdür:
Ve şüphesiz ben **قَذُورَ**’dan başkasıyla kinayede bulunurum *** ve bazen onunla i‘rab ederim de açıkça söylerim([1])
Görmez misin, **الكِناية**’yi **المصارحة**’ye karşılık kıldı. Bundan dolayı **الكُنْية** “**كُنية**” diye adlandırılır; sanki onun isminden bir örtülü söyleyiştir. Halîl’in kitabında, doğru olanın “**يُكْنَى بأبي عبد الله**” denmesi olduğu, “**يكنى بعبد الله**” denmeyeceği (yazılıdır). Rüyanın **كُنَى**’ları, rüya meleğinin vurduğu misallerdir; onlarla işlerin aynlarından kinayede bulunur.
(**كنب**)  **الكاف** ve**النون** ve**الباء** tek bir kelimedir; dallanıp budaklanmaz. Dediler ki: **الكَنَب**: iki el, eğer nasırlaştılarsa, çalışmadan ellerin üzerine çıkan bir kalınlıktır. Dedi ki:
* Ellerim yumuşaklıktan sonra **أكنَبَتْ**([3]) *
Asma‘î dedi ki: “**أكنبَتْ** onun eli” (denir); “**كَنِبت**” denmez. Ve bundan olmayan şeylerdendir: **الكَنِب**; o bir bitkidir. Tarimmah dedi ki:
Köylerden uzak, meskeni *** **الطَّلح** ve **الكَنِب** diyarında Necd’in uçlarıdır([4])
(**كنت**)  **الكاف** ve**النون** ve**التاء** bir kelimedir; eğer sahihse. Derler ki: **كَنَتَ** ve **اكْتَنَتَ**([5]); eğer (bir şeye) yapıştı ve kanaat ettiyse. Ve ‘Adiyy söyledi([6]).
(**كند**)  **الكاف** ve**النون** ve**الدال** tek sahih bir asıldır; kesmeye delâlet eder. Denir ki: **كَنَدَ الحبْلَ** onu **كَنْداً** olarak **يكنُده**. Ve **الكَنُود**: nimete karşı nankör olandır. O, birincidendir; çünkü şükrü **يكنُد** eder; yani onu keser. Babdandır: **الأرضُ الكَنود**; o, bitirmeyen (toprak)tır. A‘şâ dedi ki:
Uzaklaştır, uzaklaştır, kalbin katısına *** ve iplerin bağlanmasına ve onların **كنَّاد**’ına([7])
Ve **كِندةُ** (kabilesi) —iddia ettiklerine göre— onun babasını **كَنَد** ettiği için adlandırıldı; yani ondan ayrıldı ve dayılarına katıldı ve onların başı oldu([8]); babası ona: “**كَندْتَ**” dedi.
(**كنر**)  **الكاف** ve**النون** ve**الراء** bizce bir asıl değildir; onda iki kelime vardır, ikisini de Farsça zannediyorum. Denir ki: **الكِنَّار**: keten elbiselerden parça. Ve derler ki: **الكِنَّارات**: çalgı aletleri yahut defler; **كاف**’ı fetha ile ve kesra ile okunur.
(**كنز**)  **الكاف** ve**النون** ve**الزاء** sahih bir köktür; bir şeyde toplanmaya delâlet eder. Ondandır: **كِنَازُ اللَّحم** bir deve; yani toplanmış (etli). Ve hurmayı kabında **كَنَزت**; onu **أكنِزُه**. Ve hazineyi **كنَزت**; onu **أكنِزه**. Ve hurmanın **كَنْز**’i hakkında derler ki: o, **الكَنَاز** zamanıdır. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Bu, ancak fetha ile işitildi; yani bu, **جِداد** ve **جَداد** gibi **فِعال** ve **فَعال** üzere gelenlerden değildir.
(**كنس**)  **الكاف** ve**النون** ve**السين** iki sahih asıldır: birisi, bir şeyin yüzünden bir şeyi süpürüp gidermeye delâlet eder; o, onun açığa çıkarılmasıdır. Diğer asıl ise gizlenmeye delâlet eder.
Birincisi: evin **كَنْس**’i; o, toprağı yerinin yüzünden süpürüp gidermektir. Ve **المِكْنسة**: süpürme aleti. Ve **الكُناسَة**: süpürülen şey.
Diğer asıl: **الكِناس**: ceylanın evi. Ve **الكانس**: ceylan, **كِناس**’ına girer.
Ve **الكُنَّس**: yıldızlar, burçlarında **تَكْنِسُ** eder; tıpkı ceylanların **كِناس**’larına girmesi gibi. Ebû ‘Ubeyde dedi ki: batışta **تَكنِس** eder.
(**كنع**)  **الكاف** ve**النون** ve**العين** sahih bir asıldır; kasılmaya, büzülmeye ve toplanmaya delâlet eder. Ondandır: parmaklarda **الكَنَع**; o, kasılma ve büzülmedir. Denir ki: Parmakları **كَنِعَتْ**; **كَنَعاً** olarak **تَكنع** eder. Ondandır: Falan, falana **تكنَّع** etti; eğer ona yapıştıysa. Ve kartal, saldırmak için kanadını topladığında **كَنَعَت**. Ve kavim **اكتَنَعَ** etti; eğer meylettilerse([9]). Ve **كَنَع** iş: yaklaştı. Ve derler ki: Adam **كَنَع** etti ve **أكنَع** etti; eğer yumuşadıysa. Bu, babdandır; çünkü büzülür ve toplanır. Hadiste: “**أعوذُ بك من الكُنُوع**([10])” (vardır). Bu, **كَنَع**’dandır.
(**كنف**)  **الكاف** ve**النون** ve**الفاء** tek sahih bir asıldır; örtmeye delâlet eder. Ondandır: **الكَنِيف**; o, örtendir. Bir topluluk, kalkanın “**كنيفاً**” diye adlandırıldığını iddia etti; çünkü o örtendir. Araplarda her örten ağıl **كَنِيف**’tir. ‘Urve dedi ki:
**الكنيف**’te olan bir kavme derim: Akşamleyin gidin *** **ماوَانَ**’da, **رُزَّحِ** yanında gecelediğimiz akşam([11])
Babdandır: Falanı **كَنَفْتُ** ve onu **أكنفتُ**. Ve kuşun iki **كَنَفَا**’sı: iki kanadıdır; çünkü ikisi onu örter. Ondandır: **الكِنْف**; çünkü içindekini örter. Ve Ömer’in, Abdullah b. Mes‘ûd’a sözü: “**كُنَيْفٌ مُلِئَ عِلماً**”; bununla **كِنْف**’in küçültmesini kastetti. Ve **كَنوفٌ** bir deve: ona soğuk isabet eder; o da diğer develerle örtünür. Ve denir ki: Develer için bir ağıl yaptım; ve onlar için **كنَفْتُ** ve onları **كَنَفْتُ**; onu **أكنُفها**.
Ama onların sözü: “Bir şeyden **كَنَفتُ عن**: saptım” ve onların şu şiiri:
* İçimizde, alışverişten sapan birinin olduğu bilinsin diye([12]) *
Bu, zikrettiğimiz kıyasa göre arıtılmış değildir; ancak mânâ: ondan, başkasıyla gizlenerek ve örtünerek saptım (demektir).
--------------ـــ
([1]) Beyit Lisân’da (**قذر**، **كنى**)dadır. Ve İslâhu’l-Mantık 157’de rivayet etti. Ve **قذور**: bir kadının adıdır; ve kadınlardan **القذور**: pisliklerden uzak duran (kadın)dır.
([2]) Lisân’da da böyledir. Ve el-Mücmel’de: “**عن أعنان**”. Ve **الأعنان**: uçlar ve taraflardır.
([3]) Meclisü Sa‘leb 525’te ve Lisân’da (**كنب**) rivayetiyle: “**كفاك**”.
([4]) Tarimmah Dîvânı 128 ve Lisân (**كنب**). Dîvân rivayeti: “**معاليات عن الخنزير**”; şerhinde: “**معاليات**: domuz eti yemekten yüksek (uzak)”.
([5]) Asılda: “**وأكنت**”; doğrusu el-Mücmel ve el-Kâmûs’tadır. Madde Lisân’da gelmedi.
([6]) Asılda böyledir; el-Mücmel’de: “Ve o, ‘Adiyy’in şiirindedir”; şâhidini henüz bulamadım.
([7]) A‘şâ Dîvânı 500 ve Lisân (**كند**).
([8]) Asılda: “**وأسهم**”; doğrusu el-Mücmel’dedir.
([9]) Asılda: “**قالوا**”. Lisân’da: “**واكتنع عليه**: şefkatle yöneldi; ve **الاكتناع**: şefkatle yönelme” ve el-Mücmel’de: “Kavim **واكتنع** etti; eğer toplandılarsa”; Lisân’ın başka bir yerinde de bunun gibidir.
([10]) Lisân’da: “Asma‘î: Bir bedevîyi duasında şöyle derken işittim: Rabbim, sana **الخنوع** ve **الكنوع**’dan sığınırım.”
([11]) Beyit ‘Urve Dîvânı 88 ve Mu‘cemü’l-Büldân (**ماوان**)dadır. Süyûtî, Hem‘u’l-Hevâmi‘ (2: 116)’da, sıfat ile mevsûf arasını sırf bir ayrıkla ayırmaya delil olarak onunla istişhâd etti.
([12]) Kutâmî’nin Dîvânı 25 ve Lisân (**كنف**). Ve صدرُه:
* Böylece saldırdılar, biz de saldırdık; ve bizi, hilekârla korundukları şeyle sakındılar *

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك ن س
كنس البيت بالمكنسة والمكانس ورمى بالكناسة ورجل كنّاس‏:‏ يكنس الحشوش‏.‏
ودخل الوحشيّ في كناسهن والوحش في كنسها وظبي كانس وظباء كوانس وكنست الظباء واكتنست وتكنّست‏.‏
وهذه كنيسة اليهود وكنائسهم‏.‏
ومن المجاز‏:‏ نجوم كنّس‏.‏
ومرّوا بهم فكنسوهم كقولك‏:‏ فكسحوهم‏.‏
وقال لبيد‏:‏ شاقتك ظعن الحيّ يوم تحملوا فتكنّسوا قطناً تصرّ خيامها

##### Türkçe

ك ن س
**كنس** evi **المكنسة** ile ve **المكانس** ile süpürdü; **الكناسة** ile attı. Ve **كنّاس** adam: helâları süpürür.
Ve vahşî, onların **كناس**’ına girdi; ve vahşî (hayvan) onun **كنس**’una (girdi). Ve **كانس** ceylan; **كوانس** ceylanlar. Ve ceylanlar **كنست**; ve **اكتنست** ve **تكنّست**.
Ve bu, Yahudilerin **كنيسة**’sidir ve onların **كنائس**’leridir.
Mecazdan: **كنّس** yıldızlar.
Ve onların yanından geçtiler de onları **كنسوهم**; senin “onları **فكسحوهم**” demen gibi.
Lebîd dedi:
Sana, yüklendikleri gün mahallenin göçleri iştiyak verdi; derken çadırları gıcırdayan pamuk gibi **فتكنّسوا**.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَنْسُ: كَسْحُ القُمام عن وجه الأَرض. كَنَسَ الموضع يَكْنُسُه، بالضم، كَنْساً: كَسَح القُمامَة عنه. والمِكْنَسَة: ما كُنِس به، والجمع مَكانِس. والكُناسَة: ما كُنِسَ. قال اللحياني: كُناسَة البيت ما كُسِحَ منه من التراب فأُلقي بعضه على بعض. والكُناسة أَيضا: مُلْقَى القُمَامِ. وفَرَسٌ مَكْنوسَة: جَرْداء.
والمَكْنِسُ
(* قوله «والمكنس» هكذا في الأصل مضبوطاً بكسر النون،
وهومقتضى قوله بعد البيت وكنست الظباء والبقر تكنس بالكسر، ولكن مقتضى قوله قبل البيت وهو من ذلك لأنها تكنس الرمل أَن تكون النون مفتوحة وكذا هو مقتضى قوله جمع مكنس مفعل الآتي في شرح حديث زياد حيث ضبطه بفتح العين.): مَوْلِجُ الوَحْشِ من الظِّباء والبَقر تَسْتَكِنُّ فيه من الحرِّ، وهو الكِناسُ، والجمع أَكْنِسَة وكُنْسٌ، وهو من ذلك لأَنها تَكْنُسُ الرمل حتى تصل إِلى الثَّرَى، وكُنُسَات جمع كطُرُقاتٍ وجُزُرات؛ قال: إِذا ظُبَيُّ الكُنُساتِ انْغَلاَّ،
تَحْت الإِرانِ، سَلَبَتْه الطَّلاَّ
(* قوله «سلبته الطلا» هكذا في الأصل، وفي شرح القاموس: سلبته الظلا.) وكَنَسَتِ الظِّباء والبقر تَكْنِسُ، بالكسر، وتَكَنَّسَتْ واكْتَنَسَتْ: دخلت في الكِناس؛ قال لبيد:
شاقَتُكَ ظُعْنُ الحَيِّ يوم تَحَمَّلُوا،
فَتَكَنَّسُوا قُطْناً تَصِرُّ خِيامُها
أَي دخَلوا هَوادِجَ جُلِّلَتْ بثياب قُطْن. والكَانِسُ: الظبي يدخل في كِناسِهِ، وهو موضع في الشجر يَكْتَنُّ فيه ويستتر؛ وظِباء كُنَّسٌ وكُنُوس؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
وإِلا نَعاماً بها خِلْفَةً،
وإِلاَّ ظِباءً كُنُوساً وذِيبَا
وكذلك البقر؛ أَنشد ثعلب:
دارٌ لليلى خَلَقٌ لَبِيسُ،
ليس بها من أَهلِها أَنِيسُ
إِلا اليَعافِيرُ وإِلاَّ العِيسُ،
وبَقَرٌ مُلَمَّعٌ كُنُوسُ
وكَنَسَتِ النجوم تَكْنِسُ كُنُوساً: استمرَّت في مَجاريها ثم انصرفت راجعة. وفي التنزيل: فلا أُقْسِمُ بالخُنْسِ الجَوارِ الكُنَّسِ؛ قال الزجاج: الكُنَّسُ النجوم تطلع جارية، وكُنُوسُها أَن تغيب في مغاربها التي تغِيب فيها، وقيل: الكُنَّسُ الظِّباء. والبقر تَكْنِس أَي تدخل في كُنُسِها إِذا اشتدَّ الحرُّ، قال: والكُنَّسُ جمع كانِس وكانِسَة. وقال الفراء في الخُنَّسِ والكُنَّسِ: هي النجوم الخمسة تُخْنُِسُ في مَجْراها وترجِع، وتَكْنِسُ تَسْتَتِر كما تَكْنِسُ الظِّباء في المَغار، وهو الكِناسُ، والنجوم الخمسة: بَهْرام وزُحَلُ وعُطارِدٌ والزُّهَرَةُ والمُشْتَرِي، وقال الليث: هي النجوم التي تَسْتَسِرُّ في مجاريها فتجري وتَكْنِسُ في مَحاوِيها فَيَتَحَوَّى لكل نجم حَوِيّ يَقِف فيه ويستدِيرُ ثم ينصرف راجعاً، فكُنُوسُه مُقامُه في حَويِّه، وخُنُوسُه أَن يَخْنِسَ بالنهار فلا يُرى. الصحاح: الكُنَّسُ الكواكِب لأَنها تَكْنِسُ في المَغيب أَي تَسْتَسِرُّ، وقيل: هي الخُنَّسُ السَّيَّارة. وفي الحديث: أَنه كان يقرأ في الصلاة بالجَوارِي الكُنَّسِ؛ الجَوارِي الكواكب، والكُنَّسُ جمع كانِس، وهي التي تغيب، من كَنَسَ الظَّبْيُ إِذا تغيَّب واستتر في كِناسِه، وهو الموضع الذي يَأْوِي إِليه. وفي حديث زياد: ثم أَطْرَقُوا وَراءكم في مَكانِسِ الرِّيَبِ؛ المَكانِسُ: جمع مَكْنَس مَفْعَل من الكِناس، والمعنى اسْتَترُوا في موضع الرِّيبَة. وفي حديث كعب: أَول من لَبسَ القَباءَ سليمان، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، لأَنه كان إِذا أَدخل رأْسه لِلُبْسِ الثَّياب كَنَسَتْ الشياطين استهزاء. يقال: كَنَسَ أَنفه إِذا حَرَّكه مستهزٍئاً؛ ويروى: كنَّصت، بالصاد. يقال: كنَّصَ في وجه فلان إِذا استهزأَ به. ويقال: فِرْسِنٌ مَكْنُوسَة وهي المَلْساء الجَرْداء من الشعَر. قال أَبو منصور: الفِرْسِنُ المَكْنُوسَة المَلْساء الباطن تُشَبِّهُها العرب بالمَرايا لِمَلاسَتِها. وكَنِيسَةُ اليهود وجمعها كَنائِس، وهي معرَّبة أَصلها كُنِشْتُ. الجوهري: والكنِيسَة للنصارى. ورَمْلُ الكِناس: رمل في بلاد عبد اللَّه بن كلاب، ويقال له أَيضاً الكِناس؛ حكاه ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
رَمَتْني، وسِتْرُ اللَّه بَيْني وبَيْنها،
عَشِيَّة أَحْجار الكِناس، رَمِيمُ
(* قوله «رميم» هو اسم امرأة كما في شرح القاموس.)
قال: أَراد عشية رَمْل الكِناس فلم يستقم له الوزن فوضع الأَحجار موضع الرمل.
والكُناسَةُ: اسم موضع بالكوفة. والكُناسَة والكانِسيَّة: موضعان؛ أَنشد سيبويه:
دارٌ لِمَرْوَةَ إِذْ أَهْلي وأَهْلُهُمُ،
بالكانِسِيَّة تَرْعى اللَّهْوَ والغَزَلا

##### Türkçe

**الكَنْسُ**: yerin yüzünden süprüntüyü süpürmektir. **كَنَسَ** yeri, onu süpürür, ötre ile, **كَنْساً**: ondan süprüntüyü süpürdü. Ve **المِكْنَسَة**: onunla süpürülen şeydir; çoğulu **مَكانِس**. Ve **الكُناسَة**: süpürülen şeydir. el-Lihyânî dedi: **كُناسَة** ev, ondan topraktan süpürülüp de bir kısmı bir kısmının üzerine atılan şeydir. Ve **الكُناسة** ayrıca: süprüntünün döküldüğü yer. Ve **فَرَسٌ مَكْنوسَة**: kılsız.

Ve **المَكْنِسُ**
(* Onun sözü “**والمكنس**” asılda böylece nûn’un kesresiyle ضبط edilmiş olarak; ve bu, beyitten sonra olan “**وكنست الظباء والبقر تكنس بالكسر**” sözünün gereğidir; fakat beyitten önceki “**وهو من ذلك لأنها تكنس الرمل**” sözü gereği nûn’un fethalı olmasıdır; ve yine bu, ileride Ziyâd hadisinin şerhinde gelen “**جمع مكنس مفعل**” sözünün gereğidir; orada onu ‘ayn’ın fethasıyla ضبط etti.):

yabanın, ceylanlardan ve sığırlardan, sıcaktan içinde gizlendikleri giriş yeridir; o **الكِناسُ**’tır; çoğulu **أَكْنِسَة** ve **كُنْسٌ**; ve o bundandır; çünkü onlar toprağa ulaşıncaya dek kumu süpürürler; ve **كُنُسَات** çoğuldur, **طُرُقاتٍ** ve **جُزُرات** gibi; dedi ki:

Eğer **ظُبَيُّ الكُنُساتِ** azgınlaşırsa,
**تَحْت الإِرانِ**; **سَلَبَتْه الطَّلاَّ**

(* Onun sözü “**سلبته الطلا**” asılda böyle; Kāmûs şerhinde: “**سلبته الظلا**”.)

Ve ceylanlar ve sığırlar **كَنَسَتْ**; **تَكْنِسُ**, kesre ile; ve **تَكَنَّسَتْ** ve **اكْتَنَسَتْ**: **الكِناس**’a girdi; Lebîd dedi:

Seni, kabile göçleri, yüklendikleri gün özletti,
Derken **فَتَكَنَّسُوا** pamuk(la), çadırları gıcırdar

Yani pamuk kumaşlarla örtülmüş hevdeclere girdiler. Ve **الكَانِسُ**: **كِناسِهِ**’ne giren ceylandır; o, ağaçta içinde saklandığı ve gizlendiği bir yerdir; ve ceylanlar **كُنَّسٌ** ve **كُنُوس**; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

Yoksa orada ardıl(ı) olan devekuşları,
Yoksa **ظِباءً كُنُوساً** ve kurt

Ve sığırlar da böyledir; Sa‘leb inşâd etti:

Leylâ’ya bir ev; eski, yapışık,
Ehlinden onda bir üns yok,
Ancak yaban eşekleri ve ancak develer,
Ve alacalı sığır, **كُنُوسُ**

Ve yıldızlar **كَنَسَتِ**; **تَكْنِسُ** **كُنُوساً**: akış yollarında devam etti, sonra geri dönerek ayrıldı. Ve tenzîlde: **فلا أُقْسِمُ بالخُنْسِ الجَوارِ الكُنَّسِ**; ez-Zeccâc dedi: **الكُنَّسُ** yıldızlardır; koşar halde doğarlar; onların **كُنُوسُها**’sı, battıkları batış yerlerinde kaybolmalarıdır; ve denildi: **الكُنَّسُ** ceylanlardır. Ve sığırlar **تَكْنِس** yani şiddetli sıcak olunca **كُنُسِها**’na girer; dedi ki: ve **الكُنَّسُ** **كانِس** ve **كانِسَة**’nin çoğuludur. Ve el-Ferrâ’ **الخُنَّسِ** ve **الكُنَّسِ** hakkında dedi: onlar beş yıldızdır; akışında **تُخْنُِسُ** eder ve geri döner; ve **تَكْنِسُ** gizlenir; tıpkı ceylanların mağaralarda **تَكْنِسُ** etmesi gibi; o **الكِناسُ**’tır; ve beş yıldız: **بَهْرام** ve **زُحَلُ** ve **عُطارِدٌ** ve **الزُّهَرَةُ** ve **المُشْتَرِي**. Ve el-Leys dedi: onlar, akış yollarında gizlenen yıldızlardır; sonra akar ve **مَحاوِيها**’sında **تَكْنِسُ** eder; böylece her yıldız için, içinde durduğu ve dönüp dolaştığı bir **حَوِيّ** toplanır; sonra geri dönerek ayrılır; onun **كُنُوسُه**’u, **حَويِّه**’ndeki ikametidir; ve onun **خُنُوسُه**’u, gündüz **يَخْنِسَ** etmesi, böylece görülmemesidir. **الصحاح**: **الكُنَّسُ** gezegenlerdir; çünkü batışta **تَكْنِسُ** ederler, yani gizlenirler; ve denildi: onlar seyyar **الخُنَّسُ**’tur. Ve hadiste: onun namazda **الجَوارِي الكُنَّسِ** ile okuduğu; **الجَوارِي** gezegenlerdir; ve **الكُنَّسُ** **كانِس**’in çoğuludur; o, kaybolan(lar)dır; **كَنَسَ الظَّبْيُ** olduğu zaman, **كِناسِه**’nde kayboldu ve gizlendi; o, kendisine sığındığı yerdir. Ve Ziyâd hadîsinde: sonra arkanızda **مَكانِسِ الرِّيَبِ**’de baş eğdiniz; **المَكانِسُ**: **الكِناس**’tan **مَكْنَس**’ın çoğuludur; **مَفْعَل** vezninde; anlam: şüphe yerinde gizleniniz. Ve Ka‘b hadîsinde: **القَباءَ**’yı ilk giyen Süleyman’dır, nebîmize ve ona salât ve selâm olsun; çünkü o, elbiseyi giymek için başını içeri soktuğu zaman, şeytanlar alay ederek **كَنَسَتْ** ederdi. Denir: **كَنَسَ أَنفه**; onu alay eden olarak hareket ettirdiği zaman; ve rivayet olunur: **كنَّصت**; sâd ile. Denir: birinin yüzüne karşı **كنَّصَ**; onunla alay ettiği zaman. Ve denir: **فِرْسِنٌ مَكْنُوسَة**; o, kıldan düz, kılsız olandır. Ebû Mansûr dedi: **الفِرْسِنُ المَكْنُوسَة** içi düz olandır; Araplar onu, düzlüğünden dolayı aynalara benzetir. Ve Yahudilerin **كَنِيسَةُ**’si, çoğulu **كَنائِس**; o, Arapçalaştırılmıştır; aslı **كُنِشْتُ**’dur. el-Cevherî: ve **الكنِيسَة** Hristiyanlar içindir. Ve **رَمْلُ الكِناس**: Abdullah b. Kilâb diyarında bir kumdur; ona ayrıca **الكِناس** da denir; İbnü’l-A‘râbî onu nakletti; ve inşâd etti:

Beni attı; Allah’ın örtüsü benimle onun arasında iken,
**عَشِيَّة أَحْجار الكِناس** akşamı, **رَمِيمُ**

(* Onun sözü “**رميم**”: Kāmûs şerhinde olduğu üzere bir kadının adıdır.)

Dedi ki: **عشية رَمْل الكِناس** akşamını kastetti; fakat vezin ona düzgün gelmedi; bu yüzden taşları kumun yerine koydu.

Ve **الكُناسَةُ**: Kûfe’de bir yer adıdır. Ve **الكُناسَة** ve **الكانِسيَّة**: iki yerdir; Sîbeveyh inşâd etti:

Merve’ye bir ev; o vakit benim ehlim ve onların ehli,
**بالكانِسِيَّة**’de eğlenceyi ve ceylanı otlatır(ken)

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك ن س * * الكانِسُ * الظبي يدخل في * كِناسِهِ * وهو موضعه في الشجر يكتن فيه ويستتر وقد * كَنَسَ * الظبي من باب جلس و * تَكَنَّسَ * البيت من باب نصر و * المِكْنَسَةُ * ما يُكنس به و * الكُنَاسَةُ * القُمامة و * الكَنِسَةُ * للنصارى و * الكُنَّسُ * الكواكب قال أبو عبيدة لأنها تكنِسُ في المَغيب أي تستتر ويقال هي الخنس السيارة

##### Türkçe

* ك ن س * **الكانِسُ**: ceylanın **كِناسِهِ**’ne girmesidir; o, ağaçtaki yeridir; onda içine girip gizlenir ve örtünür. Ve ceylan **كَنَسَ** (باب **جلس**’den) ve ev **تَكَنَّسَ** (باب **نصر**’dan). Ve **المِكْنَسَةُ**: onunla süpürülen şeydir. Ve **الكُنَاسَةُ**: çöp, süprüntüdür. Ve **الكَنِسَةُ**: Hristiyanlar içindir (kilise). Ve **الكُنَّسُ**: yıldızlardır. Ebû Ubeyde dedi ki: çünkü onlar **تكنِسُ** ederler **في المَغيب**; yani gizlenirler. Ve denilir ki: onlar, geri çekilen seyyarelerdir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

كنس الظبي والبقر يكنس، من حد ضرب: دخل في كناسه، كتكنس وإكتنس، قال لبيد:
  شاقتك ظعن الحي يوم تحملوا                      فتكنسوا قطنا تصر خيامهـا أي دخلوا هوادج جللت بثياب قطن. وهو، أي الكناس: مستتره في الشجر ومكتنه، سمي به لأنه يكنس في الرمل حتى يصل إلى الثرى. ج كنس. بضمتين، وكنس، كركع. والكناس: ع من بلاد غني، كذا في مختصر المعجم. وقال الصاغاني: قال أبو حية النميري:
  رمتني وستر الله بيني وبينها                      عشية آرام الكناس رمـيم ورميم: اسم امرأة، وزاد في اللسان: قال: أراد عشية رمل الكناس، فلم يستقم له الوزن، فوضع الأحجار موضع الرمل، وأن هذا الموضع يقال له: رمل الكناس: موضع في بلاد عبد الله بن كلاب، قال: ويقال له: الكناس، أيضا، حكاه ابن الأعرابي، وأنشد البيت. قلت: وقال جرير:
  لمن الديار كأنها لم تـحـلـل                      بين الكناس وبين طلح الأعزل

  وقال الفراء:  الجواري الكنس  : السيارة: وهي النجوم الخمسة: بهرام، وزحل، وعطارد، والزهرة والمشتري هي الخنس، لأنها تكنس في المغيب، أي تستتر كالظباء في الكنس، أي المغار، ومثله قول أبي عبيدة. أو هي كل النجوم، لأنها تبدو ليلا وتخفى نهارا، قال الزجاج: الكنس: النجوم تطلع جارية، وكنوسها: أن تغيب في مغاربها التي تغيب فيها، وقد كنست تكنس كنوسا: إستمرت في مجاريها ثم إنصرفت راجعة، وقال الليث: هي النجوم التي تستتر في مجاريها فتجري وتكنس في محاويها، فيتحوى لكل نجم حوي يقف فيه ويستدير ثم ينصرف راجعا، فكنوسه: مقامه في حويه، وخنوسه: أن يخنس في النهار فلا يرى. وفي الصحاح: الكنس: الكواكب، لأنها تكنس في المغيب: أي تستتر، وقيل: هي الخنس السيارة. أو الكنس: الملائكة، ذكره بعض أهل الغريب. أو بقر الوحش، وظباؤه تكنس، أي تدخل في كنسها إذا إشتد الحر، قاله الزجاج، قال: والكنس: جمع كانس وكانسة. والكناسة، بالضم: القمامة، قال اللحياني: كناسة البيت: ما كسح منه من التراب فألقي بعضه على بعض، وقد كنس الموضع يكنسه كنسا: كسح القمامة عنه. والكناسة: ع بالكوفة، وهي محلة بها. وقد سموا كناسة. والكنيسة، كسفينة: متعبد اليهود، والجمع الكنائس، وهي معربة، أصلها: كنشت. أو هي متعبد النصارى، كما هو قول الجوهري، وخطأه الصاغاني، فقال: هو سهو منه، إنما هي لليهود، والبيعة للنصارى. أو هي متعبد الكفار مطلقا. والكنيسة: مرسى ببحر اليمن مما يلي زبيد للجائي من مكة حرسها الله تعالى، قال الصاغاني: أرسيت بها سنة 605. والكنيسة: المرأة الحسناء، عن أبي عمرو، كما في العباب. والكنيسة السوداء: د، بثغر المصيصة، نقله الصاغاني، وقال ياقوت: لأنها بنيت بحجارة سود، بناها الروم قديما. والكنيسة: تصغير الكنيسة: سبعة مواضع، منها ستة بمصر: إثنان بالغربية، وهما كنيسة سردوس، وكوم الكنيسة، وإثنان في البحيرة، وهما: كنيسة عبد الملك، وكنيسة الغيط، وواحد في حوف رمسيس، وهو كنيسة مبارك، وواحد في الأسيوطية، وهو كنيسة طاهر. و الموضع السابع قرب عكاء من فتوحات الملك الناصر صلاح الدين يوسف بن أيوب، رحمه الله تعالى. ويقال: فرسن مكنوسة، أي ملساء الباطن، يشبهها العرب بالمرايا لملاستها، قاله الأزهري، أو هي جرداء الشعر، وهو قريب من القول الأول. ومكناسة الزيتون، بالكسر: د عظيم بالمغرب، بينه وبين مراكش أربع عشرة مرحلة نحو المشرق، ومنه إلى فاس مرحلة واحدة. ومكناسة: حصن بالأندلس، من أعمال ماردة، نقله أبو الأصبغ الأندلسي وتكنس الرجل: إكتن وإستتر، ودخل الخيمة. وتكنست المرأة: دخلت الهودج، وهو مجاز، كأنه أخذ من قول لبيد الآتي ذكره قريبا. ومما يستدرك عليه: المكنسة: ما كنس به، والجمع: مكانس. والكناسة: ما كنس، وأيضا ملقى القمام. والمكنس: مولج الوحش من الظباء والبقر تستكن فيه من الحر. والأكنسة: جمع كناس، كالكنسات، كطرقات، قال:
  إذا ظبي الكنسات إنغـلا                      تحت الإران سلبته الظلا

  وتكنست الظباء والبقر وإكتنست: دخلت في الكناس، قال لبيد:
  شاقتك ظعن الحي يوم تحملوا                      فتكنسوا قطنا تصر خيامهـا أي دخلوا هوادج جللت بثياب قطن. والكانس: الظبي يدخل في كناسه، وظباء كنوس، بالضم، أنشد ابن الأعرابي:
  وإلا نعاما بها خلـفة                      وإلا ظباء كنوسا وذيبا وكذلك البقر، أنشد ثعلب:
  دار لليلى خلق لبيس
  ليس بها من أهلها أنيس
  إلا اليعافير وإلا العيس
  وبقر ملمع كنوس ومكانس الريب: مواضع التهم. وكنس أنفه وكنص، إذا حركه مستهزئا. وكنس في وجه فلان، إذا إستهزأ به، ككنص. والكانسية: موضع، أنشد سيبويه:
  دار لمروة إذ أهلي وأهلهـم                      بالكانسية ترعى اللهو والغزلا ويقال: مروا بهم فكنسوهم، أي كسحوهم، وهو مجاز. والكناس: من يكنس الحشوش. ومحمد بن عبد الله بن عبد الأعلى أبو يحيى الكناسي، بالضم، المعروف بابن كناسة، محدث.

##### Türkçe

**كنس**: **الظبي** ve **البقر** **يكنس** (fiili), **من حد ضرب** babından: **كناسه**’ine girdi; **كتكنس** ve **إكتنس** gibi. **لبيد** dedi:
  شاقتك ظعن الحي يوم تحملوا                      فتكنسوا قطنا تصر خيامهـا
yani: pamuk elbiselerle örtülmüş **هوادج**’lere girdiler; çadırlarını pamuk sıkar.

Ve o, yani **الكناس**: ağaç içinde onun gizlendiği yer ve onun sığınağıdır; onunla adlandırıldı, çünkü kuma **يكنس** eder (süpürür/kazar) ta ki **الثرى**’ya ulaşıncaya kadar. Çoğulu: **كنس**. İki ötre ile (**كُنُس**) ve **كنس**, **كركع** gibi. Ve **الكناس**: **غني** beldelerinden bir **ع**’dır; **مختصر المعجم**’de böyle. **الصاغاني** dedi: **أبو حية النميري** dedi:
  رمتني وستر الله بيني وبينها                      عشية آرام الكناس رمـيم
Ve **رميم** ve **رميم**: bir kadının adıdır. Ve **اللسان**’da ziyade etti: dedi ki: **عشية رمل الكناس**’ı kastetti; fakat ona vezin düzgün gelmedi, bu yüzden taşları kumun yerine koydu; ve bu yer için “**رمل الكناس**” denir: **عبد الله بن كلاب** beldelerinde bir yerdir. Dedi ki: ve ona “**الكناس**” da denir; **ابن الأعرابي** bunu nakletti ve beyti okudu. Dedim: **جرير** de dedi:
  لمن الديار كأنها لم تـحـلـل                      بين الكناس وبين طلح الأعزل

Ve **الفراء** dedi: **الجواري الكنس**: **السيارة**’dır; ve onlar beş yıldızdır: **بهرام** ve **زحل** ve **عطارد** ve **الزهرة** ve **المشتري**; onlar **الخنس**’tir, çünkü **المغيب**’de **تكنس** ederler; yani **تستتر** ederler, **الظباء** gibi **الكنس**’te; yani **المغار**’da. Ve bunun benzeri **أبي عبيدة**’nin sözüdür. Yahut onlar bütün yıldızlardır; çünkü gece görünürler ve gündüz gizlenirler. **الزجاج** dedi: **الكنس**: yıldızlar, koşar halde doğarlar; ve onların **كنوسها**’sı: battıkları **مغاربها**’larında batmalarıdır; ve içinde battıkları yerlerdir. Ve muhakkak **كنست** **تكنس** **كنوسا**: akış yollarında devam etti, sonra geri dönerek ayrıldı. **الليث** dedi: onlar, akış yollarında gizlenen yıldızlardır; böylece akarlar ve **محاويها**’larında **تكنس** ederler; böylece her yıldız için bir **حوي** olur, onda durur ve döner, sonra geri dönerek ayrılır; onun **كنوسه**’su: **حويه**’sinde ikametidir; onun **خنوسه**’su: gündüz **يخنس** etmesidir, böylece görülmez. Ve **الصحاح**’ta: **الكنس**: **الكواكب**’dir; çünkü **المغيب**’de **تكنس** ederler; yani **تستتر** ederler. Ve denildi ki: onlar **الخنس السيارة**’dır. Yahut **الكنس**: meleklerdir; bunu bazı **أهل الغريب** zikretti. Yahut yaban sığırıdır; ve onun **ظباؤه**’su **تكنس** eder; yani sıcak şiddetlendiğinde **كنسها**’ine girer; bunu **الزجاج** söyledi. Dedi ki: ve **الكنس**: **كانس** ve **كانسة**’nin cemidir.

Ve **الكناسة** (ötre ile): çöp, süprüntüdür. **اللحياني** dedi: **كناسة البيت**: ondan süpürülen topraktır; sonra onun bir kısmı bir kısmının üzerine atılır. Ve muhakkak **كنس** yerini **يكنسه** **كنسا**: ondan süprüntüyü süpürdü. Ve **الكناسة**: **الكوفة**’de bir **ع**’dır; ve o, içinde bir mahalledir. Ve **كناسة** diye adlandırdılar.

Ve **الكنيسة**, **كسفينة**: Yahudilerin ibadethanesidir; çoğulu **الكنائس**; ve o, Arapçalaştırılmıştır; aslı: **كنشت**. Yahut o, Hristiyanların ibadethanesidir; **الجوهري**’nin sözü üzere; **الصاغاني** onu hatalı saydı, şöyle dedi: bu ondan bir yanılmadır; o ancak Yahudiler içindir; ve Hristiyanlar için **البيعة**’dır. Yahut o, kâfirlerin ibadethanesidir, mutlak olarak.

Ve **الكنيسة**: Yemen denizinde, Mekke’den gelen için **زبيد** tarafına düşen bir demirleme yeridir; Allah Teâlâ onu korusun. **الصاغاني** dedi: 605 yılında orada demirledim. Ve **الكنيسة**: güzel kadın; **أبي عمرو**’dan, **العباب**’da olduğu gibi. Ve **الكنيسة السوداء**: **د**; **المصيصة** sınırında; **الصاغاني** onu nakletti. **ياقوت** dedi: çünkü siyah taşlarla inşa edildi; Rumlar onu eskiden inşa etti.

Ve **الكنيسة**: **الكنيسة**’nin küçültmesidir: yedi yer; onlardan altısı Mısır’dadır: **الغربية**’de iki tanedir; ve onlar **كنيسة سردوس** ve **كوم الكنيسة**’dir. Ve **البحيرة**’de iki tanedir; ve onlar: **كنيسة عبد الملك** ve **كنيسة الغيط**’tir. Ve **حوف رمسيس**’te bir tanedir; ve o **كنيسة مبارك**’tır. Ve **الأسيوطية**’de bir tanedir; ve o **كنيسة طاهر**’dir. Ve yedinci yer **عكاء** yakınındadır; **الملك الناصر صلاح الدين يوسف بن أيوب**’un fetihlerindendir; Allah ona rahmet etsin.

Ve denir: **فرسن مكنوسة**; yani içi pürüzsüz; Araplar onu pürüzsüzlüğünden dolayı aynalara benzetir; bunu **الأزهري** söyledi. Yahut o, kılsızdır; ve bu, birinci söze yakındır.

Ve **مكناسة الزيتون** (kesre ile): Mağrib’de büyük bir **د**’dır; onunla **مراكش** arasında doğu tarafına doğru on dört merhale vardır; ve ondan **فاس**’a bir merhale vardır. Ve **مكناسة**: Endülüs’te bir kaledir; **ماردة** amellerindendir; **أبو الأصبغ الأندلسي** onu nakletti.

Ve **تكنس الرجل**: **إكتن** etti ve gizlendi; ve çadıra girdi. Ve **تكنست المرأة**: **الهودج**’a girdi; ve bu mecazdır; sanki az sonra zikri gelecek **لبيد**’in sözünden alınmış gibidir.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **المكنسة**: onunla süpürülen şey; çoğulu: **مكانس**. Ve **الكناسة**: süpürülen şey; ayrıca çöplerin döküldüğü yer. Ve **المكنس**: **الظباء** ve **البقر**dan yabanın, sıcaktan içinde barındığı giriş yeridir. Ve **الأكنسة**: **كناس**’ın cemidir; **كالكنسات** gibi, **كطرقات** gibi. Dedi:
  إذا ظبي الكنسات إنغـلا                      تحت الإران سلبته الظلا

Ve **تكنست الظباء والبقر** ve **إكتنست**: **الكناس**’a girdi. **لبيد** dedi:
  شاقتك ظعن الحي يوم تحملوا                      فتكنسوا قطنا تصر خيامهـا
yani: pamuk elbiselerle örtülmüş **هوادج**’lere girdiler; çadırlarını pamuk sıkar.

Ve **الكانس**: **كناسه**’ine giren **الظبي**’dir. Ve **ظباء كنوس** (ötre ile). **ابن الأعرابي** okudu:
  وإلا نعاما بها خلـفة                      وإلا ظباء كنوسا وذيبا
Ve bunun gibi **البقر** da. **ثعلب** okudu:
  دار لليلى خلق لبيس
  ليس بها من أهلها أنيس
  إلا اليعافير وإلا العيس
  وبقر ملمع كنوس

Ve **مكانس الريب**: töhmet yerleridir. Ve **كنس** burnunu ve **كنص**; onu alay ederek hareket ettirdiğinde. Ve **كنس** falanın yüzüne; onunla alay ettiğinde; **ككنص** gibi.

Ve **الكانسية**: bir yerdir. **سيبويه** okudu:
  دار لمروة إذ أهلي وأهلهـم                      بالكانسية ترعى اللهو والغزلا

Ve denir: “Onların yanından geçtiler de onları **فكنسوهم** ettiler”; yani onları süpürüp götürdüler; ve bu mecazdır. Ve **الكناس**: hela çukurlarını süpüren kimsedendir.

Ve **محمد بن عبد الله بن عبد الأعلى أبو يحيى الكناسي** (ötre ile), **ابن كناسة** diye bilinen: muhaddistir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَنَسَ
1 كَنَسَ ذ , (S, A, Mgh, Msb,) aor. كَنُسَ , (S, Msb,) or كَنِسَ , (Mgh,) inf. n. كَنْسٌ, (S, Mgh, Msb,) He swept (Mgh, TA) a house, or chamber, (S, A, Mgh, Msb,) or place, (TA,) with a مِكْنَسَة [or broom]. (A, Mgh.) ― -b2- مَرُّوا بِهِمْ فَكَنَسُوهُمْ (tropical:) They passed by them and swept them away, or destroyed them; syn. كَسَحُوهُمْ. (A, TA.) -A2- كَنَسَ, (S, A, Mgh, Msb, K,) aor. كَنِسَ , (S, Msb, K,) or كَنُسَ , (Mgh,) inf. n. كُنُوسٌ, (Mgh, Msb,) He (an antelope) entered his كِنَاس, (S, A, Mgh, Msb, K,) i. e., his covert, or hiding-place, among trees; (S, K;) or abode; (Msb;) or cave; (TA;) as also ↓ تكنّس (S, A, Mgh, K) and ↓ اكتنس;) (A, TA;) which two verbs are likewise said of a wild bull or cow, in the same sense. (TA.) [Hence,] ↓ تكنّس also signifies (tropical:) He (a man, TA) entered the tent: (K:) or hid himself, and entered the tent. (TA.) And ↓ تكنّست (tropical:) She (a woman) entered the هَوْدَج [or camel-litter]: (K:) app. taken from the saying of Lebeed, فَتَكَنَّسُوا قُطْنًا, meaning, and they entered هَوَادِج [or camel-litters] covered with cloths of cotton. (TA.) ― -b2- [Hence also,] كَنَسَتِ النُّجُومُ, (Zj,) aor. كَنِسَ , (AO, Zj, S, K,) inf. n. كُنُوسٌ, (Lth, Zj,) (tropical:) The stars hid themselves in their place, or places, of setting, (AO, Zj, S, K, *) like antelopes in their كُنُس [or coverts]: (K:) [or] continued in their courses and then departed, returning: (Zj:) or the stars [here meaning planets] became stationary in their circuiting or revolving. (Lth.) See كَانِسٌ.

5 تَكَنَّسَ see 1; the former, in four places.

8 اِكْتَنَسَ see 1; the former, in four places.

كِنَاسٌ
كِنَاسٌ ذ A gazelle's covert, or hiding-place, among trees: (S, K:) so called because he sweeps (يكنس) the sand, or in the sand, [accord. to different copies of the K,] until he reaches the soil, or moist earth: (K, * TA:) or his abode: (Msb:) or cave: (TA:) and [in like manner] ↓ مَكْنِسٌ a place into which a gazelle or a wild bull or cow enters to protect itself therein from the heat: (TA:) pl. [of pauc.] أَكْنِسَةٌ (TA) and [of mult.] كُنُسٌ and كُنَّسٌ (K) and [pl. pl., i. e., pl. of كُنُسٌ,] كُنُسَاتٌ. (TA.)

كُنَاسَةٌ
كُنَاسَةٌ ذ Sweepings; (S, Mgh, Msb, K;) the dust of a house that is swept and thrown into a heap. (Lh.) ― -b2- Also, The place of sweepings; (Mgh;) the place where sweepings are thrown. (TA.)

كَنِيسَةٌ
كَنِيسَةٌ ذ A place of worship (K) of the Christians; [a Christian church:] (S, A, K:) or of the Jews; (Sgh, K;) i. e., of the Jews only: [a Jewish synagogue;] that of Christians being called بِيعَةٌ: (Sgh:) [Chald כְנישָׁה: (Golius:)] or both; (Mgh, Msb;) being sometimes applied to the former [in classical times, as it is in the present day, as well as to the latter]: (Msb:) or of unbelievers, (K,) absolutely: (TA:) an arabicized word, [from the Chaldee mentioned above, or] from [the Persian word] كُنِسْتْ (Az, Mgh) or كَنَسْتْ (TA) [signifying “ a firetemple ”]: pl. كَنَائِسُ. (A, Msb.) -A2- A thing resembling [the kind of camel-litter called] a هَوْدَج, composed of twigs, or branches, stuck in a مَحْمِل or a رَحْل, with a cloth thrown over them, in which the rider sits in the shade and conceals himself: (Mgh, Msb:) of the measure فَعِيلَةٌ from كُنُوسٌ [an inf. n. of كَنَسَ]: (Mgh:) pl. as above. (Msb.)

كَنَّاسٌ
كَنَّاسٌ ذ One who sweeps حُشُوش [meaning privies]. (A, TA.)

كَانِسٌ
كَانِسٌ ذ An antelope, (S, A, TA,) and a wild bull, (TA,) entering his كِنَاس, (S, A, TA,) i. e., his covert, or hiding-place, among trees: (S:) fem. with ة: (Zj:) pl. كُنَّسٌ, both of the masc. and fem., (Zj,) and كَوَانِسُ, of the masc., (A,) [and of the fem. also accord. to rule,] and كُنُوسٌ. (TA.) ― -b2- [Hence,] الكُنَّسُ, (S,) or الجَوَارِى الكُنَّسُ, (K,) [in the Kur, lxxxi. 16,] (tropical:) The stars; because they hide themselves in their place of setting: (AO, S:) or the stars that rise running their course, and hide themselves in their places of setting: (Zj:) or all the stars; because they appear by night and lie hidden by day: (K:) or i. q. الخُنَّسُ, (K, TA,) i. e., السَّيَّارَةُ, (TA,) or السَّيَّارَاتُ, (Bd,) or الخُنَّسُ السَّيَّارَةُ, (S,) the five stars, [or planets,] Saturn, Jupiter, Mars, Venus, and Mercury; (TA;) because they hide themselves in their place of setting, like antelopes in their كُنُس [or coverts]; (K;) or because they become hidden beneath the light of the sun: (Bd:) or the stars [meaning plants] that become hidden in their courses, and run their courses and become stationary in their places of circuiting, and then circuit [again]; every star [of those thus named] having a circuit in which it becomes stationary, and [then] revolves [again], and then it departs, returning: (Lth:) or the angels: (K:) or the wild bulls or cows, and the wild antelopes, (Zj, K,) that enter their كُنُس [or coverts] when the heat is vehement. (Zj.)

مَكْنِسٌ
مَكْنِسٌ ذ : [pl. مَكَانِسُ:] see كِنَاسٌ. ― -b2- [Hence,] مَكَانِسُ الرَّيْبِ (assumed tropical:) The places of suspicion. (TA.)

مِكْنَسَةٌ
مِكْنَسَةٌ ذ A broom; a thing with which one sweeps: (S, A, Msb:) pl. مَكَانِسُ. (A, TA.)

مُكَنِّسٌ
مُكَنِّسٌ ذ A maker of brooms. (Golius, from Meyd.)

كَنِيسٌ
كَنِيسٌ ذ [a kind of roast flesh-meat]: see مَرْمُوضٌ.

##### Türkçe

كَنَسَ
1 **كَنَسَ** **ذ** , (S, A, Mgh, Msb,) muzâri‘ı **كَنُسَ** , (S, Msb,) veya **كَنِسَ** , (Mgh,) mastarı **كَنْسٌ**, (S, Mgh, Msb,) O, bir evi, yahut odayı, (S, A, Mgh, Msb,) veya yeri, (TA,) bir **مِكْنَسَة** [yahut süpürge] ile süpürdü. (A, Mgh.) ― -b2- **مَرُّوا بِهِمْ فَكَنَسُوهُمْ** (mecaz:) Onların yanından geçtiler de onları süpürüp götürdüler, yahut onları yok ettiler; eş anlamlısı **كَسَحُوهُمْ**. (A, TA.) -A2- **كَنَسَ**, (S, A, Mgh, Msb, K,) muzâri‘ı **كَنِسَ** , (S, Msb, K,) veya **كَنُسَ** , (Mgh,) mastarı **كُنُوسٌ**, (Mgh, Msb,) O (bir ceylan) kendi **كِنَاس**’ına, (S, A, Mgh, Msb, K,) yani ağaçlar arasındaki sığınağına yahut gizlenme yerine; (S, K;) veya meskenine; (Msb;) veya mağarasına; (TA;) girdi; bunun gibi ↓ **تكنّس** (S, A, Mgh, K) ve ↓ **اكتنس**; (A, TA;) bu iki fiil, aynı anlamda, yabanî boğa yahut inek hakkında da söylenir. (TA.) [Bundan dolayı,] ↓ **تكنّس** ayrıca (mecaz:) O (bir adam, TA) çadıra girdi: (K:) veya gizlendi ve çadıra girdi. (TA.) Ve ↓ **تكنّست** (mecaz:) O (bir kadın) **هَوْدَج**’a [yahut deve mahmiline] girdi: (K:) görünüşe göre Lebîd’in sözü olan **فَتَكَنَّسُوا قُطْنًا**’dan alınmıştır; anlamı: ve pamuk bezleriyle örtülü **هَوَادِج**’lere [yahut deve mahmillerine] girdiler. (TA.) ― -b2- [Bundan ayrıca,] **كَنَسَتِ النُّجُومُ**, (Zj,) muzâri‘ı **كَنِسَ** , (AO, Zj, S, K,) mastarı **كُنُوسٌ**, (Lth, Zj,) (mecaz:) Yıldızlar, batış yerlerinde yahut batış yerlerinde gizlendiler, (AO, Zj, S, K, *) ceylanların kendi **كُنُس**’larında [yahut sığınaklarında] olduğu gibi: (K:) [veya] seyrinde devam etti, sonra ayrıldı, dönerek geri geldi: (Zj:) veya yıldızlar [burada gezegenler kastedilerek] devrânlarında dönüp dolaşmada durgunlaştı. (Lth.) **كَانِسٌ**’e bak.

5 **تَكَنَّسَ** 1’e bak; birincisi, dört yerde.

8 **اِكْتَنَسَ** 1’e bak; birincisi, dört yerde.

**كِنَاسٌ**
**كِنَاسٌ** **ذ** Bir ceylanın ağaçlar arasındaki sığınağı yahut gizlenme yeri: (S, K:) böyle adlandırılmıştır; çünkü o, toprağa yahut nemli toprağa ulaşıncaya kadar kumu, yahut kum içinde, (K’nin farklı nüshalarına göre,) süpürer (**يكنس**): (K, * TA:) veya onun meskeni: (Msb:) veya mağarası: (TA:) ve [aynı şekilde] ↓ **مَكْنِسٌ** ceylanın yahut yabanî boğa yahut ineğin, sıcaktan korunmak için içine girdiği yer: (TA:) azlık çoğulu **أَكْنِسَةٌ** (TA) ve çokluk çoğulu **كُنُسٌ** ve **كُنَّسٌ** (K) ve [çoğulun çoğulu, yani **كُنُسٌ**’un çoğulu] **كُنُسَاتٌ**. (TA.)

**كُنَاسَةٌ**
**كُنَاسَةٌ** **ذ** Süprüntüler; (S, Mgh, Msb, K;) süpürülüp bir yığına atılan ev tozu. (Lh.) ― -b2- Ayrıca, süprüntü yeri; (Mgh;) süprüntülerin atıldığı yer. (TA.)

**كَنِيسَةٌ**
**كَنِيسَةٌ** **ذ** Hristiyanların (K) ibadet yeri; [bir Hristiyan kilisesi:] (S, A, K:) veya Yahudilerin; (Sgh, K;) yani yalnız Yahudilerin: [bir Yahudi havrası;] Hristiyanlarınki ise **بِيعَةٌ** diye adlandırılır: (Sgh:) [Keldânîce כְנישָׁה: (Golius:)] veya her ikisi; (Mgh, Msb;) bazen birincisine de uygulanır [klasik devirlerde, bugün olduğu gibi, ikincisine de olduğu gibi]: (Msb:) veya kâfirlerin, (K,) mutlak olarak: (TA:) Arapçalaştırılmış bir kelimedir, [yukarıda zikredilen Keldânîceden, yahut] [Farsça kelime] **كُنِسْتْ** (Az, Mgh) veya **كَنَسْتْ**’ten (TA) [“ateş tapınağı” anlamında]: çoğulu **كَنَائِسُ**. (A, Msb.) -A2- **هَوْدَج** denilen deve mahmiline benzeyen bir şey; çubuklardan yahut dallardan oluşur; bir **مَحْمِل** yahut bir **رَحْل** içine dikilir; üzerlerine bir örtü atılır; binici onun içinde gölgede oturur ve gizlenir: (Mgh, Msb:) **كُنُوسٌ**’dan [**كَنَسَ**’ın bir mastarı] **فَعِيلَةٌ** veznindedir: (Mgh:) çoğulu yukarıdaki gibidir. (Msb.)

**كَنَّاسٌ**
**كَنَّاسٌ** **ذ** **حُشُوش** [helâlar] süpüren kimse. (A, TA.)

**كَانِسٌ**
**كَانِسٌ** **ذ** Kendi **كِنَاس**’ına, (S, A, TA,) yani ağaçlar arasındaki sığınağına yahut gizlenme yerine giren bir ceylan, (S, A, TA,) ve bir yabanî boğa, (TA,): (S:) dişisi ة ile: (Zj:) çoğulu, hem müzekker hem müennes için, **كُنَّسٌ**, (Zj,) ve müzekker için **كَوَانِسُ**, (A,) [ve kaideye göre müennes için de,] ve **كُنُوسٌ**. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **الكُنَّسُ**, (S,) veya **الجَوَارِى الكُنَّسُ**, (K,) [Kur’ân’da, lxxxi. 16,] (mecaz:) Yıldızlar; çünkü batış yerlerinde gizlenirler: (AO, S:) veya seyrini koşarak sürdüren ve batış yerlerinde gizlenen yıldızlar: (Zj:) veya bütün yıldızlar; çünkü gece görünürler ve gündüz gizli kalırlar: (K:) veya **الخُنَّسُ** ile aynı anlamdadır, (K, TA,) yani **السَّيَّارَةُ**, (TA,) veya **السَّيَّارَاتُ**, (Bd,) veya **الخُنَّسُ السَّيَّارَةُ**, (S,) beş yıldız, [yahut gezegen,] Satürn, Jüpiter, Mars, Venüs ve Merkür; (TA;) çünkü batış yerlerinde, ceylanların kendi **كُنُس**’larında [yahut sığınaklarında] olduğu gibi, gizlenirler; (K;) veya güneşin ışığı altında gizli hale geldikleri için: (Bd:) veya yıldızlar [bitkiler kastedilerek] seyrinde gizli hale gelen, seyrini sürdüren ve devrân yerlerinde durgunlaşan, sonra [yeniden] devrân eden; bu şekilde adlandırılan her yıldızın, içinde durgunlaştığı bir devrânı vardır; ve [sonra] [yeniden] döner; sonra ayrılır, dönerek geri gelir: (Lth:) veya melekler: (K:) veya şiddetli sıcaklık olduğunda kendi **كُنُس**’larına [yahut sığınaklarına] giren yabanî boğalar yahut inekler ve yabanî ceylanlar, (Zj, K,). (Zj.)

**مَكْنِسٌ**
**مَكْنِسٌ** **ذ** : [çoğulu **مَكَانِسُ**:] **كِنَاسٌ**’a bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **مَكَانِسُ الرَّيْبِ** (farzedilen mecaz:) Şüphe yerleri. (TA.)

**مِكْنَسَةٌ**
**مِكْنَسَةٌ** **ذ** Süpürge; onunla süpürülen şey: (S, A, Msb:) çoğulu **مَكَانِسُ**. (A, TA.)

**مُكَنِّسٌ**
**مُكَنِّسٌ** **ذ** Süpürge yapan kimse. (Golius, Meyd’den.)

**كَنِيسٌ**
**كَنِيسٌ** **ذ** [bir tür kızartılmış et]: **مَرْمُوضٌ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَنَسَ
كَنَسَ I ,  U ( n. ac. كَنْس 1 ),
a.  Swept, cleaned out; swept away.

b.  ( n. ac. كُنُوْس 27 ), Retired to its covert ( animal ).

c.  Set ( stars ).

كَنَّسَ
كَنَّسَ II ,
a.  see I (a) .

تَكَنَّسَ
تَكَنَّسَ V ,
a.  see I (b) .

b.  Withdrew.

اِكْتَنَسَ
اِكْتَنَسَ VIII ,
a.  see I (b) .

مَكْنِس
مَكْنِس 18 , ( pl. مَكَاْنِسُ 44 ),
a.  see 23 .

مِكْنَسَة
مِكْنَسَة 20t , ( pl. مَكَاْنِسُ 44 ),
a.  Broom.

كَاْنِس
كَاْنِس 21 , ( pl. كُنَّس 11 ,  كُنُوْس 27 ,  كَوَاْنِسُ 41 ),
a.  Hider; seeking its covert ( animal ).

كِنَاْس
كِنَاْس 23 , ( pl. كُنُس 10 ,  كُنَّس 11 ,  أَكْنِسَة 15t &
a.  كُنُسَات ), Covert, lair, den; cave.

كُنَاْسَة
كُنَاْسَة 24t ,
a.  Sweepings, rubbish.

b.  Rubbishheap; dust-bin.

كَنِيْس
كَنِيْس 25 ,
a.  Nosebag.

b.  see 25t (b) .

كَنِيْسَة
كَنِيْسَة 25t , ( pl. كَنَاْئِسُ 46 ),
a.  Church.

b.  Synagogue.

c.  A kind of litter.

d.  Pretty woman.

كَنَّاْس
كَنَّاْس 28 ,
a.  Sweeper.

b.  [ coll. ], Sweep.

كَنَاْئِسِيّ
كَنَاْئِسِيّ 46yi ,
a.  Ecclesiastical.

كَنڤسَ
N. P. كَنڤسَ I ,
a.  Swept.

كَنَّسَ
N. Ag. كَنَّسَ II ,
a.  Broom-maker.

كَنَّسَ
N. P. كَنَّسَ II ,
a.  see N. P. I .

الجَوَارِي الكُنَّس
الجَوَارِي الكُنَّس
a.  The stars, the planets.

كِنْسِح
كِنْسِح
a.  Root; origin.

##### Türkçe

**كَنَسَ**
**كَنَسَ** I , U ( mastar adı: **كَنْس** 1 ),
a. Süpürdü, temizledi; süpürüp götürdü.

b. ( mastar adı: **كُنُوْس** 27 ), (hayvan) inine çekildi.

c. (yıldızlar) battı.

**كَنَّسَ**
**كَنَّسَ** II ,
a. I (a)’ya bak.

**تَكَنَّسَ**
**تَكَنَّسَ** V ,
a. I (b)’ye bak.

b. Çekildi.

**اِكْتَنَسَ**
**اِكْتَنَسَ** VIII ,
a. I (b)’ye bak.

**مَكْنِس**
**مَكْنِس** 18 , (çoğulu: **مَكَاْنِسُ** 44 ),
a. 23’e bak.

**مِكْنَسَة**
**مِكْنَسَة** 20t , (çoğulu: **مَكَاْنِسُ** 44 ),
a. Süpürge.

**كَاْنِس**
**كَاْنِس** 21 , (çoğulu: **كُنَّس** 11 , **كُنُوْس** 27 , **كَوَاْنِسُ** 41 ),
a. Gizlenen; (hayvan) inini arayan.

**كِنَاْس**
**كِنَاْس** 23 , (çoğulu: **كُنُس** 10 , **كُنَّس** 11 , **أَكْنِسَة** 15t &
a. **كُنُسَات** ), İn; yatak; mağara.

**كُنَاْسَة**
**كُنَاْسَة** 24t ,
a. Süprüntü, çöp.

b. Çöp yığını; çöp kutusu.

**كَنِيْس**
**كَنِيْس** 25 ,
a. Yem torbası.

b. 25t (b)’ye bak.

**كَنِيْسَة**
**كَنِيْسَة** 25t , (çoğulu: **كَنَاْئِسُ** 46 ),
a. Kilise.

b. Havra.

c. Bir tür mahfe.

d. Güzel kadın.

**كَنَّاْس**
**كَنَّاْس** 28 ,
a. Süpürücü.

b. [kolektif], Süprüntü.

**كَنَاْئِسِيّ**
**كَنَاْئِسِيّ** 46yi ,
a. Kiliseye ait.

**كَنڤسَ**
Özel ad: **كَنڤسَ** I ,
a. Süpürdü.

**كَنَّسَ**
Etken ad: **كَنَّسَ** II ,
a. Süpürge yapımcısı.

**كَنَّسَ**
Edilgen ad: **كَنَّسَ** II ,
a. Edilgen ad I’e bak.

**الجَوَارِي الكُنَّس**
**الجَوَارِي الكُنَّس**
a. Yıldızlar, gezegenler.

**كِنْسِح**
**كِنْسِح**
a. Kök; asıl.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B3/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

كنس
كَنَسَ - يَكْنُسُ - كَنَّاس - كُنَّس
كَنَسَ - يَكْنُسُ + كائن + شيئاً  + عن شيء: يدفعه بعيداً عنه ثم يجمعه ويحشره ويركمه ثم يدخله في وعاء أو مكان مخصص لجمعه
كَنَّاس: اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة على وزن " فـَعـَّال : من " كَنَسَ - يَكْنُسُ "
كَنَّاسَة: مؤنث " كَنَّاس "
كُنَّس - الكُنَّس: جمع " كَنَّاسَة "
ملاحظة:
الجواري الكنس: هي النجوم الجارية في السماء والتي تكنس بقايا الكويكبات والكواكب والنجوم الأصغر
الخنس الجواري الكنس: الثقوب السوداء الخانسة: التي لا ترى وتكنس بقايا الكويكبات والكواكب والنجوم الأصغر
ملاحظة:
كَنَسَ - يَكْنُسُ: من الدفع والجمع واللم
كَنَسَ - يَكْنِسُ: يختفي ويتوارى
والمعنيان ممكنان في هذا الموقع، والله أعلم
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " جمع وضم وحشر عدد من الأشياء ضمن مكان محدود، للتعامل معها ككيان واحد"، وهي:
لََمَّ - يَلُمُّ، كَنَس - يَكْنُس، جَمَعَ - يَجْمَعُ، حَشَرَ - يَحْشُرُ، زَرَبَ - يَزْرُبُ، أَمَّ - يَؤُمُّ (المتعدي لمفعولين)

الكنس
 	﴿فلا أقسم بالخنس(15) الجواري الكنس(16)﴾ التكوير
مختار الصحاح
● [كنس] ك ن س: الكانِسُ الظبي يدخل في كِناسِهِ وهو موضعه في الشجر يكتن فيه ويستتر وقد كَنَسَ الظبي من باب جلس و تَكَنَّسَ البيت من باب نصر و المِكْنَسَةُ ما يُكنس به و الكُنَاسَةُ القُمامة و الكَنِسَةُ للنصارى و الكُنَّسُ الكواكب قال أبو عبيدة لأنها تكنِسُ في المَغيب أي تستتر ويقال هي الخنس السيارة
معجم الفرائد القرآنية:
ك ن س
"الْكُنَّسِ"  في قوله تعالى :" الْجَوَارِ الْكُنَّسِ " (16) التكوير .
كَنَس : استتر، والمعنى أن النجومَ تكنُس وتستَتر .
ملخص اللسان:
1.  الكَنْسُ: كَسْحُ القُمام عن وجه الأَرض. كَنَسَ الموضع يَكْنُسُه،  بالضم، كَنْساً - والمِكْنَسَة: ما كُنِس به،  والجمع مَكانِس. والكُناسَة: ما كُنِسَ
2.      كَنَسَ أَنفه إِذا حَرَّكه  مستهزٍئاً؛
3.     . ويقال: فِرْسِنٌ مَكْنُوسَة وهي المَلْساء الجَرْداء من الشعَر. قال  أَبو منصور: الفِرْسِنُ المَكْنُوسَة المَلْساء الباطن تُشَبِّهُها العرب  بالمَرايا لِمَلاسَتِها.
4.  وكَنَسَتِ الظِّباء والبقر تَكْنِسُ، بالكسر، وتَكَنَّسَتْ  واكْتَنَسَتْ: دخلت في الكِناس - مَوْلِجُ الوَحْشِ من الظِّباء والبَقر تَسْتَكِنُّ فيه من الحرِّ، وهو  الكِناسُ، والجمع أَكْنِسَة وكُنْسٌ
5.   وكَنَسَتِ النجوم تَكْنِسُ كُنُوساً: استمرَّت في مَجاريها ثم انصرفت  راجعة. وفي التنزيل: فلا أُقْسِمُ بالخُنْسِ الجَوارِ الكُنَّسِ؛ قال  الزجاج: الكُنَّسُ النجوم تطلع جارية، وكُنُوسُها أَن تغيب في مغاربها التي  تغِيب فيها
6.   والكُنَّسُ جمع كانِس وكانِسَة. وقال الفراء  في الخُنَّسِ والكُنَّسِ: هي النجوم الخمسة تُخْنُِسُ في مَجْراها  وترجِع، وتَكْنِسُ تَسْتَتِر كما تَكْنِسُ الظِّباء في المَغار، وهو الكِناسُ،  والنجوم الخمسة: بَهْرام وزُحَلُ وعُطارِدٌ والزُّهَرَةُ والمُشْتَرِي،
7.      وكَنِيسَةُ اليهود وجمعها كَنائِس، وهي معرَّبة  أَصلها كُنِشْتُ.
8.      والكنِيسَة للنصارى.
لسان العرب
● - كنس: الكَنْسُ: كَسْحُ القُمام عن وجه الأَرض. كَنَسَ الموضع يَكْنُسُه،  بالضم، كَنْساً: كَسَح القُمامَة عنه. والمِكْنَسَة: ما كُنِس به،  والجمع مَكانِس. والكُناسَة: ما كُنِسَ. قال اللحياني: كُناسَة البيت ما  كُسِحَ منه من التراب فأُلقي بعضه على بعض. والكُناسة أَيضا: مُلْقَى  القُمَامِ. وفَرَسٌ مَكْنوسَة: جَرْداء.  والمَكْنِسُ  (* قوله «والمكنس» هكذا في الأصل مضبوطاً بكسر النون،  وهومقتضى قوله بعد البيت وكنست الظباء والبقر تكنس بالكسر، ولكن مقتضى قوله قبل  البيت وهو من ذلك لأنها تكنس الرمل أَن تكون النون مفتوحة وكذا هو مقتضى  قوله جمع مكنس مفعل الآتي في شرح حديث زياد حيث ضبطه بفتح العين.):  مَوْلِجُ الوَحْشِ من الظِّباء والبَقر تَسْتَكِنُّ فيه من الحرِّ، وهو  الكِناسُ، والجمع أَكْنِسَة وكُنْسٌ، وهو من ذلك لأَنها تَكْنُسُ الرمل حتى  تصل إِلى الثَّرَى، وكُنُسَات جمع كطُرُقاتٍ وجُزُرات؛ قال:  إِذا ظُبَيُّ الكُنُساتِ انْغَلاَّ،  تَحْت الإِرانِ، سَلَبَتْه الطَّلاَّ  (* قوله «سلبته الطلا» هكذا في الأصل، وفي شرح القاموس: سلبته الظلا.)  وكَنَسَتِ الظِّباء والبقر تَكْنِسُ، بالكسر، وتَكَنَّسَتْ  واكْتَنَسَتْ: دخلت في الكِناس؛ قال لبيد:  شاقَتُكَ ظُعْنُ الحَيِّ يوم تَحَمَّلُوا،  فَتَكَنَّسُوا قُطْناً تَصِرُّ خِيامُها  أَي دخَلوا هَوادِجَ جُلِّلَتْ بثياب قُطْن. والكَانِسُ: الظبي يدخل في  كِناسِهِ، وهو موضع في الشجر يَكْتَنُّ فيه ويستتر؛ وظِباء كُنَّسٌ  وكُنُوس؛ أَنشد ابن الأَعرابي:  وإِلا نَعاماً بها خِلْفَةً،  وإِلاَّ ظِباءً كُنُوساً وذِيبَا  وكذلك البقر؛ أَنشد ثعلب:  دارٌ لليلى خَلَقٌ لَبِيسُ،  ليس بها من أَهلِها أَنِيسُ  إِلا اليَعافِيرُ وإِلاَّ العِيسُ،  وبَقَرٌ مُلَمَّعٌ كُنُوسُ  وكَنَسَتِ النجوم تَكْنِسُ كُنُوساً: استمرَّت في مَجاريها ثم انصرفت  راجعة. وفي التنزيل: فلا أُقْسِمُ بالخُنْسِ الجَوارِ الكُنَّسِ؛ قال  الزجاج: الكُنَّسُ النجوم تطلع جارية، وكُنُوسُها أَن تغيب في مغاربها التي  تغِيب فيها، وقيل: الكُنَّسُ الظِّباء. والبقر تَكْنِس أَي تدخل في  كُنُسِها إِذا اشتدَّ الحرُّ، قال: والكُنَّسُ جمع كانِس وكانِسَة. وقال الفراء  في الخُنَّسِ والكُنَّسِ: هي النجوم الخمسة تُخْنُِسُ في مَجْراها  وترجِع، وتَكْنِسُ تَسْتَتِر كما تَكْنِسُ الظِّباء في المَغار، وهو الكِناسُ،  والنجوم الخمسة: بَهْرام وزُحَلُ وعُطارِدٌ والزُّهَرَةُ والمُشْتَرِي،  وقال الليث: هي النجوم التي تَسْتَسِرُّ في مجاريها فتجري وتَكْنِسُ في  مَحاوِيها فَيَتَحَوَّى لكل نجم حَوِيّ يَقِف فيه ويستدِيرُ ثم ينصرف  راجعاً، فكُنُوسُه مُقامُه في حَويِّه، وخُنُوسُه أَن يَخْنِسَ بالنهار فلا  يُرى. الصحاح: الكُنَّسُ الكواكِب لأَنها تَكْنِسُ في المَغيب أَي  تَسْتَسِرُّ، وقيل: هي الخُنَّسُ السَّيَّارة. وفي الحديث: أَنه كان يقرأ في  الصلاة بالجَوارِي الكُنَّسِ؛ الجَوارِي الكواكب، والكُنَّسُ جمع كانِس، وهي  التي تغيب، من كَنَسَ الظَّبْيُ إِذا تغيَّب واستتر في كِناسِه، وهو  الموضع الذي يَأْوِي إِليه. وفي حديث زياد: ثم أَطْرَقُوا وَراءكم في  مَكانِسِ الرِّيَبِ؛ المَكانِسُ: جمع مَكْنَس مَفْعَل من الكِناس، والمعنى  اسْتَترُوا في موضع الرِّيبَة. وفي حديث كعب: أَول من لَبسَ القَباءَ سليمان،  على نبينا وعليه الصلاة والسلام، لأَنه كان إِذا أَدخل رأْسه لِلُبْسِ  الثَّياب كَنَسَتْ الشياطين استهزاء. يقال: كَنَسَ أَنفه إِذا حَرَّكه  مستهزٍئاً؛ ويروى: كنَّصت، بالصاد. يقال: كنَّصَ في وجه فلان إِذا استهزأَ  به. ويقال: فِرْسِنٌ مَكْنُوسَة وهي المَلْساء الجَرْداء من الشعَر. قال  أَبو منصور: الفِرْسِنُ المَكْنُوسَة المَلْساء الباطن تُشَبِّهُها العرب  بالمَرايا لِمَلاسَتِها. وكَنِيسَةُ اليهود وجمعها كَنائِس، وهي معرَّبة  أَصلها كُنِشْتُ. الجوهري: والكنِيسَة للنصارى. ورَمْلُ الكِناس: رمل في  بلاد عبد اللَّه بن كلاب، ويقال له أَيضاً الكِناس؛ حكاه ابن الأَعرابي؛  وأَنشد:  رَمَتْني، وسِتْرُ اللَّه بَيْني وبَيْنها،  عَشِيَّة أَحْجار الكِناس، رَمِيمُ  (* قوله «رميم» هو اسم امرأة كما في شرح القاموس.)  قال: أَراد عشية رَمْل الكِناس فلم يستقم له الوزن فوضع الأَحجار موضع  الرمل.  والكُناسَةُ: اسم موضع بالكوفة. والكُناسَة والكانِسيَّة: موضعان؛ أَنشد  سيبويه:  دارٌ لِمَرْوَةَ إِذْ أَهْلي وأَهْلُهُمُ،  بالكانِسِيَّة تَرْعى اللَّهْوَ والغَزَلا
مقاييس اللغة:
(كنس) الكاف والنون والسين أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على سَفْر شيءٍ عن وجهِ شيء، وهو كَشْفُه. والأصل الآخر يدلُّ على استخفاء.
فالأوَّل: كَنْس البيتِ، وهو سَفْرُ التُّرَابِ عن وجه أرضه. والمِكْنسة: آلة الكنْس. والكُناسَة: ما يكنَس.
والأصل الآخر: الكِناس: بيتُ الظَّبي. والكانس: الظبي يَدْخُل كِناسَه.
والكُنَّس: الكواكب تَكْنِسُ في بُروجها كما تَدخُل الظِّباءُ في كِناسها. قال أبو* عبيدة: تَكنِس في المَغيب.
القاموس المحيط:
كَنَسَ الظَّبْيُ يَكْنِسُ دَخَلَ في كِناسِهِ، كتَكَنَّسَ، وهو مُسْتَتَرُهُ في الشجرِ، لأنه يَكْنِسُ الرمْلَ حتى يَصِلَ ج كُنُسٌ وكُنَّسٌ، كرُكَّعٍ، وع. والجَواري الكُنَّسُ هي الخُنَّسُ، لأنها تَكْنِسُ في المَغِيبِ، كالظِّبَاء في الكُنُسِ، أو هي كُلُّ النُّجُومِ، لأنها تَبْدُو ليلاً وتَخْفَى نَهاراً، أو الملائكةُ، أو بَقَرُ الوَحْشِ وظِبَاؤُهُ. والكُنَاسَةُ، بالضم القُمَامَةُ، وع بالكوفة. وسَمَّوْا كُنَاسَةَ. والكَنِيسَةُ مُتَعَبَّدُ اليَهُودِ أو النصارى أو الكُفَّارِ، ومَرْسًى ببحرِ اليمنِ مما يَلِي زَبِيدَ، والمرأةُ الحَسْنَاء. والكَنيسةُ السَّوداء د بثَغْرِ المَصِيصَةِ. والكُنَيِّسَةُ، تصغيرُ الكَنيسةِ سبعةُ مَواضِعَ، سِتَّةٌ بمصْرَ، ود قربَ عَكَّاء. وفِرْسِنٌ مَكْنُوسَةٌ، أي مَلْساءُ الباطِنِ، أو جَرْداءُ الشَّعَرِ. ومِكْنَاسَةُ الزَّيْتُونِ، بالكسر د بالمغرب. ومِكْناسَةُ حِصْنٌ بالأنْدَلُس. وتَكَنَّسَ دَخَلَ الخَيْمَةَ، والمرأةُ دَخَلَتِ الهَوْدَجَ.
تاج العروس:
ك ن س
كَنَسَ الظَّبْيُ والبَقَرُ يَكْنِسُ مِن حَدِ ضَرَبَ : دَخَل في كِناسِهِ كَتَكَنَّسَ وإكْتَنَسَ قال لَبِيدٌ :
شاقَتْكَ ظُعْنُ الحَيُّ يَوْمَ تَحَمَّلُوا ... فتَكَنَّسُوا قُطُناً تَصِرُّ خِيَامُهَا أَي دَخَلُوا هَوَادِجَ جُلِّلتْ بثِيَابِ قُطْنٍ . وهُوَ أَي الكِنَاسُ : مُسْتَتَرُه في الشَّجَرِ ومُكْتَنُّه سُمِّيَ به لأَنَّه يَكْنِسُ في الرَّمْلِ حَتَّى يَصِلَ إِلى الثَّرَى . ج كُنُسٌ . بضَمَّتين وكُنَّسٌ كرُكَّع . والكِنَاسُ : ع مِن بِلادِ غَنِيٍّ كذا في مُخْتَصَرِ المُعْجَمِ . وقال الصاغانِيُّ : قال أَبو حَيَّةَ النُّمَيْرِيّ :
رَمَتْنِي وسِتْرُ اللهِ بَيْنِي وبَيْنَهَا ... عَشِيَّةَ آرَامِ الكِنَاسِ رَمِيمُ ورَميمُ : اسمُ امرأَةٍ وزاد في اللَّسَان : قال : أَرادَ عَشيَّةَ رَمْلِ الكِنَاسِ فلم يَسْتَقِمْ له الوزنُ فوضَعَ الأَحْجَارَ مَوْضِعَ الرَّمْلِ وأَنَّ هذا المَوْضِعَ يُقَالُ له : رِمْلُ الكِنَاسِ : مَوْضعٌ في بِلاد عبدِ اللهِ بنِ كِلابٍ قال : ويُقَال له : الكِناسُ أَيضاً حكاه ابنُ الأَعرابيّ وأَنشد البيتَ . قلت : وقال جَريرٌ :
لِمَنِ الدِّيَارُ كأَنَّها لَمْ تُحْلَلِ ... بَيْنَ الكِنَاسِ وبَيْنَ طَلْحِ الأَعْزَلِ
وقَالَ الفَرّاءُ : " الجَوَارِي الكُنَّس " : السَّيَّارَةُ : وهي النُّجُومُ الخَمْسَةُ : بَهْرَامُ وزُحَلُ وعُطَارِدٌ والزُّهَرَةُ والمُشْتَرِي هِيَ الخُنَّسُ لأَنَّهَا تَكْنِسُ في المَغيبِ أَي تَسْتِتَرُ كالظِّباءِ في الكُنُسِ أَي المَغَارِ ومثلُه قولُ أَبي عُبَيْدَةَ . أَو هِيَ كُلُّ النُّجُومِ لأَنَّهَا تَبْدُو لَيْلاً وتَخْفَى نَهاراً قال الزَّجّاجُ : الكُنَّسُ : النُّجُومُ تَطْلُعُ جارَيَةً وكُنُوسُها : أَنْ تَغيبَ في مَغارِبِهَا الّتي تَغِيبُ فِيهَا وقد كَنَسَتْ تَكْنِسُ كُنُوساً : إستَمَرَّتْ في مَجارِيها ثمّ إنْصَرَفَتْ راجعَةً وقال الليْث : هي النُّجُومُ الّتِي تَسْتَتِر في مَجَارِيها فتَجْري وتَكْنِسُ في مَحاوِيهَا فيَتَحَوَّى لكُلِّ نَجْمِ حَوِيٌّ يَقِفُ فيه ويِسْتَدِيرُ ثمّ يَنْصَرِفُ راجِعاً فكُنُوسُه : مُقَامُه في حَوِيَّه وخُنُوسُه : أَن يَخْنِسَ في النَّهَارِ فلا يُرَى . وفي الصّحَاحِ : الكُنَّسُ : الكَوَاكِبُ لأَنَّهَا تَكْنِسُ في المَغيبِ : أِي تَسْتَتِرُ وقيل : هي الخُنَّسُ السَّيّارَةُ . أَو الكُنَّسُ : المَلاَئكَةُ ذَكَرَه بعضُ أَهْلِ الغَريبِ . أَو بَقَرُ الوَحْشِ وظِبَاؤُه تَكْنِسُ أَي تَدْخُل في كُنُسِها إِذا إشْتَدَّ الحَرُّ قالُهُ الزَّجّاج قالَ : والكُنَّسُ : جَمْعُ كانِسٍ وكانِسَةٍ . والكُنَاسَةُ بالضَّمّ : القُمَامَةُ قال اللِّحْيَانِيُّ : كُناسَةُ البَيْت : ما كُسِحَ منه من التُّرابِ فأُلْقِيَ بَعْضُه على بعْضٍ وقد كَنَسَ المَوْضِعَ يَكْنُسُه كَنْساً : كَسَحَ القُمَامَةَ عنه . والكُنَاسَةُ : ع بالكُوفَةِ وهي مَحَلَّةٌ بها . وقد سَمّوْا كُنَاسةَ . والكَنِيسَةُ كسَفِينَةٍ : مُتَعَبَّدُ اليَهُودِ والجَمْع الكَنَائسُ وهي مُعَرَّبةٌ أَصْلُها : كنشت . أَو هي مُتَعَبَّدُ النَّصَارَى كما هو قولُ الجَوْهَرِيِّ وخَطَّأَه الصّاغَانِيُّ فقال : هو سَهْوٌ منه إِنَّمَا هِيَ لليَهُودِ والبِيعَةُ للنَّصَارَى . أَو هي مُتَعَبَّدُ الكُفّارِ مُطْلَقاً . والكَنيسَةُ : مَرْسىً ببحْرِ اليَمَنِ مِمَّا يَلِي زَبيدَ للْجَائي من مَكَّةَ حَرَسها اللهُ تَعَالَى قالَ الصّاغَانِيُّ : أَرْسَيْتُ بها سنة 605 . والكَنيسَةُ : المَرْأَةُ الحَسْنَاءُ عن أَبِي عَمْروٍ كما في العُباب . والكَنيسَةُ السَّوْدَاءُ : د بِثَغْرِ المَصِيصَةِ نقلَه الصّاغَانِيُّ وقال ياقُوتٌ : لأَنَّهَا بُنيَتْ بحِجَارَةٍ سُودٍ بَناها الرُّومُ قَديماً . والكُنَيِّسَةُ : تَصْغيرُ الكَنيسَةِ : سَبْعَةُ مَوَاضِعَ منْهَا ستَّةٌ بمصْرَ : إثْنَان بالغَرْبِيَة وهما كُنَيِّسَةُ سَرَدُوسَ وكومُ الكُنَيِّسَةِ وإثْنَانِ في البُحَيْرَة وهما : كُنَيِّسةُ عبد المَلِكِ وكُنَيِّسةُ الغَيْط وواحدٌ في حَوْف رِمْسيسَ وهو كُنَيِّسَةُ مُبَارَكٍ ووَاحدٌ في الأَسْيُوطِيَّة وهو كُنَيِّسَةُ طاهرٍ . و الموضِعُ السّابعُ قُرْبَ عَكَّاءَ من فُتوحاتِ المَلِك النّاصرِ صَلاحِ الدَّينِ يُوسُفَ بنِ أَيُّوبَ رحمَهُ اللهُ تَعَالى . ويقال : فِرْسِنٌ مَكْنُوسَةٌ أَي مَلْسَاءُ الباطِنِ يُشَبَّهُها العَربُ بالمَرَايَا لمَلاسَتِها قالَه الأَزْهَريُّ أَو هي جَرْدَاءُ الشَّعرِ وهو قريبٌ من القَوْلِ الأَوَّلِ . ومِكْنَاسَةُ الزَّيْتُونِ بالكسر : د عَظيمٌ بالمَغْرِبِ بينَه وبينَ مَرَّاكُشَ أَرْبَعَ عَشْرَةَ مَرْحَلَةً نحوَ المَشْرِق ومنه إِلى فاسَ مَرْحَلَةٌ وَاحدةٌ . ومِكْنَاسَةُ : حِصْنٌ بالأَنْدَلُسِ من أَعْمَالِ مارِدَةَ نَقَلَه أَبُو الأَصْبَغِ الأَنْدَلُسيُّ وتَكَنَّسَ الرَّجُلُ : إكْتَنَّ وإسْتَتَر ودَخَلَ الخَيْمَةَ . وتكَنَّسَتِ المَرْأَةُ : دَخَلتِ الهَوْدَجَ وهو مَجازٌ كأَنَّه أُخِذَ من قولِ لَبيدٍ الآتي ذكْرُه قريباً . وممّا يُسْتَدْرَكُ عليه : الْمِكْنَسَةُ : ما كُنِسَ به والجَمْع : مَكَانِسُ . والكُنَاسَةُ : ما كُنِسَ وأَيْضاً مُلْقَى القُمَامِ . والمَكْنِسُ : مَوْلِجُ الوَحْشِ مِن الظَّبَاءِ والبَقَرِ تَسْتَكِنُّ فيه من الحَرِّ . والأَكْنِسَةُ : جَمْعٌ كِنَاسٍ كالكُنُسَاتِ كطُرُقاتٍ قال :
إِذا ظُبَيُّ الكُنُسَاتِ إنْغَلاَّ ... تَحْتَ الإِرَانِ سَلَبَتْهُ الظَّلاّ
وتَكَنَّسَتِ الظِّبَاءُ والبَقَرُ وإكْتَنَسَتْ : دَخَلَتْ في الكنِاسِ قال لَبِيد :
شاقَتْكَ ظُعْنُ الحَيِّ يَوْمَ تَحمَّلُوا ... فتَكَنَّسُوا قُطُناً تَصِرُّ خِيَامُهَا أَي دَخَلُوا هَوَادِجَ جُلِّلَتْ بِثَيَاب قُطْنٍ . والكانِسُ : الظَّبْيُ يَدْخُلُ في كِنَاسِه وظِبَاءٌ كُنُوسٌ بالضَّمّ أَنْشَد ابنُ الأَعْرَابيِّ :
وإلاَّ نَعَاماً بهَا خِلْفَةً ... وإِلاَّ ظِبَاءً كُنُوساً وذِيبَاً وكذلِكَ البَقَرُ أَنْشَدَ ثَعْلَبٌ :
" دارٌ للَيْلَى خَلَقٌ لَبِيسُ
" لَيْسَ بهَا منْ أَهْلِهَا أَنيسُ
" إِلاّ اليَعَافيرُ وإِلاَّ العيسُ
" وَبَقَرٌ مُلَمّعٌ كُنُوسُ ومَكانِسُ الرَّيَبِ : مَواضِعُ التُّهَمْ . وكَنَسَ أَنْفَه وكَنَصَ إِذا حَرَّكَه مُسْتهزِئاً . وكَنَسَ في وَجْهِ فُلانٍ إِذا إسْتَهْزَأَ به ككَنَصَ . والكانِسيَّةٌ : مَوْضعٌ أَنشَدَ سيبَوَيْه :
دارٌ لمَرْوَةَ إِذْ أَهْلي وأَهْلُهُمُ ... بالكَانِسِيَّة تَرْعَى اللَّهْوَ والغَزَلاَ ويقال : مَرُّوا بهِم فكَنَسُوهُم أَي كَسَحُوهُمْ وهو مَجازٌ . والكَنَّاسُ : مَنْ يَكْنُسُ الحُشُوشَ . ومُحمَّدُ بنُ عبد الله بنِ عبد الأَعْلَى أَبُو يحْيَى الكُنَاسيُّ بالضّمّ المَعْرُوفُ بابن كُنَاسَةَ مُحَدِّثٌ

##### Türkçe

كنس
**كَنَسَ** - **يَكْنُسُ** - **كَنَّاس** - **كُنَّس**
**كَنَسَ** - **يَكْنُسُ** + bir varlığı + bir şeyi + bir şeyden: onu ondan uzağa iter; sonra onu toplar, sıkıştırır ve yığar; sonra onu bir kaba yahut onu toplamak için ayrılmış bir yere sokar.
**كَنَّاس**: “**كَنَسَ** - **يَكْنُسُ**”dan, “**فـَعـَّال**” vezninde, mübalağa ism-i fâil; sıfat-ı müşebbehe.
**كَنَّاسَة**: “**كَنَّاس**”ın müennesi.
**كُنَّس** - **الكُنَّس**: “**كَنَّاسَة**”nın çoğulu.

Not:
**الجواري الكنس**: gökte akıp giden ve asteroitlerin, gezegenlerin ve daha küçük yıldızların kalıntılarını süpüren yıldızlardır.
**الخنس الجواري الكنس**: geri çekilen kara deliklerdir: görülmeyen ve asteroitlerin, gezegenlerin ve daha küçük yıldızların kalıntılarını süpüren.

Not:
**كَنَسَ** - **يَكْنُسُ**: itme, toplama ve derleme(cilik)ten.
**كَنَسَ** - **يَكْنِسُ**: kaybolur ve gizlenir.
Ve iki anlam da bu yerde mümkündür; Allah daha iyi bilir.
Ve lafız, “sınırlı bir yer içinde birtakım şeyleri toplamak, bir araya getirmek ve sıkıştırmak; onlarla tek bir varlık olarak muamele etmek” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**لََمَّ** - **يَلُمُّ**، **كَنَس** - **يَكْنُس**، **جَمَعَ** - **يَجْمَعُ**، **حَشَرَ** - **يَحْشُرُ**، **زَرَبَ** - **يَزْرُبُ**، **أَمَّ** - **يَؤُمُّ** (iki mef‘ûle müteaddî olan)

**الكنس**
 ﴿Artık yemin etmem **بالخنس**(15) **الجواري الكنس**(16)﴾ **التكوير**

Muhtârü’s-sıhâh
● [**كنس**] ك ن س: **الكانِسُ** ceylandır; **كِناسِهِ**ne girer; o, ağaçta onun yeri olup orada gizlenir ve saklanır. Ve ceylan **كَنَسَ** etti; **جلس** bâbından. Ve ev **تَكَنَّسَ** etti; **نصر** bâbından. Ve **المِكْنَسَةُ**: onunla süpürülen şeydir. Ve **الكُنَاسَةُ**: çöp. Ve **الكَنِسَةُ**: Hristiyanlar için (ibadethane). Ve **الكُنَّسُ**: gezegenlerdir. Ebû Ubeyde dedi ki: çünkü onlar **تكنِسُ** ederler **في المَغيب**de; yani gizlenirler. Ve denilir ki: onlar **الخنس السيارة**dır.

Kur’ânî ferâid sözlüğü:
ك ن س
**"الْكُنَّسِ"**; Yüce Allah’ın sözü olan: **" الْجَوَارِ الْكُنَّسِ "** (16) **التكوير** içinde.
**كَنَس**: gizlendi; anlam: yıldızlar **تكنُس** eder ve **تستَتر** eder.

Lisân özeti:
1. **الكَنْسُ**: yeryüzünün yüzünden çöpleri süpürmek. Mekânı **كَنَسَ** etti, onu **يَكْنُسُ** eder; damme ile; **كَنْساً**. Ve **المِكْنَسَة**: onunla süpürülen şey; çoğulu **مَكانِس**. Ve **الكُناسَة**: süpürülen şey.
2. **كَنَسَ** burnunu; onu alay ederek hareket ettirdiği zaman.
3. Ve denilir: **فِرْسِنٌ مَكْنُوسَة**; o, kıldan pürüzsüz, çıplak olandır. Ebû Mansûr dedi ki: **الفِرْسِنُ المَكْنُوسَة** içi pürüzsüz olandır; Araplar onu, pürüzsüzlüğü sebebiyle aynalara benzetir.
4. Ve ceylanlar ve sığırlar **كَنَسَتْ** eder, **تَكْنِسُ** eder; kesre ile; ve **تَكَنَّسَتْ** ve **اكْتَنَسَتْ**: **الكِناس**a girdi; (bu) ceylan ve sığırdan vahşî hayvanın, sıcaktan içinde saklandığı giriş yeridir; o **الكِناس**tır; çoğulu **أَكْنِسَة** ve **كُنْسٌ**.
5. Ve yıldızlar **كَنَسَتْ** eder, **تَكْنِسُ** eder; **كُنُوساً**: yörüngelerinde devam etti, sonra geri dönerek ayrıldı. Ve tenzilde: ﴿Artık yemin etmem **بالخُنْسِ** **الجَوارِ الكُنَّسِ**﴾; Zecâc dedi ki: **الكُنَّسُ** yıldızlardır; akarak doğarlar; onların **كُنُوسُ**u, battıkları batış yerlerinde kaybolmalarıdır.
6. Ve **الكُنَّسُ**, **كانِس** ve **كانِسَة**nin çoğuludur. Ferrâ, **الخُنَّسِ** ve **الكُنَّسِ** hakkında dedi ki: onlar beş yıldızdır; yörüngesinde **تُخْنُِسُ** eder ve geri döner; ve **تَكْنِسُ** eder, gizlenir; tıpkı ceylanların mağaralarda **تَكْنِسُ** etmesi gibi; o **الكِناس**tır. Ve beş yıldız: **بَهْرام** ve **زُحَلُ** ve **عُطارِدٌ** ve **الزُّهَرَةُ** ve **المُشْتَرِي**.
7. Ve Yahudilerin **كَنِيسَةُ**si; çoğulu **كَنائِس**; o, Arapçalaştırılmıştır; aslı **كُنِشْتُ**dur.
8. Ve **الكنِيسَة** Hristiyanlar içindir.

Lisânü’l-ʿArab
● - **كنس**: **الكَنْسُ**: yeryüzünün yüzünden çöpleri süpürmek. Mekânı **كَنَسَ** etti, onu **يَكْنُسُ** eder; damme ile; **كَنْساً**: çöpü ondan süpürdü. Ve **المِكْنَسَة**: onunla süpürülen şey; çoğulu **مَكانِس**. Ve **الكُناسَة**: süpürülen şey. Lihyânî dedi ki: evin **كُناسَة**si, ondan süpürülen topraktır; sonra onun bir kısmı bir kısmının üzerine atılır. Ve **الكُناسة** ayrıca: çöpün döküldüğü yer. Ve **فَرَسٌ مَكْنوسَة**: çıplak (kılsız). Ve **المَكْنِسُ**: vahşî hayvanın, ceylan ve sığırdan, sıcaktan içinde saklandığı giriş yeridir; o **الكِناس**tır; çoğulu **أَكْنِسَة** ve **كُنْسٌ**; bu da ondandır; çünkü o, kumları **تَكْنُسُ** eder; ta ki nemli toprağa ulaşıncaya kadar. Ve **كُنُسَات** çoğuldur; **طُرُقاتٍ** ve **جُزُرات** gibi. Dedi ki:
 Eğer **ظُبَيُّ الكُنُساتِ** azgınlaşırsa,
 **تَحْت الإِرانِ**; **سَلَبَتْه الطَّلاَّ**
Ve ceylanlar ve sığırlar **كَنَسَتْ** eder, **تَكْنِسُ** eder; kesre ile; ve **تَكَنَّسَتْ** ve **اكْتَنَسَتْ**: **الكِناس**a girdi. Lebîd dedi ki:
 Seni özletti mahallenin göçleri, yüklendikleri gün;
 Sonra **تَكَنَّسُوا** pamuk(la); çadırları gıcırdar;
yani pamuk elbiselerle kaplanmış hevdeclere girdiler. Ve **الكَانِسُ**: ceylandır; **كِناسِهِ**ne girer; o, ağaçta bir yerdir; orada gizlenir ve saklanır. Ve **ظِباء كُنَّسٌ** ve **كُنُوس**: İbnü’l-Aʿrâbî inşâd etti:
 Yoksa orada ardıl(ı) olan devekuşları,
 Yoksa **ظِباءً كُنُوساً** ve kurt.
Ve sığırlar da böyledir. Saʿleb inşâd etti:
 Leylâ’ya ait bir ev; eski, yapışık;
 Onun ehlinden orada bir üns yok;
 Ancak yâʿâfîrler ve ancak ʿîs;
 Ve benekli sığırlar; **كُنُوسُ**.
Ve yıldızlar **كَنَسَتْ** eder, **تَكْنِسُ** eder; **كُنُوساً**: yörüngelerinde devam etti, sonra geri dönerek ayrıldı. Ve tenzilde: ﴿Artık yemin etmem **بالخُنْسِ** **الجَوارِ الكُنَّسِ**﴾; Zecâc dedi ki: **الكُنَّسُ** yıldızlardır; akarak doğarlar; onların **كُنُوسُ**u, battıkları batış yerlerinde kaybolmalarıdır; ve denildi ki: **الكُنَّسُ** ceylanlardır. Ve sığırlar **تَكْنِس** eder; yani şiddetli sıcak olunca **كُنُسِها**na girer. Dedi ki: ve **الكُنَّسُ**, **كانِس** ve **كانِسَة**nin çoğuludur. Ferrâ, **الخُنَّسِ** ve **الكُنَّسِ** hakkında dedi ki: onlar beş yıldızdır; yörüngesinde **تُخْنُِسُ** eder ve geri döner; ve **تَكْنِسُ** eder, gizlenir; tıpkı ceylanların mağaralarda **تَكْنِسُ** etmesi gibi; o **الكِناس**tır. Ve beş yıldız: **بَهْرام** ve **زُحَلُ** ve **عُطارِدٌ** ve **الزُّهَرَةُ** ve **المُشْتَرِي**. Leys dedi ki: onlar, yörüngelerinde gizlenen yıldızlardır; sonra akarlar ve **تَكْنِسُ** ederler **في مَحاوِيها**; böylece her yıldız için, içinde durduğu ve döndüğü bir **حَوِيّ** olur; sonra geri dönerek ayrılır; böylece onun **كُنُوسُ**u, **حَويِّه**indeki ikametidir; ve onun **خُنُوسُ**u, gündüz **يَخْنِسَ** etmesi, böylece görülmemesidir. **الصحاح**: **الكُنَّسُ** gezegenlerdir; çünkü onlar **تَكْنِسُ** ederler **في المَغيب**de; yani gizlenirler; ve denildi ki: onlar **الخُنَّسُ السَّيَّارة**dır. Hadiste: namazda **بالجَوارِي الكُنَّسِ** okurdu; **الجَوارِي** gezegenlerdir; ve **الكُنَّسُ** **كانِس**in çoğuludur; o, kaybolanlardır; **كَنَسَ الظَّبْيُ**dan; ceylan, **كِناسِه**inde kaybolup gizlendiği zaman; o, onun sığındığı yerdir. Ziyâd hadîsinde: sonra arkanızda **في مَكانِسِ الرِّيَبِ** baş eğdiler; **المَكانِسُ**: **مَكْنَس**in çoğuludur; **الكِناس**tan **مَفْعَل** vezninde; anlam: şüphe yerinde gizlenin. Kaʿb hadîsinde: **القَباءَ**yı ilk giyen Süleyman’dır; nebîmize ve ona salât ve selâm olsun; çünkü o, elbiseyi giymek için başını içeri soktuğu zaman, şeytanlar alay ederek **كَنَسَتْ** etti. Denilir: burnunu **كَنَسَ** etti; onu alay ederek hareket ettirdiği zaman. Ve rivayet edilir: **كنَّصت**; **بالصاد** ile. Denilir: falanın yüzünde **كنَّصَ** etti; onunla alay ettiği zaman. Ve denilir: **فِرْسِنٌ مَكْنُوسَة**; o, kıldan pürüzsüz, çıplak olandır. Ebû Mansûr dedi ki: **الفِرْسِنُ المَكْنُوسَة** içi pürüzsüz olandır; Araplar onu, pürüzsüzlüğü sebebiyle aynalara benzetir. Ve Yahudilerin **كَنِيسَةُ**si; çoğulu **كَنائِس**; o, Arapçalaştırılmıştır; aslı **كُنِشْتُ**dur. Cevherî: ve **الكنِيسَة** Hristiyanlar içindir. Ve **رَمْلُ الكِناس**: Abdullah b. Kilâb beldelerinde bir kumdur; ve ona ayrıca **الكِناس** da denilir; İbnü’l-Aʿrâbî nakletti; ve inşâd etti:
 Beni attı; Allah’ın örtüsü benimle onun arasında iken,
 **عَشِيَّة أَحْجار الكِناس**; **رَمِيمُ**.
Dedi ki: **عشية رَمْل الكِناس**ı kastetti; fakat vezin ona düzgün gelmedi; bu yüzden taşları kumun yerine koydu. Ve **الكُناسَةُ**: Kûfe’de bir yer adıdır. Ve **الكُناسَة** ve **الكانِسيَّة**: iki yerdir; Sîbeveyh inşâd etti:
 Merve’ye ait bir ev; benim ehlim ve onların ehli iken,
 **بالكانِسِيَّة**de; eğlenceyi ve ceylanı otlatır.

Maqâyîsü’l-luğa:
(**كنس**) **الكاف** ve **النون** ve **السين** iki sahih asıldır: bunlardan biri, bir şeyin yüzünden bir şeyi açığa çıkarmaya delâlet eder; o, onu ortaya çıkarmaktır. Diğer asıl, gizlenmeye delâlet eder.
Birincisi: evin **كَنْس**i; o, toprağı yerinin yüzünden açığa çıkarmaktır. Ve **المِكْنسة**: **الكنْس** âleti. Ve **الكُناسَة**: süpürülen şey.
Diğer asıl: **الكِناس**: ceylanın evi. Ve **الكانس**: ceylan, **كِناسَه**ne girer.
Ve **الكُنَّس**: gezegenler, burçlarında **تَكْنِسُ** eder; tıpkı ceylanların **كِناسها**na girmesi gibi. Ebû Ubeyde dedi ki: **تَكنِس** eder **في المَغيب**de.

el-Kâmûsü’l-muhît:
Ceylan **كَنَسَ** etti, **يَكْنِسُ** eder: **كِناسِهِ**ne girdi; **كتَكَنَّسَ** gibi. O, ağaçta onun gizlendiği yerdir; çünkü o, kumu **يَكْنِسُ** eder; ta ki nemli toprağa ulaşıncaya kadar. Çoğulu **كُنُسٌ** ve **كُنَّسٌ**; **كرُكَّعٍ** gibi. Ve **الجَواري الكُنَّسُ**: **الخُنَّسُ**tur; çünkü o, **تَكْنِسُ** eder **في المَغِيبِ**de; tıpkı ceylanların **في الكُنُسِ**de (yapması) gibi. Yahut o, bütün yıldızlardır; çünkü gece görünür, gündüz gizlenir. Yahut meleklerdir. Yahut vahşî sığırlar ve ceylanlarıdır. Ve **الكُنَاسَةُ**; damme ile: çöp; ve Kûfe’de bir yer. Ve **سَمَّوْا كُنَاسَةَ**. Ve **الكَنِيسَةُ**: Yahudilerin yahut Hristiyanların yahut kâfirlerin ibadet yeri; ve Yemen denizinde, Zebîd’e bitişik bir liman; ve güzel kadın. Ve **الكَنيسةُ السَّوداء**: **د**; **ثَغْرِ المَصِيصَةِ**de. Ve **الكُنَيِّسَةُ**: **الكَنيسة**nin küçültmesi; yedi yerdir: altısı Mısır’da, ve **د** Akka yakınında. Ve **فِرْسِنٌ مَكْنُوسَةٌ**: yani içi pürüzsüz; yahut kılı çıplak. Ve **مِكْنَاسَةُ الزَّيْتُونِ**; kesre ile: Mağrib’de büyük bir yer. Ve **مِكْناسَةُ**: Endülüs’te bir hisar. Ve **تَكَنَّسَ**: çadıra girdi; ve kadın: hevdece girdi.

Tâcü’l-ʿarûs:
ك ن س
Ceylan ve sığır **كَنَسَ** etti, **يَكْنِسُ** eder; **ضَرَبَ** bâbından: **كِناسِهِ**ne girdi; **كَتَكَنَّسَ** ve **إكْتَنَسَ** gibi. Lebîd dedi ki:
 Seni özletti mahallenin göçleri, yüklendikleri gün... sonra **فتَكَنَّسُوا** pamuk(la); çadırları gıcırdar;
yani pamuk elbiselerle kaplanmış hevdeclere girdiler. Ve o, yani **الكِنَاسُ**: ağaçtaki gizlendiği yer ve saklandığı yerdir; ona bu ad verildi; çünkü o, kumda **يَكْنِسُ** eder; ta ki nemli toprağa ulaşıncaya kadar. Çoğulu **كُنُسٌ**; iki damme ile; ve **كُنَّسٌ**; **كرُكَّع** gibi. Ve **الكِنَاسُ**: **ع**; **غَنِيٍّ** beldelerinden; muhtasar sözlükte böyle. Sâğânî dedi ki: Ebû Hayye en-Nümeyrî dedi ki:
 Beni attı; Allah’ın örtüsü benimle onun arasında iken... **عَشِيَّةَ آرَامِ الكِنَاسِ**; **رَمِيمُ**.
Ve **رَميمُ**: bir kadının adıdır. Ve Lisân’da artırdı: dedi ki: **عَشيَّةَ رَمْلِ الكِنَاسِ**ı kastetti; fakat vezin ona düzgün gelmedi; bu yüzden taşları kumun yerine koydu; ve bu yer için “**رِمْلُ الكِنَاسِ**” denilir: Abdullah b. Kilâb beldelerinde bir yerdir. Dedi ki: ve ona ayrıca **الكِناسُ** da denilir; İbnü’l-Aʿrâbî nakletti; ve beyti inşâd etti. Dedim ki: Cerîr de dedi ki:
 Kimin diyarlarıdır; sanki hiç mesken tutulmamış,
 **بَيْنَ الكِنَاسِ** ile **بَيْنَ طَلْحِ الأَعْزَلِ** arasında.
Ve Ferrâ dedi ki: **" الجَوَارِي الكُنَّس "**: seyyârelerdir; ve onlar beş yıldızdır: **بَهْرَامُ** ve **زُحَلُ** ve **عُطَارِدٌ** ve **الزُّهَرَةُ** ve **المُشْتَرِي**; onlar **الخُنَّسُ**tur; çünkü onlar **تَكْنِسُ** ederler **في المَغيبِ**de; yani gizlenirler; tıpkı ceylanların **في الكُنُسِ**de, yani mağaralarda (gizlenmesi) gibi. Ve bunun benzeri Ebû Ubeyde’nin sözüdür. Yahut o, bütün yıldızlardır; çünkü gece görünür, gündüz gizlenir. Zecâc dedi ki: **الكُنَّسُ**: yıldızlardır; akarak doğarlar; onların **كُنُوسُ**u: battıkları batış yerlerinde kaybolmalarıdır. Ve **كَنَسَتْ** eder, **تَكْنِسُ** eder; **كُنُوساً**: yörüngelerinde devam etti, sonra geri dönerek ayrıldı. Leys dedi ki: onlar, yörüngelerinde gizlenen yıldızlardır; sonra akarlar ve **تَكْنِسُ** ederler **في مَحاوِيهَا**; böylece her yıldız için, içinde durduğu ve döndüğü bir **حَوِيّ** olur; sonra geri dönerek ayrılır; böylece onun **كُنُوسُ**u: **حَوِيَّه**indeki ikametidir; ve onun **خُنُوسُ**u: gündüz **يَخْنِسَ** etmesi, böylece görülmemesidir. Ve **الصّحَاح**ta: **الكُنَّسُ**: gezegenlerdir; çünkü onlar **تَكْنِسُ** ederler **في المَغيبِ**de; yani gizlenirler; ve denildi ki: onlar **الخُنَّسُ السَّيّارَةُ**dır. Yahut **الكُنَّسُ**: meleklerdir; bunu garîb ehlinin bazısı zikretti. Yahut vahşî sığırlar ve ceylanlarıdır; **تَكْنِسُ** eder; yani sıcak şiddetlenince **في كُنُسِها**na girer; Zecâc’ın sözüdür. Dedi ki: ve **الكُنَّسُ**: **كانِسٍ** ve **كانِسَةٍ**nin çoğuludur. Ve **الكُنَاسَةُ**; damme ile: çöp. Lihyânî dedi ki: evin **كُناسَةُ**si, ondan süpürülen topraktır; sonra onun bir kısmı bir kısmının üzerine atılır. Ve mekânı **كَنَسَ** etti, onu **يَكْنُسُ** eder; **كَنْساً**: çöpü ondan süpürdü. Ve **الكُنَاسَةُ**: **ع**; Kûfe’de; o, orada bir mahalledir. Ve **سَمّوْا كُنَاسةَ**. Ve **الكَنِيسَةُ**; **كسَفِينَةٍ** gibi: Yahudilerin ibadet yeri; çoğulu **الكَنَائسُ**; o, Arapçalaştırılmıştır; aslı: **كنشت**. Yahut o, Hristiyanların ibadet yeridir; Cevherî’nin görüşü budur; Sâğânî onu hatalı saydı ve dedi ki: bu, ondan bir yanılmadır; o ancak Yahudiler içindir; Hristiyanlar için **البِيعَةُ**dır. Yahut o, mutlak olarak kâfirlerin ibadet yeridir. Ve **الكَنيسَةُ**: Yemen denizinde, Zebîd’e bitişik bir limandır; Mekke’den gelen için; Allah Teâlâ onu korusun. Sâğânî dedi ki: oraya 605 yılında demirledim. Ve **الكَنيسَةُ**: güzel kadın; Ebû ʿAmr’dan; **العُباب**da olduğu üzere. Ve **الكَنيسَةُ السَّوْدَاءُ**: **د**; **ثَغْرِ المَصِيصَةِ**de; Sâğânî nakletti. Ve Yâkût dedi ki: çünkü o, siyah taşlarla inşa edilmiştir; Rumlar onu eskiden yapmıştır. Ve **الكُنَيِّسَةُ**: **الكَنيسَة**nin küçültmesi: yedi yerdir; bunlardan altısı Mısır’dadır: ikisi **الغَرْبِيَة**de; onlar **كُنَيِّسَةُ سَرَدُوسَ** ve **كومُ الكُنَيِّسَةِ**; ve ikisi **البُحَيْرَة**de; onlar: **كُنَيِّسةُ عبد المَلِكِ** ve **كُنَيِّسةُ الغَيْط**; ve biri **حَوْف رِمْسيسَ**de; o **كُنَيِّسَةُ مُبَارَكٍ**tır; ve biri **الأَسْيُوطِيَّة**dedir; o **كُنَيِّسَةُ طاهرٍ**dır. Ve yedinci yer, Akka yakınındadır; Melik en-Nâsır Selâhaddîn Yûsuf b. Eyyûb’un fetihlerindendir; Allah Teâlâ ona rahmet etsin. Ve denilir: **فِرْسِنٌ مَكْنُوسَةٌ**; yani içi pürüzsüz; Araplar onu pürüzsüzlüğü sebebiyle aynalara benzetir; Ezherî’nin sözüdür. Yahut o, kılı çıplaktır; bu, birinci söze yakındır. Ve **مِكْنَاسَةُ الزَّيْتُونِ**; kesre ile: Mağrib’de büyük bir şehirdir; onunla Merrâkeş arasında doğuya doğru on dört merhale vardır; oradan Fâs’a bir merhale. Ve **مِكْنَاسَةُ**: Endülüs’te bir hisardır; Mârida amellerindendir; Ebû’l-Asbağ el-Endelüsî nakletti. Ve adam **تَكَنَّسَ** etti: gizlendi ve saklandı ve çadıra girdi. Ve kadın **تكَنَّسَتْ**: hevdece girdi; bu, mecazdır; sanki az önce zikri gelecek Lebîd’in sözünden alınmış gibidir. Ve üzerinde istidrâk edilenlerdendir: **الْمِكْنَسَةُ**: onunla süpürülen şey; çoğulu: **مَكَانِسُ**. Ve **الكُنَاسَةُ**: süpürülen şey; ayrıca çöpün döküldüğü yer. Ve **المَكْنِسُ**: vahşî hayvanın, ceylan ve sığırdan, sıcaktan içinde saklandığı giriş yeridir. Ve **الأَكْنِسَةُ**: **كِنَاسٍ**ın çoğuludur; **الكُنُسَاتِ** gibi; **طُرُقاتٍ** gibi. Dedi ki:
 Eğer **ظُبَيُّ الكُنُسَاتِ** azgınlaşırsa... **تَحْتَ الإِرَانِ**; **سَلَبَتْهُ الظَّلاّ**
Ve ceylanlar ve sığırlar **تَكَنَّسَتْ** ve **إكْتَنَسَتْ**: **الكنِاس**a girdi. Lebîd dedi ki:
 Seni özletti mahallenin göçleri, yüklendikleri gün... sonra **فتَكَنَّسُوا** pamuk(la); çadırları gıcırdar;
yani pamuk elbiselerle kaplanmış hevdeclere girdiler. Ve **الكانِسُ**: ceylandır; **كِنَاسِه**ne girer. Ve **ظِبَاءٌ كُنُوسٌ**; damme ile. İbnü’l-Aʿrâbî inşâd etti:
 Yoksa orada ardıl(ı) olan devekuşları...
 Yoksa **ظِبَاءً كُنُوساً** ve kurt.
Ve sığırlar da böyledir. Saʿleb inşâd etti:
 “Leylâ’ya ait bir ev; eski, yapışık;
 “Onun ehlinden orada bir üns yok;
 “Ancak yâʿâfîrler ve ancak ʿîs;
 “Ve benekli sığırlar; **كُنُوسُ**.
Ve **مَكانِسُ الرَّيَبِ**: itham yerleridir. Ve burnunu **كَنَسَ** etti ve **كَنَصَ** etti; onu alay ederek hareket ettirdiği zaman. Ve falanın yüzünde **كَنَسَ** etti; onunla alay ettiği zaman; **ككَنَصَ** gibi. Ve **الكانِسيَّةٌ**: bir yer; Sîbeveyh inşâd etti:
 Merve’ye ait bir ev; benim ehlim ve onların ehli iken...
 **بالكَانِسِيَّة**de; eğlenceyi ve ceylanı otlatır.
Ve denilir: onların yanından geçtiler de onları **فكَنَسُوهُم**; yani onları süpürüp götürdüler; bu, mecazdır. Ve **الكَنَّاسُ**: helâları süpüren kimse. Ve Muhammed b. Abdullah b. Abdü’l-Aʿlâ, Ebû Yahyâ **الكُنَاسيُّ**; damme ile; İbn **كُنَاسَةَ** diye bilinen; bir muhaddistir.
