# كوس — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B3/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%88%D8%B3/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B3.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كوس

الكَوْسُ: المَشي على رجل واحدة، ومن ذوات الأَربع على ثلاث قَوائم، وقيل: الكَوْسُ أَن يَرْفع إِحدى قوائمه ويَنْزُوَ على ما بقي، وقد كاسَتْ تَكُوسُ كَوْساً؛ قال الأَعور النَّبْهانيُّ:
ولو عند غَسَّان السَّلِيطيِّ عَرَّسَتْ،
رَغا فَرِقٌ منها، وكاسَ عَقِيرُ
وقال حاتم الطائي:
وإِبْلِيَ رَهْنٌ أَن يَكُوسَ كَريمُها
عَقِيراً، أَمامَ البيت، حِينَ أُثِيرُها
أَي تعقر إِحدى قوائم البعير فيَكُوس على ثلاث؛ وقالت عمرة أُخت العباس بن مِرْداس وأُمُّها الخَنْساء تَرْثي أَخاها وتذكر أَنه كان يُعَرْقِبُ الإِبل:
فَظَلَّتْ تَكُوسُ على أَكْرُعٍ
ثَلاثٍ، وغادَرَتْ أُخْرى خَضِيبا
تعني القائمة التي عَرْقَبَها فهي مُخَضَّبَة بالدم. وكاس البعير إِذا مشى على ثلاث قوائم وهو مُعَرْقَبٌ. والتَّكاوُس: التَّراكُمُ والتزاحم. وتَكاوَسَ النخل والشجر والعُشْب: كَثُرَ والتفَّ؛ قال عُطارِد ابنُ قُرَّان:
ودُونيَ من نَجْران رُكْنٌ عَمَرَّدٌ،
ومُعْتَلِجٌ من نَخْلِهِ مُتَكاوِسُ
وتَكاوَسَ النَّبْتُ: التفَّ وسقط بعضه على بعض، فهو مُتَكاوِس. وفي حديث قتادة ذكر أَصحاب الأَيْكة فقال: كانوا أَصحاب شجر مُتَكاوِس أَي مُلْتَف متراكب، ويروى مُتَكادِس، وهو بمعناه. وفي النوادر: اكْتاسَني فلان عن حاجتي وارْتَكَسَني أَي حبسني.
والكُوسُ، بالضم: الطَّبْل، ويقال: هو معرَّب. ومَكْوَسٌ على مَفْعَل: اسم حمار
(* قوله «ومكوس على مفعل اسم حمار» مثله في الصحاح، وعبارة القاموس وشرحه: ومكوّس كمعظم: حمار، ووهم الجوهري فضبطه بقلمه على مفعل، وإِذا كان لغة كما نقله بعضهم فلا يكون وهماً.). ولُمْعَةٌ كَوْساء: متراكمة ملتفَّة.
والمُتَكاوِسُ في القوافي: نوع منها وهو ما توالى فيه أَربع متحركات بين ساكنين، شبّه بذلك لكثرة الحركات فيه كأَنها التفَّت.
وكاسَ الرجُلُ كَوْساً وكَوَّسَهُ: أَخذَ برأْسه فَنَصاه إِلى الأَرض، وقيل: كَبَّه على رأْسه. وكاسَ هُوَ يَكُوسُ: انقلب. وفي حديث عبد اللَّه بن عمر: أَنه كان عند الحجاج فقال: ما نَدِمْتُ على شيء نَدَمي أَن لا أَكون قَتَلْتُ ابن عمر، فقال عبد اللَّه: أَما واللَّه لو فعلتَ ذلك لَكَوَّسَك اللَّه في النار أَعلاك أَسفلك؛ قال أَبو عبيد: قوله لَكَوَّسَك اللَّه يعني لَكَبَّك اللَّه فيها وجعل أَعلاك أَسْفَلك، وهو كقولهم: كلَّمته فاهُ إِلى فيَّ، في وقوعه موقع الحال. ويقال. كَوَّسْتُهُ على رأْسه تَكْويساً، وقد كاسَ يَكوسُ إِذا فعل ذلك.
والكُوس: خَشَبة مُثلَّثة تكون مع النَّجَّار يَقِيس بها تَرْبيعً الخشَب، وهي كلمة فارسية، والكَوْسُ أَيضاً كأَنها أَعجمية والعرب تكلَّمت بها، وذلك إِذا أَصاب الناس خَبٌّ في البحر فخافوا الغَرَق، قيل: خافوا الكَوْسَ. ابن سيده: والكَوْسُ هَيْجُ البحر وخَبُّه ومُقارَبة الغرق فيه، وقيل: هو الغرَق، وهو دَخِيل.
والكُوسِيُّ من الخيل: القصير الدَّوارِج فلا تراه إِلا مُنَكَّساً إِذا جَرَى، والأُنثى كُوسِيَّة، وقال غيره: هو القصير اليدَيْنِ. وكاسَتِ الحيَّة إِذا تَحَوَّتْ في مَكاسِها، وفي نسخة في مَساكِها. وكَوْساءُ: موضع؛ قال أَبو ذؤيب:
إِذا ذَكَرتْ قَتْلي بِكَوْساء، أَشْعَلَتْ
كوَاهِيَةِ الأَخْراتِ رَثّ صُنُوعُها

### Türkçe

**الكَوْسُ**: tek ayak üzerinde yürüme; dört ayaklılardan da üç
ayak üzerinde. Ve denildi ki: **الكَوْسُ** bir ayağını kaldırıp kalanının üzerinde sıçramasıdır. Ve **كاسَتْ تَكُوسُ كَوْساً**; **الأَعور النَّبْهانيُّ** dedi ki:
ولو عند غَسَّان السَّلِيطيِّ عَرَّسَتْ،
رَغا فَرِقٌ منها، وكاسَ عَقِيرُ
Ve **حاتم الطائي** dedi:
وإِبْلِيَ رَهْنٌ أَن يَكُوسَ كَريمُها
عَقِيراً، أَمامَ البيت، حِينَ أُثِيرُها
Yani: devenin ayaklarından birini keser de üç üzerinde **يَكُوس**; ve **عمرة** ( **العباس بن مِرْداس**’ın kız kardeşi) ve annesi **الخَنْساء** kardeşine mersiye söylerken ve onun develeri **يُعَرْقِبُ** ettiğini anarken dedi ki:
فَظَلَّتْ تَكُوسُ على أَكْرُعٍ
ثَلاثٍ، وغادَرَتْ أُخْرى خَضِيبا
Kasteder: **عَرْقَبَها** ettiği ayak; o hâlde o kanla **مُخَضَّبَة**’dir. Ve deve **كاس** eder: **مُعَرْقَبٌ** iken üç ayak üzerinde yürüdüğü zaman. Ve **التَّكاوُس**: üst üste yığılma ve sıkışıp itişme. Ve hurma ağaçları, ağaçlar ve ot **تَكاوَسَ** etti: çoğaldı ve birbirine dolandı; **عُطارِد ابنُ قُرَّان** dedi:
ودُونيَ من نَجْران رُكْنٌ عَمَرَّدٌ،
ومُعْتَلِجٌ من نَخْلِهِ مُتَكاوِسُ
Ve bitki **تَكاوَسَ** etti: birbirine dolandı ve bir kısmı bir kısmının üzerine düştü; o hâlde o **مُتَكاوِس**’tir. Ve **قتادة** hadîsinde **أَصحاب الأَيْكة**’yi zikretti; dedi ki: onlar **شجر مُتَكاوِس** sahipleri idi; yani birbirine dolanmış, üst üste binmiş; ve **مُتَكادِس** diye rivayet edilir; o da onun mânâsındadır. Ve **النوادر**’de: falan kimse beni ihtiyacımdan dolayı **اكْتاسَني** ve beni **ارْتَكَسَني**; yani beni alıkoydu.

Ve **الكُوسُ** (ötre ile): davul; ve denilir ki: o, Arapçalaştırılmıştır. Ve **مَكْوَسٌ** **مَفْعَل** vezni üzere: bir eşeğin adıdır
(* sözü “**ومكوس على مفعل اسم حمار**” **الصحاح**’ta da böyledir; **القاموس** ve şerhinin ibaresi: **ومكوّس كمعظم: حمار**; ve **الجوهري** yanıldı da onu kalemiyle **مفعل** üzere ضبط etti; ve eğer bazılarınca nakledildiği üzere bir lehçe ise, o zaman yanılma olmaz.). Ve **لُمْعَةٌ كَوْساء**: üst üste yığılmış, birbirine dolanmış.

Ve kafiyelerde **المُتَكاوِسُ**: onlardan bir türdür; iki sâkin arasında dört harekelinin peş peşe geldiği şeydir; hareketlerin çokluğundan dolayı onda sanki birbirine dolanmışlar gibi buna benzetilmiştir.

Ve adam **كاسَ** **كَوْساً** ve onu **كَوَّسَهُ**: başından tuttu da onu yere doğru **فَنَصاه** etti; ve denildi ki: onu başı üzerine devirdi. Ve **كاسَ هُوَ يَكُوسُ**: ters döndü. Ve **عبد اللَّه بن عمر** hadîsinde: onun **الحجاج**’ın yanında olduğu (rivayet edilir); dedi ki: “Hiçbir şeye pişman olmadığım kadar, İbn Ömer’i öldürmemiş olmama pişman olmadım.” Bunun üzerine **عبد اللَّه** dedi ki: “Evet, Allah’a yemin olsun, eğer bunu yapsaydın, Allah seni ateşte **لَكَوَّسَك** ederdi: üstünü altın yapardı.” **أَبو عبيد** dedi ki: onun sözü **لَكَوَّسَك اللَّه** demek: Allah seni onun içinde **لَكَبَّك** ederdi ve üstünü altın yapardı; ve bu, onların “Onunla konuştum, ağzı ağzıma doğru” sözleri gibidir; hâlin yerine vâki olur. Ve denilir: onu başı üzerine **كَوَّسْتُهُ** **تَكْويساً**; ve **كاسَ يَكوسُ**: bunu yaptığı zaman.

Ve **الكُوس**: marangozun yanında bulunan, onunla tahtanın dörtgenliğini ölçtüğü üçgen bir tahta parçasıdır; ve o Farsça bir kelimedir. Ve **الكَوْسُ** da sanki yabancı bir kelime gibidir; Araplar onunla konuşmuştur. Bu da, insanlar denizde bir **خَبٌّ**’e uğrayıp boğulmaktan korktukları zaman olur; “**الكَوْسَ**’tan korktular” denir. **ابن سيده**: **الكَوْسُ** denizin kabarması ve çalkantısı ve onda boğulmaya yaklaşmadır; ve denildi ki: o boğulmadır; ve o, dâhildir (yabancı kökenlidir).

Ve atlardan **الكُوسِيُّ**: kısa, hızlı giden; koştuğu zaman onu ancak başı aşağı ( **مُنَكَّساً** ) görürsün; dişisi **كُوسِيَّة**’dir. Ve başkası dedi ki: o, iki eli kısa olandır. Ve yılan **كاسَتِ**: **مَكاسِها**’sında **تَحَوَّتْ** ettiği zaman; bir nüshada **مَساكِها**’da. Ve **كَوْساءُ**: bir yer; **أَبو ذؤيب** dedi:
إِذا ذَكَرتْ قَتْلي بِكَوْساء، أَشْعَلَتْ
كوَاهِيَةِ الأَخْراتِ رَثّ صُنُوعُها
