# كوس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%88%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كوس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كوس

كاس البعير يكوس كوسا، إذا مشى على ثلاث قوائم، وهو معرقب، هذا في ذوات الأربع، وأما في غيرها فالكوس: هو المشي على رجل واحدة، وقيل: هو أن يرفع البعير إحدى قوائمه وينزو على ما بقي، قالت عمرة أخت العباس ابن مرداس، وأمها الخنساء، ترثي أخاها وتذكر أنه كان يعرقب الإبل:
  فظلت تكوس علـى أكـرع                      ثلاث وغادرت أخرى خضيبا تعني القائمة التي عرقبها فهي مخضبة بالدم. وكاست الحية تكوس كوسا: تحوت في مكاسها، وفي بعض نسخ التهذيب: في مساكها، وفي أخرى: في مكانها. وكاس فلانا يكوسه، إذا صرعه، وقيل: كبه على رأسه، كأكاسه إكاسة، قال الصاغاني: وهذا أفصح من كاسه قال أبو حزام العكلي:
  ومعي صيغة وجشـاء فـيهـا                      شرعة حشرها حري أن يكيسا

  صيغة، أي سهام. والجشاء: القوس. والحشر: المحشور أي المبري. وكاس فلانة: طعنها في الجماع، نقله الصاغاني، عن ابن عباد. والكوس في البيع: إتضاع الثمن، نقله الصاغاني، وهو الوكس فيه، ومنه قولهم: لاتكسني يا فلان في الثمن، وقيل: الكوس في البيع مثل الوكس، وهو على وزن: لا تقسني. والكوس في السير: مثل التهويد. والكوس: نيحة الأزيب من الرياح، وفي العباب: سفر الهند إذا أيمنوا فريحهم الأزيب، وإذا رجعوا وإحتجزوا فالكوس، قال: وقول الليث إن الكوس كلمة تقال عند خوف الغرق، رجم بالغيب، وحدس من الكلام، وقول ابن دريد مثل قول الليث، ونصه: والكوس: كأنها أعجمية، والعرب تكلمت بها، وذلك أنه إذا أصاب الناس خب في البحر، فخافوا الغرق فيه، قيل: خافوا الكوس. وقال ابن سيده: الكوس: هيج البحر وخبه ومقاربة الغرق، وقيل: هو الغرق، وهو دخيل. و الكوس بالضم غير مشبع: الطبل، ويقال: هو معرب. قلت: وبه سمي الفرسخ كوسا، لأنه غاية ما يسمع فيه دق الكوس. و قال الليث: الكوس: خشبة مثلثة تكون مع النجار يقيس بها تربيع الخشب، وهي فارسية. والكوسي من الخيل: القصير الدوارج، فلا تراه إلا منكسا إذا جرى, الأنثى كوسية، وقيل: هو القصير اليدين. وكوسين: ة. ومكوس، كمعظم: اسم حمار، ووهم الجوهري فضبطه بقلمه على مفعل, وإذا كان لغة، كما نقله بعضهم، فلا يكون وهم، فتأمل. وكاسان: د، كبير بما وراء النهر، وهو قاسان الذي تقدم ذكره، وسبق هناك أن الكاف لغة العامة، ومنه الكاساني صاحب البدائع، من أئمة الحنفية. و عن ابن عباد: لمعة كوساء: متراكمة ملتفة كثيرة النبت، ولماع كوس جمع كوساء، وذلك إذا تدانت أصولها وإلتفت فروعها، وقال أبو بكر: لمعة كرساء، بالراء، بهذا المعنى، وقد تقدم. وكذلك رمال كوس، إذا كانت متراكمة، بعضها فوق بعض. وكوساء: ع، قال أبو ذؤيب:
  إذا ذكرت قتلى بكوساء أشعلت                      كواهية الأخرات رث صنوعها يريد بواهية الأخرات: المزادة، جمع خرت، وهو الثقب. وأكاس البعير إكاسة: حمله على أن يكوس بعرقبته. وكوسه الله تكويسا: كبه على رأسه، وقيل: قلبه وجعل أعلاه أسفله. وتكاوس لحم الغلام: تراكب وتراكم وتزاحم. وتكاوس النخل والشجر والعشب: كثر وكثف، هكذا في النسخ، ومثله في العباب، وفي بعض النسخ: إلتف. قال عطارد بن قران:
  ودوني من نجران ركن عمرد                      ومعتلج من نخله متكـاوس

  وتكاوس النبت: إلتف وسقط بعضه على بعض. وفي حديث أصحاب الأيكة: وكانوا أصحاب شجر متكاوس أي ملتف متراكب. ويروى: متكادس بالدال، وهو بمعناه. والمتكاوس في العروض: أن تتوالى أربع حركات بتركب السببين، كضربني وسمكة، على مثال: فعلتن، وتسمى الفاضلة، بالضاد المعجمة، وبعضهم يسميها: الفاصلة الكبرى - كما سموا ما توالى في صدره ثلاث حركات الفاصلة الصغرى - مشبه بالشجر المتكاوس، لكثرة الحركات فيه، كأنها إلتفت. وفي النوادر: إكتاسه عن حاجته وإرتكسه، أي حبسه. وتكوس الرجل: تنكس. ومما يستدرك عليه: كاس الرجل يكوس إذا إنقلب، ومنه: كاس العقير كوسا، إذا سقط على رأسه. والكووس، كصبور: الأسد. وعلي بن محمد بن الحسن بن كاس النخعي الكاسي، من شيوخ الطبراني.

### Türkçe

**كاس** deve **يكوس** **كوسا**, eğer üç ayak üzerinde yürürse ve o, topallatılmış (tendonları kesilmiş) iken; bu, dört ayaklılarda böyledir. Ama onun dışındakilerde **الكوس**: bir tek ayak üzerinde yürümektir. Ve denildi ki: deve ayaklarından birini kaldırır ve kalan(lar)ın üzerinde sıçrayıp durur. **عمرة** (İbn Mirdâs’ın oğlu **العباس**’ın kız kardeşi; annesi **الخنساء**) kardeşine mersiye söylerken ve onun develeri topallattığını anarken dedi:
  Böylece üç ayak üzerinde **تكوس** eder halde kaldı                      ve ötekini kanlı bıraktı
Yani topallattığı ayağı; o, kan ile boyanmıştır. Ve yılan **كاست** **تكوس** **كوسا**: **مكاسها**’sında kıvrıldı. **التهذيب**’in bazı nüshalarında: **مساكها**’sında; bir başkasında: **مكانها**’sında. Ve (bir kimse) falancayı **كاس** **يكوسه**, eğer onu yere sererse; ve denildi ki: onu başı üzerine devirdi; **أكاسه** **إكاسة** gibi. **الصاغاني** dedi: Bu, **كاسه**’den daha fasîhtir. **أبو حزام العكلي** dedi:
  Ve benimle bir **صيغة** ve bir **وجشاء** vardır, içinde                      bir **شرعة**; onu **حشر** edenin **يكيسا** etmesi yaraşır

**صيغة**, yani oklar. Ve **الجشاء**: yay. Ve **الحشر**: **المحشور** yani yontulmuş (tıraşlanmış). Ve (bir kimse) falancayı (kadını) **كاس**: cinsel birleşmede onu dürttü; **الصاغاني** bunu, İbn Abbâd’dan nakletti. Ve satışta **الكوس**: fiyatın alçalmasıdır; **الصاغاني** nakletti; ve onda **الوكس** odur. Ondan, onların sözü: “Fiyatta beni **تكسني** etme ey falan.” Ve denildi ki: satışta **الكوس**, **الوكس** gibidir; ve “**لا تقسني**” veznindedir. Ve yürüyüşte **الكوس**: **التهويد** gibidir. Ve **الكوس**: rüzgârlardan **الأزيب**’in uğultusudur. Ve **العباب**’da: Hind seferi; eğer sağa yönelirlerse rüzgârları **الأزيب**’dir; eğer dönerler ve (rüzgârdan) siperlenirlerse **الكوس**’tur. Dedi ki: **الليث**’in “**الكوس** boğulma korkusu anında söylenen bir kelimedir” sözü, gayba taş atmaktır ve sözden bir sezgidir. İbn Düreyd’in sözü, **الليث**’in sözü gibidir; metni: “Ve **الكوس**: sanki yabancı dildendir; Araplar onunla konuşmuştur. Bu, şundandır: insanlar denizde bir **خب**’e uğrarsa ve onda boğulmaktan korkarlarsa, ‘**الكوس**’tan korktular’ denir.” İbn Sîde dedi: **الكوس**: denizin kabarması ve **خبه**’si ve boğulmaya yaklaşmadır. Ve denildi ki: o, boğulmadır; ve o, dâhildir (yabancı alıntıdır). Ve **الكوس** (ötre ile), doyurulmamış: davuldur; ve denilir ki: o, Arapçalaştırılmıştır. Dedim: ve onunla fersah **كوسا** diye adlandırıldı; çünkü onda **الكوس**’un vuruluşunun işitildiği nihayet odur. Ve **الليث** dedi: **الكوس**: marangozun yanında bulunan üçgen bir tahta; onunla ahşabın kareliğini ölçer; ve o Farsçadır. Ve atlardan **الكوسي**: kısa, çevik koşan; onu, koştuğu zaman ancak başı aşağı görürsün. Dişisi **كوسية**. Ve denildi ki: o, iki eli kısa olandır. Ve **كوسين**: ة. Ve **مكوس**, **كمعظم**: bir eşeğin adıdır. Ve **الجوهري** yanıldı; onu kalemiyle **مفعل** üzere ضبط etti. Eğer bir dil (varyant) ise—bazılarının naklettiği gibi—o zaman yanılma olmaz; öyleyse düşün. Ve **كاسان**: د, Mâverâünnehir’in ötesinde büyük (bir yer); ve o, daha önce zikri geçen **قاسان**’dır. Ve orada, **الكاف**’ın avamın dili olduğu geçmişti. Ondan: **الكاساني** (Bedâi‘ sahibi), Hanefî imamlarındandır. Ve İbn Abbâd’dan: **لمعة كوساء**: üst üste yığılmış, birbirine dolanmış, bitkisi çok. Ve **لماع كوس**: **كوساء**’ın çoğulu; bu, kökleri birbirine yaklaştığında ve dalları birbirine dolandığında olur. Ve Ebû Bekr dedi: **لمعة كرساء**, **الراء** ile, bu mânâda; ve geçmişti. Ve aynı şekilde **رمال كوس**, eğer yığılmış, bazısı bazısının üstünde ise. Ve **كوساء**: ع. Ebû Züeyb dedi:
  **كوساء**’da öldürülmüşleri andığında tutuşturdu                      son delikleri gevşek, yapısı yıpranmış bir **كواهية** gibi
**بواهية الأخرات** ile: su tulumu kastediyor; **خرت**’in çoğulu; o da deliktir. Ve deveye **أكاس** **إكاسة**: topallatması sebebiyle **يكوس** etmesine onu zorladı. Ve Allah onu **كوسه** **تكويسا**: onu başı üzerine devirdi. Ve denildi ki: onu çevirdi ve üstünü alt yaptı. Ve oğlanın eti **تكاوس** etti: üst üste bindi, yığıldı, sıkıştı. Ve hurma ağaçları, ağaçlar ve ot **تكاوس** etti: çoğaldı ve sıklaştı; nüshalarda böyle; **العباب**’da da böyledir. Bazı nüshalarda: **إلتف**. عطارد بن قران dedi:
  Ve önümde Necran’dan (gelen) bir **ركن عمرد** vardır                      ve hurması **متكـاوس** olan bir **معتلج**

Ve bitki **تكاوس** etti: birbirine dolandı ve bir kısmı bir kısmının üstüne düştü. Ve **أصحاب الأيكة** hadîsinde: “Ve onlar, **شجر متكاوس** sahipleriydi” yani birbirine dolanmış, üst üste binmiş. Rivayet olunur: **متكادس** **الدال** ile; ve o, onun mânâsındadır. Ve arûzda **المتكاوس**: iki sebebin terkibiyle dört harekenin peş peşe gelmesidir; **ضربني** ve **سمكة** gibi; **فعلتن** misali üzere. Ve ona **الفاضلة** denir, **الضاد** mu‘ceme ile. Bazıları ona: **الفاصلة الكبرى** der—sadrında peş peşe üç harekeye **الفاصلة الصغرى** adını verdikleri gibi—harekelerin çokluğu sebebiyle, birbirine dolanmış ağaca benzetilmiş; sanki onlar birbirine dolanmıştır. Ve **النوادر**’de: onu ihtiyacından **إكتاسه** etti ve **إرتكسه**; yani onu hapsetti. Ve adam **تكوس** etti: baş aşağı oldu. Ve ona müstedrek olarak: adam **كاس** **يكوس** eder, eğer devrilirse. Ondan: **كاس العقير** **كوسا**, eğer başı üzerine düşerse. Ve **الكووس**, **كصبور**: aslan. Ve **علي بن محمد بن الحسن بن كاس النخعي الكاسي**, **الطبراني**’nin şeyhlerindendir.
