# كوف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%88%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كوف

الكوفة، بالضم: الرملة الحمراء المجتمعة، وقيل: المستديرة، أو كل رملة تخالطها حصباء أو الرملة ما كانت. والكوفة: مدينة العراق الكبرى، وهي قبة الإسلام، ودار هجرة المسلمين، قيل: مصرها سعد بن أبي وقاص، وكان قبل ذلك منزل نوح عليه السلام، وبني مسجدها الأعظم، واختلف في سبب تسمتها، فقيل: سمي هكذا في النسخ، وصوابه سميت لاستدارتها، وقيل: بسبب اجتماع الناس بها وقيل لكونها كانت رملة حمراء، أو لاختلاط ترابها بالحصى، قاله النووي، قال الصاغاني: ووردت رامة بنت الحصين بن منقذ بن الطماح الكوفة فاستوبلتها، فقالت:
  ألا ليت شعري هل أبيتن لـيلة                      وبيني وبين الكوفة النهـران
  فإن ينجني منها الذي ساقني لها                      فلا بد من غمر، ومن شنـآن ويقال: لها أيضا كوفان بالضم، نقله النووي في شرح مسلم عن أبي بكر الحازمي الحافظ، وغيره، واقتصروا على الضم، قال أبو نواس:
  ذهبت بنا كوفان مذهـبـهـا                      وعدمت عن ظرفائها صبري وقال اللحياني: كوفان: اسم للكوفة، وبها كانت تدعى قبل، وقال الكسائي: كانت الكوفة تدعى كوفان قوله: ويفتح إنما نقل ذلك عن ابن عباد في قولهم: إنه لفي كوفان. قوله: ويفتح إنما نقل ذلك عن ابن عباد في قولهم: إنه لفي كوفان، كما سيأتي، ويقال لها أيضا: كوفة الجند؛ لأنه اختطت فيها خطط العرب أيام عثمان رضي الله عنه، في العباب، أيام عمر رضي الله عنه خططها أي: تولى تخطيطها السائب بن الأقرع بن عوف الثقفي رضي الله عنه وهو الذي شهد فتح نهاوند مع النعمان بن مقرن، وقد ولي أصبهان أيضا، وبها مات، وعقبه بها، ومنه قول عبدة بن الطبيب العبشمي:
  إن التي ضربت بيتا مهاجـرة                      بكوفة الجند غالت ودها غول

  أو سميت بكوفان، وهو جبيل صغير، فسهلوه واختطوا عليه وقد تقدم ذلك عن اللحياني والكسائي، أو من الكيف وهو القطع، لأن أبرويز أقطعه لبهرام، أو لأنها قطعة من البلاد، والأصل كيفة، فلما سكنت الياء وانضم ما قبلها جعلت واوا، أو هي من قولهم: هم في كوفان، بالضم عن الأموي وكوفان، محركة مشددة الواو، أي في عز ومنعة، أو لأن جبل ساتيدما محيط بها كالكاف، أو لأن سعدا أي ابن أبي وقاص رضي الله عنه لما أراد أن يبني الكوفة ارتاد هذه المنزلة للمسلمين، قال لهم: تكوفوا في هذا المكان، أي: اجتمعوا فيه، أو لأنه قال: كوقوا هذه الرملة: أي نحوها وانزلوا، وهذا قول المفضل. نقله ابن سيده. قال ياقوت، ولما بنى عبيد الله ابن زياد مسجد الكوفة صعد المنبر، وقال: يا أهل الكوفة، إني قد بنيت لكم مسجدا لم يبن على وجه الأرض. مثله، وقد أنفقت على كل أسطوانة سبع عشرة مائة، ولا يهدمه إلا باغ أو حاسد، وروي عن بشر بن عبد الوهاب القرشي مولى بني أمية، وكان ينزل دمشق، وذكر أنه قدر الكوفة، فكانت ستة عشر ميلا وثلثي ميل، وذكر أن فيها خمسين ألف دار للعرب من ربيعة ومضر، وأربعة وعشرين ألف دار لسائر العرب، وستة وثلاثين ألف دار لليمن، والحسناء لا تخلو من ذام، قال النجاشي يهجو أهلها:
  إذا سقى الله قوما صوب غـادية                      فلا سقى الله أهل الكوفة المطرا
  التاركين على طهر نـسـاءهـم                      والنائكين بشطي دجلة البـقـرا
  والسارقين إذا ما جن لـيلـهـم                      والدارسين إذا ما أصبحوا السورا والمسافة ما بين الكوفة والمدينة نحو عشرين مرحلة. وكويفة كجهينة: عليه السلام، بقربها أي الكوفة، ويضاف لابن عمر، لأنه نزلها وهو عبد الله بن عمر بن الخطاب، هكذا ذكره الصاغاني، والصواب ما في اللسان، يقال له: كويفة عمرو وهو عمرو بن قيس من الأزد، كان أبرويز لما انهزم من بهرام جور نزل به، فقراه، فلما رجع إلى ملكه أقطعه ذلك الموضع. وكوفى، كطوبى: د: بباذغيس، قرب هراة نقله الصاغاني. والكوفان بالضم ويفتح عن ابن عباد والكوفان، والكوفان، كهيبان، وجلسان: الرملة المستديرة وهو أحد أوجه تسمية الكوفة كوفة، كما تقدم. والكوفان: الأمر المستدبر يقال: ترك القوم في كوفان، نقله الجوهري. والكوفان: العناء والمشقة، وبه فسر أيضا قولهم: تركتهم في كوفان، كما في الصحاح: أي عناء ومشقة ودوران، وأنشد الليث:
  فلا أضحي ولا أمسيت إلا                      وإني منكم في كـوفـان وقال الأموي: الكوفان بالضم العز والمنعة، ومنه قولهم: إنه لفي كوفان، وفتح ابن عباد الكاف وفي اللسان: إنه لفي كوفان من ذلك: أي حرز ومنعة. والكوفان: الدغل من القصب والخشب نقله الصاغاني، وفي اللسان بين القصب والخشب، ويقال: ظلوا في كوفان: أي في عصف كعصف الريح والشجرة أو في اختلاط وشر شديد أو في حيرة أو في مكروه، أو في أمر شديد كل ذلك أقوال ساقها الصاغاني ويقال: ليست به كوفة ولا نوفة: أي عيب نقله الصاغاني: وهو مثل المزرية، وقد تاف وكاف. وكاف الأديم يكوفه كوفا كف جوانبه. والكاف: حرف يذكر ويؤنث، وكذلك سائر حروف الهجاء، قال الراعي.

  أشاقتك أطلال تعفت رسومها                      كما بينت كاف تلوح وميمها وألف الكاف واو، وهي من حروف الجر تكون: أصلا، وبدلا، وزائدا، وتكون اسما، فإذا كانت اسما ابتدئ بها، فقيل: كزيد جاءني، يريد: مثل زيد جاءني. وتكون لتشبيه مثل: زيد كالأسد. وتكون للتعليل عند قوم، ومنه قوله تعالى:  كما أرسلنا فيكم رسولا  أي، لأجل إرسالي، وقوله تعالى:  واذكروه كما هداكم  أي لأجل هدايته لكم. وتكون أيضا للاستعلاء قال الأخفش: وذلك مثل قولهم: كن كما أنت عليه أي: على ما أنت عليه. وكخير، في جواب ما إذا قيل: كيف أنت? أو كيف أصبحت.? فالكاف هنا في معنى على، قال ابن جني: وقد يجوز أن تكون في معنى الباء، أي: بخير. وتكون المبادرة: إذا اتصلت بما، نحو: سلم كما تدخل، وصل كما يدخل الوقت. وقد تقع موقع الاسم، فيدخل عليها حرف الجر، كما قال امرؤ القيس يصف فرسا:
  ورحنا بكابن الماء يجنب وسطنا                      تصوب فيه العين طورا وترتقي وقد تكون للتوكيد، وهي الزائدة بمنزلة الباء في خبر ليس، وفي خبر ما ومن، وغيرها من الحروف الجارة، نحو قوله عز وجل:  ليس وفي خبر ما ومن، وغيرها م الحروف الجارة، نحو قوله عز وجل:  ليس كمثله شيء  وتفسيره - والله أعلم - ليس مثله شيء، ولا بد من اعتقاد زيادة الكاف، ليصح المعنى، لأنك إن لم تعتقد ذلك أثبت له عز اسمه مثلا، وزعمت أنه ليس كالذي هو مثله شيء، فيفسد هذا من وجهين: أحدهما: ما فيه من إثبات المثل لمن لا مثل له، عز وعلا علوا كبيرا. والآخر: أن الشيء إذا أثبت له مثلا فهو مثل مثله، لأن الشيء إذا ماثله شيء فهو أيضا مماثل لما ماثله، ولو كان ذلك كذلك - على فساد اعتقاد معتقده - لما جاز أن يقال: ليس كمثله شيء ?، لأنه تعالى مثل مثله، وهو شيء؛ لأنه تبارك وتعالى قد سمى نفسه شيئا بقوله:  قل أي شيء أكبر شهادة، قل الله شهيد بيني وبينكم  . فعلم من ذلك أن الكاف في  ليس كمثله  لا بد أن تكون زائدة ، ومثله قول رؤبة:
  لواحق الأقراب فيها كالمقق والمقق: الطول، ولا يقال: في هذا الشيء كالطول، إنما يقال: في هذا الشيء طول، فكأنه قال: فيها مقق: أي طول. وقال شيخنا في قوله تعالى:  ليس كمثله شيء  قد أخرجها المحققون عن الزيادة، وجعلوها من باب الكناية، كما في شروح التلخيص والمفتاح، والتفسيرين، وغيرها. وتكون اسما جارا مرادفا لمثل، أو لا تكون إلا في ضرورة، كقوله:
  يضحكن عن كالبرد المنهم أي: عن مثل البرد

  وقد تكون ضميرا منصوبا ومجرورا، نحو قوله تعالى:  ما ودع: ربك وما قلى  ونص الصحاح: وقد تكون ضميرا للمخاطب المجرور والمنصوب، كقولك: غلامك، وضربك، زاد الصاغاني: تفتح للمذكر، وتكسر للمؤنث، للفرق. وقد تكون حرف معنى، لاحقة اسم الإشارة ونص الصحاح: وقد تكون للخطاب، ولا موضع لها من الإعراب كذلك، وتلك وأولئك، ورويدك؛ لأنها ليست باسم هنا، وإنما هي للخطاب فقط، تفتح للمذكر، وتكسر للمؤنث. وتكون لاحقة للضمير المنفصل المنصوب، كإياك وإياكما. ولا حقة لبعض أسماء الأفعال، كحيهلك، ورويدك، والنجاك. وتكون لاحقة لأرأيت، بمعنى أخبرني، نحو:  أرأيت: هذا الذي كرمت علي  وقد بسط معاني الكاف وما فيها كله في المغني وشروحه، وأورد الشيخ ابن مالك أكثرها في التسهيل عن اللحياني. وتكاف، بضم المثناة الفوقية: صلى الله عليه وسلم بجوزجان، وة أخرى بنيسابور. وكوفت الأديم تكويفا: قطعته، ككيفته تكييفا. وكوفت الكاف: عملتها، وكتبتها. وتكوف الرمل تكوفا، وكوفانا بالفتح: استدار وكذلك الرجل. وتكوف الرجل: تشبه بالكوفيين، أو انتسب إليهم أو تعصب لهم، وذهب مذهبهم.
 وما يستدرك عليه: كوف الشيء: نحاه، وقيل: جمعه. وكوف القوم: أتوا الكوفة، قال:
  إذا ما رأت يوما من الناس راكبا                      يبصر من جيرانهـا ويكـوف وقال يعقوب: كوف: صار إلى الكوفة. والناس في كوفى من أمرهم، كسكرى: أي في اختلاط. وجمع الكاف أكواف على التذكير، وكافات على التأنيث، ومن الأخير قولهم: كافات الشتاء سبع. والكاف: الرجل المصلح بين القوم، قال:
  خضم إذا ما جئت تبغي سـيوبـه                      وكاف إذا ما الحرب شب شهابها والكاف: لقب بعضهم. والكوفية: ما يلبس على الرأس، سميت لاستدارتها.

### Türkçe

**الكوفة**، zamme ile: toplanmış kırmızı kum; ve denildi: yuvarlak olan; yahut içine çakıl karışan her kum, veya her ne ise kum. Ve **الكوفة**: Irak’ın büyük şehri; o, İslâm’ın kubbesi ve Müslümanların hicret yurdudur. Denildi: Onu Sa‘d b. Ebî Vakkâs şehirleştirdi; bundan önce Nûh عليه السلام’ın menzili idi; ve onun en büyük mescidi bina edildi. Onun adlandırılmasının sebebinde ihtilaf edildi: denildi ki, nüshalarda böyle adlandırıldı; doğrusu: yuvarlaklığı sebebiyle adlandırıldı. Ve denildi: insanların orada toplanması sebebiyle. Ve denildi: kırmızı kum olması sebebiyle; yahut toprağunun çakılla karışması sebebiyle; bunu Nevevî söyledi. Sâgânî dedi: Râme bint el-Husayn b. Munkız b. et-Tammâh **الكوفة**’ye geldi de onu uğursuz saydı; şöyle dedi:
  Keşke bilseydim, bir geceyi mutlaka geçirir miyim,                      benimle **الكوفة** arasında iki nehir varken
  Eğer beni ona sevk eden, beni ondan kurtarırsa,                      mutlaka bir boğulma ve bir kin vardır

Ve denilir: ona ayrıca zamme ile **كوفان**; bunu Nevevî, Müslim şerhinde hâfız Ebû Bekr el-Hâzimî’den ve başkasından nakletti; zamme ile yetindiler. Ebû Nuvâs dedi:
  **كوفان** bizi kendi gidişine götürdü,                      ve ben onun zariflerinden sabrımı yitirdim

Lihyânî dedi: **كوفان**: **الكوفة**’nin adıdır; daha önce onunla adlandırılırdı. Kisâî dedi: **الكوفة** **كوفان** diye adlandırılırdı. Sözü: “ve fetha ile açılır” ancak İbn Abbâd’dan, onların “o, mutlaka **كوفان**’dadır” sözleri hakkında nakledilmiştir. Sözü: “ve fetha ile açılır” ancak İbn Abbâd’dan, onların “o, mutlaka **كوفان**’dadır” sözleri hakkında nakledilmiştir; geleceği üzere. Ve ona ayrıca: **كوفة الجند** denilir; çünkü عثمان رضي الله عنه günlerinde orada Arapların planları çizildi; **العباب**’da: عمر رضي الله عنه günlerinde onun planlarını çizdi; yani: onun planlanmasını Sâib b. el-Akra‘ b. Avf es-Sekafî رضي الله عنه üstlendi; o, Nuhevend’in fethine Nu‘mân b. Mukarrin ile şahit olan kimsedir; İsfahân’a da vali oldu; orada öldü; soyu oradadır. Bundan, Abde b. et-Tabîb el-‘Abşemî’nin sözü:
  O ki hicret ederek bir ev vurdu,                      **كوفة الجند**’de; onun sevgisini bir gûl yok etti

  Yahut **كوفان** ile adlandırıldı; o, küçük bir tepeciktir; onu düzleştirdiler ve onun üzerine plan çizdiler; Lihyânî ve Kisâî’den bu daha önce geçti. Yahut **الكيف**’ten, o kesmedir; çünkü Ebrûvîz onu Behrâm’a iktâ etti. Yahut o, beldelerden bir parçadır; aslı **كيفة**’dir; yâ sâkin olunca ve öncesi zamme olunca vâv yapıldı. Yahut o, onların “onlar zamme ile **كوفان**’dadır” sözündendir; Ümeyyî’den; ve **كوفان**: harekeli, vâv’ı şeddeli; yani izzet ve menaat içinde. Yahut Sâtîdmâ dağı onu **الكاف** gibi kuşattığı içindir. Yahut Sa‘d yani İbn Ebî Vakkâs رضي الله عنه **الكوفة**’yi bina etmek isteyince Müslümanlar için bu menzili yokladı; onlara dedi ki: **تكوفوا** bu yerde; yani onda toplanın. Yahut çünkü dedi: **كوقوا** bu kuma; yani ona doğru (gidin) ve inin; bu, Mufaddal’ın sözüdür. Bunu İbn Sîde nakletti. Yâkût dedi: Ubeydullah b. Ziyâd **الكوفة** mescidini bina edince minbere çıktı ve dedi: Ey **الكوفة** ehli, ben sizin için yeryüzünde benzeri bina edilmemiş bir mescid bina ettim; ve her bir sütuna on yedi yüz harcadım; onu ancak bir bâğî yahut bir hâsid yıkar. Ve Benî Ümeyye’nin mevlâsı Bişr b. Abdilvehhâb el-Kureşî’den rivayet edildi; Şam’da konaklardı; ve **الكوفة**’yi ölçtüğünü zikretti; o, on altı mil ve milin üçte ikisi idi. Ve onda Rebîa ve Mudar’dan Araplar için elli bin ev, diğer Araplar için yirmi dört bin ev, Yemen için otuz altı bin ev olduğunu zikretti. Ve güzel kadın, yeren birinden boş olmaz. Neccâşî, onun ehlini hicvederek dedi:
  Allah bir kavme sabah yağmurunun sağanağını içirirse,                      Allah **الكوفة** ehlini yağmurla sulamasın
  Kadınlarını temizlik üzere terk edenler,                      ve Dicle kıyısında sığırları sikenler
  Geceleri karardığında hırsızlık edenler,                      sabahladıklarında surları ders edenler

Ve **الكوفة** ile Medine arasındaki mesafe yaklaşık yirmi merhaledir. Ve **كويفة** (Cüheyne gibi): عليه السلام; ona yakın, yani **الكوفة**’ye; ve İbn Ömer’e izafe edilir; çünkü oraya indi; o, Abdullah b. Ömer b. el-Hattâb’dır; Sâgânî onu böyle zikretti. Doğrusu, Lisân’daki gibidir: ona **كويفة عمرو** denilir; o, Ezd’den Amr b. Kays’tır; Ebrûvîz, Behrâm Cûr’dan yenilip kaçınca onun yanına indi; o da ona ikram etti; mülküne dönünce o yeri ona iktâ etti. Ve **كوفى** (Tûbâ gibi): D: Bâzğîs’te, Herat yakınında; Sâgânî onu nakletti. Ve zamme ile **الكوفان** ve fetha ile (de) İbn Abbâd’dan; ve **الكوفان**; ve **الكوفان** (Heybân ve Celsân gibi): yuvarlak kum; bu, **الكوفة**’nin **كوفة** diye adlandırılmasının vecihlerinden biridir; daha önce geçtiği gibi. Ve **الكوفان**: arkası dönük iş; “kavim **كوفان** içinde bıraktı” denilir; Cevherî onu nakletti. Ve **الكوفان**: zahmet ve meşakkat; bununla da onların “onları **كوفان** içinde bıraktım” sözünü tefsir etti; Sıhâh’ta olduğu gibi: yani zahmet, meşakkat ve dönüp durma. Leys şu beyti okudu:
  Ne kuşluklarım ne akşamlarım olur ki,                      ben sizden **كوفان** içinde olmayayım

Ümeyyî dedi: zamme ile **الكوفان** izzet ve menaat (demektir); bundan onların “o, mutlaka **كوفان**’dadır” sözüdür. İbn Abbâd **الكاف**’ı fetha ile açtı; Lisân’da: “o, mutlaka bundan **كوفان**’dadır”; yani bir sığınak ve menaat. Ve **الكوفان**: kamış ve ağaçtan sık çalılık; Sâgânî onu nakletti; Lisân’da: kamış ile ağaç arasında. Ve denilir: “**كوفان** içinde gölgelendiler”; yani rüzgârın savuruşu gibi bir savuruşta ve ağaçta; yahut bir karışıklık ve şiddetli bir şerde; yahut bir şaşkınlıkta; yahut bir mekruhta; bunların hepsi Sâgânî’nin sevk ettiği sözlerdir. Ve denilir: onda ne **كوفة** vardır ne **نوفة**; yani ayıp; Sâgânî onu nakletti: o, **المزرية** gibidir; ve o, **تاف** etti ve **كاف** etti. Ve **كاف** deriyi **يكوفه** **كوفا**: onun kenarlarını kıvırdı. Ve **الكاف**: bir harftir; müzekker de zikredilir, müennes de; hece harflerinin geri kalanı da böyledir. Râ‘î dedi.

**أشاقتك أطلال تعفت رسومها                      كما بينت كاف تلوح وميمها**

**ألف الكاف** **واو**’dur; o, cer harflerindendir; (şu şekillerde) olur: asıl olarak, bedel olarak ve زائد olarak; ve isim olur; isim olduğu vakit onunla başlanır; şöyle denir: **كزيد جاءني**; muradı: “Zeyd gibi bana geldi.” Ve teşbih içindir; meselâ: “Zeyd aslan gibidir.” Ve bir kavme göre ta‘lîl içindir; ondan, Yüce Allah’ın sözü: **كما أرسلنا فيكم رسولا**; yani: “göndermem sebebiyle”; ve Yüce Allah’ın sözü: **واذكروه كما هداكم**; yani: “sizi hidayete erdirmesi sebebiyle.” Ve ayrıca isti‘lâ içindir; **الأخفش** dedi: Bu, onların şu sözü gibidir: “**كن كما أنت عليه**”; yani: “üzerinde bulunduğun şey üzere.” Ve “**كخير**”, “nasıl?” denildiğinde “**ما**”’nın cevabında; “Siz nasılsınız?” yahut “Sabahladın da nasılsın?” denildiğinde. Buradaki **الكاف**, “على” mânâsındadır. **ابن جني** dedi: Ve “**الباء**” mânâsında olması da câiz olur; yani: “**بخير**.” Ve “mübâdere” olur: **ما** ile birleştiği vakit; şöyle: “**سلم كما تدخل**” ve “**صل كما يدخل الوقت**.” Ve ismin yerine vâki olur; böylece üzerine cer harfi girer; **امرؤ القيس**’in bir atı vasfederken dediği gibi:

  **ورحنا بكابن الماء يجنب وسطنا                      تصوب فيه العين طورا وترتقي**

Ve te’kîd için olabilir; o, **ليس**’in haberinde ve **ما** ile **من**’in haberinde ve diğer cer harflerinde **الباء** menzilesinde olan زائد’dir; Aziz ve Celîl’in sözü gibi: **ليس** ve **ما** ile **من**’in haberinde ve diğer cer harflerinde; Aziz ve Celîl’in sözü gibi: **ليس كمثله شيء**. Bunun tefsiri —Allah daha iyi bilir—: “Onun misli hiçbir şey değildir.” Mânânın sahih olması için **الكاف**’ın ziyâdeliğine inanmak gerekir; çünkü sen bunu kabul etmezsen, Aziz ismi için bir misil ispat etmiş olursun ve “Onun misli olan şeye benzer hiçbir şey yoktur” diye iddia etmiş olursun; bu iki yönden bozulur: birincisi, misli olmayan için misli ispat etme vardır; O, aziz ve yücedir, büyük bir yücelikle yücedir. İkincisi: bir şeye misil ispat edilirse, o, mislinin mislidir; çünkü bir şeye bir şey mümâsil olursa, o da kendisine mümâsil olana mümâsildir. Şayet bu böyle olsaydı —inananının itikadının fesadı üzere— “**ليس كمثله شيء**” denilmesi câiz olmazdı; çünkü O, mislinin mislidir ve O bir şeydir; zira Tebâreke ve Teâlâ, “**قل أي شيء أكبر شهادة، قل الله شهيد بيني وبينكم**” sözüyle kendisini “şey” diye isimlendirmiştir. Bundan anlaşıldı ki **ليس كمثله**’deki **الكاف** mutlaka زائد olmalıdır. Bunun misli, **رؤبة**’nin sözü:

  **لواحق الأقراب فيها كالمقق**

Ve **المقق**: uzunluktur; “bu şeyde uzunluk gibi” denilmez; ancak “bu şeyde uzunluk vardır” denir; sanki “onda **مقق** vardır” demiştir; yani: uzunluk. Şeyhimiz, Yüce Allah’ın sözü **ليس كمثله شيء** hakkında dedi ki: muhakkikler onu ziyâdelikten çıkarmışlar ve onu kinâye babından kılmışlardır; **التلخيص** ve **المفتاح** şerhlerinde, iki tefsirde ve başkalarında olduğu gibi. Ve “misil”e mürâdif, cer eden bir isim olur; yahut ancak zarûrette olur; şu sözü gibi:

  **يضحكن عن كالبرد المنهم** أي: **عن مثل البرد**

Ve mansûb ve mecrûr bir zamir olabilir; Yüce Allah’ın sözü gibi: **ما ودع: ربك وما قلى**. **الصحاح**’ın nassı: Ve muhatab için mecrûr ve mansûb bir zamir olabilir; senin “**غلامك**” ve “**ضربك**” demen gibi. **الصاغاني** ziyade etti: fark için, müzekker için fetha ile, müennes için kesra ile okunur. Ve bir mânâ harfi olabilir; işaret ismine lâhika olur; **الصحاح**’ın nassı: Ve hitap içindir; i‘râbdan bir mahalli yoktur; “**ذلك**” ve “**تلك**” ve “**أولئك**” ve “**رويدك**” böyledir; çünkü burada isim değildir; ancak yalnız hitap içindir; müzekker için fetha ile, müennes için kesra ile okunur. Ve ayrı (munfasıl) mansûb zamire lâhika olur; “**إياك**” ve “**إياكما**” gibi. Ve bazı fiil isimlerine lâhika olur; “**حيهلك**” ve “**رويدك**” ve “**النجاك**” gibi. Ve “**أرأيت**”e lâhika olur; “bana haber ver” mânâsında; şöyle: **أرأيت: هذا الذي كرمت علي**. **الكاف**’ın mânâlarını ve onda olanların hepsini **المغني** ve şerhlerinde genişçe yaymıştır; şeyh **ابن مالك** onların çoğunu **التسهيل**’de **اللحياني**’den nakletmiştir.

Ve **تكاف**; üstten ikilinin (harfin) dammasıyla: sallallahu aleyhi ve sellem, Cûzcân’da ve başka bir (rivayette) Nîsâbûr’da namaz kıldı. Ve **كوفت الأديم تكويفا**: onu kestim; **ككيفته تكييفا** gibi. Ve **كوفت الكاف**: onu yaptım ve onu yazdım. Ve **تكوف الرمل تكوفا** ve fetha ile **كوفانا**: yuvarlandı; adam da böyledir. Ve **تكوف الرجل**: Kûfelilere benzedi; yahut onlara nisbet etti yahut onlar için taassup gösterdi ve onların mezhebini tuttu.

Ve “üzerine istidrâk olunan”: **كوف الشيء**: onu yana itti; ve “onu topladı” denildi. Ve **كوف القوم**: Kûfe’ye geldiler; (şair) dedi ki:

  **إذا ما رأت يوما من الناس راكبا                      يبصر من جيرانهـا ويكـوف**

Ve **يعقوب** dedi: **كوف**: Kûfe’ye yöneldi. Ve insanlar, işlerinden **كوفى** içindedir; **سكرى** gibi: yani karışıklık içindedir. Ve **الكاف**’ın cemi, müzekker üzere **أكواف**; müennes üzere **كافات**; ikincisinden onların sözü: “**كافات الشتاء** yedidir.” Ve **الكاف**: kavim arasında ıslah edici adamdır; (şair) dedi ki:

  **خضم إذا ما جئت تبغي سـيوبـه                      وكاف إذا ما الحرب شب شهابها**

Ve **الكاف**: bazılarının lakabıdır. Ve **الكوفية**: başa giyilen şeydir; yuvarlaklığından dolayı isimlendirilmiştir.
