# كود (ك-و-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%88%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Neredeyse o

- Harfler: ك - و - د
- Kur'an'da: 24 geçiş · 24 ayet · 10 sîga
- 9 sözlük

## Sîgalar (10)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَكَادُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%83%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8F.md) | يَفْعُلُ | Neredeyse; Neredeyse o | 6 | 6 | [2:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/2:20.md) |
| [كَادُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Neredeyse onlar | 4 | 4 | [2:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/2:71.md) |
| [تَكَادُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/siga/%D8%AA%D9%8E%D9%83%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8F.md) | تَفْعَلُ | Neredeyse; Neredeyse o | 3 | 3 | [19:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/19:90.md) |
| [يَكَادُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%83%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعُلُونَ | Neredeyse onlar | 3 | 3 | [4:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/4:78.md) |
| [كَادَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E.md) | فَعَلَ | Neredeyse o | 2 | 2 | [9:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/9:117.md) |
| [كِدْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/siga/%D9%83%D9%90%D8%AF%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | فَعِلْتَ | Neredeyse sen | 2 | 2 | [17:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/17:74.md) |
| [أَكَادُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/siga/%D8%A3%D9%8E%D9%83%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8F.md) | أَفْعَلُ | Neredeyse ben | 1 | 1 | [20:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/20:15.md) |
| [كَادَتْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8E%D8%AA%D9%92.md) | فَعِلَتْ | Neredeyse o | 1 | 1 | [28:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/28:10.md) |
| [وَكَادُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/siga/%D9%88%D9%8E%D9%83%D9%8E%D8%A7%D8%AF%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | وَفَعِلُوا | Ve neredeyse onlar | 1 | 1 | [7:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/7:150.md) |
| [يَكَدْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/siga/%D9%8A%D9%8E%D9%83%D9%8E%D8%AF%D9%92.md) | يَفْعَلْ | Neredeyse o | 1 | 1 | [24:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/24:40.md) |

## Mücavir kökler — 41 mücavir (206 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ضوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%88%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Aydınlattı
2. [برق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Berg parlak taş demektir
3. [سحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Fışkıran sudur
4. [خلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Hilale (Hı) diş aralarındaki kalıntıları çıkarmak için…
5. [فطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B7%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Fıtr ; “Futr” mantar demektir
6. [فقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Kavrarlar
7. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Dağ anlamındadır
8. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Üst
9. [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Tan demektir
10. [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
11. [بصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 6 · Basar çevresiyle birlikte göz, ayn ise gözbebeği…
12. [ذهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%87%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Zihbe, ara ara yağan yağmur, gidip gelen yağış demektir
13. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Sağanak yağmur demektir
14. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
15. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
16. [بأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%A3%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Bes besese dağınık taşlar demektir
17. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
18. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Ateş demektir
19. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Az
20. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Emam ön demektir
21. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Half : Ense demektir
22. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 3 · Hayvanların ön ayaklarına denir
23. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Musa
24. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 11 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
25. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
26. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Şey
27. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
28. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Beyn topraktaki yarık demektir
29. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Zalimler
30. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
31. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
32. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
33. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
34. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · İşiten
35. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Baid uzak demektir
36. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
37. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
38. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
39. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
40. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Su yosunudur
41. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 0 · Hufre, çukur demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كود |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md), [وشك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%83.md), [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) |
| Zıt Kök | [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir fiilin eşiğine gelmek, gerçekleşmesine ramak kalmak, zahmet ve meşakkatle yönelmek |
| Çekirdek Özet 2 | Bir olayın veya durumun gerçekleşme sınırına dayanması; olumluda gerçekleşmeme, olumsuzda güçlükle gerçekleşme gerilimi |
| Çekirdek Özet 3 | Mukarebe dinamiği, kuvveden fiile geçişteki kritik eşik hali ve irade-direnç dengesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün mukarebe işlevini sıradan bir ihtimal sanmak ve olumsuz formun güçlükle gerçekleşme bildiren yapısını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كو | Bir araya toplanma, bükülme, varlığa gelme yönünde yoğunlaşan iç hareket (örneğin [كور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B1.md) sarıp toplamak, [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) vücuda gelmek, [كوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%A8.md) toplanıp kap haline gelmek) | د | د harfinin getirdiği itme ve kapı/sınır etkisiyle toplanan niyet veya potansiyel fiilin tam eşiğine dayanır; hareket sınıra varıp durur veya büyük bir dirençle eşikten geçer. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Bir işi kavrama, yönelme ve avucun içine alma eğilimi. |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Durumları birbirine bağlama, süreci hedefe eklemleme. |
| د | kapı; giriş, geçiş, hareket | Eşik, sınırdan geçiş, bir alandan diğerine adım atma noktası. |
| كود | Avuçla kavranıp yönlendirilen bir sürecin eşik kapısına kadar bağlanıp dayanması; bir durumdan diğerine geçiş kapısının tam önünde durma veya kıl payı geçme eylemi. |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir işi yapmaya zahmet ve isteksizlikle yönelmek, bir eşiğe kadar varıp orada meşakkatle duraksamak. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ahfeş'in naklettiği beyitte kökün neredeyse olma ve yönelme anlamında kullanımı: كَادَتْ وكِدْتُ وتِلْكَ خيرُ إِرادَةٍ / لو عادَ مِنْ لَهْوِ الصَّبابَةِ ما مَضَى |
| Erken Arapça kullanım | Bir talep karşısında kesin bir isteksizlik ve yanaşmama bildirmek üzere söylenen لا ولا مكادة ولا همة deyimi. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde mukarebe (yaklaşma ve sınırda olma) anlamı taşıyan kökler incelendiğinde, كود kökünün Arapça içinde özelleşmiş güçlü bir morfo-semantik yapı sunduğu görülür. Kök, eylemin fiiliyata dökülme sınırına varmasını ve bu sınırdaki psikolojik veya fiziki direnci ifade eder. İbranice ve Süryanicede yaklaşma fiilleri daha çok mekânsal yakınlık veya arzu ekseninde türemişken, Arapçada كود doğrudan olayın eşikte asılı kalma durumunu adlandırmıştır. Kökün vāvî ve yâî biçimleri arasındaki geçişkenlik, iç Arapça gelişimde meşakkatle yönelme (*kwd* / *kyd*) anlam matrisiyle birleşmektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir fiile meşakkatle yaklaşma (كَوْد / مَكَادَة) | Asıl çekirdek fiilin eşiğine kadar gelip duraksamaktır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Güney ve Batı Sami dillerindeki niyet ve yaklaşma dinamikleri | Kök Arapçada tam bir mukarebe fiili kimliği kazanmıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik düzeyde doğrudan izlenebilir güvenilir dış soydaş tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كود | Anlamlı | Eşiğine gelmek, neredeyse yapmak | Bir eylemin gerçekleşme sınırına varması | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [كدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AF%D9%88.md) | Anlamlı | Az vermek, sertleşmek | Toprağın sertleşip su vermemesi, çabanın yarıda kalması | Kur'an'da geçmez; sınır ve direnç anlamı taşır. |
| [وكد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%AF.md) | Anlamlı | Pekiştirmek, bağlamak | Bir bağı veya ahdi sağlamlaştırmak | Kur'an'da geçer. |
| [ودك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D9%83.md) | Anlamlı | Yağ, semizlik | Etin veya kemiğin yağını salması, kayganlık | Kur'an'da geçmez. |
| دكو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| [دوك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%83.md) | Anlamlı | Ezmek, öğütmek | Havanda dövmek, meşakkat ve sürtünme oluşturmak | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كود | Merkez | Eşik ve mukarebe | Fiilin sınırına dayanıp gerçekleşme gerilimi taşıması | Eşikte asılı kalma veya güçlükle geçme hali. |
| [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) | Komşu | Mesafece yaklaşma | Zamanda veya mekânda yakın olmayı bildirir; eşik direnci içermez | كود doğrudan fiilin sınırına dayanmayı ve psikolojik gerilimi içerir. |
| [وشك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%83.md) | Komşu | Hızlı yaklaşma | Bir olayın gerçekleşmesinin an meselesi olmasını ve sürati bildirir | [وشك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D9%83.md) hız ve kesinlik vurgularken, كود zorlanma ve eşikte duraksama taşır. |
| [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) | Komşu | Umut ve beklenti | Bir şeyin gerçekleşmesini arzu ve ihtimal dahilinde görme hali | [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) beklenti kipi iken, كود fiilin fiziki/psikolojik sınırına gelmesidir. |
| [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) | Zıt | Uzaklık | Bir nesneden, durumdan veya fiilden mesafece ve fiilen uzak olma | كود kökünün ifade ettiği sıfır mesafeli eşik halinin zıddıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كود | Eşiğine gelmek, neredeyse olmak | Fiilin sınırına varıp gerçekleşme gerilimi taşıması | Kesin |
| Latince | *prope esse*, *paene* | Neredeyse olmak, eşiğinde olmak | Durumun sınırına yaklaşmayı verir; olumsuz formdaki ters anlam kuralını karşılamaz | Güçlü |
| İngilizce | *to be on the verge of*, *almost*, *barely* | Eşiğinde olmak, neredeyse, kıl payı | Bir eylemin sınırına varmayı karşılar; kökün taşıdığı psikolojik direnci eksik bırakır | Güçlü |
| Almanca | *beinahe*, *fast*, *im Begriff sein* | Neredeyse, üzere olmak | Eylemin eşiğinde bulunmayı ifade eder; fiilin nefyindeki hususi kuralı vermez | Güçlü |
| Fransızca | *faillir*, *être sur le point de* | Kıl payı yapmak/atlatmak, üzere olmak | Eşiğe kadar gelip son anda durma veya yapma dinamiğine oldukça yakındır | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Latin Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Olumlu sîga kullanımı | Eşiğe gelip gerçekleşmeme hali | Bir olayın veya durumun eşiğine kadar gelip vuku bulmaması; el-Bakara [2:20](https://lisan.digital/tr/ayet/2:20.md), en-Nûr [24:35](https://lisan.digital/tr/ayet/24:35.md), el-Kalem [68:51](https://lisan.digital/tr/ayet/68:51.md). |
| Olumsuz sîga kullanımı | İsteksizlik ve güçlükle gerçekleşme | Fiilin büyük bir direnç ve gecikmenin ardından zorla yapılması; el-Bakara [2:71](https://lisan.digital/tr/ayet/2:71.md). |
| Tabiat olaylarında kullanım | Kozmik parçalanma eşiği | Varlıkların ilahi heybet karşısında çatlama ve yıkılma sınırına dayanması; Meryem [19:90](https://lisan.digital/tr/ayet/19:90.md), eş-Şûrâ [42:5](https://lisan.digital/tr/ayet/42:5.md), el-Mülk [67:8](https://lisan.digital/tr/ayet/67:8.md). |
| Psikolojik kullanım | Zihinsel ve ahlaki kırılma sınırı | İnsanın sarsılma, fitneye meyledip eşikten dönme veya sırrı açığa vurma hali; el-İsrâ [17:73](https://lisan.digital/tr/ayet/17:73.md)-74, el-Kasas [28:10](https://lisan.digital/tr/ayet/28:10.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İrade ve istitaat | Kulun fiili işlemeye ramak kalması fakat ilahi lütuf ile engellenmesi | Eşik anında ilahi inayet ile irade arasındaki ilişki. |
| Fıkıh | Hükmün sübutu ve niyet | Bir günahın veya akdin eşiğine gelip geri dönülmesinde sorumluluk | Sırf eşikte bulunmanın fiil hükmü doğurmayacağı ilkesi. |
| Tefsir | Mukarebe kuralı | Olumlusunun nefy, olumsuzunun ispat ifade ettiği kuralının ayetlerdeki tatbiki | Sözdizimsel yapının ve belağî derinliğin ortaya çıkarılması. |
| Hadis | Ahlaki sınırlar | Yasak bölgenin etrafında dolaşan ve neredeyse içine düşecek olan kimse tasviri | Sınır hattında durmanın getirdiği manevi risk. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kalbi kararlılık ve fitne | Koruyucu eşik | Sapmayı sınırda durdurma | Kulun fitneye yaklaşması fakat ilahi korumayla eşikten dönmesi | Güçlü |
| İlmi | Doğrulama süreci | Kritik eşik | Kesinleşme sınırını belirleme | Bir hipotezin kanıtlanma eşiğine kadar gelip kesinlik kazanması | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal kriz ve isyan | Kırılma noktası | Çatışma sınırını gösterme | Sosyal düzenin sarsılıp infial sınırına kadar dayanması hali | Güçlü |
| İktisadi | İflas ve daralma | Sınır kapasite | Risk limitini işaretleme | Ekonomik dengenin çöküş eşiğinde asılı kalması veya güçlükle toparlanması | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Limit ve faz geçişi eşiği | Bir değişkenin kritik sınıra sonsuz yaklaşması fakat o sınır noktasında farklı bir faza geçmesi veya sınırda kalması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Psikolojik eşik davranışı | Bireyin veya kitlelerin baskı karşısında eyleme geçme sınırına dayanması, toleransın son raddeye varması | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca sıradan bir ihtimal veya zayıf bir "neredeyse" zarfı sayarak eşikteki varoluşsal ve ahlaki gerilimi göz ardı etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün olumlu kullanımında eylemin eşikte kalıp gerçekleşmediğini, olumsuz kullanımında ise büyük bir dirençle de olsa nihayetinde gerçekleştiğini kavramak. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Örneğin el-Bakara [2:71](https://lisan.digital/tr/ayet/2:71.md) ayetindeki olumsuz ifadeyi eylemin hiç yapılmadığı şeklinde anlayarak kıssanın ve hükmün akışını tersine çevirmek. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ontolojik, ahlaki ve kozmik olayları anlatırken kurduğu kritik eşik hallerini ve mukarebe kipinin getirdiği anlam dengesini kavramayı sağlar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İsrâiloğullarının emirler karşısındaki tereddüdünü anlatan kıssalarda (el-Bakara [2:71](https://lisan.digital/tr/ayet/2:71.md)), peygamberlerin fitne karşısındaki sebatında (el-İsrâ [17:73](https://lisan.digital/tr/ayet/17:73.md)-74) ve kozmik dehşet sahnelerinde (Meryem [19:90](https://lisan.digital/tr/ayet/19:90.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Olayların sadece "oldu" veya "olmadı" ikiliğiyle okunmasını engeller; eşikte asılı kalma, kıl payı kurtulma ve isteksizce boyun eğme süreçlerini açığa çıkarır. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir fiile veya duruma meşakkatle yaklaşarak tam eşiğine kadar gelip dayanmak.
- Soyut anlam: Bir olgunun gerçekleşme sınırına varması; eşikte durma, kıl payı dönme veya dirençle eşikten geçme gerilimi.
- Sistematik karşılık: Durumlar arası geçişte kritik sınır değeri; sistemin bir fazdan diğerine geçmeden hemen önceki potansiyel eşiği.
- LaTeX modeli: $$\lim_{t \to t_c} x(t) = x_c \land x(t) < x_c$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $x(t)$ zaman içindeki durumu, $t_c$ kritik anı ve $x_c$ eylemin gerçekleşme eşiğini temsil eder. İfade, durumun kritik sınıra sınırsız biçimde yaklaştığını fakat eşiği aşmayıp sınırın hemen altında kaldığını simgeler; bu da mukarebe kipinin olumlu kullanımındaki gerçekleşmeme dinamiğini ve eşik gerilimini matematiksel olarak ifade eder.

## Geçtiği ayetler (24 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%88%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/2:20.md) — يَكَادُ

يَكَادُ الْبَرْقُ يَخْطَفُ أَبْصَارَهُمْ كُلَّمَا أَضَاءَ لَهُمْ مَشَوْا فِيهِ وَإِذَا أَظْلَمَ عَلَيْهِمْ قَامُوا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصَارِهِمْ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Az kalsın şimşek gözlerini alıverecek. Onları aydınlattıkça ışığında yürürler. Üzerlerine karanlık basınca dikilip kalıverirler. Şayet Allah, dileseydi onların işitmelerini de, görmelerini de giderirdi. Muhakkak ki Allah, her şeye Kadir’dir.

### [Bakara 2:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/2:71.md) — كَادُوا

قَالَ إِنَّهُ يَقُولُ إِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُثِيرُ الْأَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ فِيهَا قَالُوا الْآنَ جِئْتَ بِالْحَقِّ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ

Meal (IK): Dedik ki: Rabbım, o, ne boyunduruğa koşulup arazi sürecek, ne de ekin sulayacak bir inektir, zillete uğramamıştır. Bütün kusurlardan uzaktır. Onun alacası da yoktur, buyuruyor. Onlar: İşte şimdi gerçeği ortaya koydun, dediler. Hemen onu boğazladılar ki az kalsın bunu yapmayacaklardı.

### [Nisa 4:78](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/4:78.md) — يَكَادُونَ

أَيْنَمَا تَكُونُوا يُدْرِككُّمُ الْمَوْتُ وَلَوْ كُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَإِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هَذِهِ مِنْ عِنْدِكَ قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَمَا لِهَؤُلَاءِ الْقَوْمِ لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثًا

Meal (IK): Nerede olursanız olun, sağlam kaleler içinde dahi olsanız ölüm sizi bulacaktır. İman etmeyenlere bir iyilik gelirse: Bu, Allah’tandır. Bir kötülük erişirse de: Bu senin yüzündendir, derler. De ki: Hepsi Allah tarafındandır. Bunlara ne oluyor ki hiçbir sözü anlamaya yanaşmıyorlar?

### [Araf 7:150](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/7:150.md) — وَكَادُوا

وَلَمَّا رَجَعَ مُوسَى إِلَى قَوْمِهِ غَضْبَانَ أَسِفًا قَالَ بِئْسَمَا خَلَفْتُمُونِي مِنْ بَعْدِي أَعَجِلْتُمْ أَمْرَ رَبِّكُمْ وَأَلْقَى الْأَلْوَاحَ وَأَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ قَالَ ابْنَ أُمَّ إِنَّ الْقَوْمَ اسْتَضْعَفُونِي وَكَادُوا يَقْتُلُونَنِي فَلَا تُشْمِتْ بِيَ الْأَعْدَاءَ وَلَا تَجْعَلْنِي مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Musa; kavmine kızgın ve üzgün dönünce; benden sonra arkamdan ne kötü işler yapmışsınız? Rabbınızın emrinin çabucak gelmesini mi istediniz? dedi ve levhaları attı. Kardeşinin başından tutup kendisine doğru çekiyordu: Ey anamın oğlu, bu kavim beni gerçekten zayıf gördüler. Az kalsın öldürüyorlardı. Sen de bana düşmanları sevindirecek harekette bulunma ve beni zalimler güruhu ile bir tutma, dedi.

### [Tevbe 9:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/9:117.md) — كَادَ

لَقَدْ تَابَ اللَّهُ عَلَى النَّبِيِّ وَالْمُهَاجِرِينَ وَالْأَنْصَارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي سَاعَةِ الْعُسْرَةِ مِنْ بَعْدِ مَا كَادَ يَزِيغُ قُلُوبُ فَرِيقٍ مِنْهُمْ ثُمَّ تَابَ عَلَيْهِمْ إِنَّهُ بِهِمْ رَءُوفٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Andolsun ki Allah, Peygamberin ve güçlük anında ona uyan muhacir ve ensarın tevbelerini kabul etti. İçlerinden bır kısmının kalbleri kaymak üzere iken yine de onların tevbesini kabul buyurdu. Çünkü O, kendilerine Rauf ve Rahim’dir.

### [İbrahim 14:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/14:17.md) — يَكَادُ

يَتَجَرَّعُهُ وَلَا يَكَادُ يُسِيغُهُ وَيَأْتِيهِ الْمَوْتُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَمَا هُوَ بِمَيِّتٍ وَمِنْ وَرَائِهِ عَذَابٌ غَلِيظٌ

Meal (IK): Onu yudum yudum alacak ama yutamayacaktır. Her taraftan ona ölüm geldiği halde ölemeyecektir. Ve arkasından şiddetli bir azab gelip çatacaktır.

### [İsra 17:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/17:73.md) — كَادُوا

وَإِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ عَنِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ لِتَفْتَرِيَ عَلَيْنَا غَيْرَهُ وَإِذًا لَاتَّخَذُوكَ خَلِيلًا

Meal (IK): Onlar; sana vahyettiğimizden ayırıp başka bir şeyi Bize karşı uydurman için, seni fitneye düşürmeye çalışırlar. O zaman, seni dost edineceklerdi.

### [İsra 17:74](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/17:74.md) — كِدْتَ

وَلَوْلَا أَنْ ثَبَّتْنَاكَ لَقَدْ كِدْتَ تَرْكَنُ إِلَيْهِمْ شَيْئًا قَلِيلًا

Meal (IK): Şayet sana sebat vermemiş olsaydık; andolsun ki, az da olsa onlara meyl edecektin.

### [İsra 17:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/17:76.md) — كَادُوا

وَإِنْ كَادُوا لَيَسْتَفِزُّونَكَ مِنَ الْأَرْضِ لِيُخْرِجُوكَ مِنْهَا وَإِذًا لَا يَلْبَثُونَ خِلَافَكَ إِلَّا قَلِيلًا

Meal (IK): Neredeyse seni memleketten çıkarmak için zorlayacaklardı. O zaman, senin ardından onlar da ancak çok az kalabilirler.

### [Kehf 18:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/18:93.md) — يَكَادُونَ

حَتَّى إِذَا بَلَغَ بَيْنَ السَّدَّيْنِ وَجَدَ مِنْ دُونِهِمَا قَوْمًا لَا يَكَادُونَ يَفْقَهُونَ قَوْلًا

Meal (IK): En sonunda iki dağın arasına varınca; orada hemen hemen hiç bir söz anlamayan bir kavme rastladı.

### [Meryem 19:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/19:90.md) — تَكَادُ

تَكَادُ السَّمَوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ وَتَخِرُّ الْجِبَالُ هَدًّا

Meal (IK): Neredeyse gökler parçalanacak, yer yarılacak ve dağlar göçecekti;

### [Taha 20:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/20:15.md) — أَكَادُ

إِنَّ السَّاعَةَ آتِيَةٌ أَكَادُ أُخْفِيهَا لِتُجْزَى كُلُّ نَفْسٍ بِمَا تَسْعَى

Meal (IK): Çünkü kıyamet muhakkak gelecektir. Her nefis işlediğinin karşılığını görsün diye onu neredeyse gizliyorum.

### [Hac 22:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/22:72.md) — يَكَادُونَ

وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Onlara, apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman; o küfredenlerin yüzlerinden inkarı anlarsın. Neredeyse, kendilerine ayetlerimizi okuyanlara saldıracaklar. De ki: Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş. Allah, onu küfredenlere vaad etmiştir. Ne kötü dönüş.

### [Nur 24:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/24:35.md) — يَكَادُ

اللَّهُ نُورُ السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ كَمِشْكَاةٍ فِيهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فِي زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ كَأَنَّهَا كَوْكَبٌ دُرِّيٌّ يُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَكَةٍ زَيْتُونَةٍ لَا شَرْقِيَّةٍ وَلَا غَرْبِيَّةٍ يَكَادُ زَيْتُهَا يُضِيءُ وَلَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَى نُورٍ يَهْدِي اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Allah; göklerin ve yerin nurudur. O’nun nurunun misali; içinde çerağ bulunan bir kandil yuvası gibidir. O çerağ bir sırça içindedir. Sırça sanki inci gibi parlayan bir yıldızdır. Güneşin doğduğu yere de, battığı yere de nisbeti olmayan mübarek bir ağaçtan, zeytinden tutuşturulup yakılır. Ateş değmese dahi, neredeyse yağın kendisi aydınlatacak. Nur üstüne nurdur. Allah; dilediğini nuruna kavuşturur. Allah; insana misaller verir. Ve Allah; her şeyi bilendir.

### [Nur 24:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/24:40.md) — يَكَدْ

أَوْ كَظُلُمَاتٍ فِي بَحْرٍ لُجِّيٍّ يَغْشَاهُ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ مَوْجٌ مِنْ فَوْقِهِ سَحَابٌ ظُلُمَاتٌ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ إِذَا أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا وَمَنْ لَمْ يَجْعَلِ اللَّهُ لَهُ نُورًا فَمَا لَهُ مِنْ نُورٍ

Meal (IK): Veya engin bir denizdeki karanlıklara benzer. Onun üstünü bir dalga kaplar, onun üstünde bir dalga, onun da üstünde bir bulut vardır. Karanlıklar üstünde karanlıklar. Elini uzattığı zaman; neredeyse onu bile göremez. Allah’ın nur vermediği kimsenin, asla nuru olmaz.

### [Nur 24:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/24:43.md) — يَكَادُ

أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللَّهَ يُزْجِي سَحَابًا ثُمَّ يُؤَلِّفُ بَيْنَهُ ثُمَّ يَجْعَلُهُ رُكَامًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ وَيُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَالٍ فِيهَا مِنْ بَرَدٍ فَيُصِيبُ بِهِ مَنْ يَشَاءُ وَيَصْرِفُهُ عَنْ مَنْ يَشَاءُ يَكَادُ سَنَا بَرْقِهِ يَذْهَبُ بِالْأَبْصَارِ

Meal (IK): Görmedin mi ki; Allah, bulutları sürer, sonra onları bir araya getirip üst üste yığar. Ve sen, onların arasından yağmurun yağdığını görürsün. Gökten içinde dolu bulunan dağlar gibi bulutlar indirir de dilediğini ona uğratır ve dilediğinden onu uzak tutar. Onun şimşeğinin pırıltısı, neredeyse gözleri alıverecek.

### [Furkan 25:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/25:42.md) — كَادَ

إِنْ كَادَ لَيُضِلُّنَا عَنْ آلِهَتِنَا لَوْلَا أَنْ صَبَرْنَا عَلَيْهَا وَسَوْفَ يَعْلَمُونَ حِينَ يَرَوْنَ الْعَذَابَ مَنْ أَضَلُّ سَبِيلًا

Meal (IK): Gerçekten tanrılarımız üzerinde direnmeseydik bizi az kalsın onlardan saptıracaktı, derler. Azabı gördükleri vakit, kimin yolunun sapık olduğunu bileceklerdir.

### [Kasas 28:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/28:10.md) — كَادَتْ

وَأَصْبَحَ فُؤَادُ أُمِّ مُوسَى فَارِغًا إِنْ كَادَتْ لَتُبْدِي بِهِ لَوْلَا أَنْ رَبَطْنَا عَلَى قَلْبِهَا لِتَكُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Musa’nın annesi, yüreği bomboş sabah etti. Şayet inananlardan olması için kalbini pekiştirmemiş olsaydık; neredeyse onu açığa vuracaktı.

### [Saffat 37:56](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/37:56.md) — كِدْتَ

قَالَ تَاللَّهِ إِنْ كِدْتَ لَتُرْدِينِ

Meal (IK): Dedi ki: Allah’a andolsun ki; az kaldı beni de mahvedecektin.

### [Şura 42:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/42:5.md) — تَكَادُ

تَكَادُ السَّمَوَاتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْ فَوْقِهِنَّ وَالْمَلَائِكَةُ يُسَبِّحُونَ بِحَمْدِ رَبِّهِمْ وَيَسْتَغْفِرُونَ لِمَنْ فِي الْأَرْضِ أَلَا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ

Meal (IK): Nerede ise gökler tepelerinden çatlayacaklar. Melekler de Rabblarını hamd ile tesbih ediyorlar; yeryüzünde bulunanlar için O’ndan bağışlanma diliyorlar. İyi bilin ki; Allah, muhakkak Gafur, Rahim olandır.

### [Zuhruf 43:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/43:52.md) — يَكَادُ

أَمْ أَنَا خَيْرٌ مِنْ هَذَا الَّذِي هُوَ مَهِينٌ وَلَا يَكَادُ يُبِينُ

Meal (IK): Ben, açıkça söyleyemeyecek derecede zavallı olan şu adamdan daha hayırlı değil miyim?

### [Mülk 67:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/67:8.md) — تَكَادُ

تَكَادُ تَمَيَّزُ مِنَ الْغَيْظِ كُلَّمَا أُلْقِيَ فِيهَا فَوْجٌ سَأَلَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ نَذِيرٌ

Meal (IK): Nerede ise öfkesinden çatlayacak gibi olur. Her bir topluluk ona atıldığında, bekçileri onlara sorarlar: Size bir uyarıcı gelmedi mi?

### [Kalem 68:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/68:51.md) — يَكَادُ

وَإِنْ يَكَادُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَيُزْلِقُونَكَ بِأَبْصَارِهِمْ لَمَّا سَمِعُوا الذِّكْرَ وَيَقُولُونَ إِنَّهُ لَمَجْنُونٌ

Meal (IK): Doğrusu o küfredenler, zikri işittiklerinde, az kalsın seni gözleriyle yiyeceklerdi. Ve o, mutlaka bir delidir, diyorlardı.

### [Cin 72:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/ayet/72:19.md) — كَادُوا

وَأَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا

Meal (IK): Doğrusu Allah’ın kulu, kalkıp O’na yalvarınca; neredeyse çevresinde keçe gibi oluyorlardı.

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والدال و"وايء" معهما
ك و د، و ك د، د و ك، و د ك، ك د ي، ك ي د، د ي ك، ك د أ، ك أ د، أ ك د مستعملات ك و د: الكَوْدُ: مصدر كاد يكُود كَوْداً ومكادة، تقول لمن يطلب إليك شيئاً، فتأبى أن تعطيه: لا، ولا مَكادَةً ولا مهمة، ولا كَوْداً ولا هما، ولا مكاداً ولا مهمأ.
ولغة بني عدي: كُدْتُ أفعل كذا، بالضم.
وكد: وكَّدْتُ العقد واليمين، أي: أوثقته، والهمزة في العقد أجود.
والسيور التي يشد بها القربوس تسمى المَواكِيد، ولا تسمى التّواكيد.
دوك: الدَّوْكُ: دق الشيء وسحقه وطحنه، كما يَدُوكُ البعير الشيء بكلكله.
والمداكُ: صلاية العطر يداك عليه الطيب، وجمعه: مداوك.
ودك: الوَدَكُ: معروف، وهو حلابة الشحم. وشيء وَدِكٌ ووديك، وقد وَدِك يَوْدَكُ، وودكته تَوْديكاً.
كدي: أصاب الزرع برد فَكَداهُ، أي رده في الأرض. وأصابتهم كُدْيةً وكادية شديدة من شدائد الدهر. والكدية: صلابة في الأرض. وأكدى الحافر، أي بلغ الصلب من الأرض. وأكدى الرجل، إذا أعطى قليلاً، قالت الخنساء:
فتى الفتيان ما بلغوا مداه		ولا يَكْدَى إذا بلغت كُداها
يقال: بلغ الناس كُدْيَةَ فلان، إذا أعطى ثم منع وأمسك.
ومسك كد: لا ريح فيه.
وكُدَيٌّ وكَداء: جبلان، وهما ثنيتان يهبط منهما إلى مكة، قال:
أنت ابن معتلج البطا		ح كُدَيِّها فكدائهـا
كيد: الكَيْدُ من المكيدة، وقد كاده يَكيدُه مَكيدةٌ.
ورأيته يكيد بنفسه، أي: يسوق سياقاً.
ديك: الدِّيك معروف، وجمعه: دِيَكةٌ.
وأرض مَداكةٌ ومَدْيَكَةٌ: كثيرة الدِّيَكة.
كدأ: يقال: كَدَأَ النبت - بالهمز - من البرد. وكدأ البرد الزرع: رده في الأرض. كَدَأَ يَكْدَأُ كُدُوءاً.
كأد: عقبة كأداء، أي: ذات مشقة، وهي أيضاً: كؤود، وهمزتها لاجتماع الواوين.
وتكاءدتنا هذه الأمور إذا شقت علينا.
أكد:
أكّدْتُ العقد واليمين: وثقته، ووكّدتُ لغة والهمزة في العقد أجود.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الدال** ve “**وايء**” bunlarla birlikte

ك و د، و ك د، د و ك، و د ك، ك د ي، ك ي د، د ي ك، ك د أ، ك أ د، أ ك د kullanılmıştır.

**ك و د**: **الكَوْدُ**: **كاد يكُود كَوْداً** ve **مكادة**’nin mastarıdır. Senden bir şey isteyen kimseye, sen de ona vermeyi reddedince şöyle dersin: Hayır; ne **مَكادَةً** ne **مهمة**; ne **كَوْداً** ne **هما**; ne **مكاداً** ne **مهمأ**.

Benî ‘Adî’nin dili: **كُدْتُ** şöyle şöyle yaparım, zamme ile.

**وكد**: **وكَّدْتُ** düğümü ve yemini; yani: onu sağlamlaştırdım; düğümde hemze daha iyidir.

Ve eyer kaşını bağlamakla sıkılan kayışlara **المَواكِيد** denir; **التّواكيد** denmez.

**دوك**: **الدَّوْكُ**: şeyi dövmek, ezmek ve öğütmek; tıpkı devenin şeyi göğsüyle **يَدُوكُ** etmesi gibi.

Ve **المداكُ**: koku taşlığı; onun üzerinde güzel koku **يداَك** edilir; çoğulu: **مداوك**.

**ودك**: **الوَدَكُ**: bilinen (şey)dir; o, içyağı sağımıdır. Ve **وَدِكٌ** ve **وديك** bir şey; ve **وَدِك** eder, **يَوْدَكُ**; ve onu **تَوْديكاً** olarak **ودكته** ettim.

**كدي**: Ekine soğuk isabet etti de onu **فَكَداهُ**; yani onu toprağın içine geri çevirdi. Ve onlara zamanın şiddetlerinden şiddetli bir **كُدْيةً** ve **كادية** isabet etti. Ve **الكدية**: yerde bir sertliktir. Ve kazıcı **أكدى** etti; yani yerin sertine ulaştı. Ve adam **أكدى** etti; az verdiği zaman. Hansa dedi ki:

فتى الفتيان ما بلغوا مداه		ولا يَكْدَى إذا بلغت كُداها

Denir ki: İnsanlar falanın **كُدْيَةَ**sine ulaştı; verdiği sonra men edip tuttuğu zaman.

Ve **مسك كد**: onda koku yoktur.

Ve **كُدَيٌّ** ve **كَداء**: iki dağdır; ikisi de oradan Mekke’ye inilen iki geçittir. Dedi ki:

أنت ابن معتلج البطا		ح كُدَيِّها فكدائهـا

**كيد**: **الكَيْدُ** **المكيدة**dendir. Ve onu **مَكيدةٌ** olarak **كاده يَكيدُه** etti.

Ve onu kendi nefsiyle **يكيد** ederken gördüm; yani bir sevk edişle sevk eder.

**ديك**: **الدِّيك** bilinen (şey)dir; çoğulu: **دِيَكةٌ**.

Ve **أرض مَداكةٌ** ve **مَدْيَكَةٌ**: **الدِّيَكة**si çok (olan).

**كدأ**: Denir ki: bitki **كَدَأَ** etti — hemze ile — soğuktan. Ve soğuk ekini **كدأ** etti: onu toprağın içine geri çevirdi. **كَدَأَ يَكْدَأُ كُدُوءاً**.

**كأد**: **عقبة كأداء**; yani: meşakkat sahibi. Ve o ayrıca: **كؤود**; hemzesi iki **واو**’un birleşmesi sebebiyledir.

Ve bu işler bize ağır geldiğinde bizi **تكاءدتنا** etti.

**أكد**:
Düğümü ve yemini **أكّدْتُ**: onu sağlamlaştırdım; ve **وكّدتُ** bir dildir; düğümde hemze daha iyidir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

كادَ يفعل كذا، يَكادُ كَوْداً ومَكادَةً، أي قارَبَ ولم يفعل. وقد يُدخلون عليها أن تشبيهاً بعسى. قال رؤبة:
قدْ كادَ من طولِ البِلى أنْ يَمْحَصا
وقولهم: عرف فلان ما يُكادُ منه، أي ما يراد منه. ويقال: لا مَهَمَّةَ لي ولا مَكادَةَ، أي لا أهُمُّ ولا أكادُ. وتقول لمن يطلب منك الشيء فلا تريد إعطاءه: لا ولا مَكادَةَ. وكادَ وُضِعَتْ لمقاربة الشيء، فُعِلَ أو لم يُفعل؛ فمجرَّدُهُ ينبئ عن نفي الفعل، ومقرونهُ بالجحد ينبئ عن وقوع الفعل. قال بعضهم في قوله تعالى: "أَكادُ أخْفيها": أريدُ أخفيها. قال: فكما جاز أن يوضع أريدُ موضعَ أكاد في قوله تعالى: "جِداراً يُريدُ أن يَنْقَضَّ" فكذلك أكادُ. وأنشد الأخفش:
كادَتْ وكِدْتُ وتـلـك خـيرُ إرادةٍ		لو عادَ من لَهْوِ الصَبابَةِ ما مَمضى

##### Türkçe

**كادَ** şöyle bir şeyi yaptı, **يَكادُ** **كَوْداً** ve **مَكادَةً** (olarak); yani yaklaştı ve yapmadı. Ve onun üzerine, **عسى**’ya benzetme olarak, **أن**’yi sokarlar. Rü’be dedi:
قدْ **كادَ** من طولِ البِلى أنْ يَمْحَصا

Ve onların sözü: “Falan, ondan **ما يُكادُ منه**’yi bildi”; yani ondan ne isteniyor. Ve denilir: “Benim için ne **مَهَمَّةَ** var ne de **مَكادَةَ**”; yani ne önemserim ne de **أكادُ**. Ve senden bir şeyi isteyen, senin de vermek istemediğin kimseye dersin: “Hayır; ne de **مَكادَةَ**.” Ve **كادَ**, şeye yaklaşma için konulmuştur; yapılmış olsun yahut yapılmamış olsun; onun mücerredi, fiilin nefyine delâlet eder; cühd ile birlikte olanı ise fiilin vukuuna delâlet eder. Bazıları, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: “**أَكادُ أخْفيها**”: “**أريدُ** onu gizliyorum” demektir, dedi. Dedi ki: Yüce Allah’ın şu sözü içinde: “جِداراً **يُريدُ** أن يَنْقَضَّ” **أريدُ**’ün, **أكاد**’ın yerine konulması caiz olduğu gibi, **أكادُ** da (böyledir). Ahfeş şu beyti okudu:
**كادَتْ** و**كِدْتُ** وتـلـك خـيرُ إرادةٍ		لو عادَ من لَهْوِ الصَبابَةِ ما مَمضى

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك د ( و ا ي ء )
كدا ، كدأ ، كأد ، كود ، كيد ، وكد ، أكد ، ودك ، دوك ، دكأ ، ديك ، دكا : ( مستعملة ) .
كدا : قال الله جلّ وعزّ : ( أعطى قليلا وأكدى ) ( النجم : 24 ) قال الفراء : أَكْدَى : أَمْسَكَ عن العَطِيّةِ وقَطَع .
وقال الزجاجُ : معنى أَكْدَى : أَمْسَكَ من العطيّة وقطَع ، وأَصْلُه من الحَفْرِ في البئر .
يقال للحافر إذَا حَفَرَ البئرَ فبَلغَ إلى حَجَر لا يمكِنُهُ معه الحَفْرُ : قد بَلغَ الكُدْية وعند ذلك يَقطعُ الحَفْرَ .
وقال الليثُ : الكُدْيةُ : صلابةٌ تكونُ في الأرض .
ويقال : إنَّ فلاناً قد بَلغَ النَّاسُ كُدْيتَهُ أي : كان يُعْطِي ثمَّ أَمْسَكَ .
قال : ويقالُ : أَكْدَى أَيْ : أَلحَّ في المسألةِ وأنشد :
تَضِنُّ فنُعْفِيها إن الدارُ سَاعَفَتْ
فَلاَ نَحْنُ نُكْدِيها ولا هِيَ تَبْذُلُ
وتقولُ : لا يُكْدِيكَ سُؤالي أي : لا يُلِحُّ عليكَ وقوله : فلا نَحْنُ نُكْدِيها أي فلا نحنُ نلِحُّ عليها .
وقالت خنسَاءُ :
فتَى الفِتْيَانِ ما بَلَغُوا مَدَاهُ
ولا يُكْدِي إذا بَلغَتْ كُدَاها
أي : لا يَقْطَعُ عَطاءَهُ ، ولا يُمسِكُ عنه إذا قَطَعَ غيرُه وأَمسكَ .
وقال : الكِدَاءُ بكسر الكاف : القَطْعُ من قولك : أَعْطَى قليلاً وأَكْدَى أي : قطع .
( عمرٌ و عن أبيه ) : أَكْدَى : مَنَعَ ، وأكدَى : قطَعَ ؛ وأكْدَى إذا انقطع ، وأكدَى النبْتُ إذا قصُرَ منَ البرْد ، وأكْدَى العامُ إذا أجدَبَ ، وأكْدَى إذا بلغَ الكُدَا وهو الصَّحْراءُ ، وأكْدَى إذا حفَرَ فبلغَ الكُدَى وهي الصُّخُورُ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أكدى : افتقَرَ بَعْدَ غِنًى ، وأكدَى : قَمِىءَ خَلْقُهُ .
وقال الليث : أَصابَ الزَّرْعَ بردٌ فكدَاهُ أي : رَدَّهُ في الأرض .
ويقال أيضاً : أَصابَتهمْ كُدْيةٌ ، وكاديةٌ منَ البَرْدِ .
ويقالُ : كَدَأَ النبتُ بالهمز منَ البَرْدِ .
وكُدَيٌّ ، وكَدَاءٌ : جَبَلانِ بِمكَّةَ .
وقال ابنُ رُقَيَّاتٍ :
أَنْتَ ابنُ مُعْتَلجِ البِطَا
حِ كُدَيِّها فكَدَائها
ومِسكٌ كَدٍ : لا رِيحَ له .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : كَدَتَ الأرض تكدُو كَدْواً فهي كاديةٌ إذا أبطأَ نباتُها .
وكَدِيَ الجِرْوُ يَكْدَى كَدًى وهو داءٌ يَأْخُذُ الجِرَاءِ خاصَّةً يُصيبها منه قيءٌ وسعالٌ حتى يُكْوَى ما بين عينيها .
قال : والكُدْيةُ : الارتفاعُ من الأرضِ .
( شمرٌ ) : كَدِيَ الكلْبُ كَدًى إذا نَشِبَ العظمُ في حلقِهِ .
ويقال : كَدِيَ بالعظْمِ إذا غصَّ به ، قاله ابن شمَيلٍ .
كدأ : ( أبو زيد ) : كَدَأَ النَّبْتُ يَكْدَأُ كُدُوأً إذا أصابهُ البَرْدُ فَلَبَّدَهُ في الأرْضِ ، أو عَطِشَ فأَبْطَأَ نَبَاتُهُ ، وإِبلٌ كادِيةٌ الأوْبَارِ قليلَتُهَا ، وقد كَدِئَتْ تَكْدَأُ كَدَأً .
وأنشد :
كَوَادِىءُ الأوْبَارِ تَشْكُو الدَّلَجَا
وكَدِىءَ الغُرَابُ في شَحيجِه يَكْدَأُ كَدَأً .
دكأ : أبو زيد : دَاكَأْتُ القَوْمَ مُدَاكَأَةً إذا زَاحَمْتَهُمْ .
وقال غيره : تَدَاكَأَ القَوْمُ عليه إذا تزاحَمُوا .
قال ابنُ مُقْبِلٍ :
وقَرَّبُوا كُلَّ صِهْميمٍ مَنَاكِبُهُ
إذا تَدَاكَأَ منه دَفْعُه شَنَفَا
قال أبو الهيثم : الصِّهْميمُ مِنَ الرِّجَالَ والجِمالِ إذا كانَ حَمِيَّ الأنْفِ أبِيّاً شَدِيدَ النَّفْسِ ، بطِيءَ الانْكِسَارِ .
قال : وتَدَاكَأَ : تَدَافَعَ ، ودَفْعُهُ : سَيْرُه .
كأد : قال الليث : عَقَبَةٌ كَأَدَاءُ : ذَاتُ مَشَقَّةٍ ، وهي الكَؤُودُ أَيْضاً .
تكاءدتْهُ الأمورُ إذا شَقَّتْ عليه .
( شمر عن ابن الأعرابي ) : الكأدَاءُ : الشِّدَّةُ والخَوْفُ ، والحِذَارُ ، ويقالُ الهَوْلُ واللَّيْلُ ، المظْلمُ .
( أبو زيد ) : تَكَاءدْتُ الذَّهابَ إلى فلان تكَاؤُداً إذا ذهبتَ إليه على مَشَقَّةٍ .
ويقال : تَكأَّدني الذَّهَابُ إليك تكَؤُّداً إذا ما شَقَّ عليك .
وأنشد :
وَلَمْ تكَأَّد رِحْلَتي كأدَاؤُهُ
ويقال : هي الكُؤَدَاءُ ، والصُّعَدَاءُ ، والكَؤُودُ : المرْتقَى الصَّعْبُ ، وهي الصَّعُودُ .
كود كيد : قال الليث : الكَوْدُ : مصدرُ كادَ يكُودُ كوْداً ، ومَكَادَة ، تقول لمن يطلُبُ إليكَ شيئاً ولا تريدُ أن تعطيه : لا ولا مكادَةً ولا مَهَمَّةً ، ولا كَوْداً ، ولا همّاً ، ولا مَكاداً ، ولا مهمّاً .
قال : ولُغَةُ بنِي عَدِيَ : كُدْتُ .
وقال أبو حاتم : يقالُ : لاَ ولاَ كَيْداً لك ولا همّاً .
وبعض العربِ يقول : ولا كَوْداً بالوَاوِ .
قال : وقالت العوَامُّ كادَ زَيدٌ أن يموت وأنْ لا تدْخلُ مع كاد . ولا مع ما تصرَّفَ منها .
قال اللَّهُ : ( وَكَادُواْ يَقْتُلُونَنِى ( ، وكذلك جميعُ ما في القرآن .
وقال الليث : الكَيْدُ من المَكِيدَةِ ، وقد كادَهُ مَكِيدَةً ، ورأيتُ فلاناً يَكيدُ بنفسِهِ أي يَسُوقُ سِيَاقاً .
( ثعلبٌ عن ابن الأعرابيِّ ) قال : الكَيْدُ : صِيَاحُ الغُرَابِ بِجَهْدٍ ، والكَيْدُ : إخْرَاجُ الزَّنْدِ النارَ ، والكَيْدُ : القَيءُ .
وقال الحسنُ : ( إذا غَلَبَ الصائمَ الكَيْدُ أَفْطَرَ ) والكَيْدُ : التَّدْبِيرُ بباطلٍ أو حقَ ، والكَيْدُ : الحَيْضُ .
وفي حديث ابن عباس : ( أَنَّهُ نَظَر إلى جَوَارٍ وقد كِدْنَ في الطريقِ فأَمر أَنْ يُنَحّيْنَ ) والكيد : الحرْبُ : ( غَزَا النبيُّ ( صلى الله عليه وسلم ) ولم يرَ كَيْداً ) .
وقال الله جلَّ وعزّ : ( ( بِالْهَزْلِ إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً ( ) كَيْداً وَأَكِيدُ كَيْداً ) ( الطارق : 15 ، 16 ) .
قال الزَّجَّاج : يَعني به الكُفّارَ أَنهم يَخَاتِلُونَ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) ويُظْهِرون ما هُمْ عَلَى خِلافه .
وأكِيدُ كَيْداً ، قال : كَيدُ الله لهم : اسْتِدْرَاجُهم من حيث لا يَعْلَمُونَ .
وقال الله : ( إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا ) ( النور : 40 ) .
قال الزجاجُ في قوله : ( لَمْ يَكَدْ ) .
قال بعضهم رَآها مِنْ بَعْدِ أَنْ لَمْ يَكَدْ يَرَاها من شدَّة الظُّلْمَةِ .
ويقال معناه : لمْ يَرَها ولم يَكَدْ ، وهذا القولُ أشبهُ بهذا المعنى ، لأنَّ في دُون هذه الظُّلمَاتِ لا تُرَى الكَفُّ .
وقال الفرّاء : العربُ تقولُ : ما كِدْتُ أَبْلُغُ إليكَ وأَنتَ قد بَلَغْتَ ، وهذا هو وَجْهُ العربيَّة .
ومن العربَ من يُدْخِلُ كادَ ، ويَكَادُ في اليقين ، وهو بمنزلة الظّنِّ ، أصْلُهُ : الشَّكُّ ثم يُجْعَلُ يَقيناً .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي العبَّاس قال :
قال الأخفَشُ في قوله : ( إِذَآ أَخْرَجَ يَدَهُ لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا ) ( النور : 40 ) حُمِلَ على المعنى وذلك أَنَّهُ لا يراها ، وذلك أنّكَ إذا قُلت : كاد يَفعلْ إنما تَعْنِي قاربَ الفعلَ ولم يفعلْ ، عَلَى صحَّةِ الكلام ، وهذا معنى هذه الآية ، إلاَّ أنَّ اللُّغَةَ قد أجازَتْ لم يَكَد يَفعلُ . وقد فعل بعد شِدَّةٍ ؛ وليس هذا صحّةَ الكلام لأنه إذا قال : كاد يفعلُ فإنما يعني قاربَ الفعل .
وإذا قال : لم يَكَدْ يفعل ، يقول : لم يُقَارِبِ الفعلَ ، إلاّ أنَّ اللُّغة جاءت على ما فَسَّرْتُ لك ، وليس هو على صحةِ الكلمةِ .
وقال أبو العباس : قال الفرّاء كلَّما أَخْرَجَ يده لم يَكد يَراها من شِدّةِ الظَّلْمَةِ ، لأنّ أقلَّ من هذه الظُّلْمَةِ لا تُرَى اليدُ فيه ، وأمَّا لمْ يكد يَقُومُ فقد قام ، هذا أكثرُ اللُّغة فكأن الأخفشَ جاءَ بالمعنى ، وذهب الفرّاءُ إلى لفظ اللغة .
وقال ابن الأنباريِّ : قال اللُّغَوِيون : كِدْتُ أفعلُ . معناه عند العرب قَارَبْتُ الفِعلَ ولَمْ أفعل ، وما كِدْتُ أَفْعَلُ ، معناه : فَعَلْتُ بعد إِبْطَاءٍ ، وشَاهِدُه قولُ الله : ( فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُواْ يَفْعَلُونَ ) ( البقرة : 71 ) ، معناهُ : فَعَلوا بعدَ إِبْطَاءٍ ، لِتَعَذّرِ وِجْدانِ البَقَرَةِ عليهم ، وقد يكونُ : ما كِدْتُ أَفْعَلُ بمعنى : ما فَعَلْتُ وَلاَ قَارَبْتُ إذا أُكّدَ الكلامُ بأَكَادُ .
وقال ابنُ بُزُرْجَ : يقال : مِن كادَ يَكادُ : هُمَا يَتَكاوَدَانِ .
وأصحابُ النَّحْوِ يقولونَ : يَتَكَاوَدَانِ ، وهو خطأٌ لأنهم يقولون : إذا حُمِلَ أَحدُهُمْ على ما يكْرَهُ : لا والله وَلاَ كيْداً ، وَلاَ همًّا ، يريدونَ : لاَ أَكَادُ وَلا أَهُمُّ .
وكد : قال الليث : يقال : وَكَّدْتُ العَقْدَ أي : أوْثَقْتُه ، وكذلك : أَكَّدْتُهُ .
ويقالُ : وكَّدْتُ اليمينَ ، والهمزُ في العَقْدِ : أَجْوَدُ .
قال : والسُّيُورُ التي يُشَدُّ بها القَرَبُوسُ تسمَّى المَكَايِيدَ ، وَلاَ تُسَمَّى التَّوَاكِيدَ .
وتقولُ : إذا عقَدْتَ فَأكِّدْ ، وإذَا حَلفْتَ فَوَكِّدْ .
وقال أبو العباس : التَّوْكِيدُ : دخلَ في الكلامِ لإخرَاج الشّكّ ، وفي الأعدادِ لإحاطَةِ الأجزاءِ .
ومن ذلك أن تقولَ : كلَّمنَي أخُوكَ فيجوزُ أن يكونَ كلَّمَك هو أَوْ أمرَ غُلاَمَهُ بِأَنْ يكلّمكَ ، فإذا قلتَ : كَلَّمنِي أَخوكَ تَكْلِيماً لَمْ يَجُزْ أن يكونَ المكلّم لك إلاَّ هو .
ويقال : وكَدَ فلانٌ أَمْرَهُ يكِدُهُ وَكْداً إذا مارَسه وقصدَه .
وقال الطِّرِمَّاحُ :
ونُبّئْتُ أَنَّ القَيْنَ زَنَّى عَجُوزَهُ
قُفَيْرَةَ أُمَّ السَّوْءِ أَنْ لَمْ يكِدْ وَكْدِي
معناهُ : أَنْ لم يَعْمَلْ عملي ، ولم يقْصِدْ قَصْدِي ، ولمْ يُغْنِ غَنَائي .
ويقالُ : ما زالَ ذاكَ وُكْدِي ، بضمِّ الواو ، أي فِعْلي ودَأْبي ، فكأَنَّ الوُكْدَ : اسمٌ ، والوَكْدَ : مصدرٌ .
وقال ابن دريدٍ : الوَكائِدُ : السُّيُورُ التي يُشَدُّ بها القَرَبُوسُ إلى دَفّتَي السَّرْجِ ، الواحدُ : وِكَادٌ وإكَادٌ .
قال : ووكَدَ بالمكانِ يكِدُ وُكُوداً إذا أقامَ به .
قال : والكوْدُ : كلُّ شيءٍ جَمعْتَهُ كُثَباً من ترابٍ أو طعامٍ ، وجمعهُ : أكوادٌ ، ولم
أَسمَعْ هذينِ الحرْفَيْنِ لغير ابن دريدٍ .
وقالوا أيضاً : كَدَوْتُ وجهَ الرّجُل أكْدُوهُ كَدْواً إذا خَدَشْتَهُ .
أكد : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : دُسْتُ الحِنْطَة ودَرَسْتها ، وأكَدْتُها .
ويقال : ظلَّ مُتَوكّداً بأمر كذا ، ومُتَوكزاً ، ومُتَحَرِّكاً ، أي : قائماً مُستعِدّاً .
ويقال : وكَدَه يكِدُه وكْداً أي أصابَهُ .
دوك : قال الليث : الدَّوْكُ : دَقُّ الشيءِ وسَحْقُه وطحنُه ، كما يَدُوكُ البعيرُ الشيءَ بكَلْكلهِ ، والمَدَاكُ : صَلاَيةُ العِطْرِ يُدَاكُ عليه الطِّيبُ دَوْكاً .
وفي الحديث : أن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) قال بِخَيْبَرَ : ( لأُعْطِيَنَّ الرَّايةَ غَداً رَجُلاً يَفْتَحُ اللَّهُ عَلَى يَدَيْهِ ، فَبَاتَ النَّاسُ يَدُوكُونَ فِيمَنْ يَدْفَعُهَا إلَيه ) .
قولُه : يدوكون أي يَخُوضون ويختلفون فيه .
( أبو عبيدٍ عن الأصمعي ) : بات القومُ يَدُوكون دَوْكاً أيْ باتُوا في اختلاطٍ ، ودَوَران .
قال : وقال أبو زيد : وَقَعُوا في دَوْكَةٍ ، وبُوحٍ أي وَقَعُوا في اختلاطٍ ، وفيه لُغتان : دَوْكَةٌ ، ودُوكَةٌ ، وجمعُ الدَّوْكَةِ : دِوَكٌ ودِيَكٌ ، ومن قال : دُوكةٌ ، قال : دُوَكٌ في الجَمْع .
( أبو عمرٍ و ) : داك الرَّجلُ المرأَة يدوكُها دَوْكاً ، وباكَها بَوْكاً إذا جامَعَهَا .
وأنشد :
فدَاكَها دَوْكاً على الصِّراطِ
ليس كدَوكِ زَوجِهَا الوَطْوَاطِ
وقال أبو ترابٍ قال أبو الرَّبيع البَكراوِيُّ : داكَ القومُ إذا مَرِضوا ، وهم في دَوْكَةٍ أي مَرَضٍ .
ودك : ( سلمةُ ، عن الفرّاء ) : لَقِيتُ منه بَنَاتِ أَوْدَكَ ، وَبَناتِ بَرْحٍ وبَنات بِئْسَ يعني الدّوَاهِي .
وقال الليثُ : الوَدَكُ : معروفٌ ، والفِعْلُ : ودَّكْتُه تَوْدِيكاً ، وذلك إذا جَعَلْتَهُ في شيءٍ وهو من الشَّحْم أو حُلاَبةِ اللَّحْمِ ، وشيءٌ وَدِكٌ ، ووَدِيكٌ ، ودَجاجةٌ وَدِيكةٌ : ذاتُ وَدَكٍ ، ووَدِيكٌ : جائزٌ .
والدِّكَةُ : اسمٌ من الوَدَكِ وقالت امرأةٌ من العربِ : كنتُ وَحْمَى للدِّكَةِ أي كنتُ مُشْتَهِيَةً لِلْوَدَكِ .
ديك : وقال الليث : الدِّيكُ : معروفٌ ، وجمعُه دِيَكَةٌ ، وأَرْضٌ مَداكةٌ ومَدْيَكةٌ : كثيرَةُ الدِّيَكةِ .
وقال المؤرِّجُ : الدِّيكُ في كلام أَهل اليمن : الرَّجلُ الْمُشْفِقُ ، الرَّؤُومُ ، ومنه سُمِّيَ الديكُ دِيكاً .
قال : والدِّيكُ : الرَّبيعُ في كلامِهم .
والدِّيكُ : الأثَافِي ، الواحدُ والجميعُ سَوَاءٌ .
دكا : أهمله الليث : وقال ابن الأعرابي : دَكَا إذا سَمِنَ وكدا إذا قَطَعَ .

##### Türkçe

ك د ( **و ا ي ء** )
**كدا** ، **كدأ** ، **كأد** ، **كود** ، **كيد** ، **وكد** ، **أكد** ، **ودك** ، **دوك** ، **دكأ** ، **ديك** ، **دكا** : (kullanılanlar).

**كدا** : Allah, celîl ve azîz, dedi: (Az verdi ve **أكدى**) (en-Necm: 24). el-Ferrâ dedi: **أكدى**: bağışı tutup kesti.
Zeccâc dedi: **أكدى**’nın manası: bağıştan tuttu ve kesti; aslı, kuyuda kazmadan (gelir).
Kuyu kazan için, kuyuyu kazıp kendisiyle birlikte kazmanın mümkün olmadığı bir taşa ulaştığında: “**الكُدْية**’ye ulaştı” denir; o vakit kazmayı keser.
Leys dedi: **الكُدْية**: yerde bulunan bir sertliktir.
Ve denir: “Falanın **كُدْيتَهُ**’sine insanlar ulaştı” yani: veriyordu, sonra tuttu.
Dedi: Ve denir: **أكدى** yani: istemede ısrar etti; ve şu şiiri okudu:
تَضِنُّ فنُعْفِيها إن الدارُ سَاعَفَتْ
فَلاَ نَحْنُ نُكْدِيها ولا هِيَ تَبْذُلُ
Ve dersin: “Sorum seni **يُكْدِيكَ** etmez” yani: sana karşı ısrar etmez. Ve onun sözü: “فلا نحن **نُكْدِيها**” yani: biz ona karşı ısrar etmeyiz.
Hansa dedi:
فتَى الفِتْيَانِ ما بَلَغُوا مَدَاهُ
ولا يُكْدِي إذا بَلغَتْ كُدَاها
Yani: bağışını kesmez; başkası kestiği ve tuttuğu zaman da ondan tutmaz.
Dedi: **الكِدَاءُ** (kâf’ın kesresiyle): kesmedir; “Az verdi ve **أكدى**” sözünden; yani: kesti.
(Amr ve babasından): **أكدى**: menetti; ve **أكدَى**: kesti; ve **أكدى**: kesildiği zaman; ve bitki, soğuktan kısaldığı zaman **أكدَى**; ve yıl, kıtlaştığı zaman **أكدَى**; ve çöl olan **الكُدَا**’ya ulaştığı zaman **أكدى**; ve kayalar olan **الكُدَى**’ya ulaştığı halde kazdığı zaman **أكدى**.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): **أكدى**: zenginlikten sonra fakirleşti; ve **أكدَى**: yaratılışı çirkinleşti.
Leys dedi: Ekine bir soğuk isabet etti de onu **كدَاهُ** etti; yani: onu yere geri çevirdi.
Ve ayrıca denir: Onlara soğuktan bir **كُدْيةٌ** ve bir **كاديةٌ** isabet etti.
Ve denir: Bitki, soğuktan hemzeyle **كَدَأَ** etti.
Ve **كُدَيٌّ** ve **كَدَاءٌ**: Mekke’de iki dağdır.
İbn Rukayyât dedi:
أَنْتَ ابنُ مُعْتَلجِ البِطَا
حِ كُدَيِّها فكَدَائها
Ve **مِسكٌ كَدٍ**: kokusu olmayan (misk).
(Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den): Yer, bitkisi yavaşladığı zaman **كَدَتِ**; **تكدُو** **كَدْواً**; o halde o **كاديةٌ**’dir.
Ve yavru köpek, **كَدِيَ**; **يَكْدَى**; **كَدًى** (olur); bu, özellikle yavru köpekleri tutan bir hastalıktır; onlara ondan kusma ve öksürük isabet eder; iki gözünün arası dağlanıncaya kadar.
Dedi: Ve **الكُدْيةُ**: yerden yükselti.
(Şemr): Köpek, kemik boğazına takıldığı zaman **كَدِيَ**; **كَدًى** (olur).
Ve denir: Kemikle **كَدِيَ**; yani onunla boğuldu; bunu İbn Şümeyl söyledi.

**كدأ** : (Ebû Zeyd): Bitki, soğuk ona isabet edip onu yere yapıştırdığı zaman, yahut susayıp bitmesi yavaşladığı zaman **كَدَأَ**; **يَكْدَأُ** **كُدُوأً**. Ve tüyleri az olan develer: **إِبلٌ كادِيةٌ الأوْبَارِ**; ve **كَدِئَتْ**; **تَكْدَأُ** **كَدَأً**.
Ve şu şiiri okudu:
كَوَادِىءُ الأوْبَارِ تَشْكُو الدَّلَجَا
Ve karga, ötüşünde **كَدِىءَ**; **يَكْدَأُ** **كَدَأً**.

**دكأ** : Ebû Zeyd: Kavmi, onlarla sıkıştığım zaman **دَاكَأْتُ**; **مُدَاكَأَةً**.
Başkası dedi: Kavim, onun üzerine sıkıştıkları zaman **تَدَاكَأَ**.
İbn Mukbil dedi:
وقَرَّبُوا كُلَّ صِهْميمٍ مَنَاكِبُهُ
إذا تَدَاكَأَ منه دَفْعُه شَنَفَا
Ebû’l-Heysem dedi: **الصِّهْميمُ**, erkeklerden ve develerden, burnu hamî, baş eğmez, nefsi şiddetli, kırılması yavaş olan (kimse/hayvan)dır.
Dedi: Ve **تَدَاكَأَ**: itişti; ve **دَفْعُهُ**: yürüyüşüdür.

**كأد** : Leys dedi: **عَقَبَةٌ كَأَدَاءُ**: meşakkatli olan; o, **الكَؤُودُ** da (denir).
İşler ona ağır geldiği zaman: “İşler onu **تكاءدتْهُ**” denir.
(Şemr, İbnü’l-A‘râbî’den): **الكأدَاءُ**: şiddet, korku ve sakınmadır; ve denir: dehşet ve karanlık gece.
(Ebû Zeyd): Falan kimseye meşakkatle gittiğin zaman: “Ona gitmeyi **تَكَاءدْتُ**; **تكَاؤُداً**” dersin.
Ve denir: “Sana gitmek beni **تَكأَّدني**; **تكَؤُّداً**” yani: sana ağır geldiği zaman.
Ve şu şiiri okudu:
وَلَمْ تكَأَّد رِحْلَتي كأدَاؤُهُ
Ve denir: O, **الكُؤَدَاءُ** ve **الصُّعَدَاءُ** ve **الكَؤُودُ**’dur: zor yokuş; o, **الصَّعُودُ**’dur.

**كود كيد** : Leys dedi: **الكَوْدُ**: **كادَ**’ın masdarıdır; **يكُودُ** **كوْداً** ve **مَكَادَة**. Sana bir şey isteyen, sen de ona vermek istemediğin kimseye dersin: “Hayır; ne **مكادَةً** ne **مَهَمَّةً**; ne **كَوْداً**; ne **همّاً**; ne **مَكاداً**; ne **مهمّاً**.”
Dedi: Benî ‘Adî’nin dili: “**كُدْتُ**.”
Ebû Hâtim dedi: Denir: “Hayır; sana ne **كَيْداً** ne **همّاً**.”
Bazı Araplar **بالوَاوِ** ile “ne **كَوْداً**” der.
Dedi: Avam, “Zeyd ölmek üzereydi” der ve **كاد** ile “أنْ لا”yı sokar; ve ondan tasarruf edilen (çekimlenen) şeylerle de (sokar).
Allah dedi: (Ve neredeyse beni öldürüyorlardı); Kur’an’daki her şey de böyledir.
Leys dedi: **الكَيْدُ**, **المَكِيدَة**’dendir; ona bir **مَكِيدَةً** ile **كادَهُ** etti. Ve falanı gördüm, kendi nefsiyle **يَكيدُ**; yani bir sevk ile sürüyor.
(Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi: **الكَيْدُ**: karganın güçle bağırmasıdır; ve **الكَيْدُ**: çakmağın ateşi çıkarmasıdır; ve **الكَيْدُ**: kusmadır.
Hasen dedi: (Oruçluyu **الكَيْدُ** yenerse iftar eder.) Ve **الكَيْدُ**: bâtıl yahut hak ile tedbirdir; ve **الكَيْدُ**: hayızdır.
İbn Abbas hadîsinde: (Yolda **كِدْنَ** etmiş cariyelere baktı da, onların uzaklaştırılmasını emretti.) Ve **الكيد**: savaştır: (Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) gazâ etti ve bir **كَيْداً** görmedi.)
Allah, celîl ve azîz, dedi: (Şaka ile; şüphesiz onlar bir **كَيْداً** **يَكِيدُونَ** ederler; ve ben bir **كَيْداً** ederim.) (et-Târık: 15-16).
Zeccâc dedi: Bununla kâfirleri kastediyor; çünkü onlar Peygamber’i (sallallahu aleyhi ve sellem) aldatmaya çalışırlar ve kendilerinin üzerinde olduklarının tersini gösterirler.
Ve “**وأكِيدُ كَيْداً**”; dedi: Allah’ın onlara **كَيْدُ**’i: onları bilmedikleri yerden derece derece (azaba) yaklaştırmasıdır.
Allah dedi: (Elini çıkardığı zaman onu neredeyse görmez.) (en-Nûr: 40).
Zeccâc, “( **لَمْ يَكَدْ** )” sözü hakkında dedi:
Bazıları dedi: Şiddetli karanlıktan dolayı onu neredeyse görmezken, sonra gördü.
Ve denir: Manası: onu görmedi ve neredeyse (görecek gibi) olmadı; bu söz bu manaya daha benzer; çünkü bu karanlıkların daha aşağısında avuç görülmez.
Ferrâ dedi: Araplar der: “Sana ulaşmaya **ما كِدْتُ**; hâlbuki sen ulaşmışsın”; bu, Arapçanın yönüdür.
Araplardan kimi, **كادَ** ve **يَكَادُ**’ı yakîn içinde sokar; o, zann menzilesindedir; aslı şüphedir, sonra yakîn yapılır.
Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi; dedi:
Ahfeş, “(Elini çıkardığı zaman onu **لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا**)” (en-Nûr: 40) hakkında dedi: Manaya hamledildi; çünkü o onu görmez. Çünkü sen “Yapmaya **كاد**” dediğinde, ancak fiile yaklaştı ve yapmadı demek istersin; sözün doğruluğu üzere. Bu âyetin manası da budur; ancak dil, “**لم يَكَد يَفعلُ**”u câiz kılmıştır; ve bir şiddetten sonra yapmıştır. Bu, sözün doğruluğu değildir; çünkü “Yapmaya **كاد**” dediğinde ancak fiile yaklaştı demek istersin.
Ve “**لم يَكَدْ يفعل**” dediğinde: fiile yaklaşmadı der. Ancak dil, sana açıkladığım üzere gelmiştir; kelimenin doğruluğu üzere değildir.
Ebû’l-Abbâs dedi: Ferrâ dedi: Her ne zaman elini çıkarsa, şiddetli karanlıktan dolayı onu neredeyse görmez; çünkü bu karanlıktan daha azında el görülmez. Ama “Kalkmaya **لم يكد**” ise, kalkmıştır; bu, dilin çoğudur. Sanki Ahfeş manayla geldi; Ferrâ ise dilin lafzına gitti.
İbnü’l-Enbârî dedi: Lugavîler dedi: “**كِدْتُ أفعلُ**”un manası Araplar yanında: fiile yaklaştım ve yapmadım. “**وما كِدْتُ أَفْعَلُ**”un manası: bir gecikmeden sonra yaptım. Bunun şahidi Allah’ın sözü: (Onu kestiler; ve neredeyse yapmıyorlardı.) (el-Bakara: 71); manası: onlara ineği bulmak zorlaştığı için gecikmeden sonra yaptılar. Ve olabilir: “**ما كِدْتُ أَفْعَلُ**” “Yapmadım ve yaklaşmadım” manasında; söz, **بأَكَادُ** ile pekiştirildiği zaman.
İbn Büzürc dedi: **كادَ يَكادُ**’dan denir: “İkisi **يَتَكاوَدَانِ**.”
Nahiv ehli der: “**يَتَكَاوَدَانِ**”; bu hatadır; çünkü onlar der: Onlardan biri hoşlanmadığı şeye zorlandığı zaman: “Hayır vallahi; ne **كيْداً** ne **همًّا**”; yani: “Ne **أَكَادُ** ne **أَهُمُّ**” isterler.

**وكد** : Leys dedi: Denir: “Bağı **وَكَّدْتُ**” yani: onu sağlamlaştırdım; aynı şekilde: “Onu **أَكَّدْتُ**.”
Ve denir: Yemini **وَكَّدْتُ**; ve akitte hemze daha iyidir.
Dedi: Eyerin ön kaşını bağlamakla sıkılan kayışlara **المَكَايِيدَ** denir; **التَّوَاكِيدَ** denmez.
Ve dersin: Bağladığın zaman sağlamlaştır; yemin ettiğin zaman pekiştir.
Ebû’l-Abbâs dedi: **التَّوْكِيدُ**: şüpheyi çıkarmak için sözün içine girdi; sayılarda ise parçaları kuşatmak içindir.
Bundan (olan): “Kardeşin benimle konuştu” dersin; bu, onun seninle konuşmuş olmasına da, yahut kölesine seninle konuşmasını emretmiş olmasına da câizdir. “Kardeşin benimle bir konuşma ile konuştu” dediğinde, seninle konuşanın ancak o olması câiz olur.
Ve denir: Falan, işini, onu tecrübe edip ona yöneldiği zaman **وَكَدَ**; **يكِدُهُ** **وَكْداً**.
Tırimmâh dedi:
ونُبّئْتُ أَنَّ القَيْنَ زَنَّى عَجُوزَهُ
قُفَيْرَةَ أُمَّ السَّوْءِ أَنْ لَمْ يكِدْ وَكْدِي
Manası: benim işimi yapmadı; benim kastımı kastetmedi; benim faydamı fayda vermedi.
Ve denir: “O, benim **وُكْدِي**’mden ayrılmadı” (vâv’ın zammıyla); yani: fiilim ve âdetim. Sanki **الوُكْدَ**: isim; **الوَكْدَ**: masdardır.
İbn Düreyd dedi: **الوَكائِدُ**: eyerin iki tahtasına ön kaşı bağlamakla sıkılan kayışlardır; teki: **وِكَادٌ** ve **إكَادٌ**.
Dedi: Bir yerde kaldığı zaman: “O yerde **وَكَدَ**”; **يكِدُ** **وُكُوداً**.”
Dedi: **الكوْدُ**: topraktan yahut yemekten yığınlar halinde topladığın her şeydir; çoğulu: **أكوادٌ**. Ve bu iki harfi İbn Düreyd’den başkası için işitmedim.
Ve ayrıca dediler: Bir adamın yüzünü çizdiğin zaman: “Onun yüzünü **كَدَوْتُ**; **أكْدُوهُ** **كَدْواً**.”

**أكد** : (Se‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den): Buğdayı çiğnedim ve onu harmanladım; ve onu **أكَدْتُها**.
Ve denir: Şu iş hakkında **مُتَوكّداً** ve **مُتَوكزاً** ve **مُتَحَرِّكاً** olarak kaldı; yani: ayakta, hazır durumda.
Ve denir: Ona isabet ettiği zaman: “Onu **وَكَدَه**; **يكِدُه** **وكْداً**.”

**دوك** : Leys dedi: **الدَّوْكُ**: bir şeyi dövmek, ezmek ve öğütmektir; devenin göğsüyle bir şeyi **يَدُوكُ** etmesi gibi. Ve **المَدَاكُ**: koku sürme taşıdır; onun üzerinde güzel koku **يُدَاكُ** edilir; **دَوْكاً**.
Hadiste: Resûlullah’ın (sallallahu aleyhi ve sellem) Hayber’de dediği: (Sancağı yarın Allah’ın elleri üzerinde fetih vereceği bir adama mutlaka vereceğim; insanlar, onu kime vereceği hakkında geceyi **يَدُوكُونَ** ederek geçirdiler.)
Onun sözü: **يدوكون** yani: onun hakkında dalarlar ve ihtilaf ederler.
(Ebû Ubeyd, Asmaî’den): Kavim, karışıklık ve dönüp dolaşma içinde geceyi geçirdikleri zaman: “**يَدُوكون** **دَوْكاً**” diye gecelediler.
Dedi: Ebû Zeyd dedi: Karışıklığa düştükleri zaman: “Bir **دَوْكَةٍ** ve **بُوحٍ** içine düştüler.” Ve onda iki lugat vardır: **دَوْكَةٌ** ve **دُوكَةٌ**. **الدَّوْكَةِ**’nin çoğulu: **دِوَكٌ** ve **دِيَكٌ**; **دُوكةٌ** diyen ise çoğulda **دُوَكٌ** der.
(Ebû Ömer ve …): Adam, kadınla cima ettiği zaman: “Kadını **داك**; **يدوكُها** **دَوْكاً**”; ve “Onu **باك**; **بَوْكاً**” (denir).
Ve şu şiiri okudu:
فدَاكَها دَوْكاً على الصِّراطِ
ليس كدَوكِ زَوجِهَا الوَطْوَاطِ
Ebû Turâb dedi: Ebû’r-Rabî‘ el-Bekrâvî dedi: Kavim hastalandığı zaman **داكَ**; ve onlar bir **دَوْكَةٍ** içindedir; yani: bir hastalık (içindedir).

**ودك** : (Seleme, Ferrâ’dan): Ondan **بَنَاتِ أَوْدَكَ** ve **بَناتِ بَرْحٍ** ve **بَنات بِئْسَ** ile karşılaştım; yani: belâlar.
Leys dedi: **الوَدَكُ**: bilinen (şey)dir. Fiil: onu **ودَّكْتُه**; **تَوْدِيكاً**; bu, onu bir şeye koyduğun zamandır; o da içyağından yahut et suyundandır. Ve **شيءٌ وَدِكٌ** ve **وَدِيكٌ**; ve **دَجاجةٌ وَدِيكةٌ**: **وَدَكٍ** sahibi. Ve **وَدِيكٌ**: câizdir.
Ve **الدِّكَةُ**: **الوَدَكِ**’ten bir isimdir. Araplardan bir kadın dedi: “**للدِّكَةِ**’ye **وَحْمَى** idim”; yani: **لِلْوَدَكِ**’e iştahlı idim.

**ديك** : Leys dedi: **الدِّيكُ**: bilinen (hayvan)dır; çoğulu **دِيَكَةٌ**. Ve **أَرْضٌ مَداكةٌ** ve **مَدْيَكةٌ**: **الدِّيَكةِ**’si çok olan (yer).
Müerric dedi: Yemen ehlinin sözünde **الدِّيكُ**: şefkatli, merhametli adamdır; bundan dolayı horoza **دِيكاً** adı verildi.
Dedi: Ve onların sözünde **الدِّيكُ**: bahardır.
Ve **الدِّيكُ**: ocak taşlarıdır; tekil ve çoğul eşittir.

**دكا** : Leys onu ihmal etti. İbnü’l-A‘râbî dedi: **دَكَا** semirdiği zaman; ve **كدا** kestiği zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والواو وما يثلثهما)
(كوي)  الكاف والواو والياء أصلٌ صحيح، وهو كَوَيْتُ بالنَّار. وقد ذكرناه.
(كوب)  الكاف والواو والباء كلمةٌ واحدة. وهي الكُوب: القَدَح لا عُروةَ ـله؛ والجمع أكواب. قال الله تعالى: ﴿وأَكْوَابٌ مَوْضوعَةٌ﴾ [الغاشية14]. ويقولون: الكُوبةُ: الطَّبلُ لِلَّعب.
(كود)  الكاف والواو والدال كلمةٌ كأنَّها تدلُّ على التماسِ شيءٍ ببعض العَناء. يقولون: كادَ يكُود كَوْداً ومَكاداً. ويقولون لمن يَطلُب منك الشَيءَ فلا تُريد إعطاءَه: لا ولا مَكادة. فأمَّا قولهم في المقارَبة: كاد، فمعناها قارب. وإذا وقعت كادَ مجرَّدَةً فلم يقع ذلك الشيء تقول: كادَ يَفْعل، فهذا لم يُفعل، وإذا قُرِنَتْ بِجَحد فقد وقع، إذا قلت ما كاد يَفعلُه فقد فعله. قال الله سبحانه: ﴿فَذَبَحُوهَا وَمَا كادُوا يَفْعَلُونَ﴾ [البقرة 71].
(كور)  الكاف والواو والراء أصلٌ صحيحٌ يدلّ على دُوْرٍ وتجمُّع. من ذلك الكوْر: الدَّور. يقال كار يَكُورُ، إذا دار. وكَوْرُ العمامة: دَوْرُها. والكُورَةُ: الصُّقْع، لأنَّه يدُور على ما فيه من قُرىً. ويقال طعَنَه فكَوَّرَه، إذا ألقاه مجتمِعاً. ومنه قولُه تعالى: ﴿إذا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ﴾ [التكوير 1]، كأنَّها جُمِعَت جَمْعاً، والكُور: الرَّحْل؛ لأنَّه يدور بغارِب البَعير؛ والجمع أكوار. فأمّا قولهم: "الحَوْر بَعْدَ الكَور"، فالصحيح عندهم: "الحَوْر بعد الكَوْن"، ومعناه حار، أي رجع ونَقَص بعدما كان. ومن قال بالراء فليس يبعُد، أي كان أمرُه متجمِّعاً، ثم حار ونَقَص. وقوله تعالى: ﴿يُكَوِّرُ اللَّيْلَ علَى النَّهَارِ﴾ [الزمر 5]، أي يُدير هذا على ذاك، ويُدير ذاك على هذا. كما جاء في التفسير: زِيد في هذا من ذلك، وفي ذاك [من هذا]. والكَوْر: قِطعةٌ من الإبل كأنَّها خمسون ومائة. وليس قياسُه بعيداً، لأنها إذا اجتمعت استدارت في مَبْرَكها. وكُوَّارة النَّحْل معروفة.
ومما يشِذُّ عن هذا الباب قولهم: اكتارَ الفَرسُ، إذا رفَعَ ذَنبَه في حُضْرِه.
(كوز)  الكاف والواو والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تجمُّع. قال أبو بكر([1]): تكوَّزَ القومُ: تجمّعوا. قال: ومنه اشتقاق بني كُوزٍ من ضَبَّة. والكُوز للماء من هذا، لأنَّه يجمع الماء. واكتاز الماء: اغتَرَفَه.
(كوس)  الكاف والواو والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على صَرْعٍ أو ما يقاربه. يقال: كاسَه يَكُوسُه، إذا صرعه. ومنه كاسَتِ الناقةُ تكوسُ، إذا عُقِرت فقامت على ثلاث. وإنَّما قيل لها ذلك لأنَّها قد قاربت أن تُصرَع. قال:
ولو عند غَسَّانَ السَّلِيطيِّ عَرَّسَتْ *** رَغَا قَرَنٌ منها وكاس عَقِيرُ([2])وربَّما قالوا للفَرَس القَصير الدَّوارجِ: كُوسِيٌّ. وعُشْبٌ مُتَكاوِسٌ، إذا كثُر وكثُف، وهو من قياس الباب لأنَّه يتصرَّعُ بعضُه على بعض. فأمَّا الكأس، فيقال هو الإناء بما فيه من خمر، وهو من غير الباب.
(كوع)  الكاف والواو والعين كلمةٌ واحدة، وهي الكُوع، وهو طرَف الزَّنْد مما يلي الإبهام. والكَوَعُ: خُروجُه ونُتوُّه وعِظَمُه. رجلٌ أكوعُ([3]). ويقال الكَوَع: إقبال الرُّسغين على المنكِبين. وكوَّعَه بالسَّيف: ضَربَه. ولعلّه بمعنى أن يُصِيبَ كُوعَه.
(كوف)  الكاف والواو والفاء أصيل يقولون: إنَّه يدلُّ على استدارةٍ في شيء. قالوا: تكوَّفَ الرّملُ: استدارَ. قالوا: ولذلك سمّيت الكُوفةُ. ويقولون: وقعنا في كُوفَان وكَـُـوَّفان([4])، أي عناءٍ ومشقّة، كأنَّهم اشتقُّوا ذلك من الرَّمل المتكَوِّف، لأن المشيَ فيه يُعَنِّي.
(كون([5]))  الكاف والواو والنون أصلٌ يدلُّ على الإخبار عن حدوث شيء، إمَّا في زمانٍ ماضٍ أو زمان راهن. يقولون: كان الشيءُ يكونُ كَوناً، إذا وقَعَ وحضر. قال الله تعالى: ﴿وَإنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ﴾ [البقرة 280]، أي  حَضَر وجاء. ويقولون: قد كان الشِّتاءُ، أي جاء وحضر. وأمَّا الماضي فقولنا: كان زيدٌ أميراً، يريد أنَّ ذلك كان في زمان سالف. وقال قوم: المكانُ اشتقاقه مِن كان يكون، فلمّا كثُر* تُوُهِّمت الميمُ أصليّةً فقيل تمكّن، كما قالوا من المِسكين تَمَسْكَنَ.
وفي الباب كلمةٌ لعلَّها أن تكون من الكلام الذي دَرَج بدُروج مَن عَلِمه.
يقولون: كُنْت على فلان أكون عليه، وذلك إذا كَفَلت به. واكتَنْت أيضاً اكتياناً. وهي غَرِيبة.
(كوم([6]))  الكاف والواو والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تجمُّع في شيء مع ارتفاع فيه. من ذلك الكَوْماء، وهي النَّاقة الطَّويلة السنام. والكَوْم: القِطعة من الإبل، والكَوْمة: الصُّبْرة من الطَّعام وغيرِه. وربّما قالوا: كامَ الفرسُ أنثاه يَكُومها، وذاك نَفْس التجمُّع.
(كول)  الكاف والواو واللام كلمةٌ إن صحَّت. يقولون: تكوَّلَ القومُ على فلانٍ، إذا تجمَّعوا عليه.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3: 17).
([2]) البيت للأعور النبهاني، يهجو جريراً ويمدح غسان السليطي. اللسان (كوس، قرن). وعجزه في إصلاح المنطق 63. وقبله:
أقول لها أمي سليطاً بأرضها	 *** فبئس مناخ النازلين جرير
([3]) وكذا في المجمل، لم يذكر: امرأة كوعاء، على ما هو مألوف عبارته.
([4]) يقال بضم الكاف وفتحها مع سكون الواو وتشديدها، أربع لغات، وأنشد ابن بري:
فما أضحى وما أمسيت إلا *** وإني منكم في كوفان
 ([5]) كذا وردت هذه المادة في غير ترتيبها في الأصل والمجمل أيضاً، فتركتها عليه، إبقاء على أرقام صفحات الأصل.
([6]) وكذا وردت هذه المادة متقدمة على التي تليها، وحقها أن تتأخر، وآثرت إبقاءها لما أنها وردت كذلك في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(كaf, **الواو** ve onları üçleyen şeyler bâbı)
(**كوي**)  **الكاف** ve **الواو** ve **الياء** sahih bir asıldır; o da ateşle **كَوَيْتُ**’tur. Onu zikretmiştik.
(**كوب**)  **الكاف** ve **الواو** ve **الباء** tek bir kelimedir. O da **الكُوب**’tur: kulpu olmayan kadeh; çoğulu **أكواب**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وأَكْوَابٌ مَوْضوعَةٌ**﴾ [الغاشية14]. Ve derler ki: **الكُوبةُ**: oyun için davul.
(**كود**)  **الكاف** ve **الواو** ve **الدال** bir kelimedir; sanki bir şeyin bir şeye bir miktar meşakkatle temasına delâlet eder. Derler ki: **كادَ** **يكُود** **كَوْداً** ve **مَكاداً**. Ve senden bir şeyi isteyen, sen de onu vermek istemediğin kimseye derler ki: hayır, ne de **مَكادة**. Ama yakınlık hakkında sözleri olan **كاد** ise, mânâsı “yaklaştı”dır. **كادَ** yalın olarak vâki olup da o şey vâki olmazsa, “**كادَ يَفْعل**” dersin; işte bu yapılmamıştır. Eğer inkâr ile birlikte getirilirse, vâki olmuştur; “**ما كاد يَفْعَلُه**” dediğinde, onu yapmıştır. Allah سبحانه dedi ki: ﴿**فَذَبَحُوهَا وَمَا كادُوا يَفْعَلُونَ**﴾ [البقرة 71].
(**كور**)  **الكاف** ve **الواو** ve **الراء** sahih bir asıldır; dönmeye ve toplanmaya delâlet eder. Bundan **الكوْر**: dönme. “**كار يَكُورُ**” denir; döndüğü zaman. Sarığın **كَوْرُ**’u: onun dönmesidir. **الكُورَةُ**: bölge; çünkü içinde köyler bulunan şeyin üzerinde döner. Ve “ona mızrak vurdu da onu **فكَوَّرَه**” denir; onu toplanmış hâlde attığı zaman. Ondandır O’nun تعالى sözü: ﴿**إذا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ**﴾ [التكوير 1]; sanki bir toplama ile toplanmıştır. Ve **الكُور**: semer; çünkü devenin hörgücü üzerinde döner; çoğulu **أكوار**. Ama onların “**الحَوْر بَعْدَ الكَور**” sözleri; onlara göre sahih olan: “**الحَوْر بعد الكَوْن**”dur; mânâsı **حار**’dır, yani olduktan sonra geri döndü ve eksildi. **الراء** ile söyleyen kimseye gelince, uzak değildir; yani işi toplanmış idi, sonra geri döndü ve eksildi. Ve O’nun تعالى sözü: ﴿**يُكَوِّرُ اللَّيْلَ علَى النَّهَارِ**﴾ [الزمر 5]; yani bunu onun üzerine döndürür, onu da bunun üzerine döndürür. Tefsirde geldiği gibi: bunda ondan artırıldı, onda da [bundan]. Ve **الكَوْر**: develerden bir parçadır; sanki elli ve yüzdür. Kıyası uzak değildir; çünkü toplandıklarında çöktükleri yerde dönerek yuvarlaklaşırlar. Ve arıların **كُوَّارة**’sı bilinir.
Ve bu bâbdan şâz olan şeylerdendir onların sözü: at **اكتارَ** etti; kuyruğunu yürüyüşünde kaldırdığı zaman.
(**كوز**)  **الكاف** ve **الواو** ve **الزاء** sahih bir asıldır; toplanmaya delâlet eder. Ebû Bekir([1]) dedi ki: **تكوَّزَ** kavim: toplandılar. Dedi ki: ve ondan **ضَبَّة**’den **بني كُوزٍ**’ün اشتقاق’ı. Ve sudan **الكُوز** bununladır; çünkü suyu toplar. Ve su **اكتاز** etti: onu avuçlayıp aldı.
(**كوس**)  **الكاف** ve **الواو** ve **السين** sahih bir asıldır; devirmeye yahut ona yakın olana delâlet eder. “Onu **كاسَه يَكُوسُه**” denir; onu devirdiği zaman. Ondandır: dişi deve **كاسَت** **تكوسُ**; boğazlanıp da üç üzerine kalktığı zaman. Ona bu ancak, devrilmeye yaklaşmış olduğu için denmiştir. Dedi ki:
ولو عند غَسَّانَ السَّلِيطيِّ عَرَّسَتْ *** رَغَا قَرَنٌ منها وكاس عَقِيرُ([2])
Ve bazen kısa, hızlı yürüyüşlü ata derler ki: **كُوسِيٌّ**. Ve **عُشْبٌ مُتَكاوِسٌ**; çoğaldığı ve sıklaştığı zaman; o, bâbın kıyasındandır, çünkü onun bir kısmı bir kısmı üzerine devrilir. Ama **الكأس**; denir ki o, içinde şarap bulunan kap’tır; o, bâbdan değildir.
(**كوع**)  **الكاف** ve **الواو** ve **العين** tek bir kelimedir; o da **الكُوع**’dur; o, başparmak tarafına bitişik olan önkol kemiğinin ucudur. Ve **الكَوَعُ**: onun çıkması, kabarması ve büyüklüğüdür. **رجلٌ أكوعُ**([3]). Ve **الكَوَع** denir: bileklerin omuzlara yönelmesi. Ve onu kılıçla **كوَّعَه**: onu vurdu. Belki de, **كُوع**’unu isabet ettirmek mânâsındadır.
(**كوف**)  **الكاف** ve **الواو** ve **الفاء** asîldir; derler ki: bir şeyde yuvarlaklığa delâlet eder. Dediler ki: kum **تكوَّفَ** etti: yuvarlaklaştı. Dediler ki: bunun için **الكُوفةُ** isimlendirildi. Ve derler ki: **كُوفَان** ve **كَـُـوَّفان**([4]) içine düştük; yani zahmet ve meşakkat; sanki bunu, yürüyüşün onda zahmet verdiği için, yuvarlaklaşmış kumdan اشتقاق ettiler.
(**كون**([5]))  **الكاف** ve **الواو** ve **النون** bir asıldır; bir şeyin meydana gelişinden haber vermeye delâlet eder; ya geçmiş bir zamanda ya da hâlihazır bir zamanda. Derler ki: şey **كان** **يكون** **كَوناً**; vâki olup hazır bulunduğu zaman. Allah تعالى dedi ki: ﴿**وَإنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ**﴾ [البقرة 280]; yani hazır bulundu ve geldi. Ve derler ki: kış **قد كان**; yani geldi ve hazır bulundu. Ama geçmişe gelince, sözümüz: “Zeyd emir idi”; bunun, önceki bir zamanda olduğunu kasteder. Bir kavim dedi ki: **المكان**’ın اشتقاق’ı **كان يكون**’dandır; sonra çoğalınca, **الميم** aslî sanıldı da **تمكّن** denildi; tıpkı **المِسكين**’den **تَمَسْكَنَ** dedikleri gibi.
Ve bâbda bir kelime vardır; belki de, onu bilenin geçip gitmesiyle geçip giden sözden olmasıdır.
Derler ki: falanın üzerinde **كُنْت**; onun üzerinde **أكون**; bu, onu kefil olduğun zamandır. Ve ayrıca **اكتَنْت** de, **اكتياناً**. O, gariptir.
(**كوم**([6]))  **الكاف** ve **الواو** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyde, içinde bir yükselme ile birlikte toplanmaya delâlet eder. Bundan **الكَوْماء**; o, hörgücü uzun dişi devedir. Ve **الكَوْم**: develerden parça; ve **الكَوْمة**: yiyecek ve başkasından yığın. Ve bazen derler ki: at dişisini **كامَ** eder; onu **يَكُومها**; bu da toplanmanın aynısıdır.
(**كول**)  **الكاف** ve **الواو** ve **اللام** bir kelimedir; eğer sahih ise. Derler ki: kavim falanın üzerine **تكوَّلَ** etti; onun üzerine toplandıkları zaman.
--------------ـــ
([1]) el-Cemhere (3: 17).
([2]) Beyit el-A‘ver en-Nebhânî’nindir; Cerîr’i hicveder ve Gassân es-Sulaytî’yi över. el-Lisân (**كوس**، **قرن**). Ve onun ikinci mısraı İslâhu’l-Mantık 63’tedir. Ve ondan önce:
أقول لها أمي سليطاً بأرضها	 *** فبئس مناخ النازلين جرير
([3]) Ve böylece el-Mücmel’dedir; “**امرأة كوعاء**”yı zikretmedi; ibaresinin alışılmışı üzere.
([4]) **الكاف**’ın dammesi ve fethası ile, **الواو**’nun sükûnu ve şeddesiyle; dört lügat. İbn Berrî inşâd etti:
فما أضحى وما أمسيت إلا *** وإني منكم في كوفان
([5]) Asılda ve el-Mücmel’de de bu madde, tertibinin dışında böyle vârid olmuştur; ben de onu onun üzerinde bıraktım; asıl sayfalarının numaralarını ibkā etmek için.
([6]) Ve böylece bu madde, kendisinden sonrakinin önünde vârid olmuştur; hakkı, geri kalmasıdır; ve onu ibkā etmeyi tercih ettim; çünkü el-Mücmel’de de böyle vârid olmuştur.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

كادَ: وُضِعَتْ لمقاربة الشيء، فُعِلَ أَو لم يُفْعَلْ، فمجرْدَةً تنبيء عن نفي الفعل، ومقرونةً بالجحْد تنبئُ عن وقوع الفعل. قال بعضهم في قوله تعالى: أَكاد أُخفيها؛ أُريد أُخفيها. قال: فكما جاز أَن توضع أُريد موضع أَكاد في قوله تعالى: جداراً يريد أَن يَنْقَضَّ، فكذلك أَكاد؛ وأَنشد الأَخفش:
كادَتْ وكِدْتُ وتِلْكَ خيرُ إِرادَةٍ،
لو عادَ مِنْ لَهْوِ الصَّبابَةِ ما مَضَى
وسنذكرها في كيد بعد هذه. قال ابن سيده في ترجمة كود: كادَ كَوْداً ومَكاداً ومَكادَةً: هَمَّ وقارَبَ ولم يَفْعَل، وهو بالياء أَيضاً وسنذكره.ولا كَوْداً ولا همّاً أَي لا يَثْقُلَنَّ عليك، وهو بالياء أَيضاً. الليث: الكَوْد مصدر كاد يكودُ كَوْداً ومَكاداً ومَكادَة. تقول لمن يطلب إِليك شيئاً ولا تريد أَن تعطيه، تقول: لا ولا مَكادَةً ولا مَهَمَّةً ولا كَوْداً ولا هَمّاً ولا مَكاداً ولا مَهَمّاً. ويقال: ولا مَهَمَّة لي ولا مَكادة أَي لا أَهُمُّ ولا أَكادُ، ولغة بني عديّ: كُدْتُ أَفْعَل كذا، بضم الكاف، وحكاه سيبويه عن بعض العرب. أَبو حاتم: يقال: لا ولا كيداً لك ولا همّاً، وبعض العرب يقول: لا أَفعل ذلك ولا كَوْداً، بالواو. قال وقال ابن العوَّام: كادَ زيدٌ أَن يموتَ؛ وأَن لا تَدْخل مع كاد ولا مع ما تصرَّف منها. قال الله تعالى: وكادُوا يَقْتُلُونَني؛ وكذلك جميع ما في القرآن. قال: وقد يُدْخلون عليها أَنْ تشبيهاً بعَسَى؛ قال رؤبة: قد كادَ من طُولِ البِلَى أَنْ يَمْصَحا
وقولهم: عرف فلان ما يُكادُ منه أَي ما يرادُ منه. وحكى أَبو الخطاب: أَنَّ ناساً من العرب يقولون كِيدَ زيد يَفْعل كذا وما زِيلَ يفعل كذا؛ يريدون كاد وزال فنقلوا الكسر إِلى الكاف كما نقلوا في فَعِلْت. ابن بُزُرج: يقال كم كاد يكاد: هما يَتَكايدان، وأَصحاب النحو يقولون: يَتَكاوَدَان وهو خطأٌ. والكَوْد: كلُّ
(* قوله «والكود كل إلخ» في القاموس والكودة ما
جمعت من تراب ونحوه.) ما جَمَعْتَه وجعلته كُثَباً من طعام وترابٍ ونحوه، والجمع أَكوادٌ. وكوَّدَ الترابَ: جَمَعَه وجعله كُثْبَةً، يمانيةٌ. وكُوَادٌ وكوَيْدٌ: اسمان.

##### Türkçe

**كادَ**: Bir şeyin yaklaşmasına konuldu; yapılmış olsun yahut yapılmamış olsun. O hâlde, mücerret olarak fiilin nefyine delâlet eder; **الجحْد** ile birlikte olduğunda fiilin vukuuna delâlet eder. Bazıları, Yüce Allah’ın sözü olan: **أَكاد أُخفيها** hakkında dedi ki: “**أُريد أُخفيها**” (yani: onu gizlemeyi istiyorum) murad edildi. Dedi ki: Yüce Allah’ın sözü olan: **جداراً يريد أَن يَنْقَضَّ**’da **أُريد**’in **أَكاد**’ın yerine konulması caiz olduğu gibi, **أَكاد** da (böyledir). Ve **الأَخفش** şu beyti okudu:

**كادَتْ** ve **كِدْتُ**; ve şu, daha hayırlı bir iradedir,
Eğer **الصَّبابَة**’nin eğlencesinden geçen geri dönseydi.

Bunu bundan sonra **كيد**’de zikredeceğiz. İbn Sîde, **كود** tercümesinde dedi ki: **كادَ** **كَوْداً** ve **مَكاداً** ve **مَكادَةً**: niyetlendi ve yaklaştı ve yapmadı; ve bu, **الياء** ile de (vardır); onu da zikredeceğiz. Ve “ne **كَوْداً** ne de **همّاً**” yani: sana ağır gelmesin; ve bu, **الياء** ile de (vardır).

**الليث**: **الكَوْد**; **كاد**’ın **يكودُ** (şeklindeki fiilinin) **كَوْداً** ve **مَكاداً** ve **مَكادَة** olarak masdarıdır. Sana bir şey talep eden ve senin de vermek istemediğin kimseye dersin ki: “Hayır; ne **مَكادَةً** ne **مَهَمَّةً** ne **كَوْداً** ne **هَمّاً** ne **مَكاداً** ne **مَهَمّاً**.” Ve denilir: “Ne benim için **مَهَمَّة** var ne **مَكادة**”; yani: ne önemserim ne de **أَكادُ**. Benî Adî’nin dili: “**كُدْتُ** şunu yapacaktım”; **الكاف**’ın dammesiyle; Sîbeveyh bunu bazı Araplardan nakletti.

**أَبو حاتم**: Denilir: “Hayır; ne senin için **كيداً** ne de **همّاً**.” Bazı Araplar der ki: “Bunu yapmam; ne de **كَوْداً**”; **الواو** ile. Dedi; ve İbnü’l-Avvâm dedi ki: “**كادَ** Zeyd ölecekti”; ve **أَن** ne **كاد** ile ne de ondan tasarruf eden (çekimlenen) şeylerle birlikte girmez. Yüce Allah dedi ki: **وكادُوا يَقْتُلُونَني**; Kur’an’daki bunun tamamı da böyledir. Dedi ki: Bazen ona **أَنْ** sokarlar; **عَسَى**’ya benzetme olarak. Rü’be dedi ki:

Uzun eskimekten dolayı neredeyse **أَنْ يَمْصَحا**

Ve onların sözü: “Falan, ondan **ما يُكادُ منه**’yi bildi”; yani: ondan ne istendiğini. Ebü’l-Hattâb nakletti: Araplardan bir topluluğun “**كِيدَ** Zeyd şunu yapar” ve “**ما زِيلَ** yapar” dediklerini; **كاد** ve **زال**’ı kastederler; böylece kesrayı **الكاف**’a naklettiler; **فَعِلْت**’te naklettikleri gibi.

İbn Büzürc: Denilir: “**كم كاد يكاد**”: ikisi **يَتَكايدان** (birbirine yaklaşırlar). Nahiv ehli der ki: “**يَتَكاوَدَان**”; ve o hatadır.

**الكَوْد**: Her neyi topladıysan ve onu yiyecekten, topraktan ve benzerinden yığınlar hâline getirdiysen; çoğulu **أَكوادٌ**’dur. Ve “**كوَّدَ** toprağı”: onu topladı ve onu bir yığın yaptı; Yemenî (bir kullanımdır). Ve **كُوَادٌ** ve **كوَيْدٌ**: iki isimdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك و د * * كَادَ * يفعل كذا يكاد * كَوْداً * و * مَكَادةً * أيضا بالفتح أي قاربه ولم يفعل وحكى سيبويه عن بعض العرب * كُدْتُ * أفعل كذا بضم الكاف وقد يدخلون عليه لفظ أنْ تشبيها بعسى قال الشاعر % قد كاد من طول البلى أن يمحصا % و * كَادَ % موضوع لمقاربة الفعل فُعِل أولم يُفْعل فمجرده يبنى عن نفي الفعل ومقرونه بالجحد ينبئ عن وقوع الفعل وقال بعضهم في قوله تعالى ﴿أكاد أخفيها﴾ أريد أُخفيها فكما وضع يريد موضع يكاد في قوله تعالى ﴿يريد أن ينقض﴾ وضع أكاد موضع أريد وأنشد الأخفش كادت وكدت وتلك خير إرادة لو عاد من لهو الصبابة ما مضى

##### Türkçe

* **ك و د** * * **كَادَ** * şöyle şöyle yapar, **يكاد**; **كَوْداً** ve **مَكَادةً** da (fetha ile) “yaklaştı ve yapmadı” demektir. Sîbeveyh bazı Araplardan şöyle nakletti: **كُدْتُ** şöyle şöyle yaparım; kâfın zammıyla. Bazen ona, **عسى**’ya benzetme olarak **أنْ** lafzını da sokarlar. Şair dedi ki:
% Eskimenin uzunluğundan neredeyse arınacaktı %

Ve **كَادَ** fiili, fiile yaklaşma için konulmuştur; yapılmış olsun yahut yapılmamış olsun. Onun mücerredi, fiilin nefyinden haber verir; cühd ile birlikte olanı ise fiilin vukuundan haber verir. Bazıları, Yüce Allah’ın şu sözü hakkında: ﴿**أكاد أخفيها**﴾ “**أُخفيها** istiyorum” demektir, dedi. Nitekim Yüce Allah’ın şu sözünde: ﴿**يريد أن ينقض**﴾ **يكاد** yerine **يريد** konulduğu gibi, **أكاد** da **أريد** yerine konulmuştur. Ahfeş şu beyti okudu:
Kâdet ve kuddtu; ve şu, daha hayırlı bir iradedir; eğer, özlem oyununun eğlencesinden geçmiş olan geri dönseydi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الكود: المنع، ومنه حديث عمرو بن العاص ولكن ما قولك في عقول كادها خالقها، قال ثعلب أي منعها. يقال كاد زيد يفعل كذا. حكى أبو الخطاب أن ناسا من العرب يقولون كيد زيد يفعل كذا، وما زيل يفعل كذا، يريدون كاد وزال، وقد روي بيت أبي خراش:
  وكيد ضياع القف يأكلن جثتي                      وكيد خراش يوم ذلك ييتـم

  كودا بالواو، وكادا، بالألف، وكيدا بالياء ومكادا ومكادة، هكذا سرد ابن سيده مصادره، أي هم وقارب ولم يفعل، وقال الليث: الكد مصدر كاد يكود كودا ومكادا ومكادة، وكدت أفعل كذا، أي هممت، ولغة بني عدي بالضم، وحكاه سيبويه عن بعض العرب. وفي الأفعال لابن القطاع: كاد يكاد كادا وكودا، هم وأكثر العرب على كدت، أي بالكسر، ومنهم من يقول كدت، أي بالضم، وأجمعوا على يكاد، في المستقبل، ونقل شيخنا عن تصريف الميداني أنه قد جاء فيه فعل أي بالضم يفعل بالفتح، على لغة من قال كدت تكاد، بضم الكاف في الماضي قال شيخنا: وذكر غيره،: وقالوا: هو مما شذ في باب فعل بالضم، فإن مضارعه لا يكون إلا يفعل بالضم، وقد سبق أنه شذ، لب وما معه، وهذا مما زادوه، كما في شروح اللامية. وقال الزمخشري: قد حولوا عند اتصال ضمير الفاعل فعل من الواو إلى فعل، ومن الياء إلى فعل، ثم نقلت الضمة والكسرة إلى الفاء، فيقال قلت وقلن، وبعث وبعن ولم يحولوا في غير الضمير إلا ما جاء في قول ناس من العرب كيد يفعل وما زيل. قلت: وأورد هذا البحث أبو جعفر اللبلي في بغية الآمال، وألممنا ببعضه في التعريف بضروري اللغة والتصريف فراجعه. وفي اللسان: كاد وضعتء لمقاربة الشيء فعل أو لم يفعل مجردة تبنىء عن نفي الفعل، ومقرونة بالجحد تنبىء عن وقوعه أي الفعل، وفي الإتقان للسيوطي: كاد فعل ناقص أتى منه الماضي والمضارع فقط، له اسم مرفوع وخبر مضارع مجرد من أن، ومعناها: قارب، فنفيها نفي للمقاربة، وإثباتها إثبات للمقاربة، واشتره على ألسنة كثير أن نفيها إثبات وإثباتها نفي، فقولك: كاد زيد يفعل، معناه لم يفعل، بدليل،  وإن كادوا ليفتنونك  . وما كاد يفعل، معناه فعل، بدليل  وما كادوا يفعلون  أخرج ابن أبي حاتم من طريق الضحاك، عن ابن عباس قال: كل شيء في القرآن كاد وأكاد ويكاد، فإنه لا يكون أبدا، وقيل: إنها تفيد الدلالة على وقوع الفعل بعسر، وقيل: نفي الماضي إثبات، بدليل  وما كادوا يفعلون  ونفى المضارع نفي بدليل لم يكد يراها  مع أنه لم ير شيئا. والصحيح الأول، أنها كغيرها، نفيها نفي وإثباتها إثبات، فمعنى كاد يفعل: قارب الفعل ولم يفعل. وما كاد يفعل: ما قارب الفعل فضلا عن أن يفعل: ما قارب الفعل لازم من نفي المقاربة عقلا. وأما آية  فذبحوها وضما كادوا يفعلون  فهو إخبار عن حالهم في أول من ذبحها، وإثبات الفعل إنما فهم من دليل آخر، وهو قوله تعالى:  فذبحوها  وأما قوله  لقد كدت تركن إليهم  من أنه صلى الله عليه وسلم لم يركن لا قليلا ولا كثيرا، فإنه مفهوم من جهة أن لولا الا متناعية تقتضي ذلك، انتهى. وفي اللسان: وقال أبو بكر في قولهم: قد كاد فلان يهلك: معناه: قد قارب الهلاك ولم يهلك: فإذا قلت ما كاد فلان يقوم، فمعناه: قام بعد إبطاء وكذلك، كاد يقوم معناه قارب القيام ولم يقم. قال: وهذا وجه الكلام، ثم قال: وقد تكون كاد صلة للكلام، أجاز ذلك الأخفش وقطرب وأبو حاتم، واحتج قطرب بقول زيد الخيل:
  سريع إلى الهيجاء شاك سلاحه                      فما إن يكاد قرنه يتـنـفـس معناه ما يتنفس قرنه. وقال حسان:
  وتكاد تكسل أن تجيء فراشها                      في لين خرعبة وحسن قوام

  معناه وتضكسل، ومنه قوله تعالى:  لم يكدء يراها  أي لم يرها ولم يقارب ذلك، وقال بعضهم: رآها من بعد أن لم يكد يراها من شدة الظلمة. فاتضح بذلك أن قول شيخنا: كون كاد صلة للكلام لا قائل به إلا ما ورد عن ضعفة المفسرين، تحامل على المصنف وقصور لا يخفى. وقال الأخفش في قوله تعالى  لم يكد يراها  حمل على المعنى، وذلك أنه لا يراها، وذلك أنك إذا قلت كاد يفعل إنما تعني قارب الفعل، على صحة الكلام، وهكذا معنى هذه الآية، إلا أن اللغة قد أجازتء: لم يكد يفعل وقد فعل بعد شدة، وليس هذا صحة الكلام، لأنه إذا قال: كاد يفعل، فإنما يعني قارب الفعل، وإذا قال، لم يكد يفعل، يقول: لم يقارب الفعل، إلا أن اللغة جاءت على ما فسر. وقال الفراء: كلما أخرج يده لم يكد يراها من شدة الظلمة، لأن أقل من هذه الظلمة لا ترى اليد فيه، وأما لم يكد يقوم، فقد قام، هذا أكثر اللغة. قد يكون كاد بمعنى أراد، ومنه قوله تعالى  كذلك كدنا ليوسف  وقوله تعالى:  أكاد أخفيها  أي أردنا، وأريد وأنشد أبو بكر للأفوه:
  فإن تجمـع أوتـاد وأعـمـدة                      وساكن بلغوا الأمر الذي كادوا أراد: الي أرادوا، وأنشد الأخفش:
  كادت وكدت وتلك خير إرادة                      لو كان من الصبابة مامضى قال: معناه أرادت وأردت، وقال الأخفش في تفسير الآية: معناه: أخفيها. وفي تذكرة أبي علي أن بعض أهل التأويل قالوا:  أكاد أخفيها معناه: أظهرها، قال شيخنا: والأكثر على بقائها على أصلها، كما في البحر والنهر وإعراب أبي البقاء والسفاقسي، فلا حاجة إلى الخروج عن الظاهر، والله أعلم، قال السيوطي: وعكسه كقوله. تعالى:  يريد أن ينقض  أي يكاد قلت: وفي اللسان: قال بعضهم في قوله تعالى:  أكاد أخفيها: أريد أخفيها، فكما جاز أن توضع أريد موضع أكاد في قوله  جدارا يريد أن ينقض  فكذلك أكاد، فتأمل. وقال ابن العوام: كاد زيدق أن يموت. وأن لا تدخل مع كاد ولا مع ما تصرف منها، قال الله تعالى  وكادوا يقتلونني  وكذلك جميع ما في القرآن، قال: وقد يدخلون عليها أن، تشبيها بعسى، قال رؤبة:
  قد كاد من طول البلى أن يمصحا من ذلك قولهم: عرف فلان ما يكاد منه، أي ما يراد، وفي حديث عمرو بن العاص: ما قولك في عقول كادها خلقها وفي رواية تلك عقول كادها بارئها أي أرادها بسوء. قال الليث: الكود مصدر كاد يكود كودا ومكادا، ومكادة، تقول لمن يطلب إليك شيئا ولا تريد أن تعطيه تقول: لا ولا مهمة ولا مكادة. ولا كودا ولا هما، ولا مكادا ولا مهما، أي لا أهم ولا أكاد. ويكود على صغة المضارع: عن الصاغاني، ولم أجده في معجم ياقوت، مع استيعابه. وهو يكود بنفسه كودا، عن الصاغاني، لغة في تكيد كيدا، أي يجود بها ويسوق، وذكره غالب اللغويين في الياء، وسيأتي. وأكوأد الفرخ والشيخ: شاخ وارتعش، كاكوهد. والكودة: كل ما جمعت من تراب وطعام ونحوه وجعلته كثبا، أكواد. وكوده أي التراب: جمعه جعله كثبة واحدة، يمانية. وكواد وكويد، كغراب وزبير: اسمان.

##### Türkçe

**الكود**: engelleme; ve ondan, Amr b. el-Âs hadisi: “Fakat senin sözün nedir, yaratıcısı onu **كادها** etmiş akıllar hakkında?” dedi. Sa‘leb dedi: yani onu engellemiştir. Denir: **كاد** Zeyd şöyle şöyle yapacak. Ebû’l-Hattâb, Araplardan bir topluluğun “**كيد** Zeyd şöyle şöyle yapar” ve “**ما زيل** şöyle şöyle yapar” dediklerini hikâye etti; **كاد** ve **زال**’ı kastediyorlar. Ebû Harâş’ın beyti rivayet edilmiştir:
  Ve **كيد** ضياع القف cesedimi yerler                      Ve **كيد** Harâş o gün yetim olur

  **كودا** vav ile, ve **كادا** elif ile, ve **كيدا** yâ ile, ve **مكادا** ve **مكادة**; İbn Sîdeh masdarlarını böyle sıraladı; yani niyet etti ve yaklaştı ve yapmadı. Leys dedi: **الكد** masdardır: **كاد يكود كودا ومكادا ومكادة**; ve “**وكدت** şöyle şöyle yapacağım” (yani) niyet ettim. Benî ‘Adî’nin dili damme iledir; Sîbeveyh bunu bazı Araplardan hikâye etti. İbnü’l-Kattâ‘ın **الأفعال**’ında: **كاد يكاد كادا وكودا**; ve çoğu Araplar **كدت** üzerinedir; yani kesre ile; ve onlardan kimisi **كدت** der; yani damme ile. Ve gelecek zamanda **يكاد** üzerinde icmâ ettiler. Şeyhimiz, Meydânî’nin tasrîfinden nakletti ki onda **فعل** (yani damme ile) **يفعل** (fetha ile) gelmiştir; **كدت تكاد** diyenin dili üzere; geçmişte kâfın dammesiyle. Şeyhimiz dedi: ve başkası zikretti; ve dediler ki: bu, **فعل** (damme ile) bâbında şâz olandandır; çünkü onun muzâri‘i ancak **يفعل** (damme ile) olur. Ve daha önce geçti ki şâz oldu: **لب** ve onunla beraber olan. Bu, onların artırdıklarındandır; **شروح اللامية**’de olduğu gibi. Zemahşerî dedi: fâil zamirinin bitişmesi sırasında **فعل**’i vavdan **فعل**’e, yâ’dan **فعل**’e çevirmişlerdir; sonra damme ve kesre fâ’ya nakledildi; böylece **قلت** ve **قلن** ve **بعث** ve **بعن** denir. Zamir dışında ise, Araplardan bir topluluğun sözünde gelen “**كيد يفعل**” ve “**ما زيل**”den başka çevirmediler. Dedim: Bu araştırmayı Ebû Ca‘fer el-Leblî **بغية الآمال**’de zikretti; biz de **التعريف بضروري اللغة والتصريف**’te onun bir kısmına temas ettik; ona müracaat et. **اللسان**’da: **كاد** bir şeyi yaklaşma için konulmuştur; yaptı veya yapmadı; mücerred olarak fiilin nefyinden haber verir; ve **الجحد** ile birlikte olunca onun (yani fiilin) vukuundan haber verir. Süyûtî’nin **الإتقان**’ında: **كاد** nâkıs fiildir; ondan yalnız geçmiş ve muzâri‘ gelmiştir; onun merfû‘ bir ismi ve **أن**’den mücerred bir muzâri‘ haber’i vardır; ve manası: yaklaştı. Onun nefyi, yaklaşmanın nefyidir; ve onun isbâtı, yaklaşmanın isbâtıdır. Ve birçoklarının dillerinde şu meşhur oldu: onun nefyi isbât, isbâtı nefy’dir. Senin sözün: **كاد زيد يفعل**; manası: yapmadı; delil olarak: **وإن كادوا ليفتنونك**. Ve **وما كاد يفعل**; manası: yaptı; delil olarak: **وما كادوا يفعلون**. İbn Ebî Hâtim, Dahhâk yoluyla İbn Abbâs’tan çıkardı; dedi: Kur’ân’da her şey ki **كاد** ve **أكاد** ve **يكاد** (olarak gelir), o asla olmaz. Ve denildi: o, fiilin zorlukla vukuuna delâleti ifade eder. Ve denildi: geçmişin nefyi isbâttır; delil olarak: **وما كادوا يفعلون**; ve muzâri‘in nefyi nefy’dir; delil olarak: **لم يكد يراها**; hâlbuki hiçbir şey görmedi. Ve sahih olan birincisidir: o, başkası gibidir; onun nefyi nefy, isbâtı isbâttır. Öyleyse **كاد يفعل**’in manası: fiile yaklaştı ve yapmadı. Ve **وما كاد يفعل**: fiile yaklaşmadı; yapması şöyle dursun; fiile yaklaşmamak, yaklaşmanın nefyinden aklen lâzımdır. Ama âyet: **فذبحوها وما كادوا يفعلون**; bu, onu ilk boğazladıkları sıradaki hallerinden haber vermedir; fiilin isbâtı ancak başka bir delilden anlaşıldı; o da Yüce Allah’ın sözü: **فذبحوها**. Ama O’nun sözü: **لقد كدت تركن إليهم**; ondan, sallallahu aleyhi ve sellem’in ne az ne çok meyletmediği; bu, **لولا**’nın imtinâ‘iyye oluşu cihetinden anlaşılır; bu bunu gerektirir. Bitti. **اللسان**’da: Ebû Bekir, onların “**قد كاد** falan helâk olacak” sözünde dedi: manası: helâke yaklaştı ve helâk olmadı. Sen “**ما كاد** falan kalkar” dediğinde, manası: gecikmeden sonra kalktı. Aynı şekilde, **كاد يقوم** manası: kalkmaya yaklaştı ve kalkmadı. Dedi: bu, sözün vechidir. Sonra dedi: **كاد** söz için bir **صلة** olabilir. Ahfeş, Kutrub ve Ebû Hâtim bunu câiz gördü. Kutrub, Zeydü’l-Hayl’in sözüyle delil getirdi:
  Süratli savaş meydanına, silahını kuşanmış                      Artık onun dengi neredeyse nefes almaz
  Manası: onun dengi nefes almaz. Hassân dedi:
  Ve neredeyse üşenir, döşeği gelmeye                      Yumuşak bir gevşeklikte ve güzel bir endamda

  Manası: ve üşenir. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **لم يكد يراها**; yani onu görmedi ve buna yaklaşmadı. Ve bazıları dedi: şiddetli karanlıktan sonra, **لم يكد يراها**’dan sonra onu gördü. Böylece, şeyhimizin sözü açıklığa kavuştu: **كاد**’ın söz için **صلة** oluşuna, zayıf müfessirlerden rivayet edilenden başka söyleyen yoktur; musannife yüklenme ve gizli olmayan bir kusurdur. Ahfeş, Yüce Allah’ın sözü **لم يكد يراها** hakkında dedi: manaya hamledilmiştir; ve o, onu görmez; çünkü sen **كاد يفعل** dediğinde ancak fiile yaklaşmayı kastedersin; sözün sıhhati üzere. Bu âyetin manası da böyledir; ancak dil, şunu câiz kılmıştır: **لم يكد يفعل** ve (sonra) şiddetten sonra yapmıştır. Bu, sözün sıhhati değildir; çünkü o “**كاد يفعل**” dediğinde ancak fiile yaklaşmayı kastediyor; ve “**لم يكد يفعل**” dediğinde “fiile yaklaşmadı” der; ancak dil, açıklanan üzere gelmiştir. Ferrâ dedi: “Her ne zaman elini çıkarsa, şiddetli karanlıktan dolayı onu neredeyse görmez”; çünkü bu karanlıktan daha azında el görülmez. Ama **لم يكد يقوم**; artık kalkmıştır; bu, dilin çoğudur. **كاد** bazen “istedi” manasındadır; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **كذلك كدنا ليوسف** ve Yüce Allah’ın sözü: **أكاد أخفيها**; yani istedik; ve isterim. Ebû Bekir, el-Efveh için inşâd etti:
  Eğer kazıklar ve direkler toplanırsa                      Ve yerleşikler, **كادوا** ettikleri emre ulaştılar
  (Yani) istedikleri şeye. Ahfeş inşâd etti:
  **كادت** ve **كدت**; ve şu daha hayırlı bir iradedir                      Eğer özlemden geçen olmasaydı
  Dedi: manası: istedi ve istedim. Ahfeş, âyetin tefsirinde dedi: manası: onu gizlerim. Ebû Ali’nin **تذكرة**’sinde: ehl-i te’vilden bazısı dedi ki: **أكاد أخفيها** manası: onu ortaya çıkarırım. Şeyhimiz dedi: çoğunluk, onun aslında kalması üzerinedir; **البحر** ve **النهر** ve Ebû’l-Bekâ’nın i‘râbı ve Sefâkısî’de olduğu gibi; zâhirden çıkmaya ihtiyaç yoktur. Ve Allah daha iyi bilir. Süyûtî dedi: ve onun tersi, Yüce Allah’ın sözü gibi: **يريد أن ينقض**; yani **يكاد**. Dedim: **اللسان**’da: bazıları Yüce Allah’ın sözü **أكاد أخفيها** hakkında dedi: “gizlemeyi isterim”. Öyleyse **أريد**’in **أكاد** yerine konulması câiz olduğu gibi, **جدارا يريد أن ينقض** sözünde; aynı şekilde **أكاد** da (konulur); öyleyse düşün. İbnü’l-Avvâm dedi: **كاد** Zeyd ki ölsün. Ve **أن** ne **كاد** ile ne de ondan tasarruf edilen şeylerle birlikte girmez. Allah dedi: **وكادوا يقتلونني**; ve Kur’ân’daki bütün olan böyledir. Dedi: ve onun üzerine **أن** sokarlar; **عسى**’ya benzeterek. Ru’be dedi:
  Eskimenin uzunluğundan neredeyse **أن** silinir
  Bundan, onların sözü: “Falan, ondan **ما يكاد** olanı bildi”; yani “**ما يراد** olanı”. Amr b. el-Âs hadîsinde: “Yaratıcısı onu **كادها** etmiş akıllar hakkında sözün nedir?” ve bir rivayette: “O, Bârî’si onu **كادها** etmiş akıllardır”; yani onu kötülükle istedi. Leys dedi: **الكود** masdardır: **كاد يكود كودا ومكادا ومكادة**. Sen, senden bir şey isteyen ve senin vermek istemediğin kimseye dersin: “Hayır; ne **مهمة** ne **مكادة**.” Ve “ne **كودا** ne **هما**; ne **مكادا** ne **مهما**”; yani “ne önemserim ne de **أكاد**.” Ve muzâri‘ sigası üzere **يكود**: Sâgânî’den; ve Yâkût’un mu‘ceminde, onun istî‘âbına rağmen, onu bulmadım. Ve “o, kendi nefsiyle **يكود** **كودا**”: Sâgânî’den; **تكيد كيدا**’da bir dildir; yani onunla sürer ve sevk eder. Lugatçıların çoğu onu yâ’da zikretti; ve gelecektir. Ve **أكوأد** civciv ve ihtiyar: yaşlandı ve titredi; **كاكوهد** gibi. Ve **الكودة**: toprak ve yiyecek ve benzeri şeylerden topladığın her şey ve onu bir yığın yaptığın şey; çoğulu: **أكواد**. Ve **كوده** yani toprak: onu topladı, onu tek bir yığın yaptı; Yemenî (dil). Ve **كواد** ve **كويد**, **غراب** ve **زبير** gibi: iki isimdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَادَ يَفْعَلُ كَذَا
1 كَادَ يَفْعَلُ كَذَا ذ , (S, K, * &c,) [originally كَوِدَ,] first pers. كِدْتُ, accord. to the usage of most of the Arabs, (IKtt,) aor. يَكَادُ, (S, K, &c.,) the form used by all the Arabs, (IKtt.) or يَكُودُ [is also used, by some of those who make the pret. to be originally كَوُدَ], (Lth,) inf. n. كَوْدٌ (Lth, S, M, K, &c) and كَادٌ (M, IKtt) and مَكَادَةٌ (Lth, S, M, K, &c.) and مَكَادٌ; (Lth, M, K;) and كَادَ, originally كَوُدَ, deviating from constant rule, (MF,) first pers. كُدْتُ, (S, IKtt, MF,) in the dial. of the Benoo-'Adee, (MF,) mentioned by Sb as heard from some of the Arabs, (S,) aor. يَكَادُ, (IKtt,) deviating from constant rule, (MF,) [and يَكُودُ, mentioned above, agreeably with rule;] as also كَادَ, (Msb, K, art. كيد,) originally كَيِدَ, first pers. كِدْتُ, aor. يَكَادُ, (Msb, art. كيد,) inf. n. كَيْدٌ; (L, art. كيد;) and كِيدَ, (S, K, &c.,) a form mentioned by Abu-l-Khattلb to Sb, as used by some of the Arabs, who in like manner said مَا زِيلَ يَفْعَلُ كَذَا, for كَادَ and زَالَ; (S;) He was near to doing so; he nearly, well nigh, or almost, did so; he wanted but little of doing so; (Akh, S, M, K, &c.;) he purposed, or intended, doing so; (Lth, M, IKtt;) but did it not, [or did it not immediately]. (Akh, S, K, &c.) كَادَ is applied to signify the being near to doing a thing whether it be [afterwards] done or not done. (S.) Without a negative, it enunciates the negation of the action; and coupled with a negative, it enunciates the happening of the action. (S, K.) [This will be explained in the course of the following observations.] It is (as Es-Suyootee says in the Itkلn) an incomplete [i. e. a non-attributive] verb, of which only the pret. and aor. are used. It has a noun as the subject, in the nom. case; and an aor., [generally] without أَنْ, as the predicate. (TA.) Sometimes they introduce أَنْ after it, likening it to عَسَى; as, for ex., in the saying of Ru-beh,
قَدْ كَادَ مِنْ طُولِ البِلَى أَنْ يَمْصَحَا
[It had nearly come to nought from length of wear]. (S.) Used affirmatively, it is affirmative of the being near [to doing a thing, &c.]; and used negatively, it is negative thereof. It is a well-known opinion of many, that, used affirmatively, it is negative; and used negatively, it is affirmative: so that كَادَ زَيْدٌ يَفْعَلُ means [Zeyd was near to doing; but] he did not [or did not immediately]; as is shown by the expression [in the Kur xvii. 75, where اِنْ is a contraction of اِنَّ,] وَاِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ [And verily they were near to seducing thee]: and مَا كَادَ يَفْعَلُ means [He was not near to doing; but] he did; as is shown by the expression [in the Kur ii. 66,] وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ [And they were not near to doing (it); but they afterwards did (it)]. I'Ab is related to have said, that wherever كَادَ and أَكَادُ and يَكَادُ occur in the Kur-لn, they denote a thing's never happening. Some say, that كَادَ [with a negative] denotes an action's happening with difficulty. Some, again, say, that the pret. preceded by a negative is affirmative [of the action &c.]; as is shown by the expression وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ [quoted above]: and that the aor. preceded by a negative is negative; as is shown by the expression [in the Kur xxiv, 40,] لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا [He is not near to seeing it]; meaning that he sees not anything: [though this phrase is said to bear a different meaning, which see below]. But the correct opinion is the one first mentioned; that, used affirmatively, it is affirmative [of the being near to do a thing &c.]; and used negatively, it is negative [thereof]: so that كَادَ يَفْعَلُ signifies He was near to doing; but did not [or did not immediately]: and مَا كَادَ يَفْعَلُ He was not near to doing; much less did he do [or do immediately]; the denial of the action [or of the immediate performance of the action] being necessarily understood from the denial of the being near to do it. As to the expression in the Kur, وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ [quoted above], it enunciates the state of the people to whom it relates in the beginning of their case; for they were far from sacrificing the cow; and the affirmation of the action is understood only from the [preceding] expression فَذَبَحُوهَا. And as to the expression [in the Kur xvii. 76,] لَقَدْ كِدتَّ تَرْكَنُ اِلَيْهِمْ [Thou hadst certainly been near to inclining to them], the Prophet's not inclining to them little or much is understood from لَوْلَا [preceding], which requires this inference. (TA.) [Often, however, or (as some say) generally, with a negative preceding or following it, it is affirmative of the action's happening, but only after difficulty, or delay.] Aboo-Bekr says, that مَا كَادَ فُلَانٌ يَقُومُ means [Such a one hardly, or scarcely, or tardily, rose; like لَمْ يَكَدْ يَقُومُ, and كَادَ لَا يَقُومُ; وَقَدْ قَامَ being understood; or] he rose after being slow, or tardy: (L:) and accord. to Az and others, مَا كِدْتُ أَفْعَلُ means [I hardly, or scarcely, or tardily, did; or] I did after being slow, or tardy: but sometimes it means I was not near to doing. (Msb, art. كيد.) It is said, that كَادَ is sometimes a [mere redundant] connective (صِلَة) of the members of a sentence; (Kutr, Akh, AHلt, K;) as in لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا [quoted above], meaning, He does not see it: (K:) or this means he is not near to seeing it: or, as some say, he sees it after his having been not near to seeing it by reason of the intenseness of the darkness: [or he hardly, or scarcely, or tardily, sees it:] and Fr says, with reference to the verse in which this phrase occurs, that it is allowable to say لَمْ يَكَدْ يَقُومُ [meaning, He hardly, or scarcely, or tardily, rose] when one has risen after difficulty. (TA.) [Thus it appears, that, مَا كَادَ يَفْعَلُ and لَمْ يَكَدْ يَفْعَلُ sometimes signify He hardly, or scarcely, or tardily, did: and sometimes, he was not near to doing; he never did; he did not at all: so that it may be rendered he hardly or scarcely, or nowise or in nowise or never, did: or he could hardly do, or he could not at all, or could not nearly, or he could nowise or in nowise, do.] ― -b2- As asserts his having heard certain of the Arabs say, لَا أَفْعَلُ ذٰلِكَ وَلَا كَوْدًا [I will not do that, nor will I be near to doing it]. (S.) ― -b3- كَادَ also signifies He desired; syn. أَرَادَ. (Akh, S, K.) So in the verse
كَادَتْ وَكِدْتُ وَتِلْكَ خَيْرُ اِرَادَةٍ
لَوْ عَادَ مِنْ لَهْوِ الصَّبَابَةِ مَا مَضَى
[She desired, and I desired; and that were the best of desire, if what hath passed, of the diverting delight of tender love, returned]. (Akh, S.) So, too, in the saying in the Kur [xx. 15,] أَكَادُ أُخْفِيهَا I desire (S, K) to conceal it: or, to manifest it: (Beyd:) for, like as it is allowable to put أُرِيدُ in the place of أَكَادُ, as in the saying in the Kur [xviii. 76,] جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ, so it is to use اكاد [in the place of اريد]: Akh says, that the words of the verse in question mean I will conceal it, أُخْفِيهَا: and some say, that the meaning is I will manifest it: (TA:) but most hold, that اكاد should here be rendered in its original sense. (MF, TA.) Some of the Arabs make كاد to denote certainty; like ظَنَّ, which primarily denotes doubt, and secondarily certainty. (L, art. كيد.) ― -b4- عَرَفَ مَا يُكَادُ مِنْهُ [is in like manner explained] He hath become acquainted with that which is desired of him. (S, K.) ― -b5- You say to him who seeks of you a thing, when you do not desire to give him it, لَا وَلَا مَكَادَةَ وَلَا مَهَمَّةَ, (Lth, S, * L, K, *) and لَا كَوْدًا وَلَا هَمًّا, and لَا مَكَادًا وَلَا مَهَمًّا, (Lth, L,) i. e. لَا أَكَادُ وَلَا أَهُمُّ [No, nor do I desire, nor do I purpose, or intend]. (Lth, L, K.) ― -b6- You also say, in the same sense, لَا مَهَمَّةَ لِى وَلَا مَكَادَةَ [I have no purpose or intention, nor any desire]. (S) ― -b7- See also كَادَ in art. كيد.

##### Türkçe

**كَادَ يَفْعَلُ كَذَا**

1 **كَادَ يَفْعَلُ كَذَا** ذ , (S, K, * &c,) [aslında **كَوِدَ**], birinci şahıs **كِدْتُ**, Arapların çoğunun kullanımına göre, (IKtt,) muzâri‘ **يَكَادُ**, (S, K, &c.,) bütün Arapların kullandığı şekil, (IKtt.) yahut **يَكُودُ** [bazılarınca da kullanılır; onlar mâzînin aslının **كَوُدَ** olduğunu iddia edenlerdendir], (Lth,) mastar **كَوْدٌ** (Lth, S, M, K, &c) ve **كَادٌ** (M, IKtt) ve **مَكَادَةٌ** (Lth, S, M, K, &c.) ve **مَكَادٌ**; (Lth, M, K;) ve **كَادَ**, aslında **كَوُدَ**, yerleşik kaideden saparak, (MF,) birinci şahıs **كُدْتُ**, (S, IKtt, MF,) Benû-‘Adî lehçesinde, (MF,) Sb tarafından Arapların bazısından işitilmiş olarak zikredilmiştir, (S,) muzâri‘ **يَكَادُ**, (IKtt,) yerleşik kaideden saparak, (MF,) [ve yukarıda zikredilen **يَكُودُ**, kaideye uygun olarak;] yine **كَادَ** da böyledir, (Msb, K, md. **كيد**) aslında **كَيِدَ**, birinci şahıs **كِدْتُ**, muzâri‘ **يَكَادُ**, (Msb, md. **كيد**) mastar **كَيْدٌ**; (L, md. **كيد**;) ve **كِيدَ**, (S, K, &c.,) Ebû’l-Hattâb’ın Sb’ye, Arapların bazısının kullandığı bir şekil olarak zikrettiği; onların aynı şekilde **مَا زِيلَ يَفْعَلُ كَذَا** demeleri gibi, **كَادَ** ve **زَالَ** yerine; (S;) Şunu yapmaya yakın oldu; neredeyse, az kalsın, hemen hemen yaptı; onu yapmaktan pek az kaldı; (Akh, S, M, K, &c.;) şunu yapmayı kastetti yahut niyet etti; (Lth, M, IKtt;) fakat onu yapmadı, [yahut hemen yapmadı]. (Akh, S, K, &c.) **كَادَ**, bir şeyi yapmaya yakın olmayı, sonradan yapılsın yahut yapılmasın, ifade etmek üzere kullanılır. (S.) Olumsuzsuz olarak, fiilin olumsuzluğunu bildirir; olumsuzla birlikte olunca, fiilin vukuunu bildirir. (S, K.) [Bu, aşağıdaki mülahazaların akışı içinde açıklanacaktır.] O (Es-Süyûtî’nin **الإتقان**’da dediği üzere) eksik [yani isnadî olmayan] bir fiildir; ondan yalnız mâzî ve muzâri‘ kullanılır. Faili merfû‘ bir isimdir; haberi ise bir muzâri‘dir, [çoğunlukla] **أَنْ** olmaksızın. (TA.) Bazen ondan sonra **أَنْ** getirirler; onu **عَسَى**’ya benzeterek; meselâ Ru’be’nin sözünde:

قَدْ كَادَ مِنْ طُولِ البِلَى أَنْ يَمْصَحَا

[Uzun yıpranmadan dolayı neredeyse yok olacaktı]. (S.) Olumlu kullanıldığında, yakın olmayı olumlar; olumsuz kullanıldığında, onu olumsuzlar. Birçoklarının meşhur görüşü şudur: olumlu kullanıldığında olumsuzdur; olumsuz kullanıldığında olumludur: öyle ki **كَادَ زَيْدٌ يَفْعَلُ** demek [Zeyd yapmaya yakındı; fakat] yapmadı [yahut hemen yapmadı] demektir; bunun delili [Kur’ân xvii. 75’te, **اِنْ**’in **اِنَّ**’in kısaltması olduğu yerde] **وَاِنْ كَادُوا لَيَفْتِنُونَكَ** [Ve gerçekten seni fitneye düşürmeye yaklaştılar] ifadesidir: ve **مَا كَادَ يَفْعَلُ** demek [Yapmaya yakın değildi; fakat] yaptı demektir; bunun delili [Kur’ân ii. 66’da] **وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ** [Ve onu yapmaya yakın olmadılar; fakat sonra yaptılar] ifadesidir. İ‘Ab’den rivayet edilmiştir ki Kur’ân’da nerede **كَادَ** ve **أَكَادُ** ve **يَكَادُ** geçerse, bir şeyin asla vuku bulmamasını ifade eder. Bazıları der ki **كَادَ** [olumsuzla birlikte] bir fiilin güçlükle vukuunu ifade eder. Yine bazıları der ki olumsuzdan sonra gelen mâzî olumludur [fiilin vukuuna vb.]; bunun delili yukarıda nakledilen **وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ** ifadesidir: ve olumsuzdan sonra gelen muzâri‘ olumsuzdur; bunun delili [Kur’ân xxiv, 40’ta] **لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا** [Onu görmeye yakın değildir] ifadesidir; yani hiçbir şey görmez: [gerçi bu ibarenin başka bir mânaya geldiği de söylenmiştir; aşağıya bak]. Fakat doğru görüş, ilk zikredilendir: olumlu kullanıldığında olumludur [bir şeyi yapmaya yakın olmayı vb.]; olumsuz kullanıldığında olumsuzdur [buna dair]: öyle ki **كَادَ يَفْعَلُ** “yapmaya yakın oldu; fakat yapmadı [yahut hemen yapmadı]” demektir: ve **مَا كَادَ يَفْعَلُ** “yapmaya yakın olmadı; hele yapması [yahut hemen yapması] daha da uzak” demektir; fiilin inkârı [yahut fiilin hemen icrasının inkârı], ona yakın olmanın inkârından zorunlu olarak anlaşılır. Kur’ân’daki **وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ** [yukarıda nakledilen] ifadesine gelince, ilgili olduğu kavmin hâlinin başlangıcını bildirir; çünkü onlar ineği boğazlamaktan uzaktılar; fiilin olumlanması ise ancak [önceki] **فَذَبَحُوهَا** ifadesinden anlaşılır. Ve [Kur’ân xvii. 76’daki] **لَقَدْ كِدتَّ تَرْكَنُ اِلَيْهِمْ** [Muhakkak onlara meyletmeye yaklaşmıştın] ifadesine gelince, Peygamber’in onlara az da çok da meyletmemesi, önceki **لَوْلَا**’dan anlaşılır; çünkü o, bu çıkarımı gerektirir. (TA.) [Bununla beraber, çoğu kez, yahut (bazılarının dediğine göre) genellikle, önünde veya ardında bir olumsuz bulunduğunda, fiilin vukuunu, fakat ancak güçlükten yahut gecikmeden sonra, olumlar.] Ebû Bekr der ki **مَا كَادَ فُلَانٌ يَقُومُ** demek [Falanca güçlükle, pek az kalarak, yahut ağırdan alarak kalktı; **لَمْ يَكَدْ يَقُومُ** ve **كَادَ لَا يَقُومُ** gibi; **وَقَدْ قَامَ** anlaşılır; yahut] ağırdan alıp geciktikten sonra kalktı demektir: (L:) ve Ez ve başkalarına göre **مَا كِدْتُ أَفْعَلُ** demek [Ben güçlükle, pek az kalarak, yahut ağırdan alarak yaptım; yahut] ağırdan alıp geciktikten sonra yaptım demektir: fakat bazen “yapmaya yakın olmadım” mânasına gelir. (Msb, md. **كيد**.) Denilmiştir ki **كَادَ** bazen cümlenin unsurlarını bağlayan [sırf زائد] bir bağ ( **صِلَة** ) olur; (Kutr, Akh, AHt, K;) nitekim yukarıda nakledilen **لَمْ يَكَدْ يَرَاهَا**’da, mânası “onu görmez”dir: (K:) yahut bu, “onu görmeye yakın değildir” demektir: yahut bazılarına göre, karanlığın şiddetinden dolayı onu görmeye yakın değilken, sonra onu görür: [yahut onu güçlükle, pek az kalarak, yahut ağırdan alarak görür:] ve Fr, bu ibarenin geçtiği âyet hakkında, bir kimse güçlükten sonra kalkmış olduğunda **لَمْ يَكَدْ يَقُومُ** demenin caiz olduğunu söyler [mânası: güçlükle, pek az kalarak, yahut ağırdan alarak kalktı]. (TA.) [Böylece anlaşılır ki **مَا كَادَ يَفْعَلُ** ve **لَمْ يَكَدْ يَفْعَلُ** bazen “güçlükle, pek az kalarak, yahut ağırdan alarak yaptı” mânasına gelir: bazen de “yapmaya yakın olmadı; asla yapmadı; hiç yapmadı” mânasına gelir: öyle ki “güçlükle yahut pek az kalarak, yahut hiçbir surette yahut asla, yaptı” diye tercüme edilebilir: yahut “güçlükle yapabildi, yahut hiç yapamadı, yahut neredeyse yapamadı, yahut hiçbir surette yapamadı” diye.]

― -b2- As, Arapların bazısını şöyle derken işittiğini nakleder: **لَا أَفْعَلُ ذٰلِكَ وَلَا كَوْدًا** [Bunu yapmam; yapmaya yakın da olmam]. (S.)

― -b3- **كَادَ** ayrıca “istedi” mânasına gelir; eş anlamlısı **أَرَادَ**. (Akh, S, K.) Şu beyitte olduğu gibi:

كَادَتْ وَكِدْتُ وَتِلْكَ خَيْرُ اِرَادَةٍ
لَوْ عَادَ مِنْ لَهْوِ الصَّبَابَةِ مَا مَضَى

[O istedi, ben de istedim; ve bu, eğer geçmiş olan, taze sevdanın oyalayıcı zevki geri dönseydi, arzunun en hayırlısı olurdu]. (Akh, S.) Yine Kur’ân’da [xx. 15’te] **أَكَادُ أُخْفِيهَا**: “Onu gizlemeyi istiyorum” (S, K): yahut “onu açığa vurmayı”: (Beyd:) çünkü nasıl ki Kur’ân’daki [xviii. 76’daki] **جِدَارًا يُرِيدُ أَنْ يَنْقَضَّ** sözünde **أُرِيدُ**’ü **أَكَادُ** yerine koymak caiz ise, **اكاد**’ı da [**اريد** yerine] kullanmak caizdir: Akh der ki söz konusu âyetin lafızları “onu gizleyeceğim” demektir, **أُخْفِيهَا**: ve bazıları der ki mânası “onu açığa vuracağım”dır: (TA:) fakat çoğu, burada **اكاد**’ın aslî mânasında tercüme edilmesi gerektiğini kabul eder. (MF, TA.) Arapların bazısı **كاد**’ı kesinlik ifade etmek için kullanır; aslen şüphe ifade eden, ikinci olarak kesinlik ifade eden **ظَنَّ** gibi. (L, md. **كيد**.)

― -b4- **عَرَفَ مَا يُكَادُ مِنْهُ** [aynı şekilde açıklanır]: Ondan istenen şeyi tanıdı.

― -b5- Senden bir şey isteyen kimseye, sen ona vermeyi istemediğinde, şöyle dersin: **لَا وَلَا مَكَادَةَ وَلَا مَهَمَّةَ**, (Lth, S, * L, K, *) ve **لَا كَوْدًا وَلَا هَمًّا**, ve **لَا مَكَادًا وَلَا مَهَمًّا**, (Lth, L,) yani **لَا أَكَادُ وَلَا أَهُمُّ** [Hayır; ne isterim ne de kastederim yahut niyet ederim]. (Lth, L, K.)

― -b6- Aynı mânada şunu da dersin: **لَا مَهَمَّةَ لِى وَلَا مَكَادَةَ** [Benim ne kastım yahut niyetim var ne de bir isteğim]. (S)

― -b7- Ayrıca md. **كيد**’de **كَادَ**’a da bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَادَ
كَادَ ( w )  A ( n. ac. كَوْد 1 ,  كَاد [ 1A ] ,  مَكَاد [ 17A ] ,  مَكَادَة [ 17tA ] ),
a.  Was near to, on the point of.

b.  Desired.

c.  U ( n. ac. كَوْد 1 ), Hindered.

كَوَّدَ
كَوَّدَ II ,
a.  Heaped, piled up.

اِكْوَأَدَّ
اِكْوَأَدَّ [ اِكْوَاْدَّ XI ],
a.  Trembled.

كَوْدَة
كَوْدَة [ 1t ] , ( pl. أَكْوَاْد 38 ),
a.  Heap, pile.

مَكَادَة
مَكَادَة [ 17tA ],
a.  Wish; will, purpose.

بِالكَاد
بِالكَاد
a.  [ coll. ], Hardly, scarcely.

وَلَا كَوْدًا
وَلَا كَوْدًا
a.  By no means, no wise, not at all.

كَادَ يَفْعَل
كَادَ يَفْعَل
a.  He was about to do.

مَا كَادَ يَفْعَلَ
مَا كَادَ يَفْعَلَ
a.  He did not fail to do.

b.  He was not near doing.

أَكَادُ أُخْفِيَهَا
أَكَادُ أُخْفِيَهَا كَوڤدَ I
a.  wish to keep it secret.

كَوْدَن
كَوْدَن ( pl. كَوَادِن ),
a.  Mongrel, halfbred ( horse ).

كَوْدَنِيّ
كَوْدَنِيّ
a.  see supra.

##### Türkçe

**كَادَ**
**كَادَ** ( w ) A ( n. ac. **كَوْد** 1 , **كَاد** [ 1A ] , **مَكَاد** [ 17A ] , **مَكَادَة** [ 17tA ] ),
a. -e yakın oldu, -in eşiğinde oldu.

b. İstedi.

c. U ( n. ac. **كَوْد** 1 ), Engelledi.

**كَوَّدَ**
**كَوَّدَ** II ,
a. Yığdı, üst üste koydu.

**اِكْوَأَدَّ**
**اِكْوَأَدَّ** [ **اِكْوَاْدَّ** XI ],
a. Titredi.

**كَوْدَة**
**كَوْدَة** [ 1t ] , ( pl. **أَكْوَاْد** 38 ),
a. Yığın, küme.

**مَكَادَة**
**مَكَادَة** [ 17tA ],
a. Dilek; irade, maksat.

**بِالكَاد**
**بِالكَاد**
a. [ toplu ], Güçlükle, zar zor.

**وَلَا كَوْدًا**
**وَلَا كَوْدًا**
a. Asla, hiçbir surette, hiç.

**كَادَ يَفْعَل**
**كَادَ يَفْعَل**
a. Yapmak üzereydi.

**مَا كَادَ يَفْعَلَ**
**مَا كَادَ يَفْعَلَ**
a. Yapmaktan geri kalmadı.

b. Yapmaya yakın değildi.

**أَكَادُ أُخْفِيَهَا**
**أَكَادُ أُخْفِيَهَا** كَوڤدَ I
a. Onu gizli tutmayı dilerim.

**كَوْدَن**
**كَوْدَن** ( pl. **كَوَادِن** ),
a. Melez, yarımkan (at).

**كَوْدَنِيّ**
**كَوْدَنِيّ**
a. Yukarıya bak.
