# كوس (ك-و-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%88%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - و - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والسين و"وايء" معهما
ك س و، ك و س، و ك س، س و ك، ك ي س، ك س أ، ك أ س، أ س ك مستعملات كسو: الكِسْوَةُ والكُسْوةُ: اللباس. كَسَوْته: ألبسته. واكْتَسَى: لبس الكِسْوة.
والجميع: الكُسَى.
واكْتَسَتِ الأرض بالنبات: تغطت به.
والنسبة إلى الكِساء: كِسائيّ وكِساويّ. وتثنيته: كساءان وكساوان.
كوس:
الكُوسُ: خشبة مثلثة بقيس النجار بها تربيع الخشب وتدويره، وهي كلمة فارسية. والكُوس والكَوْس: فعل الدابة إذا مشت على ثلاث، كاسَتْ تكوسُ كَوْساً.
والكَوْسُ: الغرق، أعجمية. فإذا أصاب الناس خب في البحر، أي: رياح، فخافوا الغرق، قيل: خافوا الكَوْسَ.
وكَوَّسْتُهُ على رأسه تكويساً، أي: قلبته، وكاس كَوْساً مثله.
وكسى: الوَكْسُى في البيع: اتضاع الثمن. يقال: لا تَكِسْني في الثمن، وهو يُوكَسْ وَكْسا، والفعل: وكَس يكِسُ وَكْساً.
سوك: السَّوْك: فعلك بالسِّواكِ والمِسْواكِ. ساك فاه بالسِّواك وبالمِسواك، يَسُوكُ سوكاً. واستاك، بغير ذكر الفم.
والسِّواكُ يؤنث، وهي مطهرة للفم، أي: تطهره.
وتقول: جاءت الغنم تَساوَكُ هزالاً، أي: ما تحرك رؤوسها.
كيس: جمع الكيِّس: الأكياس. وتقول: هذا الأَكْيَسُ، وهي الكُوسَى، وهن الكُوسُ، والكُوسَيات، للنساء خاصة، والكُوسُ على تقدير: فضلى وفضل وعن الحسن: "كان الأَكايِسُ من المؤمنين إنما هو الغدو والرواح".
والكِيسُ: الخريطة، وجمعه: كِيَسة.
كسأ: مضى كُسءٌ من الليل، أي قطعة منه. وجعلته على كَسْءِ كذا، أي: بعده.
وأكساءُ القوم: أدبارهم. الواحد: كُسءٌ، قال:
استلحم الوحش على أَكْسائِهـا		أهوج محضير إذا النقع دخن
كأس: الكأسُ يذكر ويؤنث، وهو القدح والخمر جميعاً، وجمعها: أَكُؤُس وكؤوس.
أسك: الإسكتان: شفرا الرحم.
وامرأة مأسوكة، وهي التي أخطأت خافضتها.

##### Türkçe

**الكاف** ve **السين** ve “**وايء**” bunlarla birlikte

ك س و، ك و س، و ك س، س و ك، ك ي س، ك س أ، ك أ س، أ س ك kullanımlardır.

**كسو**: **الكِسْوَةُ** ve **الكُسْوةُ**: elbise. **كَسَوْته**: onu giydirdim. **واكْتَسَى**: **الكِسْوة** giydi.
Ve hepsi: **الكُسَى**.
Ve **واكْتَسَتِ الأرض بالنبات**: onunla örtündü.
Ve **الكِساء**’a nisbet: **كِسائيّ** ve **كِساويّ**. Ve tesniyesi: كساءان ve كساوان.

**كوس**:
**الكُوسُ**: marangozun onunla ağacı karelemesini ve yuvarlamasını ölçtüğü üçgen bir tahta; ve o Farsça bir kelimedir. Ve **الكُوس** ve **الكَوْس**: binitin üç üzerinde yürüdüğü zaman fiili; **كاسَتْ** **تكوسُ** **كَوْساً**.
Ve **الكَوْسُ**: boğulma; yabancı dildir. İnsanlara denizde **خب** isabet ederse, yani: rüzgârlar, boğulmaktan korkarlarsa, denilir: **خافوا الكَوْسَ**.
Ve **وكَوَّسْتُهُ على رأسه تكويساً**; yani: onu ters çevirdim; ve **كاس كَوْساً** onun benzeri.

**وكسى**: alışverişte **الوَكْسُى**: fiyatın düşüklüğü. Denilir: **لا تَكِسْني في الثمن**; ve o **يُوكَسْ وَكْسا**; ve fiil: **وكَس يكِسُ وَكْساً**.

**سوك**: **السَّوْك**: senin **بالسِّواكِ** ve **بالمِسْواكِ** yapmandır. **ساك فاه بالسِّواك وبالمِسواك**; **يَسُوكُ سوكاً**. Ve **استاك**; ağzı anmaksızın.
Ve **السِّواكُ** müennestir; ve o ağız için temizleyicidir; yani: onu temizler.
Ve dersin: **جاءت الغنم تَساوَكُ هزالاً**; yani: başlarını hareket ettirmez.

**كيس**: **الكيِّس**’in cemi: **الأكياس**. Ve dersin: **هذا الأَكْيَسُ**; ve o **الكُوسَى**’dır; ve onlar **الكُوسُ**’tur; ve **الكُوسَيات**; özellikle kadınlar içindir. Ve **الكُوسُ** şu takdir üzeredir: **فضلى** ve **فضل**. Ve el-Hasen’den: “**كان الأَكايِسُ من المؤمنين إنما هو الغدو والرواح**”.
Ve **الكِيسُ**: torba; ve onun cemi: **كِيَسة**.

**كسأ**: geceden bir **كُسءٌ** geçti; yani ondan bir parça. Ve onu **على كَسْءِ كذا** yaptım; yani: ondan sonra.
Ve kavmin **أكساءُ**’ı: arkaları. Tekil: **كُسءٌ**. Dedi ki:
استلحم الوحش على أَكْسائِهـا		أهوج محضير إذا النقع دخن

**كأس**: **الكأسُ** müzekker de söylenir müennest de; ve o kadeh ve şarap ikisidir; ve onun cemi: **أَكُؤُس** ve **كؤوس**.

**أسك**: **الإسكتان**: rahmin iki dudağı.
Ve **امرأة مأسوكة**; ve o, sünnetçisini ıskalayan kadındır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

كَوَّسْتُهُ على رأسه تَكْويساً، أي قلبته. وفي الحديث: "والله لو فعلت ذلك لكَوَّسَكَ الله في النار"، أي لجعل رأسَكَ أسْفَلَكَ. وقد كاسَ هو يَكوسُ، إذا فعل ذلك. يقال: كاسَ البعير، إذا مشى على ثلاثِ قوائم وهو مُعَرْقَبٌ. قالت عَمْرَةُ أختُ العباس بن مِرداسٍ، وأُمُّها الخنساء، ترثي أخاها وتذكر أنَّه كان يعرقب الإبل:
فَظَلَّتْ تَكوسُ علـى أَكْـرُعٍثلاثٍ وغادَرْنَ أخرى خَضيبا
تعني القائمةَ التي عَرقَب، هي مخضبَّة بالدم. والتَكاوسُ: التراكم. يقال: عشبٌ مُتَكاوِسٌ، إذا كثُر وكثف. والكوسُ بالضم: الطَبْلُ. ويقال هو معرَّب. والكوسِيُّ من الخيل: القصيرُ الدوارجِ.

##### Türkçe

**كَوَّسْتُهُ** başının üzerine **تَكْويساً**; yani onu ters çevirdim. Ve hadiste: “Vallahi eğer bunu yapsaydın Allah seni ateşte **لَكَوَّسَكَ**”; yani başını altınına getirirdi. Ve o, bunu yaptığında **كاسَ** **يَكوسُ** eder. Denir: deve **كاسَ** etti; yani o, **مُعَرْقَبٌ** iken üç ayak üzerinde yürüdü. **عَمْرَةُ** ( **العباس بن مِرداسٍ**’ın kız kardeşi; annesi **الخنساء** ) kardeşine mersiye söylerken ve onun develeri **يعرقب** ettiğini anarken dedi ki:
فَظَلَّتْ **تَكوسُ** علـى أَكْـرُعٍثلاثٍ وغادَرْنَ أخرى خَضيبا
Kasteder: **عَرقَب** ettiği ayak; o, kanla boyanmıştır. Ve **التَكاوسُ**: üst üste yığılma. Denir: **عشبٌ مُتَكاوِسٌ**; yani çoğaldı ve sıklaştı. Ve **الكوسُ** (ötre ile): davul. Ve denir: o, muarrebdir. Ve atlardan **الكوسِيُّ**: kısa, koşuşları çevik olan.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك س ( وايء )
كسا ، كوس ، كيس ، كأس ، وكس ، أسك ، سوك ، سكا : ( مستعملة ) .
كسا سكا : قال الليث : الكِسْوَةُ ، والكُسْوَة : اللّبَاسُ ، ولها معانٍ مُخْتَلِفَةٌ .
تقولُ : كَسَوْتُ فُلاَناً أَكْسُوهُ . إذا أَلْبَسْتَهُ ثَوْباً أو ثِيَاباً .
واكْتَسَى فلانٌ إذا لَبِسَ الكِسْوَةَ .
وقال رؤبةُ يَصِفُ الثَّوْرَ والكِلاَبَ :
وَقَدْ كَسَا فِيهِنَّ صِبْغاً مُرْدَعَا
يعني : كَسَاهُنَّ دَماً طَرِيّاً .
وقال أيضاً يَصِفُ العَيْرَ وأُتُنَهُ :
يَكْسُوهُ رَهْبَاهَا إذا تَرَهَّبَا
على اضْطِرَامِ اللُّوحِ بَوْلاً زَغْرَبَا
يَكْسُوهُ رَهْبَاهَا أي يَبُلْنَ عليه .
ويقال : اكْتَسَتِ الأرضُ بالنَّبَاتِ إذا تَغَطَّت به . والكِسَاءُ : اسمٌ موضوعٌ .
ويقال : كِسَاءٌ ، وكِسَاءانِ وكِسَاوَانِ ، والنّسْبَةُ إليه : كِسَائيٌّ ، وكسَاوِيٌّ ، والكُسَى : جمعُ الكُسْوَةِ .
وقال أبو زيدٍ يقال : جِئْتُكَ دُبُرَ الشَّهْر ، وعلى دُبْرِهِ ، وكُسْأَهُ ، وأَكْسَاءَهُ وجِئْتُكَ على كُسْئه وفي كُسْئه أي بعد ما مضى الشَّهْرُ كلُّه . وأنشد أبو عبيد :
كلَّفْتُ مَجْهُولَهَا نُوقاً يَمَانِيَةً
إذَا الحُدَاةُ على أَكْسَائِهَا حَفَدُوا
أي على أَدْبَارِهَا .
وقال ابن الأعرابي : كاسَأَهُ إذا فَاخَرَهُ .
قال : وساكاه إذا ضَيَّقَ عليه في المعامَلَةِ .
وَسَكَا إذا صَغُرَ جسْمُهُ .
أبو بكر : الكَسَاءُ بفتح الكاف ممدود :
المجد والشرف والرفعة ، حكاه أبو موسى هارون بن الحارث .
قال الأزهري : وهو غريب .
ويقال : كَسِيَ فلانٌ يَكْسَى فهو كاسٍ إذا اكْتَسَى ، ومنه قوله :
يَكْسَى ولا يَغْرَثُ مَمْلُوكُهَا
إذا تَهَرَّتْ عَبْدَهَا الهارِيَهْ
وقولُ الحطيئة :
وَاقْعُدْ فَأَنْتَ لَعَمْرِي الطَّاعِمُ الكَاسِي
أي المُكْتَسِي .
أخبرني المُنْذِريُّ عن أبي الهيثم : يقال : فلانٌ أكْسَى من بَصَلَةٍ إذا لَبِس الثياب الكثيرة .
قال : وهذا من النوادر أن يقال للمكتسي : كاسٍ بمعناه .
قال : ويقال : فلانٌ أكْسَى من فلان أي أكثرُ إعطاء للكُسْوَةِ ، من كسَوْتُه أكْسُوهُ ، وفلانٌ أكسى من فلان أي أكثر اكتساء منه ، وقال في قوله :
فإنك أنت الطاعم الكاسي
أي المكتسي ، هكذا أملاه علينا .
كوس : ( ثعلب عن ابن الأعرابيّ ) : الكَوْسُ : مَشيُ النَّاقَةِ على ثَلاَثٍ .
والكُوسُ : جمْعُ أكوَسَ ، وكَوْسَاءَ .
وفي حديث عبدِ الله بن عبدِ الله بن عُمَرَ أَنَّه كان عندَ الحجَّاجِ فقال : ما نَدِمْتُ عَلَى شَيءٍ نَدَمِي عَلَى أَن لا أكُونَ قَتَلْتُ ابنَ عُمَرَ ، فقال عبدُ الله : أَمَا والله لو فَعَلْتَ ذلك لكَوَّسَكَ اللَّهُ في النَّارِ .
قال أبو عُبيْدٍ : معناهُ لَكَبَّكَ الله .
يقالُ : كوَّسْتهُ على رأسِهِ تَكْوِيساً ، وقد كاسَ يكُوسُ إذا فعلَ ذلك .
وقالتْ عَمْرَةُ بِنْتُ مِرْدَاسٍ ، أَخْتُ العبَّاس بن مِرْدَاسٍ ، تَذْكُرُ أَخَاهَا أَنَّه كان يَعْقِرُ الإبلَ :
فَظَلّتْ تكُوسُ عَلَى أَكْرُعٍ
ثَلاَثٍ وغَادَرْتَ أُخْرَى خَصيبَا
يعني القائِمةَ التي عَرْقَبَها فهي مُخَضّبَةٌ بالدّمَاءِ .
وقال الليثُ : الكُوسُ : خَشبَةٌ مُثَلّثَةٌ تكونُ مع النَّجَّارِينَ يقيسُونَ بها تَرْبيعِ الخشبِ ، وهي كلمةٌ فارِسِيَّةٌ ، والكوسُ أيضاً كأَنّها عَجَمِيَّةٌ ، والعربُ تكلّمَتْ بها وذلك إذا أَصَابَ النَّاسَ خَبٌّ في البحرِ فخافُوا الغرقَ ، قالوا : خافُوا الكُوسَ .
وقال أبو عبيدةَ : الكُوسِيُّ من الخيل : القصيرُ الدَّوَارِجِ ، ولا تراهُ إلاَّ مُنَكّساً إذا جرى ؛ والأنثى : كُوسِيَّةٌ .
وقال غيرُه : هو القصيرُ اليَدَيْنِ ، وكَاسَتِ الحَيَّة إذا تَحَوَّتْ في مَكاسِهَا ، وتكَاوَسَ النَّبْتُ إذا الْتَفَّ ؛ وسَقَط بعضُه على بَعْضٍ ، فهو مُتَكاوِسٌ .
وفي ( النَّوَادِرِ ) : اكْتَاسنِي فلانٌ عن حَاجَتِي وارْتَكَسَنِي أي حَبَسَنِي .
كيس : ومن ذَوَاتِ الياءِ ، رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه قال : ( الكَيِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وعَمِلَ لِمَا بَعْدَ المَوْتِ ) أَرادَ أَنّ العاقلَ منْ حَاسَبَ نفْسَهُ .
ويقال : كَاسَ يَكِيسُ كَيْساً ، فهو كَيّسٌ .
وقال ابنُ الأعرابيِّ : الكَيْسُ : العقلُ ، والكَيْسُ : الجِماعُ وطلَبُ الوَلَدِ في قولِه ( صلى الله عليه وسلم ) ( إذا قَدِمْتُمْ عَلَى أَهَالِيكُم فالكَيْسَ الكَيْسَ ) : أي جَامِعُوهنّ طالبينَ الولَدَ .
وقال الليثُ : جمعُ الكَيّسَ : كَيَسَةٌ .
قال : ويقالُ : هذا الأكْيَسُ ، وهي الكوسَى ، وهُنَّ الكُوسُ ، والكُوسَيَاتُ للنّساءِ خاصةً . وقولُ الشاعر :
فما أَدْرِي أَجُبْناً كان دَهْرِي
أَمِ الكُوسى إذا جَدَّ العَزِيمُ
أراد الكَيْسَ ، بنَاهُ على فُعْلَى ، فصارت الياءُ واواً ، كما قالوا : طُوبى من الطِّيبِ .
قال أبو العباس : الكَيِّسُ : العاقل ، والكَيْسُ : العقل .
وأنشد :
فلو كنتم لكيّسَةٍ أكاسَتْ
وكيْسُ الأم أكيَسُ للبَنينا
وقال الآخر :
فكن أكيَسَ الكَيْسَى إذا ما لقيتهم
وكن جاهلا إمَّا لقيتَ ذوي الجهل
وقال ابنُ بُزُرْجَ : أَكاسَ الرَّجُلَ إذا أخذَ بِنَاصيتِهِ ، وأكاسَتِ المرأَةُ إذا جاءت بولَدٍ كَيّسٍ ، فهي مُكِيسَةٌ ومُكْيسَةٌ .
ويقالُ : كايَسْتُ فُلاناً فَكِسْتهُ أكِيسُهُ إذا غلبتَهُ بِالكَيْسِ .
وفي حديث جابرٍ : ( أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : أتُرَانِي إنّمَا كِسْتُك لآخُذَ جَمَلكَ ) .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : كَيْسَانُ : اسم للغَدْرِ .
وأنشد :
إذا ما دَعَوْا كيْسَانَ كانت كُهُولُهُم
إلى الغَدْرِ أَسْعى منْ شبَابهمِ المُرْدِ
ويقال لما يكونُ فيه الولَدُ : الكِيسُ ، شُبِّه بالكيسِ الذي يُحْرَزُ فيه النَّفقَةُ .
( كأس ) : قال الله تعالى : ( ( ) سُرُرٍ مُّتَقَابِلِينَ يُطَافُ عَلَيْهِمْ ) ( الصافات : 45 ) .
قال الزجاج : الكأس : الإناء إذا كان فيه خمرٌ ، فهو كأس ، ويقَعُ الكأس لكل إناءٍ مع شَرَابِه .
قال الأزهري : والكأسُ مهموزٌ وجمعه كؤوسٌ .
وقال ابن بُزُرْجَ : كاص فلان من الطعامِ والشرابِ إذا أكثر منه .
وتقول : وجدت فلاناً كُؤَصاً كُعَصاً أي صبوراً باقياً على شربه وأكله .
قال الأزهري : وأحْسِبُ الكأْسَ مأخوذاً منه ؛ لأن الصاد والسين يتعاقبان في حروف كثيرة لقرب مخرجيهما .
( ابن السكيت ) : هي الكأسُ والفأسُ ، والرأسُ : مهموزاتٌ ، وهو رابط الجأْشِ .
أسك : قال أبُو الهيثمِ : قال نُصَيرٌ : الإسْكَتَانِ : ناحِيَتَا الفَرْجِ ، وطرَفاهُ : الشَّفْرانِ .
وقال شمرٌ : الإسْكُ : جانبُ الاسْتِ .
وقال أَبُو عبيدٍ : امْرَأَةٌ ماسُوكةٌ إذا أَخطأَت خافِضتُها فأصابَت شيئاً مِنْ إسْكتَيْها .
وآسَكُ : موضعٌ .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه أنشده :
قبحَ الإله ولا أقبِّح غيرَهُم
إسْكَ الإماءِ بَني الأسَكّ مُكَدَّمِ
قال : الإسْكُ : جانب الاست ، شبههم به لنَتْنهم .
يقال للإنسان إذا وصف بالنَّتْنِ : إنما هو إسْكُ أمَةٍ ، وإنما هو عَطِينةٌ .
وكس : قال الليث : الوَكْسُ في البَيْع : اتِّضَاعُ الثَّمَنِ .
يقالُ : لاَ تَكِسْ يا فلانُ ، وإنَّهُ لَيُوضَعُ ويُوكَسُ ، وقَدْ وُضِعَ ، وَوُكِسَ .
قال : والوَكْسُ : دخولُ القَمَرِ في نَجْمٍ يُكْرَهُ .
وأنشد أبو عَمْرٍ و :
هَيَّجَهَا قَبْلَ ليَالِي الوَكْسِ
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أنَّ معاويةَ كتَبَ إلى الحُسَيْنِ بن عَلِيَ : ( إنِّي لَمْ أَكِسْكَ ، ولَمْ أَخِسْكَ ) .
قال ابن الأعرابيّ : لَمْ أَكِسْكَ : لَمْ أَنْقُصْكَ ، ولَمْ أَخِسْكَ : لَمْ أُبَاعِدْكَ مِمَّا تُحِبُّ ، والأوَّلُ مِنْ وَكَسَ يَكِسُ ، والثّاني مِنْ خَاسَ بِهِ يَخِيسُ به .
( عَمْرٌ و عن أبِيهِ ) قال : الوَكْسُ : مَنْزِلُ القَمَر الذي يُكْسَفُ فيه .
سوك : قال الليث : السَّوْكُ : فِعْلُكَ بالسِّوَاكِ ، والمِسْوَاكِ .
يقالُ : ساكَ فَاهُ يَسُوكُهُ سَوْكاً ، فإذا قُلْتَ : اسْتَاكَ فَلاَ تَذْكر الفَمَ .
قال عَدِيُّ بنُ الرِّقَاع :
وكأَنَّ طَعْمَ الزَّنجَبِيلِ ولَذَّةً
صَهْباءَ ساكَ بها المُسَحِّرُ فَاهَا
ساك وسوّكَ : واحد ، والمسحر : الذي يأتيها بسَحُورها ، قال : والسِّواكُ تُؤَنِّثُه العربُ .
وفي الحديث : ( السِّوَاكُ مَطْهَرَةٌ لِلْفَمِ ) أي
يُطهِّرُ الفمَ .
( قلت ) : ما عَلِمْتُ أَحَداً من اللغَوِيِّينَ جَعلَ السِّواكَ مُؤَنَّثاً ، وهو مُذَكَّرٌ عندي .
وقولُه : مَطْهَرَةٌ كقولِهم : الوَلَدُ مَجْبنَةٌ مَجْهَلَةٌ . وكقولهم :
والكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لِنفْسِ الْمُنْعِمِ
وقال الليث : يقال : جاءت الإبلُ تَسَاوَكُ ، أي ما تُحَرِّكُ رُؤوسَها .
( قلت ) العربُ تقولُ : جاءتِ الغَنَمُ هَزْلَى تَسَاوَكُ ، أي تَتَمَايَلُ مِنَ الهُزَالِ والضّعْفِ .
وفي حديث أُمِّ مَعْبَدٍ ( أَنَّ زَوْجَها أَبَا مَعْبَدٍ جَاءَ يَسُوقُ أَعْنُزاً عِجَافاً تَسَاوَكُ هَزْلاً ) .
وأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدٍ لعُبَيْدِ الله بن الحُرِّ الجُعْفِيِّ :
إلى الله نَشْكُو ما نَرَى بِجِيَادِنَا
تَسَاوَكُ هَزْلاً مُخُّهُنَّ قَلِيلُ
قال أبو زيد : يُجْمَعُ السِّوَاكُ : سُوُكاً على فُعُلٍ .
قال : وأَنشدني الخليلُ بنُ أحمدَ :
أَغَرُّ الثَّنَايَا أَحَمُّ اللِّثا
تِ تَمْنَحُهُ سُوُكَ الأسْحِلِ
قال : ورَجُلٌ قَؤُولٌ من قَوْمٍ قُوُلٍ ، وقُوْلٍ مثلُ سُوُكٍ ، وسُوْكٍ .
وقال ابنُ السكيت : تَسَاوَكَتْ في المشْي ، وتَسَرْوَكْت ، وهما رَدَاءَةُ المشْيِ ، والبُطْءُ فيه من عجفٍ وإِعياءٍ .

##### Türkçe

ك س ( **وايء** )
**كسا** ، **كوس** ، **كيس** ، **كأس** ، **وكس** ، **أسك** ، **سوك** ، **سكا** : ( kullanılmış ) .
**كسا سكا** : Leys dedi: **الكِسْوَةُ** , ve **الكُسْوَة** : elbisedir; ve onun farklı mânâları vardır.
Dersin ki: **كَسَوْتُ** falanı **أَكْسُوهُ**. Ona bir elbise yahut elbiseler giydirdiğin zaman.
Ve falan **اكْتَسَى**; **الكِسْوَةَ** giydiği zaman.
Ve Ru’be, öküzü ve köpekleri vasfederek dedi:
وَقَدْ كَسَا فِيهِنَّ صِبْغاً مُرْدَعَا
Yani: onları taze kan ile giydirdi (kapladı).
Ve yine, yaban eşeğini ve dişilerini vasfederek dedi:
يَكْسُوهُ رَهْبَاهَا إذا تَرَهَّبَا
على اضْطِرَامِ اللُّوحِ بَوْلاً زَغْرَبَا
**يَكْسُوهُ رَهْبَاهَا** yani onun üzerine işerler.
Ve denir: yer **اكْتَسَتِ** bitki ile; onunla örtündüğü zaman. Ve **الكِسَاءُ**: konulmuş bir isimdir.
Ve denir: **كِسَاءٌ** , ve **كِسَاءانِ** ve **كِسَاوَانِ**; ve ona nisbet: **كِسَائيٌّ** , ve **كسَاوِيٌّ**; ve **الكُسَى**: **الكُسْوَةِ**’nin çoğuludur.
Ve Ebû Zeyd dedi: denir: sana ayın sonu olan **دُبُرَ الشَّهْر**’de geldim, ve onun sonu üzere **على دُبْرِهِ**; ve **كُسْأَهُ**’de, ve **أَكْسَاءَهُ**’de; ve sana onun **كُسْئه**’si üzere ve onun **كُسْئه**’sinde geldim; yani ayın tamamı geçtikten sonra. Ebû Ubeyd inşad etti:
كلَّفْتُ مَجْهُولَهَا نُوقاً يَمَانِيَةً
إذَا الحُدَاةُ على أَكْسَائِهَا حَفَدُوا
Yani onların arkaları üzerinde.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: onu **كاسَأَهُ**; onunla övünüşte yarıştığı zaman.
Dedi: ve onu **ساكاه**; muamelede ona daralttığı zaman.
Ve **وَسَكَا**: cismi küçüldüğü zaman.
Ebû Bekir: **الكَسَاءُ** kâfın fethasıyla, medli:
şan, şeref ve yücelik; bunu Ebû Mûsâ Hârûn b. el-Hâris rivayet etti.
Ezherî dedi: ve o gariptir.
Ve denir: falan **كَسِيَ** **يَكْسَى**; o hâlde o **كاسٍ**’dir; **اكْتَسَى** ettiği zaman. Ondan şu sözdür:
يَكْسَى ولا يَغْرَثُ مَمْلُوكُهَا
إذا تَهَرَّتْ عَبْدَهَا الهارِيَهْ
Ve Hutay’e’nin sözü:
وَاقْعُدْ فَأَنْتَ لَعَمْرِي الطَّاعِمُ الكَاسِي
Yani **المُكْتَسِي**.
Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: denir: falan bir soğandan daha **أكْسَى**’dır; çok elbise giydiği zaman.
Dedi: ve bu, giyinene mânâsıyla **كاسٍ** denilmesi nevâdirdendir.
Dedi: ve denir: falan falandan daha **أكْسَى**’dır; yani **الكُسْوَةِ** vermesi daha çoktur; **كسَوْتُه أكْسُوهُ**’dan. Ve falan falandan daha **أكْسَى**’dır; yani ondan daha çok giyinir. Ve şu sözünde:
فإنك أنت الطاعم الكاسي
Yani **المكتسي**; bize böyle imlâ etti.

**كوس** : ( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : **الكَوْسُ**: dişi devenin üç ayak üzerinde yürümesidir.
Ve **الكُوسُ**: **أكوَسَ** ve **كَوْسَاءَ**’nın çoğuludur.
Ve Abdullah b. Abdullah b. Ömer hadîsinde: onun Haccâc’ın yanında olduğu, şöyle dediği: hiçbir şeye, İbn Ömer’i öldürmemiş olmama pişmanlığım kadar pişman olmadım. Abdullah dedi: ama vallahi bunu yapsaydın, Allah seni ateşte **لَكَوَّسَكَ** ederdi.
Ebû Ubeyd dedi: mânâsı: Allah seni tepetaklak ederdi.
Denir: onu başı üzerine **كوَّسْتهُ** **تَكْوِيساً**; ve **كاسَ يكُوسُ**; bunu yaptığı zaman.
Ve Amra bint Mirdâs, Abbas b. Mirdâs’ın kız kardeşi, kardeşini anarak, onun develeri ayaklarından keser olduğunu zikretti:
فَظَلّتْ تكُوسُ عَلَى أَكْرُعٍ
ثَلاَثٍ وغَادَرْتَ أُخْرَى خَصيبَا
Yani: onun aşilini kestiği ayakta duran; o hâlde o kan ile boyanmıştır.
Ve Leys dedi: **الكُوسُ**: marangozların yanında bulunan, onunla ahşabın karelenmesini ölçtükleri üçgen bir tahta; ve o Farsça bir kelimedir. Ve **الكوسُ** da sanki Acemîdir; Araplar onunla konuşmuştur; bu, denizde insanlara bir dalga vurup da boğulmaktan korktukları zaman olur; derler ki: **الكُوسَ**’tan korktular.
Ve Ebû Ubeyde dedi: atlardan **الكُوسِيُّ**: kısa, hızlı giden; onu koştuğu zaman ancak başı aşağı görürsün; dişisi: **كُوسِيَّةٌ**.
Ve başkası dedi: o, iki eli kısa olandır. Ve yılan **كَاسَتِ**; kendi **مَكاسِهَا**’sında kıvrıldığı zaman. Ve bitki **تَكَاوَسَ**; birbirine dolandığı zaman; ve bir kısmı bir kısmı üzerine düştü; o hâlde o **مُتَكاوِسٌ**’tur.
Ve ( **النَّوَادِرِ** )’de: falan beni ihtiyacımdan **اكْتَاسنِي** ve beni **ارْتَكَسَنِي**; yani beni hapsetti.

**كيس** : ve **الياءِ**’li olanlardandır. Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki dedi: ( **الكَيِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وعَمِلَ لِمَا بَعْدَ المَوْتِ** ) ; muradı: akıllı, nefsini hesaba çekendir.
Ve denir: **كَاسَ يَكِيسُ كَيْساً**; o hâlde o **كَيّسٌ**’tir.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **الكَيْسُ**: akıldır. Ve **الكَيْسُ**: cima ve evlat istemektir; onun ( صلى الله عليه وسلم ) sözünde: ( **إذا قَدِمْتُمْ عَلَى أَهَالِيكُم فالكَيْسَ الكَيْسَ** ) : yani evlat isteyerek onlarla cima edin.
Ve Leys dedi: **الكَيّسَ**’in çoğulu: **كَيَسَةٌ**.
Dedi: ve denir: bu **الأكْيَسُ**; ve o **الكوسَى**; ve onlar **الكُوسُ**; ve **الكُوسَيَاتُ** kadınlara mahsustur. Şairin sözü:
فما أَدْرِي أَجُبْناً كان دَهْرِي
أَمِ الكُوسى إذا جَدَّ العَزِيمُ
**الكَيْسَ**’i murad etti; onu **فُعْلَى** üzerine bina etti; böylece **الياءُ** **واواً** oldu; nitekim **الطِّيبِ**’den **طُوبى** dediler.
Ebû’l-Abbâs dedi: **الكَيِّسُ**: akıllıdır; ve **الكَيْسُ**: akıldır.
Ve inşad etti:
فلو كنتم لكيّسَةٍ أكاسَتْ
وكيْسُ الأم أكيَسُ للبَنينا
Ve diğeri dedi:
فكن أكيَسَ الكَيْسَى إذا ما لقيتهم
وكن جاهلا إمَّا لقيتَ ذوي الجهل
Ve İbn Buzurc dedi: adamı **أَكاسَ**; onun perçeminden tuttuğu zaman. Ve kadın **أكاسَتِ**; **كَيّسٍ** bir çocuk getirdiği zaman; o hâlde o **مُكِيسَةٌ** ve **مُكْيسَةٌ**’dir.
Ve denir: falanla **كايَسْتُ**; sonra onu **فَكِسْتهُ أكِيسُهُ**; yani **الكَيْسِ** ile ona galip geldiğim zaman.
Câbir hadîsinde: ( Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) dediği: **أتُرَانِي إنّمَا كِسْتُك لآخُذَ جَمَلكَ** ).
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) dedi: **كَيْسَانُ**: gadrın adıdır.
Ve inşad etti:
إذا ما دَعَوْا كيْسَانَ كانت كُهُولُهُم
إلى الغَدْرِ أَسْعى منْ شبَابهمِ المُرْدِ
Ve içinde çocuk bulunan şeye denir: **الكِيسُ**; nafakanın korunduğu **الكيسِ**’e benzetildi.

( **كأس** ) : Allah Teâlâ dedi: ( ( ) سُرُرٍ مُّتَقَابِلِينَ يُطَافُ عَلَيْهِمْ ) ( الصافات : 45 ) .
Zeccâc dedi: **الكأس**: içinde şarap olduğu zaman kaptır; o hâlde o **كأس**’tır. Ve **الكأس** her kap için, içeceği ile birlikte vâki olur.
Ezherî dedi: ve **الكأسُ** hemzelidir; ve onun çoğulu **كؤوسٌ**’tur.
Ve İbn Buzurc dedi: falan yemekten ve içmekten **كاص** etti; ondan çok yaptığı zaman.
Ve dersin: falanı **كُؤَصاً كُعَصاً** buldum; yani sabırlı, içmesi ve yemesi üzerinde kalıcı.
Ezherî dedi: ve ben **الكأْسَ**’ın ondan alınmış olduğunu sanıyorum; çünkü **الصاد** ve **السين** birçok harfte, mahreçlerinin yakınlığından dolayı birbirinin yerine geçer.
( İbnü’s-Sikkît ) : o **الكأسُ** ve **الفأسُ** ve **الرأسُ**: hemzelilerdir. Ve o, göğsü (yüreği) sağlam bağlayandır.

**أسك** : Ebû’l-Heysem dedi: Nusayr dedi: **الإسْكَتَانِ**: ferç taraflarıdır; ve iki ucu: iki dudaktır (**الشَّفْرانِ**).
Ve Şemr dedi: **الإسْكُ**: kalçanın yanı (**الاسْتِ**).
Ve Ebû Ubeyd dedi: **ماسُوكةٌ** bir kadın; indireni (sünnetçiyi) şaşırdığı, sonra **إسْكتَيْها**’sından bir şeye isabet ettiği zaman.
Ve **آسَكُ**: bir yerdir.
Ve Münzirî bana Sa‘leb’den, o da İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki ona inşad etti:
قبحَ الإله ولا أقبِّح غيرَهُم
إسْكَ الإماءِ بَني الأسَكّ مُكَدَّمِ
Dedi: **الإسْكُ**: kalçanın yanı; onları, kokularından dolayı ona benzetti.
İnsana, kötü koku ile vasfedildiği zaman denir: o ancak bir cariyenin **إسْكُ**’üdür; o ancak bir **عَطِينةٌ**’dir.

**وكس** : Leys dedi: satışta **الوَكْسُ**: fiyatın düşüklüğüdür.
Denir: ey falan, **لاَ تَكِسْ**; ve o elbette düşürülür (**يُوضَعُ**) ve **يُوكَسُ**; ve düşürüldü (**وُضِعَ**) ve **وُكِسَ**.
Dedi: ve **الوَكْسُ**: ayın, hoş görülmeyen bir yıldızın içine girmesidir.
Ebû Amr inşad etti:
هَيَّجَهَا قَبْلَ ليَالِي الوَكْسِ
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : Muâviye’nin Hüseyin b. Ali’ye yazdığı: ( ben seni **لَمْ أَكِسْكَ** etmedim, ve seni **لَمْ أَخِسْكَ** etmedim ).
İbnü’l-A‘râbî dedi: **لَمْ أَكِسْكَ**: seni eksiltmedim. Ve **لَمْ أَخِسْكَ**: seni sevdiğinden uzaklaştırmadım. Birincisi **وَكَسَ يَكِسُ**’tendir; ikincisi **خَاسَ بِهِ يَخِيسُ به**’dendir.
( Amr, babasından ) dedi: **الوَكْسُ**: ayın, içinde tutulduğu menzildir.

**سوك** : Leys dedi: **السَّوْكُ**: senin **السِّوَاكِ** ve **المِسْوَاكِ** ile yaptığın fiildir.
Denir: ağzını **ساكَ** eder; onu **يَسُوكُهُ** **سَوْكاً**. Eğer **اسْتَاكَ** dersen, ağzı zikretme.
Adiyy b. er-Rikâ‘ dedi:
وكأَنَّ طَعْمَ الزَّنجَبِيلِ ولَذَّةً
صَهْباءَ ساكَ بها المُسَحِّرُ فَاهَا
**ساك** ve **سوّكَ**: birdir. Ve **المسحر**: onun sahurunu getiren kimsedir. Dedi: ve Araplar **السِّواكُ**’ı müennes yaparlar.
Hadîste: ( **السِّوَاكُ مَطْهَرَةٌ لِلْفَمِ** ) yani ağzı temizler.
( dedim ) : lugavîlerden hiç kimsenin **السِّواكَ**’ı müennes kıldığını bilmedim; o benim yanımda müzekkerdir.
Ve onun sözü: **مَطْهَرَةٌ**; onların sözü gibi: çocuk **مَجْبنَةٌ مَجْهَلَةٌ**’dir. Ve onların sözü gibi:
والكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لِنفْسِ الْمُنْعِمِ
Ve Leys dedi: denir: develer **تَسَاوَكُ** olarak geldi; yani başlarını oynatmazlar.
( dedim ) Araplar der: koyunlar zayıf olarak **تَسَاوَكُ** geldi; yani zayıflık ve güçsüzlükten sallanır.
Ümmü Ma‘bed hadîsinde: ( kocası Ebû Ma‘bed’in, zayıf keçileri sürerek geldiği; **تَسَاوَكُ هَزْلاً** ).
Ve Ebû Ubeyd, Ubeydullah b. el-Hurr el-Cu‘fî’den inşad etti:
إلى الله نَشْكُو ما نَرَى بِجِيَادِنَا
تَسَاوَكُ هَزْلاً مُخُّهُنَّ قَلِيلُ
Ebû Zeyd dedi: **السِّوَاكُ**’ın cem‘i: **سُوُكاً**; **فُعُلٍ** üzere.
Dedi: ve Halîl b. Ahmed bana inşad etti:
أَغَرُّ الثَّنَايَا أَحَمُّ اللِّثا
تِ تَمْنَحُهُ سُوُكَ الأسْحِلِ
Dedi: ve **قَؤُولٌ** bir adam, **قُوُلٍ** bir kavimdendir; ve **قُوْلٍ**; **سُوُكٍ** ve **سُوْكٍ** gibi.
Ve İbnü’s-Sikkît dedi: yürüyüşte **تَسَاوَكَتْ** etti, ve **تَسَرْوَكْت**; ikisi de yürüyüşün kötülüğüdür; ve onda yavaşlıktır; zayıflık ve bitkinlikten.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والواو وما يثلثهما)
(كوي)  الكاف والواو والياء أصلٌ صحيح، وهو كَوَيْتُ بالنَّار. وقد ذكرناه.
(كوب)  الكاف والواو والباء كلمةٌ واحدة. وهي الكُوب: القَدَح لا عُروةَ ـله؛ والجمع أكواب. قال الله تعالى: ﴿وأَكْوَابٌ مَوْضوعَةٌ﴾ [الغاشية14]. ويقولون: الكُوبةُ: الطَّبلُ لِلَّعب.
(كود)  الكاف والواو والدال كلمةٌ كأنَّها تدلُّ على التماسِ شيءٍ ببعض العَناء. يقولون: كادَ يكُود كَوْداً ومَكاداً. ويقولون لمن يَطلُب منك الشَيءَ فلا تُريد إعطاءَه: لا ولا مَكادة. فأمَّا قولهم في المقارَبة: كاد، فمعناها قارب. وإذا وقعت كادَ مجرَّدَةً فلم يقع ذلك الشيء تقول: كادَ يَفْعل، فهذا لم يُفعل، وإذا قُرِنَتْ بِجَحد فقد وقع، إذا قلت ما كاد يَفعلُه فقد فعله. قال الله سبحانه: ﴿فَذَبَحُوهَا وَمَا كادُوا يَفْعَلُونَ﴾ [البقرة 71].
(كور)  الكاف والواو والراء أصلٌ صحيحٌ يدلّ على دُوْرٍ وتجمُّع. من ذلك الكوْر: الدَّور. يقال كار يَكُورُ، إذا دار. وكَوْرُ العمامة: دَوْرُها. والكُورَةُ: الصُّقْع، لأنَّه يدُور على ما فيه من قُرىً. ويقال طعَنَه فكَوَّرَه، إذا ألقاه مجتمِعاً. ومنه قولُه تعالى: ﴿إذا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ﴾ [التكوير 1]، كأنَّها جُمِعَت جَمْعاً، والكُور: الرَّحْل؛ لأنَّه يدور بغارِب البَعير؛ والجمع أكوار. فأمّا قولهم: "الحَوْر بَعْدَ الكَور"، فالصحيح عندهم: "الحَوْر بعد الكَوْن"، ومعناه حار، أي رجع ونَقَص بعدما كان. ومن قال بالراء فليس يبعُد، أي كان أمرُه متجمِّعاً، ثم حار ونَقَص. وقوله تعالى: ﴿يُكَوِّرُ اللَّيْلَ علَى النَّهَارِ﴾ [الزمر 5]، أي يُدير هذا على ذاك، ويُدير ذاك على هذا. كما جاء في التفسير: زِيد في هذا من ذلك، وفي ذاك [من هذا]. والكَوْر: قِطعةٌ من الإبل كأنَّها خمسون ومائة. وليس قياسُه بعيداً، لأنها إذا اجتمعت استدارت في مَبْرَكها. وكُوَّارة النَّحْل معروفة.
ومما يشِذُّ عن هذا الباب قولهم: اكتارَ الفَرسُ، إذا رفَعَ ذَنبَه في حُضْرِه.
(كوز)  الكاف والواو والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تجمُّع. قال أبو بكر([1]): تكوَّزَ القومُ: تجمّعوا. قال: ومنه اشتقاق بني كُوزٍ من ضَبَّة. والكُوز للماء من هذا، لأنَّه يجمع الماء. واكتاز الماء: اغتَرَفَه.
(كوس)  الكاف والواو والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على صَرْعٍ أو ما يقاربه. يقال: كاسَه يَكُوسُه، إذا صرعه. ومنه كاسَتِ الناقةُ تكوسُ، إذا عُقِرت فقامت على ثلاث. وإنَّما قيل لها ذلك لأنَّها قد قاربت أن تُصرَع. قال:
ولو عند غَسَّانَ السَّلِيطيِّ عَرَّسَتْ *** رَغَا قَرَنٌ منها وكاس عَقِيرُ([2])وربَّما قالوا للفَرَس القَصير الدَّوارجِ: كُوسِيٌّ. وعُشْبٌ مُتَكاوِسٌ، إذا كثُر وكثُف، وهو من قياس الباب لأنَّه يتصرَّعُ بعضُه على بعض. فأمَّا الكأس، فيقال هو الإناء بما فيه من خمر، وهو من غير الباب.
(كوع)  الكاف والواو والعين كلمةٌ واحدة، وهي الكُوع، وهو طرَف الزَّنْد مما يلي الإبهام. والكَوَعُ: خُروجُه ونُتوُّه وعِظَمُه. رجلٌ أكوعُ([3]). ويقال الكَوَع: إقبال الرُّسغين على المنكِبين. وكوَّعَه بالسَّيف: ضَربَه. ولعلّه بمعنى أن يُصِيبَ كُوعَه.
(كوف)  الكاف والواو والفاء أصيل يقولون: إنَّه يدلُّ على استدارةٍ في شيء. قالوا: تكوَّفَ الرّملُ: استدارَ. قالوا: ولذلك سمّيت الكُوفةُ. ويقولون: وقعنا في كُوفَان وكَـُـوَّفان([4])، أي عناءٍ ومشقّة، كأنَّهم اشتقُّوا ذلك من الرَّمل المتكَوِّف، لأن المشيَ فيه يُعَنِّي.
(كون([5]))  الكاف والواو والنون أصلٌ يدلُّ على الإخبار عن حدوث شيء، إمَّا في زمانٍ ماضٍ أو زمان راهن. يقولون: كان الشيءُ يكونُ كَوناً، إذا وقَعَ وحضر. قال الله تعالى: ﴿وَإنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ﴾ [البقرة 280]، أي  حَضَر وجاء. ويقولون: قد كان الشِّتاءُ، أي جاء وحضر. وأمَّا الماضي فقولنا: كان زيدٌ أميراً، يريد أنَّ ذلك كان في زمان سالف. وقال قوم: المكانُ اشتقاقه مِن كان يكون، فلمّا كثُر* تُوُهِّمت الميمُ أصليّةً فقيل تمكّن، كما قالوا من المِسكين تَمَسْكَنَ.
وفي الباب كلمةٌ لعلَّها أن تكون من الكلام الذي دَرَج بدُروج مَن عَلِمه.
يقولون: كُنْت على فلان أكون عليه، وذلك إذا كَفَلت به. واكتَنْت أيضاً اكتياناً. وهي غَرِيبة.
(كوم([6]))  الكاف والواو والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تجمُّع في شيء مع ارتفاع فيه. من ذلك الكَوْماء، وهي النَّاقة الطَّويلة السنام. والكَوْم: القِطعة من الإبل، والكَوْمة: الصُّبْرة من الطَّعام وغيرِه. وربّما قالوا: كامَ الفرسُ أنثاه يَكُومها، وذاك نَفْس التجمُّع.
(كول)  الكاف والواو واللام كلمةٌ إن صحَّت. يقولون: تكوَّلَ القومُ على فلانٍ، إذا تجمَّعوا عليه.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3: 17).
([2]) البيت للأعور النبهاني، يهجو جريراً ويمدح غسان السليطي. اللسان (كوس، قرن). وعجزه في إصلاح المنطق 63. وقبله:
أقول لها أمي سليطاً بأرضها	 *** فبئس مناخ النازلين جرير
([3]) وكذا في المجمل، لم يذكر: امرأة كوعاء، على ما هو مألوف عبارته.
([4]) يقال بضم الكاف وفتحها مع سكون الواو وتشديدها، أربع لغات، وأنشد ابن بري:
فما أضحى وما أمسيت إلا *** وإني منكم في كوفان
 ([5]) كذا وردت هذه المادة في غير ترتيبها في الأصل والمجمل أيضاً، فتركتها عليه، إبقاء على أرقام صفحات الأصل.
([6]) وكذا وردت هذه المادة متقدمة على التي تليها، وحقها أن تتأخر، وآثرت إبقاءها لما أنها وردت كذلك في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(كāf, wāw ve onları üçleyenler bâbı)

(**كوي**)  **الكاف** ve **الواو** ve **الياء** sahih bir asıldır; o da ateşle **كَوَيْتُ**’tur. Onu zikretmiştik.

(**كوب**)  **الكاف** ve **الواو** ve **الباء** tek bir kelimedir. O da **الكُوب**’tur: kulpu olmayan kadeh; çoğulu **أكواب**’dır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وأَكْوَابٌ مَوْضوعَةٌ**﴾ [الغاشية14]. Ve derler: **الكُوبةُ**: oyun için davul.

(**كود**)  **الكاف** ve **الواو** ve **الدال** bir kelimedir; sanki bir şeyin bir şeye bir miktar meşakkatle temasını gösterir. Derler: **كادَ** **يكُود** **كَوْداً** ve **مَكاداً**. Ve senden bir şeyi isteyen, senin de vermek istemediğin kimseye derler: “hayır, ne de **مَكادة**.” Ama yaklaşma hususunda onların sözü: **كاد**; onun manası “yaklaştı”dır. **كاد** yalın olarak vâki olup da o şey vâki olmazsa, “**كادَ يَفْعل**” dersin; işte bu yapılmamıştır. Eğer inkâr ile birlikte getirilirse vâki olmuştur; “**ما كاد يَفْعَلُه**” dediğinde, onu yapmıştır. Allah سبحانه dedi ki: ﴿**فَذَبَحُوهَا وَمَا كادُوا يَفْعَلُونَ**﴾ [البقرة 71].

(**كور**)  **الكاف** ve **الواو** ve **الراء** sahih bir asıldır; dönmeye ve toplanmaya delâlet eder. Bundan **الكوْر**: dönmedir. “**كار يَكُورُ**” denir; döndüğü zaman. Ve sarığın **كَوْرُ**’u: onun dönmesidir. Ve **الكُورَةُ**: bölgedir; çünkü içinde bulunan köyler üzerine döner. Ve “ona mızrak vurdu da onu **فكَوَّرَه**” denir; onu toplanmış olarak attığı zaman. Ondandır O’nun تعالى sözü: ﴿**إذا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ**﴾ [التكوير 1]; sanki toplanarak bir toplanma ile toplanmıştır. Ve **الكُور**: semerdir; çünkü devenin hörgücü üzerinde döner; çoğulu **أكوار**. Ama onların “**الحَوْر بَعْدَ الكَور**” sözüne gelince; onlara göre sahih olan: “**الحَوْر بعد الكَوْن**”dur; manası: döndü, yani olduktan sonra geri döndü ve eksildi. **الراء** ile söyleyen kimse de uzak değildir; yani işi toplanmış idi, sonra döndü ve eksildi. Ve O’nun تعالى sözü: ﴿**يُكَوِّرُ اللَّيْلَ علَى النَّهَارِ**﴾ [الزمر 5]; yani bunu onun üzerine döndürür, onu da bunun üzerine döndürür. Tefsirde geldiği gibi: bundan şuna artırıldı, şundan da buna. Ve **الكَوْر**: develerden bir parçadır; sanki elli ve yüz gibidir. Kıyası uzak değildir; çünkü toplandıklarında çöktükleri yerde yuvarlaklaşırlar. Ve arıların **كُوَّارة**’sı bilinir.

Ve bu bâbdan şâz olan şeylerdendir onların sözü: at **اكتارَ** etti; yürüyüşünde kuyruğunu kaldırdığı zaman.

(**كوز**)  **الكاف** ve **الواو** ve **الزاء** sahih bir asıldır; toplanmaya delâlet eder. Ebû Bekir dedi ki([1]): kavim **تكوَّزَ** etti: toplandılar. Dedi ki: ve ondan **ضَبَّة**’den **بني كُوزٍ**’ün اشتقاق’ı. Ve sudan **الكُوز** da bundandır; çünkü suyu toplar. Ve su **اكتاز** etti: onu avuçlayıp aldı.

(**كوس**)  **الكاف** ve **الواو** ve **السين** sahih bir asıldır; devirmeye yahut ona yakın olana delâlet eder. “Onu **كاسَه يَكُوسُه**” denir; onu devirdiği zaman. Ondandır: dişi deve **كاسَتِ** **تكوسُ**; boğazlandığında da üç üzerinde durduğu zaman. Ona bu ancak, devrilmeye yaklaşmış olduğu için denmiştir. Dedi ki:
ولو عند غَسَّانَ السَّلِيطيِّ عَرَّسَتْ *** رَغَا قَرَنٌ منها وكاس عَقِيرُ([2])
Ve bazen kısa, çok dönen at için derler: **كُوسِيٌّ**. Ve **عُشْبٌ مُتَكاوِسٌ**; çoğaldığı ve sıklaştığı zaman; o, bâbın kıyasındandır; çünkü onun bir kısmı bir kısmı üzerine devrilir. Ama **الكأس**; denir ki o, içinde şarap bulunan kap’tır; o, bâbdan değildir.

(**كوع**)  **الكاف** ve **الواو** ve **العين** tek bir kelimedir; o da **الكُوع**’dur; o, başparmak tarafına yakın olan **الزَّنْد** ucudur. Ve **الكَوَعُ**: onun çıkması, kabarması ve büyüklüğüdür. **رجلٌ أكوعُ**([3]). Ve denir: **الكَوَع**: iki bileğin iki omuza yönelmesi. Ve onu kılıçla **كوَّعَه**: onu vurdu. Belki de, **كُوع**’unu isabet ettirmek manasındadır.

(**كوف**)  **الكاف** ve **الواو** ve **الفاء** asıldır; derler ki: o, bir şeyde yuvarlaklığa delâlet eder. Dediler: kum **تكوَّفَ** etti: yuvarlaklaştı. Dediler: bunun için **الكُوفة** isimlendirildi. Ve derler: **كُوفَان** ve **كَـُـوَّفان**([4]) içine düştük; yani yorgunluk ve meşakkat; sanki bunu, yuvarlaklaşmış kumdan اشتقاق ettiler; çünkü onda yürümek yorar.

(**كون**([5]))  **الكاف** ve **الواو** ve **النون** bir asıldır; bir şeyin meydana gelişinden haber vermeye delâlet eder; ya geçmiş bir zamanda ya da hâlihazır bir zamanda. Derler: şey **كان** **يكونُ** **كَوناً**; vâki olduğu ve hazır bulunduğu zaman. Allah تعالى dedi ki: ﴿**وَإنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ**﴾ [البقرة 280]; yani hazır bulundu ve geldi. Ve derler: “kış **قد كان**”; yani geldi ve hazır bulundu. Ama geçmiş için, bizim sözümüz: “Zeyd emir idi”; bunun, önceki bir zamanda olduğunu ister. Bir kavim dedi: **المكان**’ın اشتقاق’ı **كان يكون**’dandır; o çoğalınca **الميم** aslî sanıldı da “**تمكّن**” denildi; tıpkı **المِسكين**’den “**تَمَسْكَنَ**” dedikleri gibi.

Bâbda bir kelime vardır; belki de onu bilenin geçip gitmesiyle geçip giden sözden olmasıdır.
Derler: “falana karşı **كُنْت**; ona karşı **أكون**”; bu, onunla kefil olduğun zamandır. Ve ayrıca **اكتَنْت** de, **اكتياناً**. O gariptir.

(**كوم**([6]))  **الكاف** ve **الواو** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyde, içinde bir yükselme ile birlikte toplanmaya delâlet eder. Bundan **الكَوْماء**; o, hörgücü uzun dişi devedir. Ve **الكَوْم**: develerden parça; ve **الكَوْمة**: yiyecek ve başkasından yığın. Ve bazen derler: at dişisini **كامَ** eder; onu **يَكُومها**; ve o, toplanmanın aynısıdır.

(**كول**)  **الكاف** ve **الواو** ve **اللام** bir kelimedir; eğer sahihse. Derler: kavim falana karşı **تكوَّلَ** etti; onun üzerine toplandıkları zaman.

--------------ـــ
([1]) el-Cemhere (3: 17).
([2]) Beyit el-A‘ver en-Nebhânî’nindir; Cerîr’i hicveder ve Gassân es-Sulaytî’yi över. el-Lisân (**كوس**، **قرن**). Ve onun ikinci mısraı İslâhu’l-Mantık 63’tedir. Ve ondan önce:
أقول لها أمي سليطاً بأرضها	 *** فبئس مناخ النازلين جرير
([3]) el-Mücmel’de de böyledir; “kadın: **كوعاء**”yı zikretmedi; ibaresinin alışılmışı üzere.
([4]) **الكاف**’ın dammesi ve fethası ile, **الواو**’nun sükûnu ve teşdîdiyle; dört lügat. Ve İbn Berrî inşâd etti:
فما أضحى وما أمسيت إلا *** وإني منكم في كوفان
([5]) Bu madde asl ve el-Mücmel’de de tertibinin dışında böyle vârid olmuştur; ben de onu olduğu üzere bıraktım; aslın sayfa numaralarını muhafaza için.
([6]) Bu madde de, kendisinden sonra gelene takdim edilmiş olarak böyle vârid olmuştur; hakkı, tehir edilmesidir; ve el-Mücmel’de de böyle vârid olduğu için onu bırakmayı tercih ettim.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك و س
كوسه الله في النار‏:‏ قلبه على رأسه‏.‏
وعشب متكاوس‏:‏ كثف حتى تساقط‏.‏
وكاس العقير كوساً لأنه يسقط على رأسه‏.‏
وقاس النّجار العود بالكوس وهي خشبته المثلثة‏.‏

##### Türkçe

ك و س
**كوسه الله في النار**: Allah onu ateşte başı üzerine çevirdi.
Ve **عشب متكاوس**: sıklaştı, nihayet döküldü.
Ve **كاس العقير كوساً**: çünkü başı üzerine düşer.
Ve marangoz, **العود**u **بالكوس** ile ölçtü; o, onun üçgen tahtasıdır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَوْسُ: المَشي على رجل واحدة، ومن ذوات الأَربع على ثلاث قَوائم، وقيل: الكَوْسُ أَن يَرْفع إِحدى قوائمه ويَنْزُوَ على ما بقي، وقد كاسَتْ تَكُوسُ كَوْساً؛ قال الأَعور النَّبْهانيُّ:
ولو عند غَسَّان السَّلِيطيِّ عَرَّسَتْ،
رَغا فَرِقٌ منها، وكاسَ عَقِيرُ
وقال حاتم الطائي:
وإِبْلِيَ رَهْنٌ أَن يَكُوسَ كَريمُها
عَقِيراً، أَمامَ البيت، حِينَ أُثِيرُها
أَي تعقر إِحدى قوائم البعير فيَكُوس على ثلاث؛ وقالت عمرة أُخت العباس بن مِرْداس وأُمُّها الخَنْساء تَرْثي أَخاها وتذكر أَنه كان يُعَرْقِبُ الإِبل:
فَظَلَّتْ تَكُوسُ على أَكْرُعٍ
ثَلاثٍ، وغادَرَتْ أُخْرى خَضِيبا
تعني القائمة التي عَرْقَبَها فهي مُخَضَّبَة بالدم. وكاس البعير إِذا مشى على ثلاث قوائم وهو مُعَرْقَبٌ. والتَّكاوُس: التَّراكُمُ والتزاحم. وتَكاوَسَ النخل والشجر والعُشْب: كَثُرَ والتفَّ؛ قال عُطارِد ابنُ قُرَّان:
ودُونيَ من نَجْران رُكْنٌ عَمَرَّدٌ،
ومُعْتَلِجٌ من نَخْلِهِ مُتَكاوِسُ
وتَكاوَسَ النَّبْتُ: التفَّ وسقط بعضه على بعض، فهو مُتَكاوِس. وفي حديث قتادة ذكر أَصحاب الأَيْكة فقال: كانوا أَصحاب شجر مُتَكاوِس أَي مُلْتَف متراكب، ويروى مُتَكادِس، وهو بمعناه. وفي النوادر: اكْتاسَني فلان عن حاجتي وارْتَكَسَني أَي حبسني.
والكُوسُ، بالضم: الطَّبْل، ويقال: هو معرَّب. ومَكْوَسٌ على مَفْعَل: اسم حمار
(* قوله «ومكوس على مفعل اسم حمار» مثله في الصحاح، وعبارة القاموس وشرحه: ومكوّس كمعظم: حمار، ووهم الجوهري فضبطه بقلمه على مفعل، وإِذا كان لغة كما نقله بعضهم فلا يكون وهماً.). ولُمْعَةٌ كَوْساء: متراكمة ملتفَّة.
والمُتَكاوِسُ في القوافي: نوع منها وهو ما توالى فيه أَربع متحركات بين ساكنين، شبّه بذلك لكثرة الحركات فيه كأَنها التفَّت.
وكاسَ الرجُلُ كَوْساً وكَوَّسَهُ: أَخذَ برأْسه فَنَصاه إِلى الأَرض، وقيل: كَبَّه على رأْسه. وكاسَ هُوَ يَكُوسُ: انقلب. وفي حديث عبد اللَّه بن عمر: أَنه كان عند الحجاج فقال: ما نَدِمْتُ على شيء نَدَمي أَن لا أَكون قَتَلْتُ ابن عمر، فقال عبد اللَّه: أَما واللَّه لو فعلتَ ذلك لَكَوَّسَك اللَّه في النار أَعلاك أَسفلك؛ قال أَبو عبيد: قوله لَكَوَّسَك اللَّه يعني لَكَبَّك اللَّه فيها وجعل أَعلاك أَسْفَلك، وهو كقولهم: كلَّمته فاهُ إِلى فيَّ، في وقوعه موقع الحال. ويقال. كَوَّسْتُهُ على رأْسه تَكْويساً، وقد كاسَ يَكوسُ إِذا فعل ذلك.
والكُوس: خَشَبة مُثلَّثة تكون مع النَّجَّار يَقِيس بها تَرْبيعً الخشَب، وهي كلمة فارسية، والكَوْسُ أَيضاً كأَنها أَعجمية والعرب تكلَّمت بها، وذلك إِذا أَصاب الناس خَبٌّ في البحر فخافوا الغَرَق، قيل: خافوا الكَوْسَ. ابن سيده: والكَوْسُ هَيْجُ البحر وخَبُّه ومُقارَبة الغرق فيه، وقيل: هو الغرَق، وهو دَخِيل.
والكُوسِيُّ من الخيل: القصير الدَّوارِج فلا تراه إِلا مُنَكَّساً إِذا جَرَى، والأُنثى كُوسِيَّة، وقال غيره: هو القصير اليدَيْنِ. وكاسَتِ الحيَّة إِذا تَحَوَّتْ في مَكاسِها، وفي نسخة في مَساكِها. وكَوْساءُ: موضع؛ قال أَبو ذؤيب:
إِذا ذَكَرتْ قَتْلي بِكَوْساء، أَشْعَلَتْ
كوَاهِيَةِ الأَخْراتِ رَثّ صُنُوعُها

##### Türkçe

**الكَوْسُ**: tek ayak üzerinde yürüme; dört ayaklılardan da üç
ayak üzerinde. Ve denildi ki: **الكَوْسُ** bir ayağını kaldırıp kalanının üzerinde sıçramasıdır. Ve **كاسَتْ تَكُوسُ كَوْساً**; **الأَعور النَّبْهانيُّ** dedi ki:
ولو عند غَسَّان السَّلِيطيِّ عَرَّسَتْ،
رَغا فَرِقٌ منها، وكاسَ عَقِيرُ
Ve **حاتم الطائي** dedi:
وإِبْلِيَ رَهْنٌ أَن يَكُوسَ كَريمُها
عَقِيراً، أَمامَ البيت، حِينَ أُثِيرُها
Yani: devenin ayaklarından birini keser de üç üzerinde **يَكُوس**; ve **عمرة** ( **العباس بن مِرْداس**’ın kız kardeşi) ve annesi **الخَنْساء** kardeşine mersiye söylerken ve onun develeri **يُعَرْقِبُ** ettiğini anarken dedi ki:
فَظَلَّتْ تَكُوسُ على أَكْرُعٍ
ثَلاثٍ، وغادَرَتْ أُخْرى خَضِيبا
Kasteder: **عَرْقَبَها** ettiği ayak; o hâlde o kanla **مُخَضَّبَة**’dir. Ve deve **كاس** eder: **مُعَرْقَبٌ** iken üç ayak üzerinde yürüdüğü zaman. Ve **التَّكاوُس**: üst üste yığılma ve sıkışıp itişme. Ve hurma ağaçları, ağaçlar ve ot **تَكاوَسَ** etti: çoğaldı ve birbirine dolandı; **عُطارِد ابنُ قُرَّان** dedi:
ودُونيَ من نَجْران رُكْنٌ عَمَرَّدٌ،
ومُعْتَلِجٌ من نَخْلِهِ مُتَكاوِسُ
Ve bitki **تَكاوَسَ** etti: birbirine dolandı ve bir kısmı bir kısmının üzerine düştü; o hâlde o **مُتَكاوِس**’tir. Ve **قتادة** hadîsinde **أَصحاب الأَيْكة**’yi zikretti; dedi ki: onlar **شجر مُتَكاوِس** sahipleri idi; yani birbirine dolanmış, üst üste binmiş; ve **مُتَكادِس** diye rivayet edilir; o da onun mânâsındadır. Ve **النوادر**’de: falan kimse beni ihtiyacımdan dolayı **اكْتاسَني** ve beni **ارْتَكَسَني**; yani beni alıkoydu.

Ve **الكُوسُ** (ötre ile): davul; ve denilir ki: o, Arapçalaştırılmıştır. Ve **مَكْوَسٌ** **مَفْعَل** vezni üzere: bir eşeğin adıdır
(* sözü “**ومكوس على مفعل اسم حمار**” **الصحاح**’ta da böyledir; **القاموس** ve şerhinin ibaresi: **ومكوّس كمعظم: حمار**; ve **الجوهري** yanıldı da onu kalemiyle **مفعل** üzere ضبط etti; ve eğer bazılarınca nakledildiği üzere bir lehçe ise, o zaman yanılma olmaz.). Ve **لُمْعَةٌ كَوْساء**: üst üste yığılmış, birbirine dolanmış.

Ve kafiyelerde **المُتَكاوِسُ**: onlardan bir türdür; iki sâkin arasında dört harekelinin peş peşe geldiği şeydir; hareketlerin çokluğundan dolayı onda sanki birbirine dolanmışlar gibi buna benzetilmiştir.

Ve adam **كاسَ** **كَوْساً** ve onu **كَوَّسَهُ**: başından tuttu da onu yere doğru **فَنَصاه** etti; ve denildi ki: onu başı üzerine devirdi. Ve **كاسَ هُوَ يَكُوسُ**: ters döndü. Ve **عبد اللَّه بن عمر** hadîsinde: onun **الحجاج**’ın yanında olduğu (rivayet edilir); dedi ki: “Hiçbir şeye pişman olmadığım kadar, İbn Ömer’i öldürmemiş olmama pişman olmadım.” Bunun üzerine **عبد اللَّه** dedi ki: “Evet, Allah’a yemin olsun, eğer bunu yapsaydın, Allah seni ateşte **لَكَوَّسَك** ederdi: üstünü altın yapardı.” **أَبو عبيد** dedi ki: onun sözü **لَكَوَّسَك اللَّه** demek: Allah seni onun içinde **لَكَبَّك** ederdi ve üstünü altın yapardı; ve bu, onların “Onunla konuştum, ağzı ağzıma doğru” sözleri gibidir; hâlin yerine vâki olur. Ve denilir: onu başı üzerine **كَوَّسْتُهُ** **تَكْويساً**; ve **كاسَ يَكوسُ**: bunu yaptığı zaman.

Ve **الكُوس**: marangozun yanında bulunan, onunla tahtanın dörtgenliğini ölçtüğü üçgen bir tahta parçasıdır; ve o Farsça bir kelimedir. Ve **الكَوْسُ** da sanki yabancı bir kelime gibidir; Araplar onunla konuşmuştur. Bu da, insanlar denizde bir **خَبٌّ**’e uğrayıp boğulmaktan korktukları zaman olur; “**الكَوْسَ**’tan korktular” denir. **ابن سيده**: **الكَوْسُ** denizin kabarması ve çalkantısı ve onda boğulmaya yaklaşmadır; ve denildi ki: o boğulmadır; ve o, dâhildir (yabancı kökenlidir).

Ve atlardan **الكُوسِيُّ**: kısa, hızlı giden; koştuğu zaman onu ancak başı aşağı ( **مُنَكَّساً** ) görürsün; dişisi **كُوسِيَّة**’dir. Ve başkası dedi ki: o, iki eli kısa olandır. Ve yılan **كاسَتِ**: **مَكاسِها**’sında **تَحَوَّتْ** ettiği zaman; bir nüshada **مَساكِها**’da. Ve **كَوْساءُ**: bir yer; **أَبو ذؤيب** dedi:
إِذا ذَكَرتْ قَتْلي بِكَوْساء، أَشْعَلَتْ
كوَاهِيَةِ الأَخْراتِ رَثّ صُنُوعُها

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك و س * * كَوَّسَهُ * على رأسه * تَكْوِيساً * أي قلبه وفي الحديث ﴿والله لو فعلت ذلك لكَوَّسَكَ الله في النار رأسك أسفلك﴾ و * الكُوسُ * بالضم الطبل وقيل هو معرب

##### Türkçe

* ك و س * **كَوَّسَهُ** başının üzerine **تَكْوِيساً**; yani onu ters çevirdi. Hadiste: ﴿والله لو فعلت ذلك لكَوَّسَكَ الله في النار رأسك أسفلك﴾ ve **الكُوسُ** (ضم ile): davul; ve denildi ki o, muarrabdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

كاس البعير يكوس كوسا، إذا مشى على ثلاث قوائم، وهو معرقب، هذا في ذوات الأربع، وأما في غيرها فالكوس: هو المشي على رجل واحدة، وقيل: هو أن يرفع البعير إحدى قوائمه وينزو على ما بقي، قالت عمرة أخت العباس ابن مرداس، وأمها الخنساء، ترثي أخاها وتذكر أنه كان يعرقب الإبل:
  فظلت تكوس علـى أكـرع                      ثلاث وغادرت أخرى خضيبا تعني القائمة التي عرقبها فهي مخضبة بالدم. وكاست الحية تكوس كوسا: تحوت في مكاسها، وفي بعض نسخ التهذيب: في مساكها، وفي أخرى: في مكانها. وكاس فلانا يكوسه، إذا صرعه، وقيل: كبه على رأسه، كأكاسه إكاسة، قال الصاغاني: وهذا أفصح من كاسه قال أبو حزام العكلي:
  ومعي صيغة وجشـاء فـيهـا                      شرعة حشرها حري أن يكيسا

  صيغة، أي سهام. والجشاء: القوس. والحشر: المحشور أي المبري. وكاس فلانة: طعنها في الجماع، نقله الصاغاني، عن ابن عباد. والكوس في البيع: إتضاع الثمن، نقله الصاغاني، وهو الوكس فيه، ومنه قولهم: لاتكسني يا فلان في الثمن، وقيل: الكوس في البيع مثل الوكس، وهو على وزن: لا تقسني. والكوس في السير: مثل التهويد. والكوس: نيحة الأزيب من الرياح، وفي العباب: سفر الهند إذا أيمنوا فريحهم الأزيب، وإذا رجعوا وإحتجزوا فالكوس، قال: وقول الليث إن الكوس كلمة تقال عند خوف الغرق، رجم بالغيب، وحدس من الكلام، وقول ابن دريد مثل قول الليث، ونصه: والكوس: كأنها أعجمية، والعرب تكلمت بها، وذلك أنه إذا أصاب الناس خب في البحر، فخافوا الغرق فيه، قيل: خافوا الكوس. وقال ابن سيده: الكوس: هيج البحر وخبه ومقاربة الغرق، وقيل: هو الغرق، وهو دخيل. و الكوس بالضم غير مشبع: الطبل، ويقال: هو معرب. قلت: وبه سمي الفرسخ كوسا، لأنه غاية ما يسمع فيه دق الكوس. و قال الليث: الكوس: خشبة مثلثة تكون مع النجار يقيس بها تربيع الخشب، وهي فارسية. والكوسي من الخيل: القصير الدوارج، فلا تراه إلا منكسا إذا جرى, الأنثى كوسية، وقيل: هو القصير اليدين. وكوسين: ة. ومكوس، كمعظم: اسم حمار، ووهم الجوهري فضبطه بقلمه على مفعل, وإذا كان لغة، كما نقله بعضهم، فلا يكون وهم، فتأمل. وكاسان: د، كبير بما وراء النهر، وهو قاسان الذي تقدم ذكره، وسبق هناك أن الكاف لغة العامة، ومنه الكاساني صاحب البدائع، من أئمة الحنفية. و عن ابن عباد: لمعة كوساء: متراكمة ملتفة كثيرة النبت، ولماع كوس جمع كوساء، وذلك إذا تدانت أصولها وإلتفت فروعها، وقال أبو بكر: لمعة كرساء، بالراء، بهذا المعنى، وقد تقدم. وكذلك رمال كوس، إذا كانت متراكمة، بعضها فوق بعض. وكوساء: ع، قال أبو ذؤيب:
  إذا ذكرت قتلى بكوساء أشعلت                      كواهية الأخرات رث صنوعها يريد بواهية الأخرات: المزادة، جمع خرت، وهو الثقب. وأكاس البعير إكاسة: حمله على أن يكوس بعرقبته. وكوسه الله تكويسا: كبه على رأسه، وقيل: قلبه وجعل أعلاه أسفله. وتكاوس لحم الغلام: تراكب وتراكم وتزاحم. وتكاوس النخل والشجر والعشب: كثر وكثف، هكذا في النسخ، ومثله في العباب، وفي بعض النسخ: إلتف. قال عطارد بن قران:
  ودوني من نجران ركن عمرد                      ومعتلج من نخله متكـاوس

  وتكاوس النبت: إلتف وسقط بعضه على بعض. وفي حديث أصحاب الأيكة: وكانوا أصحاب شجر متكاوس أي ملتف متراكب. ويروى: متكادس بالدال، وهو بمعناه. والمتكاوس في العروض: أن تتوالى أربع حركات بتركب السببين، كضربني وسمكة، على مثال: فعلتن، وتسمى الفاضلة، بالضاد المعجمة، وبعضهم يسميها: الفاصلة الكبرى - كما سموا ما توالى في صدره ثلاث حركات الفاصلة الصغرى - مشبه بالشجر المتكاوس، لكثرة الحركات فيه، كأنها إلتفت. وفي النوادر: إكتاسه عن حاجته وإرتكسه، أي حبسه. وتكوس الرجل: تنكس. ومما يستدرك عليه: كاس الرجل يكوس إذا إنقلب، ومنه: كاس العقير كوسا، إذا سقط على رأسه. والكووس، كصبور: الأسد. وعلي بن محمد بن الحسن بن كاس النخعي الكاسي، من شيوخ الطبراني.

##### Türkçe

**كاس** deve **يكوس** **كوسا**, eğer üç ayak üzerinde yürürse ve o, topallatılmış (tendonları kesilmiş) iken; bu, dört ayaklılarda böyledir. Ama onun dışındakilerde **الكوس**: bir tek ayak üzerinde yürümektir. Ve denildi ki: deve ayaklarından birini kaldırır ve kalan(lar)ın üzerinde sıçrayıp durur. **عمرة** (İbn Mirdâs’ın oğlu **العباس**’ın kız kardeşi; annesi **الخنساء**) kardeşine mersiye söylerken ve onun develeri topallattığını anarken dedi:
  Böylece üç ayak üzerinde **تكوس** eder halde kaldı                      ve ötekini kanlı bıraktı
Yani topallattığı ayağı; o, kan ile boyanmıştır. Ve yılan **كاست** **تكوس** **كوسا**: **مكاسها**’sında kıvrıldı. **التهذيب**’in bazı nüshalarında: **مساكها**’sında; bir başkasında: **مكانها**’sında. Ve (bir kimse) falancayı **كاس** **يكوسه**, eğer onu yere sererse; ve denildi ki: onu başı üzerine devirdi; **أكاسه** **إكاسة** gibi. **الصاغاني** dedi: Bu, **كاسه**’den daha fasîhtir. **أبو حزام العكلي** dedi:
  Ve benimle bir **صيغة** ve bir **وجشاء** vardır, içinde                      bir **شرعة**; onu **حشر** edenin **يكيسا** etmesi yaraşır

**صيغة**, yani oklar. Ve **الجشاء**: yay. Ve **الحشر**: **المحشور** yani yontulmuş (tıraşlanmış). Ve (bir kimse) falancayı (kadını) **كاس**: cinsel birleşmede onu dürttü; **الصاغاني** bunu, İbn Abbâd’dan nakletti. Ve satışta **الكوس**: fiyatın alçalmasıdır; **الصاغاني** nakletti; ve onda **الوكس** odur. Ondan, onların sözü: “Fiyatta beni **تكسني** etme ey falan.” Ve denildi ki: satışta **الكوس**, **الوكس** gibidir; ve “**لا تقسني**” veznindedir. Ve yürüyüşte **الكوس**: **التهويد** gibidir. Ve **الكوس**: rüzgârlardan **الأزيب**’in uğultusudur. Ve **العباب**’da: Hind seferi; eğer sağa yönelirlerse rüzgârları **الأزيب**’dir; eğer dönerler ve (rüzgârdan) siperlenirlerse **الكوس**’tur. Dedi ki: **الليث**’in “**الكوس** boğulma korkusu anında söylenen bir kelimedir” sözü, gayba taş atmaktır ve sözden bir sezgidir. İbn Düreyd’in sözü, **الليث**’in sözü gibidir; metni: “Ve **الكوس**: sanki yabancı dildendir; Araplar onunla konuşmuştur. Bu, şundandır: insanlar denizde bir **خب**’e uğrarsa ve onda boğulmaktan korkarlarsa, ‘**الكوس**’tan korktular’ denir.” İbn Sîde dedi: **الكوس**: denizin kabarması ve **خبه**’si ve boğulmaya yaklaşmadır. Ve denildi ki: o, boğulmadır; ve o, dâhildir (yabancı alıntıdır). Ve **الكوس** (ötre ile), doyurulmamış: davuldur; ve denilir ki: o, Arapçalaştırılmıştır. Dedim: ve onunla fersah **كوسا** diye adlandırıldı; çünkü onda **الكوس**’un vuruluşunun işitildiği nihayet odur. Ve **الليث** dedi: **الكوس**: marangozun yanında bulunan üçgen bir tahta; onunla ahşabın kareliğini ölçer; ve o Farsçadır. Ve atlardan **الكوسي**: kısa, çevik koşan; onu, koştuğu zaman ancak başı aşağı görürsün. Dişisi **كوسية**. Ve denildi ki: o, iki eli kısa olandır. Ve **كوسين**: ة. Ve **مكوس**, **كمعظم**: bir eşeğin adıdır. Ve **الجوهري** yanıldı; onu kalemiyle **مفعل** üzere ضبط etti. Eğer bir dil (varyant) ise—bazılarının naklettiği gibi—o zaman yanılma olmaz; öyleyse düşün. Ve **كاسان**: د, Mâverâünnehir’in ötesinde büyük (bir yer); ve o, daha önce zikri geçen **قاسان**’dır. Ve orada, **الكاف**’ın avamın dili olduğu geçmişti. Ondan: **الكاساني** (Bedâi‘ sahibi), Hanefî imamlarındandır. Ve İbn Abbâd’dan: **لمعة كوساء**: üst üste yığılmış, birbirine dolanmış, bitkisi çok. Ve **لماع كوس**: **كوساء**’ın çoğulu; bu, kökleri birbirine yaklaştığında ve dalları birbirine dolandığında olur. Ve Ebû Bekr dedi: **لمعة كرساء**, **الراء** ile, bu mânâda; ve geçmişti. Ve aynı şekilde **رمال كوس**, eğer yığılmış, bazısı bazısının üstünde ise. Ve **كوساء**: ع. Ebû Züeyb dedi:
  **كوساء**’da öldürülmüşleri andığında tutuşturdu                      son delikleri gevşek, yapısı yıpranmış bir **كواهية** gibi
**بواهية الأخرات** ile: su tulumu kastediyor; **خرت**’in çoğulu; o da deliktir. Ve deveye **أكاس** **إكاسة**: topallatması sebebiyle **يكوس** etmesine onu zorladı. Ve Allah onu **كوسه** **تكويسا**: onu başı üzerine devirdi. Ve denildi ki: onu çevirdi ve üstünü alt yaptı. Ve oğlanın eti **تكاوس** etti: üst üste bindi, yığıldı, sıkıştı. Ve hurma ağaçları, ağaçlar ve ot **تكاوس** etti: çoğaldı ve sıklaştı; nüshalarda böyle; **العباب**’da da böyledir. Bazı nüshalarda: **إلتف**. عطارد بن قران dedi:
  Ve önümde Necran’dan (gelen) bir **ركن عمرد** vardır                      ve hurması **متكـاوس** olan bir **معتلج**

Ve bitki **تكاوس** etti: birbirine dolandı ve bir kısmı bir kısmının üstüne düştü. Ve **أصحاب الأيكة** hadîsinde: “Ve onlar, **شجر متكاوس** sahipleriydi” yani birbirine dolanmış, üst üste binmiş. Rivayet olunur: **متكادس** **الدال** ile; ve o, onun mânâsındadır. Ve arûzda **المتكاوس**: iki sebebin terkibiyle dört harekenin peş peşe gelmesidir; **ضربني** ve **سمكة** gibi; **فعلتن** misali üzere. Ve ona **الفاضلة** denir, **الضاد** mu‘ceme ile. Bazıları ona: **الفاصلة الكبرى** der—sadrında peş peşe üç harekeye **الفاصلة الصغرى** adını verdikleri gibi—harekelerin çokluğu sebebiyle, birbirine dolanmış ağaca benzetilmiş; sanki onlar birbirine dolanmıştır. Ve **النوادر**’de: onu ihtiyacından **إكتاسه** etti ve **إرتكسه**; yani onu hapsetti. Ve adam **تكوس** etti: baş aşağı oldu. Ve ona müstedrek olarak: adam **كاس** **يكوس** eder, eğer devrilirse. Ondan: **كاس العقير** **كوسا**, eğer başı üzerine düşerse. Ve **الكووس**, **كصبور**: aslan. Ve **علي بن محمد بن الحسن بن كاس النخعي الكاسي**, **الطبراني**’nin şeyhlerindendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَاسَ
1 كَاسَ ذ , (S, Msb, K,) aor. يَكُوسُ, inf. n. كَوْسٌ, (Msb, TA,) He (a camel) walked upon three legs, (S, Msb, K,) being hamstrung: (S, K:) or raised one of his legs, and jumped upon the rest. (TA.) Thus you say of a quadruped: but when said of another, it means, He went upon one leg. (TA.) -A2- كَاسَ, (S, A, TA,) aor. يَكُوسُ, (S, TA,) inf. n. كَوْسٌ, (A, TA,) He (a man) became turned upside down, (S, TA,) head downwards; (S;) as also ↓ تكوّس. (K.) ― -b2- He (a poor man) fell upon his head. (A, * TA.) -A3- كَاسَ فُلَانًا, (K,) aor. يَكُوسُهُ, inf. n. كَوْسٌ, (TA,) He prostrated such a one; (K;) as also ↓ اكاسهُ, (K,) inf. n. اِكَاسَةٌ; (TA;) which latter verb is the more chaste: (Sgh:) or he threw him down upon his head; as also ↓ كوّسهُ: (TA:) or this last, which is said of God, (S, A, K,) inf. n. تَكْوِيسٌ, (S, K,) signifies He turned him upside down, (K,) or head downwards, (S,) or upon his head, (A,) فِى النَّارِ in the fire [of Hell]: (S, A:) and you say also, عَلَى رَأْسِهِ ↓ كَوَّسْتُهُ, meaning, I turned him over upon his head. (S.)

2 كَوَّسَ see 1, in three places.

اكاس البَعِيرَ
4 اكاس البَعِيرَ ذ , (K,) inf. n. اِكَاسَةٌ, (TA,) He made the camel to walk upon three legs, by hamstringing him. (K.) ― -b2- See also 1.

5 تَكَوَّسَ see 1.

كَاسٌ
كَاسٌ ذ : see كَأْسٌ.

كُوسٌ
كُوسٌ ذ A drum: said to be an arabicized word [from the Persian كُوسٌ, pronounced “ kَs, ” but in Arabic “ koos, ” and applied in the present day to a kettle-drum; accord. to Golius, a kettle-drum that used to be beaten in the camps and palaces of kings]. (S, K.) [The modern pl. is كُوسَات.] -A2- Hence, A فَرْسَخ [or parasang, or league, in which sense also it is of Persian origin]: because this is the utmost distance at which may be heard the beating of the كوس. (TA.) -A3- Also, A triangular piece of wood with which a carpenter measures the squareness of wood. (Lth, A, * K.) It is [in this sense likewise] a Persian word. (TA.)

##### Türkçe

**كَاسَ**
1 **كَاسَ** ذ , (S, Msb, K,) muzâri‘ı **يَكُوسُ**, mastar ismi **كَوْسٌ**, (Msb, TA,) O (bir deve) üç ayak üzerinde yürüdü, (S, Msb, K,) arka kirişi kesilmiş olarak: (S, K:) yahut ayaklarından birini kaldırdı ve kalanlarının üzerinde sıçradı. (TA.) Böylece dört ayaklı hakkında söylersin: fakat başkası hakkında söylendiğinde, “O bir ayak üzerinde gitti” demektir. (TA.) -A2- **كَاسَ**, (S, A, TA,) muzâri‘ı **يَكُوسُ**, (S, TA,) mastar ismi **كَوْسٌ**, (A, TA,) O (bir adam) baş aşağı döndü, (S, TA,) başı aşağıya doğru; (S;) bunun gibi ↓ **تكوّس** da. (K.) ― -b2- O (bir yoksul) başı üzerine düştü. (A, * TA.) -A3- **كَاسَ فُلَانًا**, (K,) muzâri‘ı **يَكُوسُهُ**, mastar ismi **كَوْسٌ**, (TA,) O, falancayı yüzüstü yere kapattı; (K;) bunun gibi ↓ **اكاسهُ** da, (K,) mastar ismi **اِكَاسَةٌ**; (TA;) ki bu son fiil daha fasîhtir: (Sgh:) yahut onu başı üzerine yere attı; bunun gibi ↓ **كوّسهُ** da: (TA:) yahut bu sonuncusu, ki Allah hakkında söylenir, (S, A, K,) mastar ismi **تَكْوِيسٌ**, (S, K,) “O onu ters çevirdi”, (K,) yahut başı aşağıya doğru, (S,) yahut başı üzerine, (A,) **فِى النَّارِ** cehennem ateşinde: (S, A:) ve ayrıca sen, **عَلَى رَأْسِهِ** ↓ **كَوَّسْتُهُ** dersin; mânâsı: “Onu başı üzerine devirdim.” (S.)

2 **كَوَّسَ**: 1’e bak, üç yerde.

**اكاس البَعِيرَ**
4 **اكاس البَعِيرَ** ذ , (K,) mastar ismi **اِكَاسَةٌ**, (TA,) O, devenin arka kirişini keserek onu üç ayak üzerinde yürüttü. (K.) ― -b2- Ayrıca 1’e bak.

5 **تَكَوَّسَ**: 1’e bak.

**كَاسٌ**
**كَاسٌ** ذ : **كَأْسٌ**’e bak.

**كُوسٌ**
**كُوسٌ** ذ Bir davul: Arapçalaştırılmış bir kelime olduğu söylenir [Farsça **كُوسٌ**’dan; “kَs” diye telaffuz olunur; fakat Arapçada “koos”; ve günümüzde bir kazan-davula uygulanır; Golius’a göre, kralların ordugâhlarında ve saraylarında çalınagelen bir kazan-davul]. (S, K.) [Modern çoğulu **كُوسَات**’tır.] -A2- Bundan dolayı, bir **فَرْسَخ** [yahut fersah, yahut mil]: zira bu, **كوس**’un vuruluşunun işitilebileceği en uzak mesafedir. (TA.) -A3- Ayrıca, bir marangozun tahtanın gönye oluşunu ölçtüğü üçgen bir tahta parçası. (Lth, A, * K.) O, [bu mânâda da] Farsça bir kelimedir. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَاسَ
كَاسَ ( w )  U ( n. ac. كَوْس 1 ),
a.  Limped, hobbled.

b.  [ 'Ala ], Was pitched on ( his head ); stood on ( his head ); turned a summer-sault.

c.  Knocked over.

d.  [ Fī ], Lessened the price in ( a sale ).

e.  Coiled itself up ( snake ).

f.  [ Fī ], Was slow ( in walking ).

g.  see II (a) .

كَوَّسَ
كَوَّسَ II
a.  [ acc. &  'Ala ], Threw, pitched on ( his head ).

b.  see I (c) .

أَكْوَسَ
أَكْوَسَ IV ,
a.  see I (c) .

b.  Hamstrung ( camel ).

تَكَوَّسَ
تَكَوَّسَ V ,
a.  Was thrown down.

تَكَاْوَسَ
تَكَاْوَسَ VI ,
a.  Was bushy ( plant ).

اِكْتَوَسَ
اِكْتَوَسَ VIII
a.  [ acc. &  'An ], Prevented from.

كَوْس
كَوْس [ 1 ],
a.  Contrary wind.

كَاس
كَاس [ 1A ],
a.  see under كَأَسَ

كُوْس
كُوْس [ 3 ] , ( pl. كُوْسَات ),  P. ,
a.  Drum, kettle-drum.

b.  Triangle ( carpenter's tool ).

كُوْسى
كُوْسى [ 3ya ],
a.  Gourd; pumpkin.

b.  [ coll. ], One having little beard.

اكْوَس
اكْوَس [ 14 ]
a.  [ coll. ],  see كَيَسَ أَكْوَسُ 14 .

كَوْسَآء
كَوْسَآء [ 42 ] , ( pl. كُوْس 3 ),
a.  Bushy ( plant ).

b.  Heaped up ( sand ).

مِكْوَاس
مِكْوَاس [ 45 ],
a.  Miller's adze or stone-cutter.

كُوَيِّس
كُوَيِّس
a.  see under كَيَسَ

##### Türkçe

**كَاسَ**
**كَاسَ** ( w )  U ( n. ac. **كَوْس** 1 ),
a. Topalladı, aksadı.

b. [ 'Ala ], (başının) üzerine atıldı; (başının) üzerinde durdu; bir yaz taklası attı.

c. Devrildi.

d. [ Fī ], (bir satışta) fiyatı düşürdü.

e. (yılan) kendi üzerine kıvrıldı.

f. [ Fī ], (yürüyüşte) yavaş oldu.

g. II (a)’ya bak.

**كَوَّسَ**
**كَوَّسَ** II
a. [ acc. &  'Ala ], (onu başının) üzerine attı, fırlattı.

b. I (c)’ye bak.

**أَكْوَسَ**
**أَكْوَسَ** IV ,
a. I (c)’ye bak.

b. (deveyi) arka bacak kirişlerinden sakatladı.

**تَكَوَّسَ**
**تَكَوَّسَ** V ,
a. Aşağı atıldı.

**تَكَاْوَسَ**
**تَكَاْوَسَ** VI ,
a. (bitki) gür oldu.

**اِكْتَوَسَ**
**اِكْتَوَسَ** VIII
a. [ acc. &  'An ], (bir şeyden) alıkonuldu.

**كَوْس**
**كَوْس** [ 1 ],
a. Karşı rüzgâr.

**كَاس**
**كَاس** [ 1A ],
a. **كَأَسَ** maddesi altında bak.

**كُوْس**
**كُوْس** [ 3 ] , ( pl. **كُوْسَات** ),  P. ,
a. Davul, kazan davulu.

b. Üçgen (marangoz aleti).

**كُوْسى**
**كُوْسى** [ 3ya ],
a. Kabak; bal kabağı.

b. [ coll. ], sakalı az olan kimse.

**اكْوَس**
**اكْوَس** [ 14 ]
a. [ coll. ], **كَيَسَ أَكْوَسُ** 14’e bak.

**كَوْسَآء**
**كَوْسَآء** [ 42 ] , ( pl. **كُوْس** 3 ),
a. Gür (bitki).

b. Yığılmış (kum).

**مِكْوَاس**
**مِكْوَاس** [ 45 ],
a. Değirmencinin keseri veya taş yontucu.

**كُوَيِّس**
**كُوَيِّس**
a. **كَيَسَ** maddesi altında bak.
