# كوع — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B9/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%88%D8%B9/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B9.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: كوع

(باب الكاف والواو وما يثلثهما)
(كوي)  الكاف والواو والياء أصلٌ صحيح، وهو كَوَيْتُ بالنَّار. وقد ذكرناه.
(كوب)  الكاف والواو والباء كلمةٌ واحدة. وهي الكُوب: القَدَح لا عُروةَ ـله؛ والجمع أكواب. قال الله تعالى: ﴿وأَكْوَابٌ مَوْضوعَةٌ﴾ [الغاشية14]. ويقولون: الكُوبةُ: الطَّبلُ لِلَّعب.
(كود)  الكاف والواو والدال كلمةٌ كأنَّها تدلُّ على التماسِ شيءٍ ببعض العَناء. يقولون: كادَ يكُود كَوْداً ومَكاداً. ويقولون لمن يَطلُب منك الشَيءَ فلا تُريد إعطاءَه: لا ولا مَكادة. فأمَّا قولهم في المقارَبة: كاد، فمعناها قارب. وإذا وقعت كادَ مجرَّدَةً فلم يقع ذلك الشيء تقول: كادَ يَفْعل، فهذا لم يُفعل، وإذا قُرِنَتْ بِجَحد فقد وقع، إذا قلت ما كاد يَفعلُه فقد فعله. قال الله سبحانه: ﴿فَذَبَحُوهَا وَمَا كادُوا يَفْعَلُونَ﴾ [البقرة 71].
(كور)  الكاف والواو والراء أصلٌ صحيحٌ يدلّ على دُوْرٍ وتجمُّع. من ذلك الكوْر: الدَّور. يقال كار يَكُورُ، إذا دار. وكَوْرُ العمامة: دَوْرُها. والكُورَةُ: الصُّقْع، لأنَّه يدُور على ما فيه من قُرىً. ويقال طعَنَه فكَوَّرَه، إذا ألقاه مجتمِعاً. ومنه قولُه تعالى: ﴿إذا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ﴾ [التكوير 1]، كأنَّها جُمِعَت جَمْعاً، والكُور: الرَّحْل؛ لأنَّه يدور بغارِب البَعير؛ والجمع أكوار. فأمّا قولهم: "الحَوْر بَعْدَ الكَور"، فالصحيح عندهم: "الحَوْر بعد الكَوْن"، ومعناه حار، أي رجع ونَقَص بعدما كان. ومن قال بالراء فليس يبعُد، أي كان أمرُه متجمِّعاً، ثم حار ونَقَص. وقوله تعالى: ﴿يُكَوِّرُ اللَّيْلَ علَى النَّهَارِ﴾ [الزمر 5]، أي يُدير هذا على ذاك، ويُدير ذاك على هذا. كما جاء في التفسير: زِيد في هذا من ذلك، وفي ذاك [من هذا]. والكَوْر: قِطعةٌ من الإبل كأنَّها خمسون ومائة. وليس قياسُه بعيداً، لأنها إذا اجتمعت استدارت في مَبْرَكها. وكُوَّارة النَّحْل معروفة.
ومما يشِذُّ عن هذا الباب قولهم: اكتارَ الفَرسُ، إذا رفَعَ ذَنبَه في حُضْرِه.
(كوز)  الكاف والواو والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تجمُّع. قال أبو بكر([1]): تكوَّزَ القومُ: تجمّعوا. قال: ومنه اشتقاق بني كُوزٍ من ضَبَّة. والكُوز للماء من هذا، لأنَّه يجمع الماء. واكتاز الماء: اغتَرَفَه.
(كوس)  الكاف والواو والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على صَرْعٍ أو ما يقاربه. يقال: كاسَه يَكُوسُه، إذا صرعه. ومنه كاسَتِ الناقةُ تكوسُ، إذا عُقِرت فقامت على ثلاث. وإنَّما قيل لها ذلك لأنَّها قد قاربت أن تُصرَع. قال:
ولو عند غَسَّانَ السَّلِيطيِّ عَرَّسَتْ *** رَغَا قَرَنٌ منها وكاس عَقِيرُ([2])وربَّما قالوا للفَرَس القَصير الدَّوارجِ: كُوسِيٌّ. وعُشْبٌ مُتَكاوِسٌ، إذا كثُر وكثُف، وهو من قياس الباب لأنَّه يتصرَّعُ بعضُه على بعض. فأمَّا الكأس، فيقال هو الإناء بما فيه من خمر، وهو من غير الباب.
(كوع)  الكاف والواو والعين كلمةٌ واحدة، وهي الكُوع، وهو طرَف الزَّنْد مما يلي الإبهام. والكَوَعُ: خُروجُه ونُتوُّه وعِظَمُه. رجلٌ أكوعُ([3]). ويقال الكَوَع: إقبال الرُّسغين على المنكِبين. وكوَّعَه بالسَّيف: ضَربَه. ولعلّه بمعنى أن يُصِيبَ كُوعَه.
(كوف)  الكاف والواو والفاء أصيل يقولون: إنَّه يدلُّ على استدارةٍ في شيء. قالوا: تكوَّفَ الرّملُ: استدارَ. قالوا: ولذلك سمّيت الكُوفةُ. ويقولون: وقعنا في كُوفَان وكَـُـوَّفان([4])، أي عناءٍ ومشقّة، كأنَّهم اشتقُّوا ذلك من الرَّمل المتكَوِّف، لأن المشيَ فيه يُعَنِّي.
(كون([5]))  الكاف والواو والنون أصلٌ يدلُّ على الإخبار عن حدوث شيء، إمَّا في زمانٍ ماضٍ أو زمان راهن. يقولون: كان الشيءُ يكونُ كَوناً، إذا وقَعَ وحضر. قال الله تعالى: ﴿وَإنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ﴾ [البقرة 280]، أي  حَضَر وجاء. ويقولون: قد كان الشِّتاءُ، أي جاء وحضر. وأمَّا الماضي فقولنا: كان زيدٌ أميراً، يريد أنَّ ذلك كان في زمان سالف. وقال قوم: المكانُ اشتقاقه مِن كان يكون، فلمّا كثُر* تُوُهِّمت الميمُ أصليّةً فقيل تمكّن، كما قالوا من المِسكين تَمَسْكَنَ.
وفي الباب كلمةٌ لعلَّها أن تكون من الكلام الذي دَرَج بدُروج مَن عَلِمه.
يقولون: كُنْت على فلان أكون عليه، وذلك إذا كَفَلت به. واكتَنْت أيضاً اكتياناً. وهي غَرِيبة.
(كوم([6]))  الكاف والواو والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تجمُّع في شيء مع ارتفاع فيه. من ذلك الكَوْماء، وهي النَّاقة الطَّويلة السنام. والكَوْم: القِطعة من الإبل، والكَوْمة: الصُّبْرة من الطَّعام وغيرِه. وربّما قالوا: كامَ الفرسُ أنثاه يَكُومها، وذاك نَفْس التجمُّع.
(كول)  الكاف والواو واللام كلمةٌ إن صحَّت. يقولون: تكوَّلَ القومُ على فلانٍ، إذا تجمَّعوا عليه.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3: 17).
([2]) البيت للأعور النبهاني، يهجو جريراً ويمدح غسان السليطي. اللسان (كوس، قرن). وعجزه في إصلاح المنطق 63. وقبله:
أقول لها أمي سليطاً بأرضها	 *** فبئس مناخ النازلين جرير
([3]) وكذا في المجمل، لم يذكر: امرأة كوعاء، على ما هو مألوف عبارته.
([4]) يقال بضم الكاف وفتحها مع سكون الواو وتشديدها، أربع لغات، وأنشد ابن بري:
فما أضحى وما أمسيت إلا *** وإني منكم في كوفان
 ([5]) كذا وردت هذه المادة في غير ترتيبها في الأصل والمجمل أيضاً، فتركتها عليه، إبقاء على أرقام صفحات الأصل.
([6]) وكذا وردت هذه المادة متقدمة على التي تليها، وحقها أن تتأخر، وآثرت إبقاءها لما أنها وردت كذلك في المجمل.

ـ

### Türkçe

(باب **الكاف** و**الواو** وما يثلثهما)
(**كوي**)  **الكاف** ve**الواو** ve**الياء** sahih bir asıldır; o da ateşle **كَوَيْتُ**’dur. Onu zikretmiştik.
(**كوب**)  **الكاف** ve**الواو** ve**الباء** tek bir kelimedir. O da **الكُوب**’tur: kulpu olmayan kadeh; çoğulu **أكواب**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وأَكْوَابٌ مَوْضوعَةٌ﴾ [الغاشية14]. Ve derler ki: **الكُوبةُ**: oyun için davul.
(**كود**)  **الكاف** ve**الواو** ve**الدال** bir kelimedir; sanki bir şeyin bir miktar zahmetle bir şeye temasını gösterir. Derler ki: **كادَ** **يكُود** **كَوْداً** ve**مَكاداً**. Ve senden bir şeyi isteyen, senin de vermek istemediğin kimseye derler ki: لا ولا **مَكادة**. Ama yaklaşma hakkında sözleri olan **كاد** ise, manası “yaklaştı”dır. **كادَ** yalın olarak vaki olup da o şey vaki olmazsa, “**كادَ** **يَفْعل**” dersin; bu, yapılmadı demektir. Eğer inkâr ile birlikte getirilirse vaki olmuştur; “ما **كاد** **يَفْعلُه**” dediğinde, onu yapmıştır. Allah سبحانه dedi ki: ﴿فَذَبَحُوهَا وَمَا كادُوا يَفْعَلُونَ﴾ [البقرة 71].
(**كور**)  **الكاف** ve**الواو** ve**الراء** sahih bir asıldır; dönme ve toplanmaya delalet eder. Bundan **الكوْر**: dönüştür. “**كار** **يَكُورُ**” denir; döndüğü zaman. Ve sarığın **كَوْرُ**’u: onun dönüşüdür. Ve **الكُورَةُ**: bölge; çünkü içindeki köyler üzerine döner. Ve “ona mızrak vurdu da onu **فكَوَّرَه**” denir; onu toplanmış halde attığı zaman. Bundan Yüce sözüdür: ﴿إذا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ﴾ [التكوير 1]; sanki bir toplama ile toplanmıştır. Ve **الكُور**: semer; çünkü devenin hörgücü üzerinde döner; çoğulu **أكوار**. Ama onların “**الحَوْر بَعْدَ الكَور**” sözleri; onlara göre sahih olan: “**الحَوْر بعد الكَوْن**”dur; manası **حار**’dır, yani olduktan sonra döndü ve eksildi. **الراء** ile söyleyen kimse de uzak değildir; yani işi toplanmış idi, sonra döndü ve eksildi. Ve Yüce sözü: ﴿يُكَوِّرُ اللَّيْلَ علَى النَّهَارِ﴾ [الزمر 5]; yani bunu onun üzerine döndürür, onu da bunun üzerine döndürür. Tefsirde geldiği üzere: bundan ona artırıldı, onda da bundan. Ve **الكَوْر**: develerden bir parça; sanki elli ve yüzdür. Kıyasından uzak değildir; çünkü toplandıklarında çöktükleri yerde yuvarlaklaşırlar. Ve **كُوَّارة** **النَّحْل** bilinir.
Ve bu babdan şâz olan şeylerdendir onların şu sözleri: **اكتارَ** at; yürüyüşünde kuyruğunu kaldırdığı zaman.
(**كوز**)  **الكاف** ve**الواو** ve**الزاء** sahih bir asıldır; toplanmaya delalet eder. Ebû Bekir dedi ki([1]): **تكوَّزَ** kavim: toplandılar. Dedi ki: Bundan **ضَبَّة**’den **بني كُوزٍ**’ün اشتقاق’ı. Ve su için **الكُوز** da bundandır; çünkü suyu toplar. Ve **اكتاز** su: onu avuçlayıp aldı.
(**كوس**)  **الكاف** ve**الواو** ve**السين** sahih bir asıldır; devirmeye yahut ona yakın olana delalet eder. “**كاسَه** **يَكُوسُه**” denir; onu devirdiği zaman. Bundan “**كاسَتِ** deve **تكوسُ**”tur; boğazlanıp da üç üzerine kalktığı zaman. Ona bu ancak, devrilmeye yaklaşmış olduğu için denmiştir. Dedi ki:
ولو عند غَسَّانَ السَّلِيطيِّ عَرَّسَتْ *** رَغَا قَرَنٌ منها وكاس عَقِيرُ([2])
Ve bazen kısa, çabuk dönen at için derler: **كُوسِيٌّ**. Ve **عُشْبٌ مُتَكاوِسٌ**; çoğalıp sıklaştığı zaman; bu, babın kıyasındandır, çünkü bir kısmı bir kısmı üzerine devrilir. Ama **الكأس** ise, onun şarapla içindeki kap olduğu söylenir; o, babdan değildir.
(**كوع**)  **الكاف** ve**الواو** ve**العين** tek bir kelimedir; o da **الكُوع**’dur; başparmak tarafına bitişik olan önkol ucudur. Ve **الكَوَعُ**: onun çıkması, kabarması ve büyüklüğüdür. **رجلٌ أكوعُ**([3]). Ve **الكَوَع** denir: iki bileğin iki omuza yönelmesi. Ve “onu kılıçla **كوَّعَه**” (denir): onu vurdu. Belki de, **كُوع**’unu isabet ettirmek manasındadır.
(**كوف**)  **الكاف** ve**الواو** ve**الفاء** asıldır; derler ki: bir şeyde yuvarlaklaşmaya delalet eder. Dediler: **تكوَّفَ** kum: yuvarlaklaştı. Dediler: bunun için **الكُوفةُ** isimlendirildi. Ve derler ki: **كُوفَان** ve**كَـُـوَّفان**’a([4]) düştük; yani zahmet ve meşakkat; sanki bunu, yuvarlaklaşmış kumdan اشتقاق ettiler; çünkü onda yürümek zahmet verir.
(**كون**([5]))  **الكاف** ve**الواو** ve**النون** bir asıldır; bir şeyin meydana gelişinden haber vermeye delalet eder; ya geçmiş zamanda ya da şimdiki zamanda. Derler ki: **كان** şey **يكون** **كَوناً**; vaki olup hazır bulunduğu zaman. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَإنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ﴾ [البقرة 280]; yani hazır bulundu ve geldi. Ve derler ki: “**قد كان الشِّتاءُ**”; yani geldi ve hazır bulundu. Geçmişe gelince, bizim “**كان زيدٌ أميراً**” sözümüzdür; bunun eski bir zamanda olduğunu kasteder. Bir kavim dedi ki: **المكانُ**’ın اشتقاق’ı **كان يكون**’dandır; çoğalınca **الميم** asıl sanıldı da “**تمكّن**” denildi; tıpkı **المِسكين**’den “**تَمَسْكَنَ**” dedikleri gibi.
Bu babda bir kelime vardır; belki de onu bilenin geçip gitmesiyle geçip giden sözden olmasıdır.
Derler ki: “**كُنْت** falanın üzerinde, onun üzerinde **أكون**”; bu, onunla kefil olduğun zamandır. Ve ayrıca **اكتَنْت** da, **اكتياناً**. O gariptir.
(**كوم**([6]))  **الكاف** ve**الواو** ve**الميم** sahih bir asıldır; bir şeyde, içinde bir yükselme ile birlikte toplanmaya delalet eder. Bundan **الكَوْماء**; o, hörgücü uzun dişi devedir. Ve **الكَوْم**: develerden parça; ve **الكَوْمة**: yiyecek ve başkasından yığın. Ve bazen derler ki: **كامَ** at, dişisini **يَكُومها**; bu, toplanmanın aynısıdır.
(**كول**)  **الكاف** ve**الواو** ve**اللام** bir kelimedir; eğer sahihse. Derler ki: **تكوَّلَ** kavim falanın üzerine; onun üzerine toplandıkları zaman.
--------------ـــ
([1]) el-Cemhere (3: 17).
([2]) Beyit el-A‘ver en-Nebhânî’nindir; Cerîr’i hicveder ve Gassân es-Selîtî’yi över. el-Lisân (**كوس**، **قرن**). Ve ikinci mısraı Islahu’l-Mantık 63’tedir. Ondan önce:
أقول لها أمي سليطاً بأرضها	 *** فبئس مناخ النازلين جرير
([3]) Ve böylece el-Mücmel’dedir; “**امرأة كوعاء**”yı zikretmedi; ibaresinin alışılmışı üzere.
([4]) **الكاف**’ın zammesi ve fethasıyla, **الواو**’nun sükûnu ve teşdîdiyle; dört lugat. İbn Berrî inşad etti:
فما أضحى وما أمسيت إلا *** وإني منكم في كوفان
([5]) Bu madde asl ve el-Mücmel’de de tertibinin dışında böyle vârid olmuştur; ben de onu, aslın sayfa numaralarını korumak için onun üzerinde bıraktım.
([6]) Ve bu madde de, kendisinden sonra gelenin önünde vârid olmuştur; hakkı, geriye kalmasıdır; el-Mücmel’de de böyle vârid olduğu için onu bırakmayı tercih ettim.
