# كوز — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B2/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%88%D8%B2/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كوز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B2.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: كوز

(باب الكاف والواو وما يثلثهما)
(كوي)  الكاف والواو والياء أصلٌ صحيح، وهو كَوَيْتُ بالنَّار. وقد ذكرناه.
(كوب)  الكاف والواو والباء كلمةٌ واحدة. وهي الكُوب: القَدَح لا عُروةَ ـله؛ والجمع أكواب. قال الله تعالى: ﴿وأَكْوَابٌ مَوْضوعَةٌ﴾ [الغاشية14]. ويقولون: الكُوبةُ: الطَّبلُ لِلَّعب.
(كود)  الكاف والواو والدال كلمةٌ كأنَّها تدلُّ على التماسِ شيءٍ ببعض العَناء. يقولون: كادَ يكُود كَوْداً ومَكاداً. ويقولون لمن يَطلُب منك الشَيءَ فلا تُريد إعطاءَه: لا ولا مَكادة. فأمَّا قولهم في المقارَبة: كاد، فمعناها قارب. وإذا وقعت كادَ مجرَّدَةً فلم يقع ذلك الشيء تقول: كادَ يَفْعل، فهذا لم يُفعل، وإذا قُرِنَتْ بِجَحد فقد وقع، إذا قلت ما كاد يَفعلُه فقد فعله. قال الله سبحانه: ﴿فَذَبَحُوهَا وَمَا كادُوا يَفْعَلُونَ﴾ [البقرة 71].
(كور)  الكاف والواو والراء أصلٌ صحيحٌ يدلّ على دُوْرٍ وتجمُّع. من ذلك الكوْر: الدَّور. يقال كار يَكُورُ، إذا دار. وكَوْرُ العمامة: دَوْرُها. والكُورَةُ: الصُّقْع، لأنَّه يدُور على ما فيه من قُرىً. ويقال طعَنَه فكَوَّرَه، إذا ألقاه مجتمِعاً. ومنه قولُه تعالى: ﴿إذا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ﴾ [التكوير 1]، كأنَّها جُمِعَت جَمْعاً، والكُور: الرَّحْل؛ لأنَّه يدور بغارِب البَعير؛ والجمع أكوار. فأمّا قولهم: "الحَوْر بَعْدَ الكَور"، فالصحيح عندهم: "الحَوْر بعد الكَوْن"، ومعناه حار، أي رجع ونَقَص بعدما كان. ومن قال بالراء فليس يبعُد، أي كان أمرُه متجمِّعاً، ثم حار ونَقَص. وقوله تعالى: ﴿يُكَوِّرُ اللَّيْلَ علَى النَّهَارِ﴾ [الزمر 5]، أي يُدير هذا على ذاك، ويُدير ذاك على هذا. كما جاء في التفسير: زِيد في هذا من ذلك، وفي ذاك [من هذا]. والكَوْر: قِطعةٌ من الإبل كأنَّها خمسون ومائة. وليس قياسُه بعيداً، لأنها إذا اجتمعت استدارت في مَبْرَكها. وكُوَّارة النَّحْل معروفة.
ومما يشِذُّ عن هذا الباب قولهم: اكتارَ الفَرسُ، إذا رفَعَ ذَنبَه في حُضْرِه.
(كوز)  الكاف والواو والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تجمُّع. قال أبو بكر([1]): تكوَّزَ القومُ: تجمّعوا. قال: ومنه اشتقاق بني كُوزٍ من ضَبَّة. والكُوز للماء من هذا، لأنَّه يجمع الماء. واكتاز الماء: اغتَرَفَه.
(كوس)  الكاف والواو والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على صَرْعٍ أو ما يقاربه. يقال: كاسَه يَكُوسُه، إذا صرعه. ومنه كاسَتِ الناقةُ تكوسُ، إذا عُقِرت فقامت على ثلاث. وإنَّما قيل لها ذلك لأنَّها قد قاربت أن تُصرَع. قال:
ولو عند غَسَّانَ السَّلِيطيِّ عَرَّسَتْ *** رَغَا قَرَنٌ منها وكاس عَقِيرُ([2])وربَّما قالوا للفَرَس القَصير الدَّوارجِ: كُوسِيٌّ. وعُشْبٌ مُتَكاوِسٌ، إذا كثُر وكثُف، وهو من قياس الباب لأنَّه يتصرَّعُ بعضُه على بعض. فأمَّا الكأس، فيقال هو الإناء بما فيه من خمر، وهو من غير الباب.
(كوع)  الكاف والواو والعين كلمةٌ واحدة، وهي الكُوع، وهو طرَف الزَّنْد مما يلي الإبهام. والكَوَعُ: خُروجُه ونُتوُّه وعِظَمُه. رجلٌ أكوعُ([3]). ويقال الكَوَع: إقبال الرُّسغين على المنكِبين. وكوَّعَه بالسَّيف: ضَربَه. ولعلّه بمعنى أن يُصِيبَ كُوعَه.
(كوف)  الكاف والواو والفاء أصيل يقولون: إنَّه يدلُّ على استدارةٍ في شيء. قالوا: تكوَّفَ الرّملُ: استدارَ. قالوا: ولذلك سمّيت الكُوفةُ. ويقولون: وقعنا في كُوفَان وكَـُـوَّفان([4])، أي عناءٍ ومشقّة، كأنَّهم اشتقُّوا ذلك من الرَّمل المتكَوِّف، لأن المشيَ فيه يُعَنِّي.
(كون([5]))  الكاف والواو والنون أصلٌ يدلُّ على الإخبار عن حدوث شيء، إمَّا في زمانٍ ماضٍ أو زمان راهن. يقولون: كان الشيءُ يكونُ كَوناً، إذا وقَعَ وحضر. قال الله تعالى: ﴿وَإنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ﴾ [البقرة 280]، أي  حَضَر وجاء. ويقولون: قد كان الشِّتاءُ، أي جاء وحضر. وأمَّا الماضي فقولنا: كان زيدٌ أميراً، يريد أنَّ ذلك كان في زمان سالف. وقال قوم: المكانُ اشتقاقه مِن كان يكون، فلمّا كثُر* تُوُهِّمت الميمُ أصليّةً فقيل تمكّن، كما قالوا من المِسكين تَمَسْكَنَ.
وفي الباب كلمةٌ لعلَّها أن تكون من الكلام الذي دَرَج بدُروج مَن عَلِمه.
يقولون: كُنْت على فلان أكون عليه، وذلك إذا كَفَلت به. واكتَنْت أيضاً اكتياناً. وهي غَرِيبة.
(كوم([6]))  الكاف والواو والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تجمُّع في شيء مع ارتفاع فيه. من ذلك الكَوْماء، وهي النَّاقة الطَّويلة السنام. والكَوْم: القِطعة من الإبل، والكَوْمة: الصُّبْرة من الطَّعام وغيرِه. وربّما قالوا: كامَ الفرسُ أنثاه يَكُومها، وذاك نَفْس التجمُّع.
(كول)  الكاف والواو واللام كلمةٌ إن صحَّت. يقولون: تكوَّلَ القومُ على فلانٍ، إذا تجمَّعوا عليه.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3: 17).
([2]) البيت للأعور النبهاني، يهجو جريراً ويمدح غسان السليطي. اللسان (كوس، قرن). وعجزه في إصلاح المنطق 63. وقبله:
أقول لها أمي سليطاً بأرضها	 *** فبئس مناخ النازلين جرير
([3]) وكذا في المجمل، لم يذكر: امرأة كوعاء، على ما هو مألوف عبارته.
([4]) يقال بضم الكاف وفتحها مع سكون الواو وتشديدها، أربع لغات، وأنشد ابن بري:
فما أضحى وما أمسيت إلا *** وإني منكم في كوفان
 ([5]) كذا وردت هذه المادة في غير ترتيبها في الأصل والمجمل أيضاً، فتركتها عليه، إبقاء على أرقام صفحات الأصل.
([6]) وكذا وردت هذه المادة متقدمة على التي تليها، وحقها أن تتأخر، وآثرت إبقاءها لما أنها وردت كذلك في المجمل.

ـ

### Türkçe

(كaf, **الواو** ve ikisini üçleyen(ler) babı)

(**كوي**)  **الكاف** ve **الواو** ve **الياء** sahih bir asıldır; o da ateşle **كَوَيْتُ**’tur. Onu zikretmiştik.

(**كوب**)  **الكاف** ve **الواو** ve **الباء** tek bir kelimedir. O, **الكُوب**’tur: kulpu olmayan kadeh; çoğulu **أكواب**. Allah Teâlâ dedi: ﴿وأَكْوَابٌ مَوْضوعَةٌ﴾ [الغاشية14]. Ve derler ki: **الكُوبةُ**: oyun için davul.

(**كود**)  **الكاف** ve **الواو** ve **الدال** bir kelimedir; sanki bir şeyin bir şeye bir miktar meşakkatle temasına delâlet eder. Derler ki: **كادَ** **يكُود** **كَوْداً** ve **مَكاداً**. Ve senden bir şeyi isteyen, sen de onu vermek istemediğin kimseye derler ki: hayır, ne de **مَكادة**. Ama yakınlık hakkında sözleri olan **كاد** ise, manası yaklaştı’dır. **كادَ** mücerret olarak vâki olup da o şey vâki olmazsa, **كادَ يَفْعل** dersin; işte bu yapılmamıştır. Ve eğer inkâr ile birlikte getirilirse, vâki olmuştur; **ما كاد يَفْعلُه** dediğinde, onu yapmıştır. Allah Subhânehu dedi: ﴿فَذَبَحُوهَا وَمَا كادُوا يَفْعَلُونَ﴾ [البقرة 71].

(**كور**)  **الكاف** ve **الواو** ve **الراء** sahih bir asıldır; dönmeye ve toplanmaya delâlet eder. Bundan **الكوْر**: dönme. **كار يَكُورُ** denir; döndüğü zaman. Ve sarığın **كَوْرُ**’u: onun dönmesidir. Ve **الكُورَةُ**: bölge; çünkü içindeki köylerden dolayı onun üzerinde döner. Ve “ona sapladı da onu **فكَوَّرَه**” denir; onu toplanmış olarak attığı zaman. Ondan O’nun (Allah’ın) sözü: ﴿إذا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ﴾ [التكوير 1]; sanki bir toplama ile toplanmıştır. Ve **الكُور**: semer; çünkü devenin hörgücü üzerinde döner; çoğulu **أكوار**. Ama onların “**الحَوْر بَعْدَ الكَور**” sözleri; onlara göre sahih olan: “**الحَوْر بعد الكَوْن**”dur; manası **حار**’dır, yani olduktan sonra geri döndü ve eksildi. **الراء** ile söyleyen kimseye gelince, uzak değildir; yani işi toplanmış idi, sonra geri döndü ve eksildi. Ve O’nun sözü: ﴿يُكَوِّرُ اللَّيْلَ علَى النَّهَارِ﴾ [الزمر 5], yani bunu onun üzerine döndürür, onu da bunun üzerine döndürür. Tefsirde geldiği gibi: bundan ona artırıldı, onda da [bundan]. Ve **الكَوْر**: develerden bir parçadır; sanki elli ve yüzdür. Kıyası uzak değildir; çünkü toplandıklarında, çöktükleri yerde yuvarlaklaşırlar. Ve arının **كُوَّارة**’sı bilinir.

Ve bu babdan şâz olan şeylerden: “at **اكتارَ** etti” sözleridir; yürüyüşünde kuyruğunu kaldırdığı zaman.

(**كوز**)  **الكاف** ve **الواو** ve **الزاء** sahih bir asıldır; toplanmaya delâlet eder. Ebû Bekir([1]) dedi: **تكوَّزَ القومُ**: toplandılar. Dedi: ve ondan, **ضَبَّة**’den **بني كُوزٍ**’ün اشتقاق’ı. Ve su için **الكُوز** bundandır; çünkü suyu toplar. Ve **اكتاز** suyu: onu avuçlayıp aldı.

(**كوس**)  **الكاف** ve **الواو** ve **السين** sahih bir asıldır; devirmeye yahut ona yakın olana delâlet eder. **كاسَه يَكُوسُه** denir; onu devirdiği zaman. Ondan: dişi deve **كاسَتِ** **تكوسُ**; boğazlanıp da üç üzerinde durduğu zaman. Ona bu ancak, devrilmeye yaklaşmış olduğu için denmiştir. Dedi ki:
ولو عند غَسَّانَ السَّلِيطيِّ عَرَّسَتْ *** رَغَا قَرَنٌ منها وكاس عَقِيرُ([2])
Ve bazen kısa, çok dönen at için derler ki: **كُوسِيٌّ**. Ve **عُشْبٌ مُتَكاوِسٌ**; çoğalıp sıklaştığı zaman; ve bu, babın kıyasındandır; çünkü onun bir kısmı bir kısmı üzerine devrilir. Ama **الكأس**; denir ki o, içinde şarap bulunan kaptır; ve o, babdan değildir.

(**كوع**)  **الكاف** ve **الواو** ve **العين** tek bir kelimedir; o da **الكُوع**’dur; o, başparmak tarafına bitişik olan **الزَّنْد** ucudur. Ve **الكَوَعُ**: onun çıkması ve kabarması ve büyüklüğüdür. **رجلٌ أكوعُ**([3]). Ve **الكَوَع** denir: iki bileğin iki omuza yönelmesi. Ve onu kılıçla **كوَّعَه**: ona vurdu. Belki de, **كُوعَه**’unu isabet ettirmek manasındadır.

(**كوف**)  **الكاف** ve **الواو** ve **الفاء** asıldır; derler ki: bir şeyde yuvarlaklığa delâlet eder. Dediler: **تكوَّفَ الرّملُ**: yuvarlaklaştı. Dediler: bu yüzden **الكُوفةُ** isimlendirildi. Ve derler ki: **كُوفَان** ve **كَـُـوَّفان**([4]) içine düştük; yani yorgunluk ve meşakkat; sanki bunu, yuvarlaklaşmış kumdan اشتقاق ettiler; çünkü onda yürümek yorar.

(**كون**([5]))  **الكاف** ve **الواو** ve **النون** bir asıldır; bir şeyin meydana gelişinden haber vermeye delâlet eder; ya geçmiş bir zamanda ya da hâlihazır bir zamanda. Derler ki: **كان** şey **يكون** **كَوناً**; vâki olup hazır bulunduğu zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿وَإنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ﴾ [البقرة 280], yani hazır bulundu ve geldi. Ve derler ki: **قد كان الشِّتاءُ**; yani geldi ve hazır bulundu. Ama geçmişe gelince, sözümüz: **كان زيدٌ أميراً**; bunun eski bir zamanda olduğunu kasteder. Ve bir kavim dedi: **المكانُ**’ın اشتقاق’ı **كان يكون**’dandır; çoğalınca, **الميم** aslî sanıldı da **تمكّن** denildi; tıpkı **المِسكين**’den **تَمَسْكَنَ** dedikleri gibi.

Ve babda bir kelime vardır; belki de onu bilenin geçip gitmesiyle geçip giden sözden olmasıdır.
Derler ki: **كُنْت** falanın üzerine, onun üzerine **أكون**; bu, onunla kefil olduğun zamandır. Ve ayrıca **اكتَنْت** **اكتياناً**. O gariptir.

(**كوم**([6]))  **الكاف** ve **الواو** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyde, içinde bir yükselme ile birlikte toplanmaya delâlet eder. Bundan **الكَوْماء**; o, hörgücü uzun dişi devedir. Ve **الكَوْم**: develerden parça; ve **الكَوْمة**: yiyecek ve başkasından yığın. Ve bazen derler ki: at dişisini **كامَ** eder, onu **يَكُومها**; ve bu, toplanmanın aynısıdır.

(**كول**)  **الكاف** ve **الواو** ve **اللام** bir kelimedir; eğer sahihse. Derler ki: kavim falanın üzerine **تكوَّلَ** etti; onun üzerine toplandıkları zaman.

--------------ـــ
([1]) el-Cemhere (3: 17).
([2]) Beyit, el-A‘ver en-Nebhânî’nindir; Cerîr’i hicveder ve Gassân es-Selîtî’yi över. el-Lisân (**كوس**، **قرن**). Ve onun ikinci mısraı İslâhu’l-Mantık 63’tedir. Ve ondan önce:
أقول لها أمي سليطاً بأرضها	 *** فبئس مناخ النازلين جرير
([3]) Ve böylece el-Mücmel’dedir; “**امرأة كوعاء**”yı zikretmedi; ibaresinin alışılmışı üzere.
([4]) **الكاف**’ın dammesi ve fethası ile, **الواو**’nun sükûnu ve teşdîdiyle; dört lugat. Ve İbn Berrî inşâd etti:
فما أضحى وما أمسيت إلا *** وإني منكم في كوفان
([5]) Böylece bu madde, asl ve el-Mücmel’de de tertibinin dışında vârid olmuştur; ben de onu onun üzerinde bıraktım; aslın sayfa numaralarını ibkâ etmek için.
([6]) Ve böylece bu madde, kendisini izleyenin önüne geçmiş olarak vârid olmuştur; hakkı, geri kalmasıdır; ve onu ibkâ etmeyi tercih ettim; çünkü el-Mücmel’de de böyle vârid olmuştur.
