# كهف — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%87%D9%81/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%87%D9%81/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كهف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%87%D9%81.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: كهف

(باب الكاف والهاء وما يثلثهما)
(كها)  الكاف والهاء والحرف المعتل كلمةٌ واحدة لا تنقاس ولا يُفرَّع عنها. ويقولون للنَّاقة الضَّخمة: كَهَاةٌ. قال:
إذَا عَرَِضَتْ منها كَهَاةٌ سمينةٌ	 *** فلا تُهدِ منها واتَّشِقْ وتجَبْجَبِ([1])(كهب)  الكاف والهاء والباء كلمةٌ. يقولون للغُبرة المَشُوبةِ سواداً في الإبل كُهْبَةٌ.
(كهد)  الكاف والهاء والدال، يقولون فيه شيئاً يدلُّ على تحرُّكٍ إلى فوق. يقولون: كَهَدَ الحِمارُ، إذا رَقَص في مِشْيته. وأكهدتُه: أرقصتُه، في شِعر الفرزدق:
* يُكْهِدُون الحُمُرْ([2]) *
ويقولون: اكْوَهَدَّ الفَرْخُ، إذا تحرَّك ليرتفع.
(كهر)  الكاف والهاء والراء كلمتانِ متباعدتانِ جداً: الأولى الانتهار، يقال كَهَرَهْ يَكْهَرُه كَهْراً. وفي الحديث: "بأبي وأمي ما كَهَرَني ولا شَتَمنِي". وقرأ ناسٌ: ﴿فأمَّا اليَتِيمَ فَلاَ تَكْهَرْ([3])﴾ [الضحى 9].
والأصل الآخَر: كَهْرُ النَّهارِ، وهو ارتفاعُه، يقال كَهَرَ يَكْهَرُ. قال:
* وإذا العانة في كَهْر الضُّحى([4]) *
(كهف)  الكاف والهاء والفاء كلمةٌ واحدة، وهي غارٌ في جَبَل، وجمعه كُهوف.
(كهل)  الكاف والهاء واللام أصلٌ يدلُّ على قُوَّة في الشَّيء أو اجتماع جِبِلَّة. من ذلك الكَاهل: ما بين الكتِفين: سمِّي بذلك لقُوّته. ويقولون للرَّجُل المجتمِع إذا وَخَطه الشَّيب: كَهْل، وامرأة كَهْلة. قال:
ولا أعود بعدَها كَرِيَّا *** أُمارِسُ الكَهلة والصَّبِيَّا([5])وأمَّا قولُهم للنَّبات: اكتَهَلَ، فإنما [هو] تشبيه بالرّجل الكهل. واكتهالُ الروضة: أن يعمَّها النَّوْر. قال الأعشى:
* مُؤزَّر بعَميم النبتِ مكتهلُ([6]) *
(كهم)  الكاف والهاء والميم أُصَيلٌ يدلُّ على كَلالٍ وبُطْء. من ذلك الفَرس الكَهَام: البَطيء. والسَّيف الكَهام: الكليل. واللِّسان الكَهام:العييّ. ثم يقولون للمُسِنّ كَهْكَمٌ. ويقولون: أكْهَمَ بَصرُه، إذا رَقَّ.
(كهن)  الكاف والهاء والنون كلمةٌ واحدة. وهي الكاهن، وقد تكهَّنَ يَتَكهَّن. والله أعلم.
--------------ـــ
([1]) البيت لخمام بن زيد مناة اليربوعي، كما في اللسان (جبب)، وفي (كها، وشق) بدون نسبة. وقد سبق في (عرض).
([2]) في المجمل: "الحمير".
([3]) هي قراءة ابن مسعود وإبراهيم التيمي. تفسير أبي حيان (8: 486).
([4]) صدر بيت لعدي بن زيد، كما في اللسان (كهر). وعجزه:
* دونها أحقب ذو لحم زيم *
([5]) الرجز لعذافر الكندي، كما في (كرا). وأنشده في (كهل) بدون نسبة.
([6]) صدره كما في ديوانه 43 واللسان (كهل):
* يضاحك الشمس منها كوكب شرق *

ـ

### Türkçe

(كaf ve **الهاء** ve ikisinin üçlü kılındığı şeyler babı)

(**كها**)  **الكاف** ve **الهاء** ve illetli harf bir tek kelimedir; kıyas edilmez ve ondan dallandırma yapılmaz. Ve iri deveye derler: **كَهَاةٌ**. Dedi ki:
Eğer ondan semiz bir **كَهَاةٌ** arz olursa	 *** ondan hediye etme; ve **اتَّشِقْ** et ve **تَجَبْجَبِ**

(**كهب**)  **الكاف** ve **الهاء** ve **الباء** bir kelimedir. Develerde siyahlıkla karışmış toza derler: **كُهْبَةٌ**.

(**كهد**)  **الكاف** ve **الهاء** ve **الدال**; onda yukarıya doğru bir hareketi gösteren bir şey söylerler. Derler: **كَهَدَ** eşek; yürüyüşünde raks ettiğinde. Ve **أكهدتُه**: onu raks ettirdim; Ferazdak’ın şiirinde:
* **يُكْهِدُون** eşekleri *
Ve derler: **اكْوَهَدَّ** civciv; yükselmek için hareket ettiğinde.

(**كهر**)  **الكاف** ve **الهاء** ve **الراء** çok uzak iki kelimedir: birincisi azarlamadır; denir: **كَهَرَهْ** **يَكْهَرُه** **كَهْراً**. Ve hadiste: “Babam ve annem ona feda olsun; beni **كَهَرَني** etmedi ve bana sövmedi.” Ve bir topluluk okudu: ﴿Yetîme gelince, onu **تَكْهَرْ** etme﴾ [ed-Duhâ 9].
Ve diğer asl: gündüzün **كَهْرُ**’udur; o, onun yükselmesidir; denir: **كَهَرَ** **يَكْهَرُ**. Dedi ki:
* Ve sürü kuşluk vaktinin **كَهْر**’inde iken *

(**كهف**)  **الكاف** ve **الهاء** ve **الفاء** bir tek kelimedir; o, dağda bir mağaradır; çoğulu **كُهوف**’tur.

(**كهل**)  **الكاف** ve **الهاء** ve **اللام**; bir asıldır; şeyde bir kuvvete yahut yaratılışın toplanmasına delâlet eder. Bundan: **الكَاهل**: iki kürek arasıdır; kuvvetinden dolayı bununla adlandırıldı. Ve saçı ağarmanın onu dürttüğü, toplanmış (derli toplu) adama derler: **كَهْل**; ve kadın: **كَهْلة**. Dedi ki:
Ve ondan sonra bir daha **كَرِيَّا** olarak dönmem *** **الكَهلة** ve **الصَّبِيَّا** ile uğraşırım
Ve bitkiye “**اكتَهَلَ**” demelerine gelince, ancak [bu] kâhil adamla benzetmedir. Ve bahçenin **اكتهالُ**’i: çiçeğin onu kaplamasıdır. A‘şâ dedi ki:
* bol bitkiyle kuşanmış; **مكتهلُ** *

(**كهم**)  **الكاف** ve **الهاء** ve **الميم**; bir asılcık olup yorgunluğa ve yavaşlığa delâlet eder. Bundan: **الكَهَام** at: yavaş olan. Ve **الكَهام** kılıç: körelmiş olan. Ve **الكَهام** dil: tutuk olan. Sonra yaşlıya derler: **كَهْكَمٌ**. Ve derler: **أكْهَمَ** görmesi; inceldiğinde.

(**كهن**)  **الكاف** ve **الهاء** ve **النون** bir tek kelimedir. O, **الكاهن**’dir; ve **تَكهَّنَ** **يَتَكهَّن**. Ve Allah daha iyi bilir.
--------------ـــ
([1]) Beyit, Lisân’da (جبب) geçtiği üzere, Humâm b. Zeyd Menât el-Yerbû‘î’nindir; ve (كها، وشق)’ta nisbesizdir. (عرض)’da daha önce geçti.
([2]) el-Mücmel’de: “**الحمير**”.
([3]) Bu, İbn Mes‘ûd ve İbrâhîm et-Teymî’nin kıraatidir. Ebû Hayyân’ın tefsiri (8: 486).
([4]) Adî b. Zeyd’in bir beytinin صدر’ıdır; Lisân’da (كهر) geçtiği üzere. Ve عجز’ı:
* Onun altında etli, uzun zamanlı bir **أحقب**; **زيم** sahibi *
([5]) Recez, (كرا)’da geçtiği üzere, ‘Azâfir el-Kindî’nindir. (كهل)’de nisbesiz olarak rivayet etti.
([6]) صدر’ı, divanında 43 ve Lisân’da (كهل) geçtiği üzere:
* Ondan doğu yıldızı güneşle gülüşür *
