# كنس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%86%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كنس

الكَنْسُ: كَسْحُ القُمام عن وجه الأَرض. كَنَسَ الموضع يَكْنُسُه، بالضم، كَنْساً: كَسَح القُمامَة عنه. والمِكْنَسَة: ما كُنِس به، والجمع مَكانِس. والكُناسَة: ما كُنِسَ. قال اللحياني: كُناسَة البيت ما كُسِحَ منه من التراب فأُلقي بعضه على بعض. والكُناسة أَيضا: مُلْقَى القُمَامِ. وفَرَسٌ مَكْنوسَة: جَرْداء.
والمَكْنِسُ
(* قوله «والمكنس» هكذا في الأصل مضبوطاً بكسر النون،
وهومقتضى قوله بعد البيت وكنست الظباء والبقر تكنس بالكسر، ولكن مقتضى قوله قبل البيت وهو من ذلك لأنها تكنس الرمل أَن تكون النون مفتوحة وكذا هو مقتضى قوله جمع مكنس مفعل الآتي في شرح حديث زياد حيث ضبطه بفتح العين.): مَوْلِجُ الوَحْشِ من الظِّباء والبَقر تَسْتَكِنُّ فيه من الحرِّ، وهو الكِناسُ، والجمع أَكْنِسَة وكُنْسٌ، وهو من ذلك لأَنها تَكْنُسُ الرمل حتى تصل إِلى الثَّرَى، وكُنُسَات جمع كطُرُقاتٍ وجُزُرات؛ قال: إِذا ظُبَيُّ الكُنُساتِ انْغَلاَّ،
تَحْت الإِرانِ، سَلَبَتْه الطَّلاَّ
(* قوله «سلبته الطلا» هكذا في الأصل، وفي شرح القاموس: سلبته الظلا.) وكَنَسَتِ الظِّباء والبقر تَكْنِسُ، بالكسر، وتَكَنَّسَتْ واكْتَنَسَتْ: دخلت في الكِناس؛ قال لبيد:
شاقَتُكَ ظُعْنُ الحَيِّ يوم تَحَمَّلُوا،
فَتَكَنَّسُوا قُطْناً تَصِرُّ خِيامُها
أَي دخَلوا هَوادِجَ جُلِّلَتْ بثياب قُطْن. والكَانِسُ: الظبي يدخل في كِناسِهِ، وهو موضع في الشجر يَكْتَنُّ فيه ويستتر؛ وظِباء كُنَّسٌ وكُنُوس؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
وإِلا نَعاماً بها خِلْفَةً،
وإِلاَّ ظِباءً كُنُوساً وذِيبَا
وكذلك البقر؛ أَنشد ثعلب:
دارٌ لليلى خَلَقٌ لَبِيسُ،
ليس بها من أَهلِها أَنِيسُ
إِلا اليَعافِيرُ وإِلاَّ العِيسُ،
وبَقَرٌ مُلَمَّعٌ كُنُوسُ
وكَنَسَتِ النجوم تَكْنِسُ كُنُوساً: استمرَّت في مَجاريها ثم انصرفت راجعة. وفي التنزيل: فلا أُقْسِمُ بالخُنْسِ الجَوارِ الكُنَّسِ؛ قال الزجاج: الكُنَّسُ النجوم تطلع جارية، وكُنُوسُها أَن تغيب في مغاربها التي تغِيب فيها، وقيل: الكُنَّسُ الظِّباء. والبقر تَكْنِس أَي تدخل في كُنُسِها إِذا اشتدَّ الحرُّ، قال: والكُنَّسُ جمع كانِس وكانِسَة. وقال الفراء في الخُنَّسِ والكُنَّسِ: هي النجوم الخمسة تُخْنُِسُ في مَجْراها وترجِع، وتَكْنِسُ تَسْتَتِر كما تَكْنِسُ الظِّباء في المَغار، وهو الكِناسُ، والنجوم الخمسة: بَهْرام وزُحَلُ وعُطارِدٌ والزُّهَرَةُ والمُشْتَرِي، وقال الليث: هي النجوم التي تَسْتَسِرُّ في مجاريها فتجري وتَكْنِسُ في مَحاوِيها فَيَتَحَوَّى لكل نجم حَوِيّ يَقِف فيه ويستدِيرُ ثم ينصرف راجعاً، فكُنُوسُه مُقامُه في حَويِّه، وخُنُوسُه أَن يَخْنِسَ بالنهار فلا يُرى. الصحاح: الكُنَّسُ الكواكِب لأَنها تَكْنِسُ في المَغيب أَي تَسْتَسِرُّ، وقيل: هي الخُنَّسُ السَّيَّارة. وفي الحديث: أَنه كان يقرأ في الصلاة بالجَوارِي الكُنَّسِ؛ الجَوارِي الكواكب، والكُنَّسُ جمع كانِس، وهي التي تغيب، من كَنَسَ الظَّبْيُ إِذا تغيَّب واستتر في كِناسِه، وهو الموضع الذي يَأْوِي إِليه. وفي حديث زياد: ثم أَطْرَقُوا وَراءكم في مَكانِسِ الرِّيَبِ؛ المَكانِسُ: جمع مَكْنَس مَفْعَل من الكِناس، والمعنى اسْتَترُوا في موضع الرِّيبَة. وفي حديث كعب: أَول من لَبسَ القَباءَ سليمان، على نبينا وعليه الصلاة والسلام، لأَنه كان إِذا أَدخل رأْسه لِلُبْسِ الثَّياب كَنَسَتْ الشياطين استهزاء. يقال: كَنَسَ أَنفه إِذا حَرَّكه مستهزٍئاً؛ ويروى: كنَّصت، بالصاد. يقال: كنَّصَ في وجه فلان إِذا استهزأَ به. ويقال: فِرْسِنٌ مَكْنُوسَة وهي المَلْساء الجَرْداء من الشعَر. قال أَبو منصور: الفِرْسِنُ المَكْنُوسَة المَلْساء الباطن تُشَبِّهُها العرب بالمَرايا لِمَلاسَتِها. وكَنِيسَةُ اليهود وجمعها كَنائِس، وهي معرَّبة أَصلها كُنِشْتُ. الجوهري: والكنِيسَة للنصارى. ورَمْلُ الكِناس: رمل في بلاد عبد اللَّه بن كلاب، ويقال له أَيضاً الكِناس؛ حكاه ابن الأَعرابي؛ وأَنشد:
رَمَتْني، وسِتْرُ اللَّه بَيْني وبَيْنها،
عَشِيَّة أَحْجار الكِناس، رَمِيمُ
(* قوله «رميم» هو اسم امرأة كما في شرح القاموس.)
قال: أَراد عشية رَمْل الكِناس فلم يستقم له الوزن فوضع الأَحجار موضع الرمل.
والكُناسَةُ: اسم موضع بالكوفة. والكُناسَة والكانِسيَّة: موضعان؛ أَنشد سيبويه:
دارٌ لِمَرْوَةَ إِذْ أَهْلي وأَهْلُهُمُ،
بالكانِسِيَّة تَرْعى اللَّهْوَ والغَزَلا

### Türkçe

**الكَنْسُ**: yerin yüzünden süprüntüyü süpürmektir. **كَنَسَ** yeri, onu süpürür, ötre ile, **كَنْساً**: ondan süprüntüyü süpürdü. Ve **المِكْنَسَة**: onunla süpürülen şeydir; çoğulu **مَكانِس**. Ve **الكُناسَة**: süpürülen şeydir. el-Lihyânî dedi: **كُناسَة** ev, ondan topraktan süpürülüp de bir kısmı bir kısmının üzerine atılan şeydir. Ve **الكُناسة** ayrıca: süprüntünün döküldüğü yer. Ve **فَرَسٌ مَكْنوسَة**: kılsız.

Ve **المَكْنِسُ**
(* Onun sözü “**والمكنس**” asılda böylece nûn’un kesresiyle ضبط edilmiş olarak; ve bu, beyitten sonra olan “**وكنست الظباء والبقر تكنس بالكسر**” sözünün gereğidir; fakat beyitten önceki “**وهو من ذلك لأنها تكنس الرمل**” sözü gereği nûn’un fethalı olmasıdır; ve yine bu, ileride Ziyâd hadisinin şerhinde gelen “**جمع مكنس مفعل**” sözünün gereğidir; orada onu ‘ayn’ın fethasıyla ضبط etti.):

yabanın, ceylanlardan ve sığırlardan, sıcaktan içinde gizlendikleri giriş yeridir; o **الكِناسُ**’tır; çoğulu **أَكْنِسَة** ve **كُنْسٌ**; ve o bundandır; çünkü onlar toprağa ulaşıncaya dek kumu süpürürler; ve **كُنُسَات** çoğuldur, **طُرُقاتٍ** ve **جُزُرات** gibi; dedi ki:

Eğer **ظُبَيُّ الكُنُساتِ** azgınlaşırsa,
**تَحْت الإِرانِ**; **سَلَبَتْه الطَّلاَّ**

(* Onun sözü “**سلبته الطلا**” asılda böyle; Kāmûs şerhinde: “**سلبته الظلا**”.)

Ve ceylanlar ve sığırlar **كَنَسَتْ**; **تَكْنِسُ**, kesre ile; ve **تَكَنَّسَتْ** ve **اكْتَنَسَتْ**: **الكِناس**’a girdi; Lebîd dedi:

Seni, kabile göçleri, yüklendikleri gün özletti,
Derken **فَتَكَنَّسُوا** pamuk(la), çadırları gıcırdar

Yani pamuk kumaşlarla örtülmüş hevdeclere girdiler. Ve **الكَانِسُ**: **كِناسِهِ**’ne giren ceylandır; o, ağaçta içinde saklandığı ve gizlendiği bir yerdir; ve ceylanlar **كُنَّسٌ** ve **كُنُوس**; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

Yoksa orada ardıl(ı) olan devekuşları,
Yoksa **ظِباءً كُنُوساً** ve kurt

Ve sığırlar da böyledir; Sa‘leb inşâd etti:

Leylâ’ya bir ev; eski, yapışık,
Ehlinden onda bir üns yok,
Ancak yaban eşekleri ve ancak develer,
Ve alacalı sığır, **كُنُوسُ**

Ve yıldızlar **كَنَسَتِ**; **تَكْنِسُ** **كُنُوساً**: akış yollarında devam etti, sonra geri dönerek ayrıldı. Ve tenzîlde: **فلا أُقْسِمُ بالخُنْسِ الجَوارِ الكُنَّسِ**; ez-Zeccâc dedi: **الكُنَّسُ** yıldızlardır; koşar halde doğarlar; onların **كُنُوسُها**’sı, battıkları batış yerlerinde kaybolmalarıdır; ve denildi: **الكُنَّسُ** ceylanlardır. Ve sığırlar **تَكْنِس** yani şiddetli sıcak olunca **كُنُسِها**’na girer; dedi ki: ve **الكُنَّسُ** **كانِس** ve **كانِسَة**’nin çoğuludur. Ve el-Ferrâ’ **الخُنَّسِ** ve **الكُنَّسِ** hakkında dedi: onlar beş yıldızdır; akışında **تُخْنُِسُ** eder ve geri döner; ve **تَكْنِسُ** gizlenir; tıpkı ceylanların mağaralarda **تَكْنِسُ** etmesi gibi; o **الكِناسُ**’tır; ve beş yıldız: **بَهْرام** ve **زُحَلُ** ve **عُطارِدٌ** ve **الزُّهَرَةُ** ve **المُشْتَرِي**. Ve el-Leys dedi: onlar, akış yollarında gizlenen yıldızlardır; sonra akar ve **مَحاوِيها**’sında **تَكْنِسُ** eder; böylece her yıldız için, içinde durduğu ve dönüp dolaştığı bir **حَوِيّ** toplanır; sonra geri dönerek ayrılır; onun **كُنُوسُه**’u, **حَويِّه**’ndeki ikametidir; ve onun **خُنُوسُه**’u, gündüz **يَخْنِسَ** etmesi, böylece görülmemesidir. **الصحاح**: **الكُنَّسُ** gezegenlerdir; çünkü batışta **تَكْنِسُ** ederler, yani gizlenirler; ve denildi: onlar seyyar **الخُنَّسُ**’tur. Ve hadiste: onun namazda **الجَوارِي الكُنَّسِ** ile okuduğu; **الجَوارِي** gezegenlerdir; ve **الكُنَّسُ** **كانِس**’in çoğuludur; o, kaybolan(lar)dır; **كَنَسَ الظَّبْيُ** olduğu zaman, **كِناسِه**’nde kayboldu ve gizlendi; o, kendisine sığındığı yerdir. Ve Ziyâd hadîsinde: sonra arkanızda **مَكانِسِ الرِّيَبِ**’de baş eğdiniz; **المَكانِسُ**: **الكِناس**’tan **مَكْنَس**’ın çoğuludur; **مَفْعَل** vezninde; anlam: şüphe yerinde gizleniniz. Ve Ka‘b hadîsinde: **القَباءَ**’yı ilk giyen Süleyman’dır, nebîmize ve ona salât ve selâm olsun; çünkü o, elbiseyi giymek için başını içeri soktuğu zaman, şeytanlar alay ederek **كَنَسَتْ** ederdi. Denir: **كَنَسَ أَنفه**; onu alay eden olarak hareket ettirdiği zaman; ve rivayet olunur: **كنَّصت**; sâd ile. Denir: birinin yüzüne karşı **كنَّصَ**; onunla alay ettiği zaman. Ve denir: **فِرْسِنٌ مَكْنُوسَة**; o, kıldan düz, kılsız olandır. Ebû Mansûr dedi: **الفِرْسِنُ المَكْنُوسَة** içi düz olandır; Araplar onu, düzlüğünden dolayı aynalara benzetir. Ve Yahudilerin **كَنِيسَةُ**’si, çoğulu **كَنائِس**; o, Arapçalaştırılmıştır; aslı **كُنِشْتُ**’dur. el-Cevherî: ve **الكنِيسَة** Hristiyanlar içindir. Ve **رَمْلُ الكِناس**: Abdullah b. Kilâb diyarında bir kumdur; ona ayrıca **الكِناس** da denir; İbnü’l-A‘râbî onu nakletti; ve inşâd etti:

Beni attı; Allah’ın örtüsü benimle onun arasında iken,
**عَشِيَّة أَحْجار الكِناس** akşamı, **رَمِيمُ**

(* Onun sözü “**رميم**”: Kāmûs şerhinde olduğu üzere bir kadının adıdır.)

Dedi ki: **عشية رَمْل الكِناس** akşamını kastetti; fakat vezin ona düzgün gelmedi; bu yüzden taşları kumun yerine koydu.

Ve **الكُناسَةُ**: Kûfe’de bir yer adıdır. Ve **الكُناسَة** ve **الكانِسيَّة**: iki yerdir; Sîbeveyh inşâd etti:

Merve’ye bir ev; o vakit benim ehlim ve onların ehli,
**بالكانِسِيَّة**’de eğlenceyi ve ceylanı otlatır(ken)
