# كون — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%88%D9%86/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: كون

"كانَ" إذا جعلته عبارةً عمَّا مضى من الزمان احتاج إلى خبر، لأنَّه دلَّ على الزمان فقط. تقول: كان زيدٌ عالماً. وإذا جعلته عبارةً عن حدوث الشيء ووقوعه: استغنى عن الخبر، لأنَّه دلَّ على معنًى وزمانٍ. تقول: كانَ الأمرُ، وأنا أعرفه مذْ كانَ، أي مذْ خُلِقَ. قال الشاعر:
فِدًى لبَني ذُهْلٍ بن شَيْبانَ ناقَتيإذا كانَ يومٌ ذو كواكبَ أشْهَبُ
وقد تقع زائدة للتوكيد، كقولك: زيدٌ كانَ منطلقاً، ومعناه زيدٌ منطلقٌ. قال الله تعالى: "وكان الله غفوراً رحيماً". وقال الهذليّ:
وكنتُ إذا جاري دَعا لِمَـضـوفَةٍأُشَمِّرُ حتَّى يَنْصُفَ الساقَ مِئْزَري
وإنَّما يخبر عن حاله، وليس يُخبر بكُنْتُ عمَّا مضى من فعله. وتقول: كانَ كَوْناً وكَيْنونَةً أيضاً. وقولهم: لم يَكُ، وأصله يَكونُ. وأنشد: إذا لم تَكُ الحاجاتِ من هِمَّة الفتى=فليس بمُغْنٍ عنك عَقْدُ الرَتائِمِ وتقول: جاءوني لا يكون زيداً، تعني الاستثناء، كأنَّك قلت: لا يكون الآتي زيداً. وكَوَّنَهُ فَتَكَوَّنَ: أحْدَثَهُ فحَدَثَ. والكِيانَةُ: الكَفالة. وكنتُ على فلان أكونُ كَوْتاً، أي تكفَّلت به. واكْتَنْتُ به اكْتِياناً مِثله. وتقول: كُنْتُكَ، وكنتُ إيَّاكَ، كما تقول: ظننتُكَ زيداً وظننت زيداً إيَّاكَ، تضع المنفصل موضع المتَّصل في الكناية عن الاسم والخبر، لأنَّهما منفصلان في الأصل، لأنَّهما مبتدأ وخبر. قال الأسود الدؤلي:
دَعِ الخمرَ يشربها الغواةُ فإنَّنيرأيتُ أخاها مُجْزِئاً لمكانِهـا
وإلاّ يَكُنْها أو تَكُـنْـهُ فـإنَّـه		أخوها غَذَتْهُ أمُّه بلِبـانِـهـا
يعني الزبيب. والكَوْنُ: واحد الأكوانِ. والاسْتِكانَةُ: الخضوع. والمكانَةُ: المنزلة. وفلانٌ مَكينٌ عند فلان بيِّن المَكانَةِ. والمَكانُ والمَكانَةُ: الموضع. قال الله تعالى: "ولو نَشاءُ لمسَخْناهُم على مَكانَتِهِمْ". ولمَّا كثُر لزوم الميم تُوُهِّمَتْ أصليَّةً فقيل تمَكَّنْ كما قالوا من المسكين تَمَسْكَنْ. أبو عمرو: يقال للرجل إذا شاخَ كنْتِيٌّ؛ كأنَّه نُسِب إلى قوله: كنتُ في شبابي كذا وكذا. قال:
فأصبحتُ كنْتِيًّا وأصبحتُ عاجِنـاًوشرُّ خصالِ المرء كنْتٌ وعاجِنُ

### Türkçe

**"كانَ"** onu zamanın geçmişinden ibaret kıldığın zaman habere muhtaç olur; çünkü yalnız zamana delâlet etti. Dersin ki: Zeyd âlim idi. Ve onu şeyin meydana gelişi ve vuku buluşundan ibaret kıldığın zaman: haberden müstağni olur; çünkü bir mânâya ve zamana delâlet etti. Dersin ki: **كانَ الأمرُ**; ve ben onu **مذْ كانَ**’dan beri bilirim; yani **مذْ خُلِقَ**’dan beri. Şair dedi ki:
Beni Zühl b. Şeybân’a develerim feda olsun
**إذا كانَ** yıldızlı, külrengi bir gün olunca

Ve te’kîd için زائد olarak da vâki olur; senin sözün gibi: Zeyd **كانَ** yola çıkmış; mânâsı: Zeyd yola çıkmış. Allah Teâlâ dedi ki: "Ve Allah bağışlayıcı, esirgeyici idi." Hüzeylî dedi ki:
Ve ben, komşum bir misafirlik için çağırdığı vakit
İzârım baldırın yarısına varıncaya dek sıvarım

Ancak onun hâlinden haber verir; ve **كُنْتُ** ile onun fiilinden geçmiş olan şeyden haber verilmez. Ve dersin ki: **كانَ** **كَوْناً** ve **كَيْنونَةً** dahi. Ve onların sözü: **لم يَكُ**; aslı **يَكونُ**’dur. Ve şu beyit okundu:
Eğer ihtiyaçlar yiğidin himmetinden **لم تَكُ** ise
Senin için bağların düğümlenmesi fayda verici değildir

Ve dersin ki: Bana geldiler, Zeyd olmaya; istisnayı kastedersin; sanki şöyle demişsin gibi: gelen Zeyd olmaz. Ve **كَوَّنَهُ فَتَكَوَّنَ**: onu meydana getirdi de meydana geldi. Ve **الكِيانَةُ**: kefalet. Ve ben falan üzerine **أكونُ كَوْتاً** oldum; yani ona kefil oldum. Ve onunla **اكْتَنْتُ** **اكْتِياناً**; onun misli. Ve dersin ki: **كُنْتُكَ** ve **كنتُ إيَّاكَ**; senin sözün gibi: **ظننتُكَ زيداً** ve **ظننت زيداً إيَّاكَ**; isim ve haber hakkında kinayede ayrığı bitişiğin yerine koyarsın; çünkü ikisi aslında ayrıdır; çünkü ikisi mübteda ve haberdir. Esved ed-Düelî dedi ki:
Şarabı bırak, azgınlar içsin; çünkü ben
Onun kardeşini, onun yerine yeterli gördüm

Ve eğer o değilse, yahut sen o olursan, şüphesiz o
Onun kardeşidir; annesi onu onun sütüyle besledi

Kuru üzümü kastediyor. Ve **الكَوْنُ**: **الأكوانِ**’ın biridir. Ve **الاسْتِكانَةُ**: boyun eğme. Ve **المكانَةُ**: menzile. Ve falan, falanın yanında **مَكينٌ**dur; **المَكانَةِ**si açık olandır. Ve **المَكانُ** ve **المَكانَةُ**: yer. Allah Teâlâ dedi ki: "Ve dileseydik onları **مَكانَتِهِمْ** üzerinde elbette mesh ederdik." Ve mîm’in lüzumu çoğalınca aslî sanıldı da **تمَكَّنْ** denildi; onların **المسكين**den **تَمَسْكَنْ** dedikleri gibi. Ebû Amr: Adam ihtiyarladığı zaman ona **كنْتِيٌّ** denir; sanki şu söze nisbet edilmiş gibi: gençliğimde **كنتُ** şöyle şöyle idim. Dedi ki:
Derken **كنْتِيًّا** oldum ve yoğurucu oldum
Kişinin huylarının en kötüsü **كنْتٌ** ve yoğurucudur
