# كود — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%88%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كود

الكود: المنع، ومنه حديث عمرو بن العاص ولكن ما قولك في عقول كادها خالقها، قال ثعلب أي منعها. يقال كاد زيد يفعل كذا. حكى أبو الخطاب أن ناسا من العرب يقولون كيد زيد يفعل كذا، وما زيل يفعل كذا، يريدون كاد وزال، وقد روي بيت أبي خراش:
  وكيد ضياع القف يأكلن جثتي                      وكيد خراش يوم ذلك ييتـم

  كودا بالواو، وكادا، بالألف، وكيدا بالياء ومكادا ومكادة، هكذا سرد ابن سيده مصادره، أي هم وقارب ولم يفعل، وقال الليث: الكد مصدر كاد يكود كودا ومكادا ومكادة، وكدت أفعل كذا، أي هممت، ولغة بني عدي بالضم، وحكاه سيبويه عن بعض العرب. وفي الأفعال لابن القطاع: كاد يكاد كادا وكودا، هم وأكثر العرب على كدت، أي بالكسر، ومنهم من يقول كدت، أي بالضم، وأجمعوا على يكاد، في المستقبل، ونقل شيخنا عن تصريف الميداني أنه قد جاء فيه فعل أي بالضم يفعل بالفتح، على لغة من قال كدت تكاد، بضم الكاف في الماضي قال شيخنا: وذكر غيره،: وقالوا: هو مما شذ في باب فعل بالضم، فإن مضارعه لا يكون إلا يفعل بالضم، وقد سبق أنه شذ، لب وما معه، وهذا مما زادوه، كما في شروح اللامية. وقال الزمخشري: قد حولوا عند اتصال ضمير الفاعل فعل من الواو إلى فعل، ومن الياء إلى فعل، ثم نقلت الضمة والكسرة إلى الفاء، فيقال قلت وقلن، وبعث وبعن ولم يحولوا في غير الضمير إلا ما جاء في قول ناس من العرب كيد يفعل وما زيل. قلت: وأورد هذا البحث أبو جعفر اللبلي في بغية الآمال، وألممنا ببعضه في التعريف بضروري اللغة والتصريف فراجعه. وفي اللسان: كاد وضعتء لمقاربة الشيء فعل أو لم يفعل مجردة تبنىء عن نفي الفعل، ومقرونة بالجحد تنبىء عن وقوعه أي الفعل، وفي الإتقان للسيوطي: كاد فعل ناقص أتى منه الماضي والمضارع فقط، له اسم مرفوع وخبر مضارع مجرد من أن، ومعناها: قارب، فنفيها نفي للمقاربة، وإثباتها إثبات للمقاربة، واشتره على ألسنة كثير أن نفيها إثبات وإثباتها نفي، فقولك: كاد زيد يفعل، معناه لم يفعل، بدليل،  وإن كادوا ليفتنونك  . وما كاد يفعل، معناه فعل، بدليل  وما كادوا يفعلون  أخرج ابن أبي حاتم من طريق الضحاك، عن ابن عباس قال: كل شيء في القرآن كاد وأكاد ويكاد، فإنه لا يكون أبدا، وقيل: إنها تفيد الدلالة على وقوع الفعل بعسر، وقيل: نفي الماضي إثبات، بدليل  وما كادوا يفعلون  ونفى المضارع نفي بدليل لم يكد يراها  مع أنه لم ير شيئا. والصحيح الأول، أنها كغيرها، نفيها نفي وإثباتها إثبات، فمعنى كاد يفعل: قارب الفعل ولم يفعل. وما كاد يفعل: ما قارب الفعل فضلا عن أن يفعل: ما قارب الفعل لازم من نفي المقاربة عقلا. وأما آية  فذبحوها وضما كادوا يفعلون  فهو إخبار عن حالهم في أول من ذبحها، وإثبات الفعل إنما فهم من دليل آخر، وهو قوله تعالى:  فذبحوها  وأما قوله  لقد كدت تركن إليهم  من أنه صلى الله عليه وسلم لم يركن لا قليلا ولا كثيرا، فإنه مفهوم من جهة أن لولا الا متناعية تقتضي ذلك، انتهى. وفي اللسان: وقال أبو بكر في قولهم: قد كاد فلان يهلك: معناه: قد قارب الهلاك ولم يهلك: فإذا قلت ما كاد فلان يقوم، فمعناه: قام بعد إبطاء وكذلك، كاد يقوم معناه قارب القيام ولم يقم. قال: وهذا وجه الكلام، ثم قال: وقد تكون كاد صلة للكلام، أجاز ذلك الأخفش وقطرب وأبو حاتم، واحتج قطرب بقول زيد الخيل:
  سريع إلى الهيجاء شاك سلاحه                      فما إن يكاد قرنه يتـنـفـس معناه ما يتنفس قرنه. وقال حسان:
  وتكاد تكسل أن تجيء فراشها                      في لين خرعبة وحسن قوام

  معناه وتضكسل، ومنه قوله تعالى:  لم يكدء يراها  أي لم يرها ولم يقارب ذلك، وقال بعضهم: رآها من بعد أن لم يكد يراها من شدة الظلمة. فاتضح بذلك أن قول شيخنا: كون كاد صلة للكلام لا قائل به إلا ما ورد عن ضعفة المفسرين، تحامل على المصنف وقصور لا يخفى. وقال الأخفش في قوله تعالى  لم يكد يراها  حمل على المعنى، وذلك أنه لا يراها، وذلك أنك إذا قلت كاد يفعل إنما تعني قارب الفعل، على صحة الكلام، وهكذا معنى هذه الآية، إلا أن اللغة قد أجازتء: لم يكد يفعل وقد فعل بعد شدة، وليس هذا صحة الكلام، لأنه إذا قال: كاد يفعل، فإنما يعني قارب الفعل، وإذا قال، لم يكد يفعل، يقول: لم يقارب الفعل، إلا أن اللغة جاءت على ما فسر. وقال الفراء: كلما أخرج يده لم يكد يراها من شدة الظلمة، لأن أقل من هذه الظلمة لا ترى اليد فيه، وأما لم يكد يقوم، فقد قام، هذا أكثر اللغة. قد يكون كاد بمعنى أراد، ومنه قوله تعالى  كذلك كدنا ليوسف  وقوله تعالى:  أكاد أخفيها  أي أردنا، وأريد وأنشد أبو بكر للأفوه:
  فإن تجمـع أوتـاد وأعـمـدة                      وساكن بلغوا الأمر الذي كادوا أراد: الي أرادوا، وأنشد الأخفش:
  كادت وكدت وتلك خير إرادة                      لو كان من الصبابة مامضى قال: معناه أرادت وأردت، وقال الأخفش في تفسير الآية: معناه: أخفيها. وفي تذكرة أبي علي أن بعض أهل التأويل قالوا:  أكاد أخفيها معناه: أظهرها، قال شيخنا: والأكثر على بقائها على أصلها، كما في البحر والنهر وإعراب أبي البقاء والسفاقسي، فلا حاجة إلى الخروج عن الظاهر، والله أعلم، قال السيوطي: وعكسه كقوله. تعالى:  يريد أن ينقض  أي يكاد قلت: وفي اللسان: قال بعضهم في قوله تعالى:  أكاد أخفيها: أريد أخفيها، فكما جاز أن توضع أريد موضع أكاد في قوله  جدارا يريد أن ينقض  فكذلك أكاد، فتأمل. وقال ابن العوام: كاد زيدق أن يموت. وأن لا تدخل مع كاد ولا مع ما تصرف منها، قال الله تعالى  وكادوا يقتلونني  وكذلك جميع ما في القرآن، قال: وقد يدخلون عليها أن، تشبيها بعسى، قال رؤبة:
  قد كاد من طول البلى أن يمصحا من ذلك قولهم: عرف فلان ما يكاد منه، أي ما يراد، وفي حديث عمرو بن العاص: ما قولك في عقول كادها خلقها وفي رواية تلك عقول كادها بارئها أي أرادها بسوء. قال الليث: الكود مصدر كاد يكود كودا ومكادا، ومكادة، تقول لمن يطلب إليك شيئا ولا تريد أن تعطيه تقول: لا ولا مهمة ولا مكادة. ولا كودا ولا هما، ولا مكادا ولا مهما، أي لا أهم ولا أكاد. ويكود على صغة المضارع: عن الصاغاني، ولم أجده في معجم ياقوت، مع استيعابه. وهو يكود بنفسه كودا، عن الصاغاني، لغة في تكيد كيدا، أي يجود بها ويسوق، وذكره غالب اللغويين في الياء، وسيأتي. وأكوأد الفرخ والشيخ: شاخ وارتعش، كاكوهد. والكودة: كل ما جمعت من تراب وطعام ونحوه وجعلته كثبا، أكواد. وكوده أي التراب: جمعه جعله كثبة واحدة، يمانية. وكواد وكويد، كغراب وزبير: اسمان.

### Türkçe

**الكود**: engelleme; ve ondan, Amr b. el-Âs hadisi: “Fakat senin sözün nedir, yaratıcısı onu **كادها** etmiş akıllar hakkında?” dedi. Sa‘leb dedi: yani onu engellemiştir. Denir: **كاد** Zeyd şöyle şöyle yapacak. Ebû’l-Hattâb, Araplardan bir topluluğun “**كيد** Zeyd şöyle şöyle yapar” ve “**ما زيل** şöyle şöyle yapar” dediklerini hikâye etti; **كاد** ve **زال**’ı kastediyorlar. Ebû Harâş’ın beyti rivayet edilmiştir:
  Ve **كيد** ضياع القف cesedimi yerler                      Ve **كيد** Harâş o gün yetim olur

  **كودا** vav ile, ve **كادا** elif ile, ve **كيدا** yâ ile, ve **مكادا** ve **مكادة**; İbn Sîdeh masdarlarını böyle sıraladı; yani niyet etti ve yaklaştı ve yapmadı. Leys dedi: **الكد** masdardır: **كاد يكود كودا ومكادا ومكادة**; ve “**وكدت** şöyle şöyle yapacağım” (yani) niyet ettim. Benî ‘Adî’nin dili damme iledir; Sîbeveyh bunu bazı Araplardan hikâye etti. İbnü’l-Kattâ‘ın **الأفعال**’ında: **كاد يكاد كادا وكودا**; ve çoğu Araplar **كدت** üzerinedir; yani kesre ile; ve onlardan kimisi **كدت** der; yani damme ile. Ve gelecek zamanda **يكاد** üzerinde icmâ ettiler. Şeyhimiz, Meydânî’nin tasrîfinden nakletti ki onda **فعل** (yani damme ile) **يفعل** (fetha ile) gelmiştir; **كدت تكاد** diyenin dili üzere; geçmişte kâfın dammesiyle. Şeyhimiz dedi: ve başkası zikretti; ve dediler ki: bu, **فعل** (damme ile) bâbında şâz olandandır; çünkü onun muzâri‘i ancak **يفعل** (damme ile) olur. Ve daha önce geçti ki şâz oldu: **لب** ve onunla beraber olan. Bu, onların artırdıklarındandır; **شروح اللامية**’de olduğu gibi. Zemahşerî dedi: fâil zamirinin bitişmesi sırasında **فعل**’i vavdan **فعل**’e, yâ’dan **فعل**’e çevirmişlerdir; sonra damme ve kesre fâ’ya nakledildi; böylece **قلت** ve **قلن** ve **بعث** ve **بعن** denir. Zamir dışında ise, Araplardan bir topluluğun sözünde gelen “**كيد يفعل**” ve “**ما زيل**”den başka çevirmediler. Dedim: Bu araştırmayı Ebû Ca‘fer el-Leblî **بغية الآمال**’de zikretti; biz de **التعريف بضروري اللغة والتصريف**’te onun bir kısmına temas ettik; ona müracaat et. **اللسان**’da: **كاد** bir şeyi yaklaşma için konulmuştur; yaptı veya yapmadı; mücerred olarak fiilin nefyinden haber verir; ve **الجحد** ile birlikte olunca onun (yani fiilin) vukuundan haber verir. Süyûtî’nin **الإتقان**’ında: **كاد** nâkıs fiildir; ondan yalnız geçmiş ve muzâri‘ gelmiştir; onun merfû‘ bir ismi ve **أن**’den mücerred bir muzâri‘ haber’i vardır; ve manası: yaklaştı. Onun nefyi, yaklaşmanın nefyidir; ve onun isbâtı, yaklaşmanın isbâtıdır. Ve birçoklarının dillerinde şu meşhur oldu: onun nefyi isbât, isbâtı nefy’dir. Senin sözün: **كاد زيد يفعل**; manası: yapmadı; delil olarak: **وإن كادوا ليفتنونك**. Ve **وما كاد يفعل**; manası: yaptı; delil olarak: **وما كادوا يفعلون**. İbn Ebî Hâtim, Dahhâk yoluyla İbn Abbâs’tan çıkardı; dedi: Kur’ân’da her şey ki **كاد** ve **أكاد** ve **يكاد** (olarak gelir), o asla olmaz. Ve denildi: o, fiilin zorlukla vukuuna delâleti ifade eder. Ve denildi: geçmişin nefyi isbâttır; delil olarak: **وما كادوا يفعلون**; ve muzâri‘in nefyi nefy’dir; delil olarak: **لم يكد يراها**; hâlbuki hiçbir şey görmedi. Ve sahih olan birincisidir: o, başkası gibidir; onun nefyi nefy, isbâtı isbâttır. Öyleyse **كاد يفعل**’in manası: fiile yaklaştı ve yapmadı. Ve **وما كاد يفعل**: fiile yaklaşmadı; yapması şöyle dursun; fiile yaklaşmamak, yaklaşmanın nefyinden aklen lâzımdır. Ama âyet: **فذبحوها وما كادوا يفعلون**; bu, onu ilk boğazladıkları sıradaki hallerinden haber vermedir; fiilin isbâtı ancak başka bir delilden anlaşıldı; o da Yüce Allah’ın sözü: **فذبحوها**. Ama O’nun sözü: **لقد كدت تركن إليهم**; ondan, sallallahu aleyhi ve sellem’in ne az ne çok meyletmediği; bu, **لولا**’nın imtinâ‘iyye oluşu cihetinden anlaşılır; bu bunu gerektirir. Bitti. **اللسان**’da: Ebû Bekir, onların “**قد كاد** falan helâk olacak” sözünde dedi: manası: helâke yaklaştı ve helâk olmadı. Sen “**ما كاد** falan kalkar” dediğinde, manası: gecikmeden sonra kalktı. Aynı şekilde, **كاد يقوم** manası: kalkmaya yaklaştı ve kalkmadı. Dedi: bu, sözün vechidir. Sonra dedi: **كاد** söz için bir **صلة** olabilir. Ahfeş, Kutrub ve Ebû Hâtim bunu câiz gördü. Kutrub, Zeydü’l-Hayl’in sözüyle delil getirdi:
  Süratli savaş meydanına, silahını kuşanmış                      Artık onun dengi neredeyse nefes almaz
  Manası: onun dengi nefes almaz. Hassân dedi:
  Ve neredeyse üşenir, döşeği gelmeye                      Yumuşak bir gevşeklikte ve güzel bir endamda

  Manası: ve üşenir. Ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **لم يكد يراها**; yani onu görmedi ve buna yaklaşmadı. Ve bazıları dedi: şiddetli karanlıktan sonra, **لم يكد يراها**’dan sonra onu gördü. Böylece, şeyhimizin sözü açıklığa kavuştu: **كاد**’ın söz için **صلة** oluşuna, zayıf müfessirlerden rivayet edilenden başka söyleyen yoktur; musannife yüklenme ve gizli olmayan bir kusurdur. Ahfeş, Yüce Allah’ın sözü **لم يكد يراها** hakkında dedi: manaya hamledilmiştir; ve o, onu görmez; çünkü sen **كاد يفعل** dediğinde ancak fiile yaklaşmayı kastedersin; sözün sıhhati üzere. Bu âyetin manası da böyledir; ancak dil, şunu câiz kılmıştır: **لم يكد يفعل** ve (sonra) şiddetten sonra yapmıştır. Bu, sözün sıhhati değildir; çünkü o “**كاد يفعل**” dediğinde ancak fiile yaklaşmayı kastediyor; ve “**لم يكد يفعل**” dediğinde “fiile yaklaşmadı” der; ancak dil, açıklanan üzere gelmiştir. Ferrâ dedi: “Her ne zaman elini çıkarsa, şiddetli karanlıktan dolayı onu neredeyse görmez”; çünkü bu karanlıktan daha azında el görülmez. Ama **لم يكد يقوم**; artık kalkmıştır; bu, dilin çoğudur. **كاد** bazen “istedi” manasındadır; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: **كذلك كدنا ليوسف** ve Yüce Allah’ın sözü: **أكاد أخفيها**; yani istedik; ve isterim. Ebû Bekir, el-Efveh için inşâd etti:
  Eğer kazıklar ve direkler toplanırsa                      Ve yerleşikler, **كادوا** ettikleri emre ulaştılar
  (Yani) istedikleri şeye. Ahfeş inşâd etti:
  **كادت** ve **كدت**; ve şu daha hayırlı bir iradedir                      Eğer özlemden geçen olmasaydı
  Dedi: manası: istedi ve istedim. Ahfeş, âyetin tefsirinde dedi: manası: onu gizlerim. Ebû Ali’nin **تذكرة**’sinde: ehl-i te’vilden bazısı dedi ki: **أكاد أخفيها** manası: onu ortaya çıkarırım. Şeyhimiz dedi: çoğunluk, onun aslında kalması üzerinedir; **البحر** ve **النهر** ve Ebû’l-Bekâ’nın i‘râbı ve Sefâkısî’de olduğu gibi; zâhirden çıkmaya ihtiyaç yoktur. Ve Allah daha iyi bilir. Süyûtî dedi: ve onun tersi, Yüce Allah’ın sözü gibi: **يريد أن ينقض**; yani **يكاد**. Dedim: **اللسان**’da: bazıları Yüce Allah’ın sözü **أكاد أخفيها** hakkında dedi: “gizlemeyi isterim”. Öyleyse **أريد**’in **أكاد** yerine konulması câiz olduğu gibi, **جدارا يريد أن ينقض** sözünde; aynı şekilde **أكاد** da (konulur); öyleyse düşün. İbnü’l-Avvâm dedi: **كاد** Zeyd ki ölsün. Ve **أن** ne **كاد** ile ne de ondan tasarruf edilen şeylerle birlikte girmez. Allah dedi: **وكادوا يقتلونني**; ve Kur’ân’daki bütün olan böyledir. Dedi: ve onun üzerine **أن** sokarlar; **عسى**’ya benzeterek. Ru’be dedi:
  Eskimenin uzunluğundan neredeyse **أن** silinir
  Bundan, onların sözü: “Falan, ondan **ما يكاد** olanı bildi”; yani “**ما يراد** olanı”. Amr b. el-Âs hadîsinde: “Yaratıcısı onu **كادها** etmiş akıllar hakkında sözün nedir?” ve bir rivayette: “O, Bârî’si onu **كادها** etmiş akıllardır”; yani onu kötülükle istedi. Leys dedi: **الكود** masdardır: **كاد يكود كودا ومكادا ومكادة**. Sen, senden bir şey isteyen ve senin vermek istemediğin kimseye dersin: “Hayır; ne **مهمة** ne **مكادة**.” Ve “ne **كودا** ne **هما**; ne **مكادا** ne **مهما**”; yani “ne önemserim ne de **أكاد**.” Ve muzâri‘ sigası üzere **يكود**: Sâgânî’den; ve Yâkût’un mu‘ceminde, onun istî‘âbına rağmen, onu bulmadım. Ve “o, kendi nefsiyle **يكود** **كودا**”: Sâgânî’den; **تكيد كيدا**’da bir dildir; yani onunla sürer ve sevk eder. Lugatçıların çoğu onu yâ’da zikretti; ve gelecektir. Ve **أكوأد** civciv ve ihtiyar: yaşlandı ve titredi; **كاكوهد** gibi. Ve **الكودة**: toprak ve yiyecek ve benzeri şeylerden topladığın her şey ve onu bir yığın yaptığın şey; çoğulu: **أكواد**. Ve **كوده** yani toprak: onu topladı, onu tek bir yığın yaptı; Yemenî (dil). Ve **كواد** ve **كويد**, **غراب** ve **زبير** gibi: iki isimdir.
