# كوي (ك-و-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%88%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Hemen dağlanır

- Harfler: ك - و - ي
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 12 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: كوى

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [فَتُكْوَى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D9%83%D9%92%D9%88%D9%8E%D9%89.md) | فَتُفْعَلُ | Hemen dağlanır | 1 | 1 | [9:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A/ayet/9:35.md) |

## Mücavir kökler — 11 mücavir (16 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [جبه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Alın demektir
2. [حمي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Pişiren
3. [كنز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Servet
4. [جنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Yan demektir
5. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Arka demektir
6. [ذوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sevik (Sin) özel bir un çorbasıdır
7. [جهم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Cehennem tuğlanın pişirildiği kuyu demektir
8. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ateş demektir
9. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
10. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Yemm” durgun akan su demektir
11. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كوي |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nakıs ve lefîf-i makrûn eğilimli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%85.md), [حرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82.md), [لفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%AD.md), [سفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [برد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Deriyi kızgın demir veya ateşle dağlama, yakarak derin iz ve damga bırakma |
| Çekirdek Özet 2 | Biriktirilen ve hapsedilen servetin bedene yapışan kalıcı azap damgasına dönüşmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Tedaviden cezalandırmaya geçiş; dışlanan hakikatin fiziksel temasla tescili |
| Kritik Hata Riski | Eylemi sadece sıradan bir yanma sayarak iz bırakan ve damgalayan teşhir boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كو | İçe doğru toplanma, bükülme, oyuklaşma ve odaklanmış yoğunluk barındırma; nitekim [كوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%A8.md) derinliği olan kulpsuz kabı, [كور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%B1.md) sarılıp toplanmayı, [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) varlığın yoğunlaşıp vücut bulmasını ifade eder. | ي | Soyut toplanma ve çukurlaşma hareketini el veya alet vasıtasıyla tek bir noktaya odaklanan, temas ettiği yeri büzüp dağlayan yakıcı bir fiile dönüştürür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Bir nesneyi tutma, yüzeye baskı uygulama ve kapsayıcı bir temas kurma hareketini verir. |
| و | çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki unsuru birbirine raptetme, teması sabit kılma ve ayrılmaz bir bağ oluşturma gücünü ekler. |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | İradî müdahaleyi, fiilî uygulamayı ve enerjinin bir hedefe yöneltilerek tatbik edilmesini sağlar. |
| كوي | avucun kavradığı bir aletin hedefe bastırılarak bağlanması ve el marifetiyle oraya sabitlenmesi | Isıtılmış veya sivrilmiş bir nesnenin el marifetiyle yüzeye bastırılıp sabit bir iz bırakacak şekilde temas ettirilmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Kızgın bir demir parçası veya kor ateşle canlı bedeninin, hayvanın ya da yaranın yakılarak dağlanması; kanamayı durdurmak yahut mülkiyet işareti basmak için yapılan derin yakma işlemi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem Arap bedevi hayatında develerin kabile aidiyetini belirlemek için dağlanması ve çaresiz kalınan hastalıklarda son çare olarak dağlama yapılması bağlamında yer bulur; bu durum darb-ı meselde dağlamanın hekimliğin son çaresi olduğunu bildiren ifadeyle şöhret bulmuştur: آخِرُ الدَّوَاءِ الكَيُّ |
| Erken Arapça kullanım | Klasik rivayetlerde ve erken darb-ı mesellerde dağlamanın acısından korkarak erkenden telaşa düşen kimseler için kızgın demir ateşteyken sıpası kaçışan eşek tasviri kullanılır: قَدْ يَضْرَطُ العَيْرُ والمِكْوَاةُ فِي النَّارِ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça كوي kökü, deriyi veya dokuyu yakıcı bir temasla dağlamak ve büzüştürmek çekirdeğini taşır. İbranicede aynı anlamsal ve fonetik hatta yer alan כוה kökü doğrudan yakmak, ateşle dağlamak veya yangı izi bırakmak manasına gelir ve buradan türeyen isim formu dağlama izini ifade eder. Süryanicede de כוא biçimi yakma, dağlama ve kavurma anlam alanında korunmuştur. Sami dillerinin ortak hafızasında bu kök, kontrolsüz bir orman yangınından ziyade bir nesneye, bedene veya alete bilhassa yöneltilen, yerel dokuyu tahrip ederek mühürleyen odaklanmış termal teması gösterir. Arapçada bu fiil hem veterinerlikte mülkiyet damgalaması hem tıpta cerrahî dağlama hem de mecazen acı verici söz veya azap dokunuşu olarak semantik genişleme göstermiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, Lisān al-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Ateş veya kızgın demirle deride iz bırakma eylemi | Fiziksel temasla dokuyu büzüştürme, kanamayı mühürleme ve mülkiyet damgası vurma yönünde gelişmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice כוה ve Süryanice כוא ile doğrudan ortak köken | Her iki dilde de yakarak dağlama, yanık izi oluşturma ve yakıcı temas anlamı tam bir fonetik ve anlamsal paralellikle mevcuttur. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda ısı ve yakıcı temas bildiren köklerle paralellik | Bazı Çad dillerinde yanma ve kül olma bildiren ikili seslerle benzerlik kaydedilse de doğrulanmış doğrudan miras sınırlıdır. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كوي | Anlamlı | Dağlamak, yakmak | Kızgın bir cisimle temas ettirip yakarak derin iz bırakmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [كيو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%88.md) | Anlamlı | Gezegen adı / ada adı | Zuhal gezegenine verilen ad veya Basra körfezinde bir ada ismi olarak özel adlaşmıştır. | Kur'an'da geçmez. |
| [وكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%8A.md) | Anlamlı | Ağzını bağlamak | Su tulumunun veya kabın ağzını iple sıkıca boğup bağlamak. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle sıkılaştırma ve mühürleme ilişkisi taşır. |
| [ويك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%8A%D9%83.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir. |
| يكو | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon. |
| يوك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Mühmel kombinasyon. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كوي | Merkez | Dağlama ve yakıcı iz bırakma | Kızgın bir vasıtayla bizzat dokuya temas ettirerek yakmak ve damgalamak. | Temas, lokal tahribat ve kalıcı iz esastır. |
| [وسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%85.md) | Komşu | Damgalamak, işaretlemek | Ateşle yapılabileceği gibi boya veya kesikle de yapılabilen her türlü genel işaretleme. | كوي kökünde yakıcılık ve acı şart iken [وسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D9%85.md) yalnızca tanıtıcı im koymayı hedefler. |
| [حرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82.md) | Komşu | Yakmak, tutuşturmak | Ateşin temas ettiği şeyi tüketmesi, alevlendirmesi veya tahrip etmesi. | [حرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82.md) genel yanmayı ve yok olmayı anlatır; كوي ise yüzeye odaklanmış temasla iz bırakmayı ifade eder. |
| [لفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%AD.md) | Komşu | Ateşin veya sıcağın yüze vurması | Alevin veya sıcak rüzgarın yüzeyi yalayarak yakması. | كوي doğrudan nesnel temas gerektirir; [لفح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%81%D8%AD.md) alevin veya havanın esip çarpmasıdır. |
| [سفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B9.md) | Komşu | Çarparak karartmak, yakmak | Ateşin veya sıcağın etkisiyle rengin değişmesi, kararması ya da tutup sürüklenmesi. | كوي derin dokusal baskı yaparken [سفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%81%D8%B9.md) yüzeysel renk değişimi ve çarpma içerir. |
| [برد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Soğutmak, teskin etmek | Isıyı düşürmek, ferahlatmak ve yangıyı gidermek. | Kızgın temasa ve yakıcı dağlamaya karşı serinlik ve dokunun sükunet bulmasıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كوي | Dağlamak, yakmak | Kızgın maden veya ateşle deride iz açmak ve yarayı yakmak. | Kesin |
| Latince | Cauterizare, inurere | Dağlamak, yakarak mühürlemek | Tıbbî dağlama veya suçlunun/kölenin bedenine ceza yahut mülkiyet damgası vurulması. | Güçlü |
| İngilizce | Cauterize, brand | Dağlamak, damga basmak | Hem tıbbî yara dağlamasını hem de hayvanlara/suçlulara kızgın demirle vurulan mülkiyet damgasını karşılar. | Kesin |
| Almanca | Kauterisieren, einbrennen | Dağlamak, yakarak işlemek | Ateşle yakarak iz bırakma veya metal damga ile mühürleme ameliyesini kapsar. | Güçlü |
| Fransızca | Cautériser, marquer au fer rouge | Dağlamak, kızgın demirle işaretlemek | Dokuyu ateşle kapatma ya da kalıcı ceza damgası basma anlamını tam verir. | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| فَتُكْوَى | Ahirette kenz edilen (yığılıp infak edilmeyen) servetin cehennem ateşinde kızdırılarak bedenin çeşitli uzuvlarına yapıştırılıp dağlanması | Servet biriktirip Allah yolunda harcamayanların cezalandırılma sahnesi; Tevbe [9:35](https://lisan.digital/tr/ayet/9:35.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ahiret ahvali ve amellerin tecessümü | Dünyada biriktirilip saklanan altın ve gümüşün bizzat cehennemde kızdırılarak azap vasıtası haline gelmesi ve cezanın amelin cinsinden olması. | Mülkiyet hırsının somut bir yakıcı madene ve bedensel damgaya dönüşmesi. |
| Fıkıh | Zekatın farziyeti ve tıbbî tedavi | Zekatı verilmeyen malların vebali; ayrıca tıpta son çare olarak dağlamanın cevazı veya mekruhluğu meselesi. | Birikimin cezai tescili ve beden bütünlüğüne yönelik cerrahi müdahale sınırı. |
| Tefsir | Tevbe Suresi 35. ayetin tefsiri | Ayette geçen alın, yan ve sırt uzuvlarının bilhassa zikredilme hikmeti; yoksula karşı yüz çevirme, yan çizme ve sırt dönme tavırlarının bedensel karşılığı. | Ahlakî kibrin ve cimriliğin fiziksel organlar üzerinde damgalanarak teşhir edilmesi. |
| Hadis | Dağlama ile tedavinin hükümleri ve zekat tehditleri | Şifanın üç şeyde olduğu, ancak dağlamanın ümmete tavsiye edilmediği rivayetleri ile kenz sahiplerine yönelik tehdit hadisleri. | Son çare olan acı verici müdahalenin kerahati ve cimriliğin dağlanma ile cezalandırılması. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uhrevî adalet ve ceza | Cezanın amele tam mutabakatı | Amelin cisimleşerek sahibine dönmesi | İnfaktan kaçırılan değerlerin sahibinin teninde mühür gibi yakıcı bir kimlik ifşasına dönüşmesi. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ve tıbbî etki | Termal doku mühürlemesi | Kanama ve enfeksiyonu yakarak durdurma | Yüksek ısının dokuyu pıhtılaştırarak sınırlandırması ve kalıcı yara dokusu üretmesi. | Güçlü |
| Siyasi | Hukukî aidiyet ve teşhir | Mülkiyet veya mahkumiyet damgası | Kişinin veya nesnenin statüsünü bedene kazıma | Otoritenin veya kabilenin aidiyeti belirlemek yahut suçluyu damgalayarak topluma ilan etmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Servetin dolaşımı ve zekat | Kenzin (servet tekelinin) iptali | Dolaşımdan çekilen paranın cezalandırılması | İktisadi akışa girmeyip hapsedilen likiditenin, sahibini tüketen yakıcı bir yüke evrilmesi. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik lokal ısı transferi ve faz değişimi | Yüksek enerjili bir kaynağın sınırlı bir temas yüzeyine anî ısı aktarımı yaparak o bölgedeki moleküler yapıyı geri dönüşsüz biçimde tahrip etmesi ve büzüştürmesi. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Damgalama (stigmatizasyon) ve beden sosyolojisi | Toplumun veya otoritenin, norm dışı davranan ya da mülk sayılan öznenin bedenine geri alınamaz bir kimlik veya ceza izi kazıyarak onu görünür kılması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Eylemi sadece ilkel bir tıbbî tedavi yahut sıradan bir alev yanığı gibi düşünerek kavramın ardındaki derin mülkiyet, damgalama ve teşhir boyutunu ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da dağlama, dünyada yığılan ve toplumsal dolaşıma sokulmayan servetin sahibinin bedenine (alın, yan ve sırt) bizzat kazınarak ebedî bir zillet ve kimlik damgasına dönüştürülmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Tevbe 35'teki sahneyi yalnızca genel bir cehennem azabı tasviri sanmak; oysa burada cimrilik ve kibir gösteren organların, bizzat saklanan o servetle hedeflenerek damgalandığı gerçeğini gözden kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Servetin zekat ve infak yoluyla topluma akıtılmayıp yığılmasının (kenz), ahirette soyut bir günah olarak kalmayıp bizzat biriktirilen madenler üzerinden somut, yakıcı ve damgalayıcı bir azaba dönüşeceğini gösterdiği için hayatîdir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İktisadî adalet, servet ahlakı, kenz yasağı ve cehennemdeki cismanî azap tasvirlerinin işlendiği Tevbe Suresi bağlamında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Paranın ve sermayenin yalnızca dünyevî bir iktisat meselesi olduğu yanılgısını yıkar; dolaşımdan alıkonan her birimin sahibinin ruhunda ve ahirette bedeninde derin bir dağlama izi bırakacağını bildirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Kızgın bir aletin deriye bastırılarak dokunun yakılması, büzüştürülmesi ve kalıcı bir iz bırakılması.
- Soyut anlam: Saklanan, dışa vurulmayan veya hapsedilen bir gücün/suçun, temas anında bedene yapışan geri dönüşsüz bir ifşa ve damga haline gelmesi.
- Sistematik karşılık: İktisadî dolaşımdan çekilip dondurulan zenginliğin, sahibine dönük yok edici ve tescil edici bir termal karşı-yüke dönüşmesi.
- LaTeX modeli: $$T(x) \xrightarrow{\Delta Q} D(x) \cdot I(x)$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $T$ hedeflenen doku veya bedensel yüzeyi, $\Delta Q$ aktarılan yoğun termal enerjiyi (kızgın maden temasını), $D$ yüzeyde meydana gelen geri dönüşsüz tahribat ve büzüşmeyi, $I$ ise silinemez biçimde kalan damga ve tescil izini temsil eder. Enerjinin yüzeyle temas etmesiyle tahribat ve damgalanma eşzamanlı olarak gerçekleşir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%88%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Tevbe 9:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A/ayet/9:35.md) — فَتُكْوَى

يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُمْ وَجُنُوبُهُمْ وَظُهُورُهُمْ هَذَا مَا كَنَزْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ فَذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَكْنِزُونَ

Meal (IK): O gün cehennem ateşinde bunların üzeri kızdırılır ve bunlarla onların alınları, böğürleri ve sırtları dağlanır. İşte bu, kendiniz için biriktirdiğiniz, tadın biriktirmiş olduğunuzu, denir.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والواو والياء
ك و ي، ك ي و، و ك ي مستعملات
كوي: كَوَيْته أَكْوِيهِ كيّاً، أي: أحرقت جلده بنار أو بحديدة محماة.
والمِكْواةُ: الحديدة التي يُكْوَى بها، ويقال في المثل: "العير يضرط والمِكواة في النار" والكَوُّ والكَوَّةُ أيضاً، التأنيث للتصغير والتذكير للتكبير: تأليفها من كاف وواوين. فيه: فعلة، ومنهم من قال: تأليفها من كاف وواو وياء، كأن أصلها: كَوْيٌ، ثم أدغمت الياء في الواو، فجعلت واواً مشددة، وإذا قلت: كَوَّيت في البيت كَوَّة وتَكْويةً فإن الياء لا تدل على أنها في الأصل ياء، لأن كل واو تصير في الفعل رابعة تقلب إلى الياء، كقولك: رجوته ورجيته.
وأبو الكَوّاء: من كنى العرب.
كيو: كَيْوان: نجم يقال له: زحل.
وكاوان: جزيرة في بحر البصرة.
وكي: الوِكاء: رباط القربة. أَوْكَى يُوكِي إيكاءً. قال الحسن: جمعاً في وعاء، وشداً في وِكاء. جعل الوِكاءَ ههنا كالجراب.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الواو** ve **الياء**

**ك و ي**، **ك ي و**، **و ك ي** kullanımdadırlar.

**كوي**: **كَوَيْته أَكْوِيهِ كيّاً**; yani: onun derisini bir ateşle yahut kızdırılmış bir demirle yaktım.

Ve **المِكْواةُ**: kendisiyle dağlama yapılan demir; ve meselde denir: "العير يضرط والمِكواة في النار" ve **الكَوُّ** ve **الكَوَّةُ** da (böyledir); dişillik küçültme içindir, erillik büyütme içindir: onun terkibi bir **كاف** ve iki **واو**dandır. Onda: **فعلة** (vezni) vardır. Onlardan kimi de dedi ki: onun terkibi bir **كاف** ve bir **واو** ve bir **ياء**dandır; sanki aslı: **كَوْيٌ** idi; sonra **الياء** **الواو** içine idgam edildi de şeddeli bir **واو** kılındı. Ve dediğin zaman: **كَوَّيت** evde bir **كَوَّة** ve bir **تَكْويةً**; o hâlde **الياء** onun aslında **ياء** olduğuna delâlet etmez; çünkü her **واو** fiilde dördüncü olunca **الياء**ya çevrilir; senin sözün gibi: **رجوته** ve **رجيته**.

Ve **أبو الكَوّاء**: Arapların künyelerindendir.

**كيو**: **كَيْوان**: bir yıldız; ona **زحل** denir.

Ve **وكاوان**: Basra denizinde bir ada.

**وكي**: **الوِكاء**: kırbanın bağı. **أَوْكَى يُوكِي إيكاءً**. Hasan dedi ki: bir kapta toplama, ve bir **وِكاء**da sıkma. Burada **الوِكاء**ı torba gibi kıldı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

#### Madde başı: كوى

الكَيُّ معروف. وقد كَوَيْتُهُ فاكْتَوى هو. ويقال: آخرُ الدواء الكَيُّ، ولا تقل: آخر الداء الكَيُّ. وكَواهُ بعينه، إذا أحدَّ إليه النظر. وكَوَتْهُ العقرب: لدغته. وكاوَيْتُ الرجل، إذا شاتمته، مثل كاوحته. والمِكْواةُ: الميسم. والكَوَّةُ: نَقْب البيت، والجمع كِواءٌ بالمدّ، وكِوًى أيضاً مقصوراً. والكُوَّةُ بالضم لغة، وتجمع على كُوًى.

##### Türkçe

**الكَيُّ** bilinen (şey)dir. Ve onu dağladım; o da dağlandı. Ve denilir: “İlacın sonu **الكَيُّ**dur”; “Hastalığın sonu **الكَيُّ**dur” deme. Ve “Onu gözüyle dağladı”; ona bakışı keskinleştirdiği zaman (denilir). Ve **العقرب** onu dağladı: onu soktu. Ve “Ben adamla **كاوَيْتُ**”; ona sövdüğüm zaman (denilir); **كاوحته** gibi. Ve **المِكْواةُ**: dağlama demiri. Ve **الكَوَّةُ**: evin deliği; çoğulu med ile **كِواءٌ**dur; ve ayrıca kısaltılmış olarak **كِوًى**. Ve zamme ile **الكُوَّةُ** bir dildir (lehçedir); ve **كُوًى** üzere çoğul yapılır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب اللفيف من حرف الكاف
كوي ، كاء ، أك ، أيك ، وكي ، وكك ، وكوك ، وكا ، كي ، كيك ، كيا ، كأي ، أكي ، كوك .
كوي : قال الليث : كَوَى البَيْطَارُ وغيرُه الدَّابَّة وغيرَهَا بالمِكْوَاةِ يكْوِيها كيّاً وكَيَّةً .
والمِكْوَاةُ : الحديدة المُحْمَاةُ التي يكْوَى بها .
والكَوَاءُ : فَعَّالٌ من الكَاوِي .
واكْتَوَى يكْتَوِي اكْتِواءً ، فهو مُكْتَوٍ .
وفي الحديث : ( إنّي لأغْتَسِلُ مِنَ الجَنَابَةِ ثم أَتَكَوَّى بجارِيَتِي ) أي اسْتَدْفِىءُ بمُبَاشَرَتَها .
وقال الليث : الكَوُّ ، والكَوَّةُ : تأْسِيسُ بِنَائِهَا مِنْ كافٍ وواوَيْنِ ، ومنهمْ من يقولُ : تأسِيسُ بِنَائِها من كافٍ وَوَاوٍ وياءٍ ، كأنَّ أصلها كَوْيٌ ثُم أُدْغِمَتِ الواوُ في الياء ، فجُعِلَتْ واواً مُشَدَّدَةً .
ويقال : كَوَّيْتُ في البيت كَوَّةً .
والرجُلُ يَسْتَكْوِي : إذا طَلَبَ أَنْ يُكْوَى .
ويُجْمَعُ الكَوَّةُ : كُوًى ، كما يقال : قَرْيةٌ وقُرًى .
ويقال : كِوًى ، وكِوَاءٌ .
كاء : قال أبو زيد : كِئْتُ عن الأمْرِ كَيْأَةً إذا ما هِبْتَه .
ويقال للرجُلِ الجبانِ : كَيْءٌ ، وأنشد شمرٌ :
وإنّي لَكَيْءٌ عن الموئِبَاتْ
إذا ما الرَّطيءُ انمأَى مَرْثَؤُه
وأَكَأْتُ الرَّجُلَ إكاءةً وإكاءً إذا ما أرادَ أمراً ففاجأته على تَئِفَّةِ ذلك فهابَك ورَجَعَ عنه .
وقال أبو عمرو : رجُل كَيْأَةٌ ، وهو الجبانُ .
وقال الليث : الكأْكأَةُ : النُّكوصُ ، وقد تَكَأْكأَ إذا انْقَدَعَ .
( عمرٌ و عن أبيه ) قال : الكَأْكَاءُ : الجُبْنُ الهالع .
قال : والكأْكَاءُ : عَدْوُ اللِّصَّ .
وقال أبو زيد : تَكَأْكَأَ الرجُلُ إذا ما عَيَّ بالكلام فلم يقدِرْ على أن يتكلَّمَ .
أك : قال الأصمعي : الأكَّةُ : الحَرُّ المُحْتَدِمُ .
يقال : أصابتْنَا أَكَّةٌ شديدةٌ ، ويومٌ ذُو أَكِّ ، وذو أكَّةٍ ، وقد ائتَكَّ يَوْمُنَا ، وهو يومٌ مُؤْتَكٌّ ، وكذلك : العَكُّ في وجُوهِهِ .
ويقال : إنَّ في نفْسِهِ عليَّ لأكَّةً ، أي حِقْداً .
وقال أبو زيد : دَعاهُ الله بالأكَّةِ ، أي بالموْتِ .
وقال الليث : الأكَّةُ : الشِّدَّةُ من شدائدِ الدَّهْرِ ، وائتَكَّ فلانٌ من أَمْرٍ أَقْلَقه وأَذْلَقَه .
أيك : قال الله جلَّ وعزَّ : ( كَذَّبَ أَصْحَابُ لْئَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ ) ( الشعراء : 176 ) ، وقرىء : ( أصحابُ لَيْكةَ ) .
وجاء في التفسير : أَنّ اسمَ المدينةِ كان لَيْكةَ ، واختارَ أبو عبيد هذه القراءة وجعلَ لَيْكةَ غير منصرفَةٍ .
ومَنْ قرأَ : ( أصحابُ الأيْكَةِ ) فإنَّ الأيكةَ والأيْكَ : الشَّجَرُ الملتفُّ .
وجاء في التفسير أَنَّ شجرَهم كان الدَّوْمَ ، وهو شجرُ المَقْلِ .
وأخبرني الإياديُّ عن شمرٍ عن ابن الأعرابي أنه قال : يقال : أيكةٌ مِنْ أَثْلٍ ، ورَهْطٌ مِنْ عُشَر ، وقَصِيمةٌ من الغَضَا .
وقال الزجاجُ ، في سورة الشعراء : يجوزُ وهو حسنٌ جدّاً ( كَذَّبَ أصحابُ لَيْكةِ المُرْسَلِينَ ) ( الشعراء : 176 ) بغير ألفٍ على الكسر ، على أَنَّ الأصلَ : الأيكَةِ ، فأُلْقيَتِ الهمزةُ فقيل الْيكَة ، ثم حُذِفَت الألفُ فقيل : لَيْكَةِ .
قال : والعربُ ، تقول : الأحْمَرُ قد جاءني .
وتقول إذا أَلْقَتِ الهمزةَ : الَحمرُ قد جاءني بفتح اللام ، واثبات ألف الوصلِ .
ويقولون أيضاً : لَحمرَ جاءني يريدون : الأحمَر .
قال : وإثباتُ الألِف واللام فيها في سائر القُرآن يدلُّ على أنّ حذفَ الهمزة منها التي هي ألف الوصل بمنزلة قولهم : لحمَر .
وكي : الوكَاءِ : كلُّ سَيرٍ أو خَيطٍ يُشَدُّ به السِّقَاءُ أو الوِعاءُ ؛ وقد أوْكيتُه بالوِكَاءِ إيكاءً إذا شددته .
وفي حديث الزُّبير بن العوام ، أَنه كان يُوكِي بين الصَّفا والمَرْوَةِ سَعياً .
قال أبو عبيد : هو عندي من الإمساك عن الكلام ، كأنه يُوكِي فَاهُ فلا يتكلَّمُ .
ويُرْوَى عن أعرابي أنه سَمِع رَجلاً يتكلّمُ فقال : أوْكِ حَلْقَكَ أي شُدَّ فمكَ واسْكُتْ .
( قلت ) : وفيه وجهٌ آخرُ هو أَصَحُّ عندي مما ذهب إليه أبو عبيد ، وذلك أَنَّ الإيكاءَ في كلامِ العربِ يَكونُ بمعنى السَّعْيِ الشديد .
والدليلُ على ذلك قوله في الحديث : أنه كان يُوكِي ما بينهما سَعْياً .
وفي ( نوادر الأعرابِ ) المحفوظةِ عنهم : المُوكِي : الذي يَتَشَدَّدُ في مشيِهِ ، فمعنى الإيكاءِ : الاشتدادُ في المشي .
ويقال : فلانٌ مُوكِي الغُلْمَةِ ، ومُزِكُّ الغُلْمَةِ ، ومُشِطُّ الغُلْمة إذا كانت به حاجةٌ شديدةٌ إلى الخِلاَطِ .
( قلت ) : وإنما قيل لِلّذِي يَشْتَدُّ عَدْوُه : مُوكٍ ، لأنه كأنّه ملأ هواء ما بَيْنَ رِجْليه عَدْواً وأَوْكَى عليه .
والعربُ تقولُ : ملأ الفرسُ فُرُوجَ دَوَارِجِه عَدْواً إذا اشتدَّ حُضْرُه ، والسِّقَاءُ إنما يُوكَى عَلَى امْتِلاَئِه .
وقال الليث : تَوَكَّأَتِ الناقةُ ، وهو تَصَلُّقَها عند مَخاضِها .
والتَّوكُّؤُ : التحامُلُ على العصا في المَشْيِ .
يقال : هو يَتَوكَّأُ علَى عصاهُ ، ويتَّكِىءُ .
قال : والعربُ تقول : أوكَأْتُ فلاناً إذا نَصَبْتَ له متَّكَأ ، وأتْكَأْتُه إذا حَمَلْته على الإتِّكَاءِ .
وقال أبو زيد : أَتْكَأْت الرَّجُلَ إتْكَاءً إذا وسَّدْتَهُ حتى يتَّكِىءَ .
ويقال : اسْتَوْكَتِ الإبلُ اسْتِيكَاءً إذا امْتَلأَتْ سِمَناً .
وقال ابن شميل : اسْتَوْكَى بطن الإنْسَانِ ، وهو أَنْ لا يَخْرُجَ منه نَجْوُه ، ويقال للسِّقَاءِ ونحوه إذا امتلأ : قد اسْتَوْكَى ، وإذا كانَ فَمُ السِّقَاءِ غَلِيظَ الأدِيمِ قيل : هو لا يَسْتَوْكِي ، ولا يَسْتَكْتِبُ .
وكك : ( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) قال : الوَكُّ : الدَّفْعُ ، والكَوُّ : الكِنُّ .
وروى ابن حبيب عن ابن الأعرابي أنَّه قال : يقال : ائْتَزَرَ فلانٌ إزْرَةَ عَكَّ وَكَّ ، وهو أَنْ يُسْبِلَ طَرَفَيْ إزَارِه ، وأنشد :
إن زُرْتَهُ تَجِدْهُ عَكَّ وَكَّا
مِشْيتُه في الدَّارِ هَاكَ رَكَّا
قال : وهَاكَ رَكَّا : حِكَايَةٌ لِتَبَخْتُرِه .
وقال الأصمعي : رَجُلٌ وَكْوَاكٌ إذا كان كأنّما يتدحْرَجُ مِنْ قِصَرِه ، وقد تَوَكْوَكَ إذا
مشى كذلك .
كيك : ( سلمة عن الفراء واللِّحياني عن الرُّؤَاسِيِّ ) قالا يقال : للبَيْضَةِ : كَيْكَةٌ ، قالا : وجَمْعُها : الكَيَاكِي .
قال الفراء : الكَيْكَةُ : البَيْضَةُ ، أَصْلها : الكَيْكِيَةُ ونظيرها : الليلة ، أصلُها : لَيْلِيَةٌ ، ولذلك صُغِّرَتْ لُيَيْلِيَةٌ ، وجُمِعَت اللَّيْلَةُ : ليَالِيَ .
كيا : وقال الليث : كِيَا هو عِلْكٌ رُوميٌّ وهو الذي يقال له : المُصْطَكَى ، وليس كِيَا عَربِياً مَحْضاً .
كي : كي : من حروفِ المعاني يُنصَبُ بها الفعلُ الغَابرُ .
يقال : أدِّبْهُ كي يَرْتَدِعَ عمَّا ارتَكَبه من السُّوءِ ، ورُبَّما أُدْخِلَتِ اللام عليها كما قال اللَّهُ جلَّ وعزَّ : ( يَسِيرٌ لِّكَيْلاَ تَأْسَوْاْ عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلاَ تَفْرَحُواْ بِمَآ ءَاتَاكُمْ وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ ) ( الحديد : 13 ) ورُبَّما حَذَفُوا كي ، واكْتَفَوْا باللام ، وقد تُوصَلُ كيْ بِلاَ وبِمَا ، فيقال تَحَرَّزْ كيلا يُصيبَكَ ما تكْرَهُ ، وخرجَ فلانٌ كَيْمَا يُصَلِّيَ .
قال الله جلَّ وعزَّ : ( السَّبِيلِ كَى لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الاَغْنِيَآءِ ) ( الحشر : 7 ) .
كأي : ( أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي ) : كَأَي إذا أَوْجَعَ بالكلام .
أكي : وأَكَى : إذا اسْتَوْثَقَ من غريمِه بالشُّهُودِ عليه .
كوك : وقال ابن شميل : الكَيْكَاءُ ، والمُكَوْكِي هما الشَّرَطَانِ أي مَنْ لا خَيْرَ فيه من الرجال .
وقال شمرٌ : رَجُلٌ كَوْكاةٌ : وهو القصيرُ .
قال : ورأيتُ فلاناً مكَوْكِياً وذلك إذا اهْتَزَّ في مشيه وأسرعَ ، وهو من عَدْوِ القصَارِ وأنشد :
دعوتُ كَوْكَاةً بِغَرْبٍ مِرْجَسِ
فجاءَ يَسْعَى حاسِراً لم يَلْبَسِ

##### Türkçe

باب اللفيف من حرف الكاف
**كوي** ، **كاء** ، **أك** ، **أيك** ، **وكي** ، **وكك** ، **وكوك** ، **وكا** ، **كي** ، **كيك** ، **كيا** ، **كأي** ، **أكي** ، **كوك** .

**كوي** : Leys dedi: Baytar ve başkası, binek hayvanını ve başkasını **بالمِكْوَاةِ** ile dağlar; onu **كيّاً** ve **كَيَّةً** olarak dağlar.
Ve **المِكْوَاةُ** : kendisiyle dağlanan, kızdırılmış demirdir.
Ve **الكَوَاءُ** : **الكاوِي**’den **فَعَّالٌ**’dır.
Ve **اكْتَوَى** **يكْتَوِي** **اكْتِواءً**; o hâlde o **مُكْتَوٍ**’dir.
Ve hadiste: (Şüphesiz ben **الجَنَابَةِ**’den yıkanırım, sonra cariyemle **أَتَكَوَّى** ederim) yani onunla temas etmekle ısınırım.
Leys dedi: **الكَوُّ** ve **الكَوَّةُ**: yapısının kuruluşu bir **كافٍ** ve iki **واو**’dandır; onlardan kimi der ki: yapısının kuruluşu bir **كافٍ** ve bir **واوٍ** ve bir **ياءٍ**’dandır; sanki aslı **كَوْيٌ** idi, sonra **الواوُ** **الياء**’a idğam edildi de şeddeli bir **واواً** kılındı.
Ve denir: Evde bir **كَوَّةً** **كَوَّيْتُ**.
Ve adam **يَسْتَكْوِي**: dağlanmayı talep ettiği zaman.
Ve **الكَوَّةُ** cem‘ olunur: **كُوًى**; nitekim denir: **قَرْيةٌ** ve **قُرًى**.
Ve denir: **كِوًى** ve **كِوَاءٌ**.

**كاء** : Ebû Zeyd dedi: Bir işten **كِئْتُ** **كَيْأَةً**; onu korktuğun zaman.
Ve korkak adama denir: **كَيْءٌ**; Şemmer inşad etti:
وإنّي لَكَيْءٌ عن الموئِبَاتْ
إذا ما الرَّطيءُ انمأَى مَرْثَؤُه
Ve adamı **أَكَأْتُ** **إكاءةً** ve **إكاءً**: bir işi istediği zaman, o işin ürkekliği üzere onu ansızın yakaladığında; senden korkar ve ondan geri döner.
Ebû Amr dedi: **رَجُل كَيْأَةٌ**; o, korkaktır.
Leys dedi: **الكأْكأَةُ**: geri çekilmedir; ve **تَكَأْكأَ** etmiştir: vazgeçtiği zaman.
(Amr ve babasından) dedi: **الكَأْكَاءُ**: dehşetli korkaklıktır.
Dedi: ve **الكأْكَاءُ**: hırsızın koşmasıdır.
Ebû Zeyd dedi: Adam **تَكَأْكَأَ** eder: sözde tutulup kaldığı, konuşmaya güç yetiremediği zaman.

**أك** : Asmaî dedi: **الأكَّةُ**: alevli şiddetli sıcaktır.
Denir: Bize şiddetli bir **أَكَّةٌ** isabet etti; ve **ذُو أَكِّ** bir gün, ve **ذُو أكَّةٍ**; ve günümüz **ائتَكَّ** etti; o, **مُؤْتَكٌّ** bir gündür; aynı şekilde: yüzlerinde **العَكُّ**.
Ve denir: Şüphesiz onun nefsinde bana karşı bir **لأكَّةً** vardır; yani bir kin.
Ebû Zeyd dedi: Allah onu **بالأكَّةِ** ile çağırdı; yani ölüm ile.
Leys dedi: **الأكَّةُ**: zamanın şiddetlerinden bir şiddettir; falan kimse, kendisini kaygılandıran ve kendisini sarsan bir işten dolayı **ائتَكَّ** etti.

**أيك** : Allah جلّ وعزّ dedi: ( **كَذَّبَ أَصْحَابُ لْئَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ** ) (الشعراء: 176); ve şöyle okunmuştur: ( **أصحابُ لَيْكةَ** ).
Tefsirde geldi: Şehir adının **لَيْكةَ** olduğu; Ebû Ubeyd bu kıraati seçti ve **لَيْكةَ**’yı gayr-i munsarif kıldı.
Ve kim okursa: ( **أصحابُ الأيْكَةِ** ) şüphesiz **الأيكةَ** ve **الأيْكَ**: birbirine girmiş ağaçtır.
Tefsirde geldi: Ağaçlarının **الدَّوْمَ** olduğu; o, **المَقْلِ** ağacıdır.
İyâdî bana Şemmer’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki o dedi: Denir: **أيكةٌ** **مِنْ أَثْلٍ**; ve **رَهْطٌ مِنْ عُشَر**; ve **قَصِيمةٌ من الغَضَا**.
Zeccâc, Şuarâ sûresinde dedi: Caizdir ve pek güzeldir: ( **كَذَّبَ أصحابُ لَيْكةِ المُرْسَلِينَ** ) (الشعراء: 176) elifsiz, kesre üzere; şu üzere ki asıl: **الأيكَةِ** idi; hemze atıldı da **الْيكَة** denildi; sonra elif hazfedildi de **لَيْكَةِ** denildi.
Dedi: Araplar der: **الأحْمَرُ** bana geldi.
Ve hemzeyi attığı zaman der: **الَحمرُ** bana geldi; lâmın fethiyle ve **ألف الوصلِ**’in ispatıyla.
Ve ayrıca derler: **لَحمرَ** bana geldi; **الأحمَر**’ı kastederler.
Dedi: Kur’ân’ın sairinde onda elif ve lâmın ispatı, onda **ألف الوصل** olan hemzenin hazfinin, onların **لحمَر** sözleri menzilesinde olduğuna delalet eder.

**وكي** : **الوَكَاءِ**: kırba veya kap bağlanan her kayış yahut iptir; ve onu **بالوِكَاءِ** ile **أوْكيتُه** **إيكاءً**: onu sıktığım zaman.
Zübeyr b. Avvâm hadîsinde: onun Safâ ile Merve arasında sa‘y ederek **يُوكِي** olduğu.
Ebû Ubeyd dedi: O, benim yanımda konuşmaktan tutmaktır; sanki ağzını **يُوكِي** eder de konuşmaz.
Bir bedevîden rivayet olunur: Bir adamın konuştuğunu işitti de dedi: **أوْكِ حَلْقَكَ**; yani ağzını bağla ve sus.
(قلت): Onda başka bir vecih vardır; benim yanımda Ebû Ubeyd’in gittiğinden daha sahih olan: o da şudur ki **الإيكاءَ** Arapların sözünde şiddetli sa‘y manasında olur.
Bunun delili, hadisteki sözü: onun ikisi arasında sa‘y ederek **يُوكِي** olduğu.
Onlardan mahfuz ( **نوادر الأعرابِ** )’da: **المُوكِي**: yürüyüşünde sıkı davranan kimsedir; o hâlde **الإيكاءِ**’nın manası: yürüyüşte şiddetlenmedir.
Ve denir: Falan kimse **مُوكِي الغُلْمَةِ** ve **مُزِكُّ الغُلْمَةِ** ve **مُشِطُّ الغُلْمة**: onda karışmaya şiddetli ihtiyaç olduğu zaman.
(قلت): Ancak koşması şiddetli olana **مُوكٍ** denildi; çünkü sanki iki bacağı arasındaki havayı koşarak doldurdu ve onun üzerine **أَوْكَى** etti.
Ve Araplar der: At, koşarak **فُرُوجَ دَوَارِجِه**’ini doldurdu; **حُضْرُه** şiddetlendiği zaman; kırba ise ancak doluluğu üzerine **يُوكَى** edilir.
Leys dedi: Dişi deve **تَوَكَّأَتِ**; o, doğumu esnasında onun tırmanıp zorlanmasıdır.
Ve **التَّوكُّؤُ**: yürüyüşte asaya dayanıp yüklenmektir.
Denir: O, asasına **يَتَوكَّأُ** eder; ve **يتَّكِىءُ**.
Dedi: Araplar der: Falan kimseye **أوكَأْتُ**: ona bir **متَّكَأ** kurduğun zaman; ve onu **أتْكَأْتُه**: onu **الإتِّكَاءِ** üzerine taşıdığın zaman.
Ebû Zeyd dedi: Adamı **أَتْكَأْت** **إتْكَاءً**: onu yastıkladığın zaman; ta ki **يتَّكِىءَ** etsin.
Ve denir: Develer **اسْتَوْكَتِ** **اسْتِيكَاءً**: semizlikle dolduğu zaman.
İbn Şümeyl dedi: İnsanın karnı **اسْتَوْكَى**; o, ondan dışkısının çıkmamasıdır; ve kırbaya ve benzerine, dolduğu zaman denir: **قد اسْتَوْكَى**; ve kırbanın ağzı kalın deriden olduğu zaman denir: o **لا يَسْتَوْكِي** ve **لا يَسْتَكْتِبُ**.

**وكك** : (Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi: **الوَكُّ**: itmedir; ve **الكَوُّ**: sığınaktır.
İbn Habîb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki o dedi: Denir: Falan kimse **إزْرَةَ عَكَّ وَكَّ** kuşandı; o, izarının iki ucunu salıvermesidir; ve inşad etti:
إن زُرْتَهُ تَجِدْهُ عَكَّ وَكَّا
مِشْيتُه في الدَّارِ هَاكَ رَكَّا
Dedi: ve **هَاكَ رَكَّا**: onun salınarak yürümesinin taklididir.
Asmaî dedi: **رَجُلٌ وَكْوَاكٌ**: kısalığından sanki yuvarlanır gibi olduğu zaman; ve **تَوَكْوَكَ** etmiştir:
böyle yürüdüğü zaman.

**كيك** : (Seleme, Ferrâ’dan; Lihyânî, Rü’âsî’den) ikisi dedi: Yumurtaya denir: **كَيْكَةٌ**; ikisi dedi: onun cem‘i: **الكَيَاكِي**.
Ferrâ dedi: **الكَيْكَةُ**: yumurtadır; aslı: **الكَيْكِيَةُ**’dir; ve benzeri: **الليلة**; aslı: **لَيْلِيَةٌ**; bu yüzden **لُيَيْلِيَةٌ** olarak tasğîr edildi; ve **اللَّيْلَةُ** cem‘ olundu: **ليَالِيَ**.

**كيا** : Leys dedi: **كِيَا** Rûmî bir sakızdır; kendisine **المُصْطَكَى** denilen odur; ve **كِيَا** saf Arapça değildir.

**كي** : **كي**: manâ harflerindendir; onunla gelecek fiil nasb olunur.
Denir: Onu edeplendir ki, işlediği kötülükten **يَرْتَدِعَ** etsin; ve bazen lâm ona dâhil edilir; nitekim Allah جلّ وعزّ dedi: ( **يَسِيرٌ لِّكَيْلاَ تَأْسَوْاْ عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلاَ تَفْرَحُواْ بِمَآ ءَاتَاكُمْ وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ** ) (الحديد: 13); ve bazen **كي**’yi hazfederler ve lâm ile yetinirler; ve **كيْ** **بِلاَ** ve **بِمَا** ile vasl olunur; denir: Sakın ki, hoşlanmadığın şey sana isabet etmesin: **كيلا يُصيبَكَ ما تكْرَهُ**; ve falan kimse çıktı: **كَيْمَا يُصَلِّيَ**.
Allah جلّ وعزّ dedi: ( **السَّبِيلِ كَى لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الاَغْنِيَآءِ** ) (الحشر: 7).

**كأي** : (Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den): **كَأَي**: sözle incittiği zaman.

**أكي** : ve **أَكَى**: alacaklısına karşı şahitlerle kendini sağlama aldığı zaman.

**كوك** : İbn Şümeyl dedi: **الكَيْكَاءُ** ve **المُكَوْكِي** iki kötü kimsedir; yani erkeklerden kendisinde hayır olmayan kimse.
Şemmer dedi: **رَجُلٌ كَوْكاةٌ**: o, kısadır.
Dedi: Falanı **مكَوْكِياً** gördüm; bu, yürüyüşünde sallandığı ve hızlandığı zamandır; o, kısa boylunun koşmasındandır; ve inşad etti:
دعوتُ كَوْكَاةً بِغَرْبٍ مِرْجَسِ
فجاءَ يَسْعَى حاسِراً لم يَلْبَسِ

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والواو وما يثلثهما)
(كوي)  الكاف والواو والياء أصلٌ صحيح، وهو كَوَيْتُ بالنَّار. وقد ذكرناه.
(كوب)  الكاف والواو والباء كلمةٌ واحدة. وهي الكُوب: القَدَح لا عُروةَ ـله؛ والجمع أكواب. قال الله تعالى: ﴿وأَكْوَابٌ مَوْضوعَةٌ﴾ [الغاشية14]. ويقولون: الكُوبةُ: الطَّبلُ لِلَّعب.
(كود)  الكاف والواو والدال كلمةٌ كأنَّها تدلُّ على التماسِ شيءٍ ببعض العَناء. يقولون: كادَ يكُود كَوْداً ومَكاداً. ويقولون لمن يَطلُب منك الشَيءَ فلا تُريد إعطاءَه: لا ولا مَكادة. فأمَّا قولهم في المقارَبة: كاد، فمعناها قارب. وإذا وقعت كادَ مجرَّدَةً فلم يقع ذلك الشيء تقول: كادَ يَفْعل، فهذا لم يُفعل، وإذا قُرِنَتْ بِجَحد فقد وقع، إذا قلت ما كاد يَفعلُه فقد فعله. قال الله سبحانه: ﴿فَذَبَحُوهَا وَمَا كادُوا يَفْعَلُونَ﴾ [البقرة 71].
(كور)  الكاف والواو والراء أصلٌ صحيحٌ يدلّ على دُوْرٍ وتجمُّع. من ذلك الكوْر: الدَّور. يقال كار يَكُورُ، إذا دار. وكَوْرُ العمامة: دَوْرُها. والكُورَةُ: الصُّقْع، لأنَّه يدُور على ما فيه من قُرىً. ويقال طعَنَه فكَوَّرَه، إذا ألقاه مجتمِعاً. ومنه قولُه تعالى: ﴿إذا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ﴾ [التكوير 1]، كأنَّها جُمِعَت جَمْعاً، والكُور: الرَّحْل؛ لأنَّه يدور بغارِب البَعير؛ والجمع أكوار. فأمّا قولهم: "الحَوْر بَعْدَ الكَور"، فالصحيح عندهم: "الحَوْر بعد الكَوْن"، ومعناه حار، أي رجع ونَقَص بعدما كان. ومن قال بالراء فليس يبعُد، أي كان أمرُه متجمِّعاً، ثم حار ونَقَص. وقوله تعالى: ﴿يُكَوِّرُ اللَّيْلَ علَى النَّهَارِ﴾ [الزمر 5]، أي يُدير هذا على ذاك، ويُدير ذاك على هذا. كما جاء في التفسير: زِيد في هذا من ذلك، وفي ذاك [من هذا]. والكَوْر: قِطعةٌ من الإبل كأنَّها خمسون ومائة. وليس قياسُه بعيداً، لأنها إذا اجتمعت استدارت في مَبْرَكها. وكُوَّارة النَّحْل معروفة.
ومما يشِذُّ عن هذا الباب قولهم: اكتارَ الفَرسُ، إذا رفَعَ ذَنبَه في حُضْرِه.
(كوز)  الكاف والواو والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تجمُّع. قال أبو بكر([1]): تكوَّزَ القومُ: تجمّعوا. قال: ومنه اشتقاق بني كُوزٍ من ضَبَّة. والكُوز للماء من هذا، لأنَّه يجمع الماء. واكتاز الماء: اغتَرَفَه.
(كوس)  الكاف والواو والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على صَرْعٍ أو ما يقاربه. يقال: كاسَه يَكُوسُه، إذا صرعه. ومنه كاسَتِ الناقةُ تكوسُ، إذا عُقِرت فقامت على ثلاث. وإنَّما قيل لها ذلك لأنَّها قد قاربت أن تُصرَع. قال:
ولو عند غَسَّانَ السَّلِيطيِّ عَرَّسَتْ *** رَغَا قَرَنٌ منها وكاس عَقِيرُ([2])وربَّما قالوا للفَرَس القَصير الدَّوارجِ: كُوسِيٌّ. وعُشْبٌ مُتَكاوِسٌ، إذا كثُر وكثُف، وهو من قياس الباب لأنَّه يتصرَّعُ بعضُه على بعض. فأمَّا الكأس، فيقال هو الإناء بما فيه من خمر، وهو من غير الباب.
(كوع)  الكاف والواو والعين كلمةٌ واحدة، وهي الكُوع، وهو طرَف الزَّنْد مما يلي الإبهام. والكَوَعُ: خُروجُه ونُتوُّه وعِظَمُه. رجلٌ أكوعُ([3]). ويقال الكَوَع: إقبال الرُّسغين على المنكِبين. وكوَّعَه بالسَّيف: ضَربَه. ولعلّه بمعنى أن يُصِيبَ كُوعَه.
(كوف)  الكاف والواو والفاء أصيل يقولون: إنَّه يدلُّ على استدارةٍ في شيء. قالوا: تكوَّفَ الرّملُ: استدارَ. قالوا: ولذلك سمّيت الكُوفةُ. ويقولون: وقعنا في كُوفَان وكَـُـوَّفان([4])، أي عناءٍ ومشقّة، كأنَّهم اشتقُّوا ذلك من الرَّمل المتكَوِّف، لأن المشيَ فيه يُعَنِّي.
(كون([5]))  الكاف والواو والنون أصلٌ يدلُّ على الإخبار عن حدوث شيء، إمَّا في زمانٍ ماضٍ أو زمان راهن. يقولون: كان الشيءُ يكونُ كَوناً، إذا وقَعَ وحضر. قال الله تعالى: ﴿وَإنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ﴾ [البقرة 280]، أي  حَضَر وجاء. ويقولون: قد كان الشِّتاءُ، أي جاء وحضر. وأمَّا الماضي فقولنا: كان زيدٌ أميراً، يريد أنَّ ذلك كان في زمان سالف. وقال قوم: المكانُ اشتقاقه مِن كان يكون، فلمّا كثُر* تُوُهِّمت الميمُ أصليّةً فقيل تمكّن، كما قالوا من المِسكين تَمَسْكَنَ.
وفي الباب كلمةٌ لعلَّها أن تكون من الكلام الذي دَرَج بدُروج مَن عَلِمه.
يقولون: كُنْت على فلان أكون عليه، وذلك إذا كَفَلت به. واكتَنْت أيضاً اكتياناً. وهي غَرِيبة.
(كوم([6]))  الكاف والواو والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تجمُّع في شيء مع ارتفاع فيه. من ذلك الكَوْماء، وهي النَّاقة الطَّويلة السنام. والكَوْم: القِطعة من الإبل، والكَوْمة: الصُّبْرة من الطَّعام وغيرِه. وربّما قالوا: كامَ الفرسُ أنثاه يَكُومها، وذاك نَفْس التجمُّع.
(كول)  الكاف والواو واللام كلمةٌ إن صحَّت. يقولون: تكوَّلَ القومُ على فلانٍ، إذا تجمَّعوا عليه.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3: 17).
([2]) البيت للأعور النبهاني، يهجو جريراً ويمدح غسان السليطي. اللسان (كوس، قرن). وعجزه في إصلاح المنطق 63. وقبله:
أقول لها أمي سليطاً بأرضها	 *** فبئس مناخ النازلين جرير
([3]) وكذا في المجمل، لم يذكر: امرأة كوعاء، على ما هو مألوف عبارته.
([4]) يقال بضم الكاف وفتحها مع سكون الواو وتشديدها، أربع لغات، وأنشد ابن بري:
فما أضحى وما أمسيت إلا *** وإني منكم في كوفان
 ([5]) كذا وردت هذه المادة في غير ترتيبها في الأصل والمجمل أيضاً، فتركتها عليه، إبقاء على أرقام صفحات الأصل.
([6]) وكذا وردت هذه المادة متقدمة على التي تليها، وحقها أن تتأخر، وآثرت إبقاءها لما أنها وردت كذلك في المجمل.

ـ

##### Türkçe

(كāf, wāw ve onları üçleyen(ler) bâbı)

(كوي)  **الكاف** ve **الواو** ve **الياء** sahih bir asıldır; o da ateşle **كَوَيْتُ**’tur. Onu zikretmiştik.

(كوب)  **الكاف** ve **الواو** ve **الباء** tek bir kelimedir. O, **الكُوب**’tur: kulpu olmayan kadeh; çoğulu **أكواب**. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وأَكْوَابٌ مَوْضوعَةٌ**﴾ [الغاشية14]. Ve derler ki: **الكُوبةُ**: oyun için davul.

(كود)  **الكاف** ve **الواو** ve **الدال** bir kelimedir; sanki bir şeyi bir şeye bir miktar meşakkatle aramaya delâlet eder. Derler ki: **كادَ** **يكُود** **كَوْداً** ve **مَكاداً**. Ve senden bir şeyi isteyen, sen de vermek istemediğin kimseye derler ki: hayır, ne de **مَكادة**. Ama yakınlık hakkında sözleri olan **كاد** ise, mânâsı “yaklaştı”dır. **كادَ** yalın olarak vâki olup da o şey vâki olmazsa, “**كادَ يَفْعل**” dersin; işte bu yapılmamıştır. Eğer inkâr ile birlikte getirilirse vâki olmuştur; “**ما كاد يَفعلُه**” dediğinde, onu yapmıştır. Allah سبحانه dedi: ﴿**فَذَبَحُوهَا وَمَا كادُوا يَفْعَلُونَ**﴾ [البقرة 71].

(كور)  **الكاف** ve **الواو** ve **الراء** sahih bir asıldır; dönmeye ve toplanmaya delâlet eder. Bundan **الكوْر**: dönme(=devr)dir. “**كار يَكُورُ**” denir; döndüğü zaman. Ve sarığın **كَوْرُ**’u: onun dönmesidir. **الكُورَةُ**: bölge(=suk‘)dir; çünkü içinde köyler bulunan şeyin üzerine döner. Ve “ona mızrak vurdu da onu **فكَوَّرَه**” denir; onu toplanmış hâlde attığı zaman. Ondan O’nun تعالى sözü: ﴿**إذا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ**﴾ [التكوير 1]; sanki bir toplama ile toplanmıştır. Ve **الكُور**: semer(=raḥl)dir; çünkü devenin hörgücü üzerinde döner; çoğulu **أكوار**. Ama onların “**الحَوْر بَعْدَ الكَور**” sözleri ise, onlara göre sahih olan: “**الحَوْر بعد الكَوْن**”dur; mânâsı **حار**’dır; yani olduktan sonra döndü ve eksildi. **الراء** ile söyleyen kimse de uzak değildir; yani işi toplanmış idi, sonra döndü ve eksildi. Ve O’nun تعالى sözü: ﴿**يُكَوِّرُ اللَّيْلَ علَى النَّهَارِ**﴾ [الزمر 5]; yani bunu onun üzerine döndürür, onu da bunun üzerine döndürür. Tefsirde geldiği üzere: bundan şuna artırıldı, şunda da [bundan]. Ve **الكَوْر**: develerden bir parçadır; sanki elli ve yüzdür. Kıyası uzak değildir; çünkü toplandıklarında çöktükleri yerde yuvarlaklaşırlar. Ve arının **كُوَّارة**’sı bilinir.

Ve bu bâbdan şâz olan şeylerdendir onların şu sözleri: at **اكتارَ** etti; yürüyüşünde kuyruğunu kaldırdığı zaman.

(كوز)  **الكاف** ve **الواو** ve **الزاء** sahih bir asıldır; toplanmaya delâlet eder. Ebû Bekir([1]) dedi: kavim **تكوَّزَ** etti: toplandılar. Dedi ki: ve ondan **ضَبَّة**’den **بني كُوزٍ**’ün اشتقاق’ı. Ve sudan **الكُوز** bunun(=bu mânânın)dandır; çünkü suyu toplar. Ve suyu **واكتاز** etti: onu avuçlayıp aldı.

(كوس)  **الكاف** ve **الواو** ve **السين** sahih bir asıldır; devirmeye yahut ona yakın olana delâlet eder. “Onu **كاسَه يَكُوسُه**” denir; onu devirdiği zaman. Ondan: dişi deve **كاسَتِ** **تكوسُ**; boğazlandığı/ayakları kesildiği için üç üzerinde durduğu zaman. Ona bu ancak, devrilmeye yaklaşmış olduğu için denmiştir. Dedi:
ولو عند غَسَّانَ السَّلِيطيِّ عَرَّسَتْ *** رَغَا قَرَنٌ منها وكاس عَقِيرُ([2])
Ve bazen kısa, çok dönen at için derler ki: **كُوسِيٌّ**. Ve **عُشْبٌ مُتَكاوِسٌ**: çoğaldığı ve sıklaştığı zaman; o, bâbın kıyasındandır; çünkü onun bir kısmı bir kısmının üzerine devrilir. Ama **الكأس** ise, denir ki o, içinde şarap bulunan kap’tır; o, bâbdan değildir.

(كوع)  **الكاف** ve **الواو** ve **العين** tek bir kelimedir; o da **الكُوع**’dur; o, başparmak tarafına bitişik olan önkol kemiğinin ucudur. Ve **الكَوَعُ**: onun çıkması, kabarması ve büyüklüğüdür. **رجلٌ أكوعُ**([3]). Ve denir ki **الكَوَع**: iki bileğin iki omuza yönelmesidir. Ve onu kılıçla **كوَّعَه**: ona vurdu. Belki de, **كُوعَه**’unu isabet ettirmek mânâsındadır.

(كوف)  **الكاف** ve **الواو** ve **الفاء** asıldır; derler ki o, bir şeyde yuvarlaklığa delâlet eder. Dediler: kum **تكوَّفَ** etti: yuvarlaklaştı. Dediler: bunun için **الكُوفةُ** isimlendirildi. Ve derler ki: **كُوفَان** ve **كَـُـوَّفان**([4]) içine düştük; yani zahmet ve meşakkat; sanki bunu, yürüyüşün içinde zahmet verdiği **الرَّمل المتكَوِّف**’ten türetmişlerdir.

(كون([5]))  **الكاف** ve **الواو** ve **النون** bir asıldır; bir şeyin meydana gelişinden haber vermeye delâlet eder; ya geçmiş bir zamanda ya da hâlihazır bir zamanda. Derler ki: şey **كان** **يكونُ** **كَوناً**; vâki olduğu ve hazır bulunduğu zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وَإنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ**﴾ [البقرة 280]; yani hazır bulundu ve geldi. Ve derler ki: kış **قد كان**; yani geldi ve hazır bulundu. Ama geçmiş(=mâzî) ise, “Zeyd emir idi” sözümüzdür; bunun, önceki bir zamanda olduğunu murad eder. Bir kavim dedi: **المكانُ**’ın اشتقاق’ı **كان يكون**’dandır; çoğalınca **الميم** aslî sanıldı da **تمكّن** denildi; tıpkı **المِسكين**’den **تَمَسْكَنَ** dedikleri gibi.

Bâbda bir kelime vardır; belki, onu bilenin geçip gitmesiyle geçip giden sözden olmasıdır.
Derler ki: falanın üzerine **كُنْت**; onun üzerine **أكون**; bu, onunla kefil olduğun zamandır. Ve ayrıca **واكتَنْت** **اكتياناً**. O, gariptir.

(كوم([6]))  **الكاف** ve **الواو** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyde, içinde bir yükselme ile birlikte toplanmaya delâlet eder. Bundan **الكَوْماء**: uzun hörgüçlü dişi devedir. Ve **الكَوْم**: develerden parça; ve **الكَوْمة**: yiyecek ve başkasından yığın. Ve bazen derler ki: at dişisini **كامَ** eder; onu **يَكُومها**; o da toplanmanın aynısıdır.

(كول)  **الكاف** ve **الواو** ve **اللام** bir kelimedir; eğer sahih ise. Derler ki: kavim falanın üzerine **تكوَّلَ** etti; onun üzerine toplandıkları zaman.

--------------ـــ
([1]) el-Cemhere (3: 17).
([2]) Beyit el-A‘ver en-Nebhânî’nindir; Cerîr’i hicveder ve Gassân es-Selîtî’yi över. el-Lisân (**كوس**، **قرن**). Ve onun ikinci mısraı Islahu’l-Mantık 63’tedir. Ve ondan önce:
أقول لها أمي سليطاً بأرضها	 *** فبئس مناخ النازلين جرير
([3]) Ve كذلك el-Mücmel’de; “**امرأة كوعاء**”yı zikretmedi; ibaresinin alışılmışı üzere.
([4]) **الكاف**’ın dammesi ve fethası ile, **الواو**’un sükûnu ve teşdîdiyle; dört lugat. Ve İbn Berrî inşâd etti:
فما أضحى وما أمسيت إلا *** وإني منكم في كوفان
 ([5]) Asılda ve el-Mücmel’de de bu madde, tertibinin dışında böyle vârid olmuştur; ben de onu, asıl sayfalarının numaralarını ibkāen onun üzerinde bıraktım.
([6]) Ve كذلك bu madde, kendisini izleyenin önünde vârid olmuştur; hakkı, geriye kalmasıdır; ve onu, el-Mücmel’de de böyle vârid olduğu için ibkā etmeyi tercih ettim.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

#### Madde başı: كوى

- كويت الدابة بالنار كيا. قال: ﴿فتكوى بها جباههم وجنوبهم﴾ [التوبة/35]. و:

##### Türkçe

- **كويت الدابة بالنار كيا**: Hayvanı ateşle dağladım, dağlama olarak. Dedi: ﴿فتكوى بها جباههم وجنوبهم﴾ [التوبة/35]. Ve:

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك و ي
نظرتْ من الكُوَّة والكَوَّة، ونظرنَ من الكُوَى والكِواء، وكَوَّيتُ في داري كُوًى. وكَوَاه بالمِكواة والمَكَاوي.
ومن المجاز‏:‏ كوتْه العَقْرَب‏:‏ لدغته‏.‏

##### Türkçe

ك و ي
**الكُوَّة** ve **الكَوَّة**’den baktı; **الكُوَى** ve **الكِواء**’dan baktılar; ve evimde **كُوًى** açtım. Ve onu **المِكواة** ve **المَكَاوي** ile dağladı.

Mecazdan: **كوتْه العَقْرَب**: onu soktu.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَيُّ: معروف إِحراقُ الجلد بحديدة ونحوها، كواه كَيّاً. وكوَى البَيْطارُ وغيره الدابة وغيرها بالمِكْواة يَكْوِي كَيّاً وكَيَّة، وقد كَوَيْتُه فاكْتَوَى هو. وفي المثل: آخِرُ الطِّبِّ الكَيُّ. الجوهري: آخر الدَّواء الكيّ، قال: ولا تقل آخرُ الداء الكيّ. وفي الحديث: إَني (*
قوله«وفي الحديث اني لخ» في النهاية: وفي حديث ابن عمر اني لاغتسل إلخ) لأَغتسل من الجنابة قبل امرأَتي ثم أَتَكَوَّى بها أَي أَسْتَدْفئُ بمُباشَرتها وحَرِّ جسمها، وأَصله من الكيّ.
والمِكْواةُ: الحديدة المِيسَمُ أَو الرَّضفة التي يُكْوى بها؛ وفي المثل:
قد يَضْرَطُ العَيْرُ والمِكْواةُ في النار
يضرب هذا للرجل يتوقع الأَمر قبل أَن يَحِلَّ به؛ قال ابن بري: هذا المثل يضرب للبخيل إِذا أَعطَى شيئاً مخافةً ما هو أَشدّ منه، قال: وهذا المثل يروى عن عمرو بن العاص، قاله في بعضهم، وأَصله أَن مُسافر بن أَبي عمرو سَقَى بَطْنُهُ فداواه عِبادِيٌّ وأَحْمَى مَكاوِيه، فلما جعلها على بطنه ورجل قريب منه ينظر إِليه جعل يَضْرَطُ فقال مسافر:
العَيْرُ يَضْرَط والمِكواةُ في النار
فأَرْسَلها مثلاً. قال: ويقال إِن هذا يضرب مثلاً لمن أَصابه الخوف قبل وقوع المكروه.
وفي الحديث: أَنه كَوَى سعدَ بن مُعاذ لينقطع دم جرحه؛ الكيّ بالنار: من العِلاج المعروف في كثير من الأَمراض، وقد جاء في أَحاديث كثيرة النهي عن الكَيّ، فقيل: إِنما نُهيَ عنه من أَجل أَنهم كانوا يعظمون أَمره ويرون أَنه يَحْسِمُ الدَّاء، وإِذا لم يُكْوَ العُضو عَطِب وبطل، فنهاهم عنه إِذا كان على هذا الوجه، وأَباحه إِذا جُعل سبباً للشفاء لا علة له، فإِن الله عز وجل هو الذي يُبرئه ويَشفِيه لا الكَيّ ولا الداء، وهذا أَمر يكثر فيه شكوك الناس، يقولون: لو شرب الدَّواء لم يمت، ولو أَقام ببلده لم يقتل، ولو اكْتَوَى لم يَعْطَب؛ وقيل: يحتمل أَن يكون نهيه عن الكيّ إِذا استعمل على سبيل الاحتراز من حدوث المرض وقبل الحاجة إِليه، وذلك مكروه، وإِنما أُبِيح التداوي والعلاج عند الحاجة إِليه، ويجوز أَن يكون النهي عنه من قبيل التوكل كقوله: الذين لا يَسْتَرْقُون ولا يَكْتَوُون وعلى ربهم يتوكلون. والتوكُّلُ: درجة أُخرى غير الجواز، والله أَعلم. والكَيَّةُ: موضع الكَيِّ. والكاوِياء: مِيسَمٌ يُكْوَى به. واكْتَوَى الرجل يَكْتَوِي اكْتِواء: استعمل الكَيَّ. واسْتَكْوَى الرجل: طلب أَن يُكْوَى. والكَوَّاء: فَعَّال من الكاوِي. وكَواه بعينه إِذا أَحدَّ إِليه النظر. وكَوَتْه العقرب: لدغته. وكاوَيْتُ الرجل إِذا شاتمته مثل كاوَحْته. ورجل كَوَّاء: خبيث اللسان شتام، قال ابن سيده: أُراه على التشبيه. واكْتَوَى: تَمَدَّح بما ليس من فعله. وأَبو الكَوَّاء: من كُنَى العرب.
والكَوُّ والكَوَّةُ: الخَرْق في الحائط والثَّقْب في البيت ونحوه، وقيل: التذكير للكبير والتأْنيث للصغير، قال ابن سيده: وليس هذا بشيء. قال الليث: تأْسيس بنائها من ك و ي كأَن أَصلها كَوًى ثم أُدغمت الواو في الياء فجعلت واواً مشددة، وجمع الكَوّة كِوًى، بالقصر نادر، وكِواء بالمدّ، والكاف مكسورة فيهما مثل بَدْرة وبِدَر. وقال اللحياني: من قال كَوَّة ففتح فجمعه كِواء ممدود، والكُوَّة، بالضم لغة، ومن قال كُوَّة فَضَم فجمعه كِوًى مكسور مقصور؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف هذا. وفي التهذيب: جمع الكَوَّة كُوًى كما يقال قَرْية وقُرًى. وكَوَّى في البيت كَوَّة: عَمِلها. وتَكَوَّى الرجل: دخل في موضع ضَيِّق فتقبض فيه.
وكُوَىٌ: نجم من الأَنواء، قال ابن سيده: وليس بثبَت.

##### Türkçe

**الكَيُّ**: bilinen (şeydir): derinin bir demir parçası ve benzeriyle yakılması; onu **كَيّاً** dağladı. Ve **كوَى**.

**البَيْطارُ** ve başkası, **المِكْواة** ile binek hayvanını ve başkasını dağlar; **يَكْوِي** **كَيّاً** ve **كَيَّة** (olarak). Ve ben onu **كَوَيْتُه**; o da **فاكْتَوَى** (dağlandı). Ve meselde: **آخِرُ الطِّبِّ الكَيُّ**. el-Cevherî: “İlacın sonu **الكيّ**’dir” dedi; “**آخرُ الداء الكيّ** deme” dedi. Ve hadiste: “Şüphesiz ben

(*
“Ve hadiste: ‘Şüphesiz ben …’ sözü” Nihâye’de: “İbn Ömer hadisi: Şüphesiz ben cünüplükten yıkanırım …” ilh.)
kadınımdan önce cünüplükten yıkanırım, sonra onunla **أَتَكَوَّى** ederim”; yani onunla temas etmek ve bedeninin hararetiyle ısınırım; aslı **الكيّ**’dendir.

Ve **المِكْواةُ**: kendisiyle dağlanan demir; **المِيسَمُ** yahut **الرَّضفة**. Ve meselde:

قد يَضْرَطُ العَيْرُ والمِكْواةُ في النار

Bu, kendisine inmeden önce işi bekleyen adam için darb-ı mesel yapılır. İbn Berrî dedi: Bu mesel, daha şiddetli olan bir şeyden korkarak bir şey verdiğinde cimri için darb-ı mesel yapılır. Dedi: Bu mesel, Amr b. el-Âs’tan rivayet edilir; onu bazıları hakkında söylemiştir. Aslı şudur: Müsâfir b. Ebî Amr’ın karnı ishal oldu; bir **عِبادِيٌّ** onu tedavi etti ve **مَكاوِيه**’ini kızdırdı. Sonra onu karnına koyunca, ona bakan yakınındaki bir adam osurmaya başladı; Müsâfir dedi ki:

العَيْرُ يَضْرَط والمِكواةُ في النار

Böylece onu mesel olarak salıverdi. Dedi: Ve denilir ki bu, hoş olmayan şey vuku bulmadan önce korkuya yakalanan kimse için darb-ı meseldir.

Ve hadiste: “Şüphesiz o, Sa‘d b. Muâz’ı, yarasının kanı kesilsin diye **كَوَى** etti.” Ateşle **الكيّ**: birçok hastalıkta bilinen tedavi türlerindendir. Ve **الكَيّ**’den nehiy hakkında birçok hadis gelmiştir. Denildi ki: Ancak ondan, onların onun işini büyütmeleri ve onun **الدَّاء**’ı kökünden kestiğini görmeleri sebebiyle nehiy edilmiştir; ve eğer uzuv dağlanmazsa bozulur ve işlevsiz kalır (diye inanırlardı). Bu vech üzere olursa onları ondan nehyetti; onu, şifaya sebep kılındığında, ona illet (sebep) kılınmaksızın mubah kıldı. Çünkü Allah azze ve celle, onu iyileştiren ve şifa veren O’dur; ne **الكَيّ** ne de **الداء**. Bu, insanların şüphelerinin çok olduğu bir iştir: “Eğer ilacı içseydi ölmezdi; eğer beldesinde kalsaydı öldürülmezdi; eğer **اكْتَوَى** etseydi helâk olmazdı” derler. Ve denildi ki: Onun **الكيّ**’den nehyi, hastalığın meydana gelmesinden sakınma yoluyla ve ona ihtiyaçtan önce kullanıldığı zaman olabilir; bu mekruhtur. Tedavi ve ilaçla tedavi ancak ona ihtiyaç anında mubah kılınmıştır. Ve onun nehyi, “tevekkül” kabilinden olabilir; şu sözü gibi: “Onlar ki **يَسْتَرْقُون** etmezler ve **يَكْتَوُون** etmezler; Rablerine tevekkül ederler.” Ve **التوكُّلُ**: cevazdan başka bir derecedir. Allah daha iyi bilir.

Ve **الكَيَّةُ**: **الكَيِّ** yeri. Ve **الكاوِياء**: kendisiyle dağlanan bir **مِيسَمٌ**.

Ve **اكْتَوَى** adam, **يَكْتَوِي** **اكْتِواء** (olarak): **الكَيَّ**’i kullandı. Ve **اسْتَكْوَى** adam: dağlanmayı talep etti. Ve **الكَوَّاء**: **الكاوِي**’den **فَعَّال** (vezninde).

Ve onu gözüyle **كَواه** etti: ona bakışı keskinleştirdi (bakışı ona yöneltti). Ve akrep onu **كَوَتْه**: onu soktu.

Ve ben adamla **كاوَيْتُ**: onu sövdüm; **كاوَحْته** gibi. Ve **كَوَّاء** adam: dili kötü, sövücü. İbn Sîde dedi: Onu benzetme üzere görüyorum. Ve **اكْتَوَى**: kendi fiilinden olmayanla övündü.

Ve **أَبو الكَوَّاء**: Arapların künyelerindendir.

Ve **الكَوُّ** ve **الكَوَّةُ**: duvardaki yırtık ve evdeki delik ve benzeri. Ve denildi ki: büyüğe müzekkerlik, küçüğe müennesliktir. İbn Sîde dedi: Bu bir şey değildir. el-Leys dedi: Yapısının tesis edilmesi **ك و ي**’dendir; sanki aslı **كَوًى** idi; sonra vav yâ’ya idgam edildi; böylece şeddeli vav kılındı. Ve **الكَوّة**’nin cemi **كِوًى**’dır; kısaltma ile (kasr ile) nadirdir. Ve med ile **كِواء**. Ve her ikisinde de kâf kesrelidir; **بَدْرة** ve **بِدَر** gibi. el-Lihyânî dedi: Kim **كَوَّة** der de fetha yaparsa, onun cem‘i medli **كِواء**’dır. Ve **الكُوَّة** (damme ile) bir lugattır. Kim **كُوَّة** der de damme yaparsa, onun cem‘i kesreli, kısaltılmış **كِوًى**’dır. İbn Sîde dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Ve Tehzîb’de: **الكَوَّة**’nin cem‘i, **قَرْية** ve **قُرًى** denildiği gibi, **كُوًى**’dır. Ve evde bir **كَوَّة** **كَوَّى** etti: onu yaptı. Ve adam **تَكَوَّى** etti: dar bir yere girdi de orada büzüldü.

Ve **كُوَىٌ**: **الأَنواء**’dan bir yıldızdır. İbn Sîde dedi: sabit değildir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك و ي * * كَوَاهُ * يكويه * كَيًّا * * فَأكْتَوَى * هو يقال آخر الدواء * الكَيُّ * ولا يقال آخر الداء الكي و * المِكْوَاةُ * الميسم و * الكَوَّةُ * بالفتح ثقب البيت والجمع * كِوَاءٌ * بالكسر ممدود ومقصور و * الكُوَّةُ * بالضم لغة وجمعها * كُوًى * و * كَيْ * مخففة لجواب لقول القائل لِمَ فعلت تقول كَيْ يكون كذا وهي للعاقبة كاللام وتنصب الفعل المستقبل ويقال كيمه في الوقف كما يقال لِمَه وتقول كان من الأمر * كَيْتَ * وكيت بفتح التاء وكسرها

##### Türkçe

* ك و ي * **كَوَاهُ**: onu dağladı; **يكويه**: onu dağlar; **كَيًّا**: dağlama (olarak). * **فَأكْتَوَى**: böylece dağlandı. O, “ilacın sonu” denir: **الكَيُّ**; “hastalığın sonu dağlamadır” denmez. Ve **المِكْوَاةُ**: dağlama aleti; dağlama demiri. Ve **الكَوَّةُ** (fetha ile): evin deliği; çoğulu **كِوَاءٌ** (kesra ile), uzatılmış ve kısaltılmış (şekliyle). Ve **الكُوَّةُ** (damme ile): bir lehçedir; çoğulu **كُوًى**. Ve **كَيْ**: hafifletilmiş (şekliyle), “niçin yaptın?” diyenin sözüne cevap içindir; “şöyle olsun diye” dersin: **كَيْ** يكون كذا; o, akıbet içindir, **اللام** gibi; ve gelecek fiili nasb eder. Vakıfta **كيمه** denir; **لِمَه** denildiği gibi. Ve dersin: işten **كَيْتَ** ve kît; **التاء**’nın fethası ve kesrası ile.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( ي ( *!كَواهُ ) البَيْطارُ وغيرُهُ ( *!يَكْوِيهُ *!كَيًّا : أَحْرَقَ جِلْدَهُ بحدِيدَةٍ ونحْوِها ) ؛ ) ومنه قوْلُهم : آخِرُ الدَّواء *!الكَيُّ ؛ ولا تَقُلْ : آخِرُ الدَّاء ، كما في الصِّحاح .
( وهي ) ، أَي : الآلَةُ التي *!يُكْوَى بها ( *!المِكْواةُ ) ، بالكسْر ، حَدِيدَةٌ كانتْ أَو رَضْفةٌ ؛ ومنه المَثَلُ : قد يَضْرَطُ العَيْرُ *!والمِكْواةُ في النارِ ؛ يُضْرَبُ لمتَوَقِّعٍ امْرَاً قَبْل حُلُولِه به .
وقالَ ابنُ برِّي : يُضْرَبُ للبَخِيلِ إذا أَعْطَى شيئاً مَخافَةَ ما هو أَشَدّ منه .

( *!والكَيَّةُ : مَوْضِعُ *!الكَيِّ ) ؛ ) عن ابنِ سِيدَه . وقد تُسْتَعْملُ بمعْنَى *!الكَيِّ ؛ ومنه قولُهم : بَنُو أُمَيَّة منهم في القَلْبِ *!كَيَّةٌ .
( *!والكاوِياءُ : مِيسَمٌ ) *!يُكْوَى به .
( *!واكْتَوَى : اسْتَعْمَلَ الكَيَّ في بدَنِه ) ؛ ) وفي الصِّحاح : أنَّه مُطاوِعُ *!كَوَيْته .
( و ) مِن المجازِ : *!اكْتَوَى إذا ( تَمَدَّحَ بما ليسَ فيه ) .
( وفي المُحْكم : بما ليسَ مِن فعْلِه .
( *!واسْتَكْوَى : طَلَبَ *!الكَيَّ ) .
( وفي التَّهذيبِ : طَلَبَ أَن *!يُكْوَى .
( و ) مِن المجازِ : ( *!الكوَّاءُ ، كشَدَّادٍ : الخَبِيثُ ) اللِّسانِ ( الشَّتَّامُ ) كأَنَّه *!يَكْوِي بلِسانِه *!كَيًّا .
( وأَبو *!الكَوَّاءِ : من كُناهُم ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
( *!وكاواهُ : شاتَمَهُ ) مِثْلُ كَاوَحَهُ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!كَواهُ بعَيْنِه إذا أَحَدَّ النَّظَرَ إليه .
*!وكَوَتْه العَقْربُ : لَدَغَتْه ؛ كِلاهُما عن الجَوْهرِي وهو مجازٌ .
*!وأَكْوَى : لَسَعَ إنْساناً بلِسانِه .
وابنُ *!الكَوَّاءِ : تابِعِيٌّ رَوَى عن عليَ رضِيَ اللَّهُ تعالى عنه .
*!والمَكْوَى : *!المِكْواةُ .
قالَ الجَوْهرِي : وأَمَّا كَيْ فإنَّه مُخَفَّفٌ ، وهو جوابٌ لَقَوْلِكَ : لِمَ فَعَلْتَ كذا ؛ فتقولُ : كَي يكونَ كذا ، وهو للعاقبَةِ كاللامِ ، وتَنْصبُ الفِعْلَ المُسْتَقْبل ؛ وأَمَّا كَيْت فقد ذُكِرَ في التاءِ .
*!والكِيَا ، بفَتْحِ الكافِ : المَصْطَكَى ؛ ذكرَهُ صاحِبُ المِصْباح ، وقالَ : إنَّه دَخِيلٌ .

##### Türkçe

: ( ( **كَواهُ** ) baytar ve başkası ( **يَكْوِيهُ** **كَيًّا** : derisini bir demir parçasıyla ve benzeriyle yaktı ) ; ) ve ondandır onların sözü: ilacın sonu **الكَيُّ**’dir; ve “hastalığın sonu” deme, Sıhâh’ta olduğu gibi.
( Ve o ) yani: kendisiyle dağlanan âlet ( **المِكْواةُ** ), kesre ile, bir demir parçası olsun yahut bir taş parçası; ve ondandır mesel: eşek anırabilir de **والمِكْواةُ** ateştedir; kendisine gelmeden önce bir işi bekleyen kimse hakkında darb-ı mesel yapılır.
İbn Berrî dedi: daha şiddetli olan şeyden korkarak bir şey verdiğinde cimri için darb-ı mesel yapılır.

( **والكَيَّةُ** : **الكَيِّ**’nin yeri ) ; ) İbn Sîde’den. Ve **الكَيِّ** mânasında kullanılabilir; ondandır onların sözü: Benû Ümeyye’den onlarda kalpte bir **كَيَّةٌ** vardır.
( **والكاوِياءُ** : bir dağlama demiri ) kendisiyle dağlanır.
( **واكْتَوَى** : bedeninde dağlamayı kullandı ) ; ) ve Sıhâh’ta: onun **كَوَيْته**’nin mutâvi‘i olduğudur.
( Ve ) mecazdandır: ( içinde olmayan şeyle övündü ) olduğunda **اكْتَوَى**.
( Ve Muhkem’de: kendi fiilinden olmayan şeyle.
( **واسْتَكْوَى** : **الكَيَّ**’yi istedi ) .
( Ve Tehzîb’de: **يُكْوَى** olmayı istedi.
( Ve ) mecazdandır: ( **الكوَّاءُ** , Şeddâd vezninde: kötü ) dil ( sövücü ); sanki diliyle **يَكْوِي** bir **كَيًّا**.
( Ve **الكَوَّاءِ**’nin babası: onların künyelerindendir ) ; ) onu İbn Sîde nakletti.
( **وكاواهُ** : ona sövdü ) **كاوَحَهُ** gibi; onu Cevherî nakletti.

Ve ondan üzerine istidrâk olunanlardandır:
**كَواهُ** gözüyle: ona bakışı keskinleştirdiğinde.
**وكَوَتْه العَقْربُ** : onu soktu; ikisi de Cevherî’dendir ve bu mecazdır.
**وأَكْوَى** : bir insana diliyle yaktı (acıttı).
**الكَوَّاءِ**’nin oğlu: Ali’den, Allah Teâlâ ondan razı olsun, rivayet eden bir tâbiîdir.
**والمَكْوَى** : **المِكْواةُ**.
Cevherî dedi: Amma **كَيْ** ise, muhafleftir; ve senin “niçin şöyle yaptın?” sözüne cevaptır; böylece dersin ki: “**كَي** şöyle olsun”; ve o, lâm gibi âkıbet içindir ve gelecek fiili nasb eder; amma **كَيْت** ise, **التاءِ** maddesinde zikredilmiştir.
**والكِيَا** , kâfın fethasıyla: mastakâ; onu Mıṣbâḥ’ın sahibi zikretti ve dedi ki: o dâhildir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: كوى

كَوَاهُ
1 كَوَاهُ ذ He (a veterinary, and any other, TA) cauterized him; i. e. burned his skin; with an iron, and the like: (K:) or he burned him with fire. (Mgh.)

##### Türkçe

**كَوَاهُ**
1 **كَوَاهُ** ذ O (bir baytar ve diğer herhangi biri, TA) onu dağladı; yani derisini yaktı; bir demirle ve benzeriyle: (K:) yahut onu ateşle yaktı. (Mgh.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَوَى
كَوَى I ( n. ac. كَيّ [ 1I ] ),
a.  Cauterized; seared, burned.

b.  Stung ( scorpion ).

c.  [ coll. ], Ironed ( linen ).

كَاْوَيَ
كَاْوَيَ III ,
a.  Abused.

تَكَوَّيَ
تَكَوَّيَ V ,
a.  Smarted.

اِكْتَوَيَ
اِكْتَوَيَ VIII ,
a.  Pass. of I ( a ).

كَيّ
كَيّ [ 1I ],
a.  Cauterization; cautery.

b.  [ coll. ], Ironing.

كَيَّة
كَيَّة [ 1tI ],
a.  Cauterized spot; burn.

مِكْوَاة
مِكْوَاة [ 20tA ] , ( pl. مَكَاوٍ [ 44 ] ),
a.  Hot iron, branding-iron.

b.  [ coll. ], Iron, flat-iron.

كَوَّآء
كَوَّآء [ 28A ],
a.  Insolent; caustic.

مَكْوِيّ
مَكْوِيّ [ N. P.
a.  I], Cauterized, seared.

b.  [ coll. ], Ironed.

مُكْتَوٍ
مُكْتَوٍ [ N. Ag.
a.  VIII],  see N. P. I (a) .

كَوّ
كَوّ ,  كَُوَّة
a.  see under كَهِيَ

كَاوِيَآء
كَاوِيَآء
a.  see كَوَى مِكْوَيَة 20t ( a ).

##### Türkçe

**كَوَى**
**كَوَى** I (mastar: **كَيّ** [ 1I ]),
a. Dağladı; kızdırdı, yaktı.

b. Soktu (akrep).

c. [topl.], Ütüledi (keten).

**كَاْوَيَ**
**كَاْوَيَ** III,
a. Sövdü.

**تَكَوَّيَ**
**تَكَوَّيَ** V,
a. Sızladı.

**اِكْتَوَيَ**
**اِكْتَوَيَ** VIII,
a. I’in (a)’sının edilgeni.

**كَيّ**
**كَيّ** [ 1I ],
a. Dağlama; dağlama aleti.

b. [topl.], Ütüleme.

**كَيَّة**
**كَيَّة** [ 1tI ],
a. Dağlanmış yer; yanık.

**مِكْوَاة**
**مِكْوَاة** [ 20tA ], (çoğ. **مَكَاوٍ** [ 44 ]),
a. Kızgın demir, dağlama demiri.

b. [topl.], Ütü, düz ütü.

**كَوَّآء**
**كَوَّآء** [ 28A ],
a. Küstah; yakıcı.

**مَكْوِيّ**
**مَكْوِيّ** [ism-i mef‘ûl
a. I], Dağlanmış, kızdırılmış.

b. [topl.], Ütülenmiş.

**مُكْتَوٍ**
**مُكْتَوٍ** [ism-i fâ‘il
a. VIII], ism-i mef‘ûl I (a)’ya bak.

**كَوّ**
**كَوّ**, **كَُوَّة**
a. **كَهِيَ** maddesi altında bak.

**كَاوِيَآء**
**كَاوِيَآء**
a. **كَوَى** **مِكْوَيَة** 20t (a)’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

كوي
كَوَى - يَكْوِي، كُويَ - يُكْوَى
كَوَى - يَكْوِي + كائن + شيئاً أو كائناً: يلمسه  بمعدن محمى بالنار، فينقل له حموه، أو يحرقه به حرقاً خفيفاً سطحياً
كُوِيَ - يُكْوَى: مبني للمجهول من " كَوَى - يَكْوِي"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الأثر السطحي للنار على كائن بدرجاته المختلفة"، وهي:
كَوى - يَكْوِيْ، لَفَحَ - يَلْفَحُ، سَقَرَ - يَسْقُرُ، ضَبَحَ - يَضْبَحُ، سَبَأَ - يَسْبَأُ، أجَّ - يَؤُجُّ (المتعدي)
كوى - يكوي - تكوى
 	﴿يوم يحمى عليها في نار جهنم فتكوى بها جباههم وجنوبهم وظهورهم هذا ما كنزتم لأنفسكم فذوقوا ما كنتم تكنزون(35)﴾ التوبة
مختار الصحاح
● [كوى] ك و ى: كَوَاهُ يكويه كَيًّا فَأكْتَوَى هو يقال آخر الدواء الكَيُّ ولا يقال آخر الداء الكي و المِكْوَاةُ الميسم و الكَوَّةُ بالفتح ثقب البيت والجمع كِوَاءٌ بالكسر ممدود ومقصور و الكُوَّةُ بالضم لغة وجمعها كُوًى و كَيْ مخففة لجواب لقول القائل لِمَ فعلت تقول كَيْ يكون كذا وهي للعاقبة كاللام وتنصب الفعل المستقبل ويقال كيمه في الوقف كما يقال لِمَه وتقول كان من الأمر كَيْتَ وكيت بفتح التاء وكسرها
معجم الفرائد القرآنية:
ك و ي
" فَتُكْوَى" في قوله تعالى :" يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُم" (35) التوبة .
الكَيُّ : أصله الاستدفاء من البرد، وكويته بالنار إذا ألصقتها بجسده حتى تصل حرارتها إليه وتؤثر فيه .وجاء في التحرير والتنوير : أن يوضع على الجلد جمرٌ أو شيء مشتعل .
الراغب
كوى
- كويت الدابة بالنار كيا. قال: }فتكوى بها جباههم وجنوبهم{ [التوبة/35]. و:
ملخص اللسان:
1.    الكَيُّ: معروف إِحراقُ الجلد بحديدة ونحوها، كواه كَيّاً. وكوَى البَيْطارُ وغيره الدابة وغيرها بالمِكْواة يَكْوِي كَيّاً وكَيَّة
2.     والمِكْواةُ: الحديدة المِيسَمُ أَو الرَّضفة التي يُكْوى بها
3.    والكَيَّةُ: موضع الكَيِّ. والكاوِياء: مِيسَمٌ يُكْوَى به.  واكْتَوَى الرجل يَكْتَوِي اكْتِواء: استعمل الكَيَّ. واسْتَكْوَى  الرجل: طلب أَن يُكْوَى
4.      وكَواه بعينه إِذا أَحدَّ إِليه النظر.
5.      وكَوَتْه العقرب: لدغته.
6.      وكاوَيْتُ الرجل إِذا شاتمته مثل كاوَحْته. ورجل كَوَّاء: خبيث اللسان شتام
7.      واكْتَوَى: تَمَدَّح بما ليس من فعله.
8.     والكَوُّ والكَوَّةُ: الخَرْق في الحائط والثَّقْب في البيت ونحوه
لسان العرب
● - كوي: الكَيُّ: معروف إِحراقُ الجلد بحديدة ونحوها، كواه كَيّاً. وكوَى  البَيْطارُ وغيره الدابة وغيرها بالمِكْواة يَكْوِي كَيّاً وكَيَّة، وقد  كَوَيْتُه فاكْتَوَى هو. وفي المثل: آخِرُ الطِّبِّ الكَيُّ. الجوهري: آخر  الدَّواء الكيّ، قال: ولا تقل آخرُ الداء الكيّ. وفي الحديث: إَني  (*  قوله«وفي الحديث اني لخ» في النهاية: وفي حديث ابن عمر اني لاغتسل إلخ)  لأَغتسل من الجنابة قبل امرأَتي ثم أَتَكَوَّى بها أَي أَسْتَدْفئُ  بمُباشَرتها وحَرِّ جسمها، وأَصله من الكيّ.  والمِكْواةُ: الحديدة المِيسَمُ أَو الرَّضفة التي يُكْوى بها؛ وفي  المثل:  قد يَضْرَطُ العَيْرُ والمِكْواةُ في النار  يضرب هذا للرجل يتوقع الأَمر قبل أَن يَحِلَّ به؛ قال ابن بري: هذا  المثل يضرب للبخيل إِذا أَعطَى شيئاً مخافةً ما هو أَشدّ منه، قال: وهذا  المثل يروى عن عمرو بن العاص، قاله في بعضهم، وأَصله أَن مُسافر بن أَبي عمرو  سَقَى بَطْنُهُ فداواه عِبادِيٌّ وأَحْمَى مَكاوِيه، فلما جعلها على  بطنه ورجل قريب منه ينظر إِليه جعل يَضْرَطُ فقال مسافر:  العَيْرُ يَضْرَط والمِكواةُ في النار  فأَرْسَلها مثلاً. قال: ويقال إِن هذا يضرب مثلاً لمن أَصابه الخوف قبل  وقوع المكروه.  وفي الحديث: أَنه كَوَى سعدَ بن مُعاذ لينقطع دم جرحه؛ الكيّ بالنار: من  العِلاج المعروف في كثير من الأَمراض، وقد جاء في أَحاديث كثيرة النهي  عن الكَيّ، فقيل: إِنما نُهيَ عنه من أَجل أَنهم كانوا يعظمون أَمره ويرون  أَنه يَحْسِمُ الدَّاء، وإِذا لم يُكْوَ العُضو عَطِب وبطل، فنهاهم عنه  إِذا كان على هذا الوجه، وأَباحه إِذا جُعل سبباً للشفاء لا علة له، فإِن  الله عز وجل هو الذي يُبرئه ويَشفِيه لا الكَيّ ولا الداء، وهذا أَمر  يكثر فيه شكوك الناس، يقولون: لو شرب الدَّواء لم يمت، ولو أَقام ببلده لم  يقتل، ولو اكْتَوَى لم يَعْطَب؛ وقيل: يحتمل أَن يكون نهيه عن الكيّ إِذا  استعمل على سبيل الاحتراز من حدوث المرض وقبل الحاجة إِليه، وذلك مكروه،  وإِنما أُبِيح التداوي والعلاج عند الحاجة إِليه، ويجوز أَن يكون النهي  عنه من قبيل التوكل كقوله: الذين لا يَسْتَرْقُون ولا يَكْتَوُون وعلى  ربهم يتوكلون. والتوكُّلُ: درجة أُخرى غير الجواز، والله أَعلم.  والكَيَّةُ: موضع الكَيِّ. والكاوِياء: مِيسَمٌ يُكْوَى به.  واكْتَوَى الرجل يَكْتَوِي اكْتِواء: استعمل الكَيَّ. واسْتَكْوَى  الرجل: طلب أَن يُكْوَى. والكَوَّاء: فَعَّال من الكاوِي.  وكَواه بعينه إِذا أَحدَّ إِليه النظر. وكَوَتْه العقرب: لدغته.  وكاوَيْتُ الرجل إِذا شاتمته مثل كاوَحْته. ورجل كَوَّاء: خبيث اللسان شتام، قال  ابن سيده: أُراه على التشبيه. واكْتَوَى: تَمَدَّح بما ليس من فعله.  وأَبو الكَوَّاء: من كُنَى العرب.  والكَوُّ والكَوَّةُ: الخَرْق في الحائط والثَّقْب في البيت ونحوه،  وقيل: التذكير للكبير والتأْنيث للصغير، قال ابن سيده: وليس هذا بشيء. قال  الليث: تأْسيس بنائها من ك و ي كأَن أَصلها كَوًى ثم أُدغمت الواو في الياء  فجعلت واواً مشددة، وجمع الكَوّة كِوًى، بالقصر نادر، وكِواء بالمدّ،  والكاف مكسورة فيهما مثل بَدْرة وبِدَر. وقال اللحياني: من قال كَوَّة ففتح  فجمعه كِواء ممدود، والكُوَّة، بالضم لغة، ومن قال كُوَّة فَضَم فجمعه  كِوًى مكسور مقصور؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف هذا. وفي التهذيب: جمع  الكَوَّة كُوًى كما يقال قَرْية وقُرًى. وكَوَّى في البيت كَوَّة: عَمِلها.  وتَكَوَّى الرجل: دخل في موضع ضَيِّق فتقبض فيه.  وكُوَىٌ: نجم من الأَنواء، قال ابن سيده: وليس بثبَت.
مقاييس اللغة:
(كوي) الكاف والواو والياء أصلٌ صحيح، وهو كَوَيْتُ بالنَّار. وقد ذكرناه.
القاموس المحيط:
ي كَواهُ يَكْوِيه كَيًّا أحْرَقَ جِلْدَهُ بحَديدةٍ ونحوِها، وهي المِكْواةُ. والكَيَّةُ مَوْضِع الكَيِّ. والكاوِياءُ مِيسَمٌ. واكتَوَى اسْتَعْمَلَ الكَيَّ في بَدَنِهِ، وتَمَدَّحَ بما ليس فيه. واسْتَكْوَى طَلَبَ الكَيَّ.
والكَوَّاءُ، كشَدَّادٍ: الخبيثُ الشَّتَّامُ. وأبو الكَوَّاءِ: من كُناهُم. وكاواهُ: شاتَمَهُ.
و الكَوَّةُ، ويُضَمُّ، والكَوُّ الخَرْقُ في الحائِطِ، أو التَّذْكِيرُ للكبيرِ، والتَّأنيثُ للصغيرِ ج كُوًى وكُواءٌ. وتَكَوَّى دَخَلَ مكاناً ضَيِّقاً فَتَقَبَّضَ فيه، و بامرأتِهِ تَدَفَّأَ، واصْطَلَى بحَرِّ جَسَدِها.
وكُوَيٌّ، كسُمَيٍّ: نَجْمٌ. وكاوانُ: جَزِيرةٌ في بَحْرِ البَصْرةِ.
تاج العروس:
( ى كواه ) البيطار وغيره ( يكويه كيا أحرق جلده بحديدة ونحوها ) ومنه قولهم آخر الدواء الكى ولا تقل آخر الداء كما في الصحاح ( وهى ) أي الا آلة التى يكون بها ( المكواة ) بالكسر
حديدة كانا أو رضفة ومنه المثل قد يضرط العير والمكواة في النار يضرب لمتوقع أمر قبل حلوله به وقال ابن برى يضرب للبخيل إذا أعطى شيأ مخافة ما هو أشد منه ( والكية موضع الكى ) عن ابن سيده وقد تستعمل بمعنى الكى ومنه قولهم بنو أمية منهم في القلب كية ( والكاو ياء ميسم ) يكوى به ( واكتوى استعمل الكى في بدنه ) وفى الصحاح انه مطاوع كويته ( و ) من المجاز اكتوى إذا ( تمدح بما ليس فيه ) وفى المحكم بما ليس من فعله ( واستكوى طلب الكى ) وفى التهذيب طلب أن يكوى ( و ) من المجاز ( الكواء كشداد الخبيث ) اللسان ( الشتام ) كأنه يكوى بلسانه كيا ( وأبو الكواء من كناهم ) نقله ابن سيده ( وكاواه شاتمه ) مثل كاوحه نقله الجوهرى * ومما يستدرك عليه كواه بعينه إذا أحد النظر إليه وكوته العقرب لدغته كلاهما عن الجوهرى وهو مجاز وأكوى لسع انسانا بلسانه وابن الكواء تابعي روى عن على رضى الله تعالى عنه والمكوى المكواة قال الجوهرى وأما كى فانه مخفف وهو جواب لقولك لم فعلت كذا فتقول كى يكون كذا وهو للعاقبة كاللام وتنصب الفعل المستقبل وأما كيت فقد ذكر في التاء والكيا بفتح الكاف المصطكى ذكره صاحب المصباح وقال انه دخيل ( والكوة ) بالفتح ( ويضم ) لغة نقله الجوهرى ( والكو ) بغيرها عن ابن الانباري ( الخرق في الحائط ) ونحوه وفى الصحاح ثقب البيت ( أو التذكير للكبير والتأنيث للصغير ) قال ابن سيده وليس بشئ قال الليث تأسيس بناء الكو والكوة من كاف وواوين وقيل من كاف وواو وياء كان أصلها كوى ثم أدغمت الواو في الياء فجعلت واوا مشددة ( ج كوى وكواء ) هكذا هو في النسخ كهدى وغراب ولم يرته ببعض موازينه حتى يزول الالتباس والذى في الصحاح جمع الكوة بالفتح كواء بالمد وكوى أيضا مقصور مثال بدرة وبدر وجمع الكوة بالضم كوى * قلت وهذا الاخير هو الذى اقتصر عليه الفراء واستغنى به عن جمع المفتوح وفى المحكم جمع كوة بالقصر نادر وكواء بالمد والكاف مكسورة فيهما وقال اللحيانى من فتح كوة فجمعه كواء بالمدو من ضم كوة فكوى مكسور مقصور قال ابن سيده ولا أدرى كيف هذا ( وتكوى ) الرجل ( دخل مكانا ضيقا فتقبض فيه ) كذا في المحكم كأنه دخل في كوة من كوى البيت ( و ) تكوى ( بامرأته ) إذا ( تدفأ واصطلى بحر جسدها ) ومنه الحديث انى لاغتسل ثم أتكوى بجاريتي أي أستدفئ بها ( وكوى كسمى نجم ) من الانواء وليس بثبت ( وكاوان جزيرة في بحر البصرة ) كافه فارسية والنون علامة الجمع وتفسيره جزيرة الابقار * ومما يستدرك عليه كوى في البيت كوة عملها وهو بالتشديد وابن كاوان ويقال بالقاف تقدم في ق ون والكوات جمع كوة كحبة وحبات

##### Türkçe

كوي
**كَوَى - يَكْوِي**، **كُويَ - يُكْوَى**
**كَوَى - يَكْوِي** + bir canlıyı + bir şeyi veya bir canlıyı: onu ateşle kızdırılmış bir madenle dokundurur; böylece onun sıcaklığını ona aktarır; yahut onunla onu hafif, yüzeysel bir yakmayla yakar.
**كُوِيَ - يُكْوَى**: “**كَوَى - يَكْوِي**”nin meçhul bina edilmiş şeklidir.
Ve lafız, “bir canlının üzerinde ateşin yüzeysel izi, derecelerinin farklılığıyla” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**كَوى - يَكْوِيْ**، **لَفَحَ - يَلْفَحُ**، **سَقَرَ - يَسْقُرُ**، **ضَبَحَ - يَضْبَحُ**، **سَبَأَ - يَسْبَأُ**، **أجَّ - يَؤُجُّ** (müteaddî)

**كوى - يكوي - تكوى**
 	﴿O gün ki, onun üzerine cehennem ateşinde kızdırılır da onunla alınları, yanları ve sırtları dağlanır: “Bu, kendiniz için biriktirdiğinizdir; öyleyse biriktirmekte olduğunuzu tadın.” (35)﴾ **التوبة**

**مختار الصحاح**
● [**كوى**] ك و ى: **كَوَاهُ** onu **يَكْوِيه** dağlar, **كَيًّا** dağlama ile; böylece o da **فَأكْتَوَى** dağlandı. “İlacın sonu **الكَيُّ** (dağlama)dır” denir; “hastalığın sonu dağlamadır” denmez. **المِكْوَاةُ**: dağlama demiri (mîsem). **الكَوَّةُ** (fetha ile): evin deliği; çoğulu **كِوَاءٌ** (kesra ile), uzatmalı ve kısaltmalı. **الكُوَّةُ** (damme ile) bir lehçedir; çoğulu **كُوًى**. **كَيْ**: “niçin yaptın?” diyenin sözüne cevap için hafifletilmiş (şekil); “şöyle olsun diye” dersin: **كَيْ** şöyle olsun. O, akıbet içindir; **اللام** gibidir ve gelecek fiili nasb eder. Vakıfta **كيمه** denir; nasıl ki **لِمَه** denir. Ve dersin: işten **كَيْتَ وكيت** oldu; **التاء**’nın fethasıyla ve kesriyle.

**معجم الفرائد القرآنية:**
ك و ي
“**فَتُكْوَى**”, Yüce Allah’ın şu sözünde: “**يَوْمَ يُحْمَى عَلَيْهَا فِي نَارِ جَهَنَّمَ فَتُكْوَى بِهَا جِبَاهُهُم**” (35) **التوبة**.
**الكَيُّ**: aslı, soğuktan ısınmadır; ve onu ateşle dağladım: onu bedenine yapıştırdığımda, ta ki onun harareti ona ulaşsın ve onda etki etsin. Ve **التحرير والتنوير**’de geldi: derinin üzerine bir kor veya tutuşmuş bir şey konulması.

**الراغب**
كوى
- **كويت** biniti ateşle **كيا** (dağlama ile) dağladım. Dedi ki: }**فتكوى بها جباههم وجنوبهم**{ [**التوبة**/35]. Ve:

**ملخص اللسان:**
1. **الكَيُّ**: bilinen (şeydir): deriyi bir demir ve benzeriyle yakmak; onu **كَيّاً** dağladı. Ve nalbant ve başkası, biniti ve başkasını **بالمِكْواة** ile **يَكْوِي** **كَيّاً** ve **كَيَّة** (dağlama yeri) ile dağladı.
2. **المِكْواةُ**: kendisiyle dağlanan demir; **المِيسَمُ** yahut kendisiyle dağlanan taş parçası.
3. **الكَيَّةُ**: dağlamanın yeri. **الكاوِياء**: kendisiyle dağlanan bir mîsem. Ve adam **اكْتَوَى**: **يَكْتَوِي** **اكْتِواء**: dağlamayı kullandı. Ve adam **اسْتَكْوَى**: dağlanmayı istedi.
4. Onu gözüyle **كَواه**: ona bakışı keskinleştirdiği zaman.
5. Akrep onu **كَوَتْه**: onu soktu.
6. Adamla **كاوَيْتُ**: onu sövdüğüm zaman; **كاوَحْته** gibi. Ve **كَوَّاء** adam: dili kötü, sövücü.
7. **اكْتَوَى**: kendi fiilinden olmayanla övündü.
8. **الكَوُّ** ve **الكَوَّةُ**: duvardaki yırtık ve evdeki delik ve benzeri.

**لسان العرب**
● - **كوي**: **الكَيُّ**: bilinen (şeydir): deriyi bir demir ve benzeriyle yakmak; onu **كَيّاً** dağladı. Ve nalbant ve başkası, biniti ve başkasını **بالمِكْواة** ile **يَكْوِي** **كَيّاً** ve **كَيَّة** ile dağladı; ve ben onu **كَوَيْتُه** dağladım, o da **فاكْتَوَى** dağlandı. Meselde: “Tıbbın sonu **الكَيُّ** (dağlama)dır.” **الجوهري**: ilacın sonu dağlamadır, dedi; “hastalığın sonu dağlamadır” deme. Hadiste: “Ben, cünüplükten hanımımdan önce yıkanırım, sonra onunla **أَتَكَوَّى** ederim” yani onunla temas etmek ve bedeninin hararetiyle ısınmak; aslı dağlamadandır. **المِكْواةُ**: kendisiyle dağlanan demir; **المِيسَمُ** yahut taş parçası; meselde: “Bazen eşek anırır (yellenir) ve **المِكْواةُ** ateştedir”; bu, başına gelmeden önce işi bekleyen adam için darb-ı mesel yapılır. İbn Berrî dedi ki: bu mesel, daha şiddetlisinden korkarak bir şey verdiğinde cimri için darb-ı mesel yapılır; dedi ki: bu mesel, Amr b. el-Âs’tan rivayet edilir; onu bazıları hakkında söylemiştir; aslı: Müsâfir b. Ebî Amr’ın karnı bozuldu; bir İbâdî onu tedavi etti ve dağlama aletlerini kızdırdı; onları karnına koyunca, yakınında ona bakan bir adam yellenmeye başladı; Müsâfir dedi ki: “Eşek yellenir ve **المِكْواةُ** ateştedir”; onu mesel olarak gönderdi. Dedi ki: bu, mekruh vuku bulmadan önce korkuya kapılan kimseye mesel olarak söylenir. Hadiste: Sa‘d b. Mu‘âz’ı yarasının kanı kesilsin diye **كَوَى** etti (dağladı). Ateşle dağlama: birçok hastalıkta bilinen tedavilerden bir tedavidir; dağlamadan nehiy hakkında birçok hadis gelmiştir; denildi ki: ancak, onlar onun işini büyütüyor ve onun hastalığı kökten kestiğini görüyorlardı; eğer uzuv dağlanmazsa bozulur ve işlevsiz kalır (diye inanıyorlardı); bu yüz üzere olursa onları ondan nehyetti; onu, şifaya sebep kılındığında, ona illet (asıl etken) kılınmadığında mubah kıldı; çünkü Allah عز وجل onu iyileştiren ve şifa verenin kendisidir; ne dağlama ne de hastalık (bizzat) değildir; bu, insanların şüphelerinin çok olduğu bir iştir: “Eğer ilacı içseydi ölmezdi; eğer beldesinde kalsaydı öldürülmezdi; eğer dağlansaydı bozulmazdı” derler; ve denildi ki: onun dağlamadan nehyetmesi, hastalığın meydana gelmesinden sakınma yoluyla ve ihtiyaçtan önce kullanıldığı zaman olabilir; bu mekruhtur; tedavi ve ilaç ancak ihtiyaç anında mubah kılınmıştır. Ve caizdir ki, nehiy, tevekkül kabilinden olsun; şu sözü gibi: “Onlar ki rukye istemezler ve **يَكْتَوُون** (dağlanmazlar) ve Rablerine tevekkül ederler.” Tevekkül: cevazdan başka bir derecedir; Allah daha iyi bilir. **الكَيَّةُ**: dağlamanın yeri. **الكاوِياء**: kendisiyle dağlanan bir mîsem. Adam **اكْتَوَى**: **يَكْتَوِي** **اكْتِواء**: dağlamayı kullandı. Adam **اسْتَكْوَى**: dağlanmayı istedi. **الكَوَّاء**: **الكاوِي**’den **فَعَّال** veznindedir. Onu gözüyle **كَواه**: ona bakışı keskinleştirdiği zaman. Akrep onu **كَوَتْه**: onu soktu. Adamla **كاوَيْتُ**: onu sövdüğüm zaman; **كاوَحْته** gibi. **كَوَّاء** adam: dili kötü, sövücü; İbn Sîde dedi ki: onu benzetme üzere görüyorum. **اكْتَوَى**: kendi fiilinden olmayanla övündü. **أَبو الكَوَّاء**: Arapların künyelerindendir. **الكَوُّ** ve **الكَوَّةُ**: duvardaki yırtık ve evdeki delik ve benzeri; ve denildi ki: büyüğe müzekkerlik, küçüğe müenneslik; İbn Sîde dedi ki: bu bir şey değildir. **الليث** dedi ki: onun yapısının kuruluşu ك و ي’dendir; sanki aslı **كَوًى** idi; sonra **الواو** **الياء**’a idğam edildi, böylece şeddeli **واواً** yapıldı. **الكَوّة**’nin çoğulu **كِوًى**’dır; kısaltma ile (قصر) nadirdir; ve uzatma ile **كِواء**’dır; ve **الكاف** ikisinde de meksurdur; **بَدْرة** ve **بِدَر** gibi. **اللحياني** dedi ki: **كَوَّة** deyip fetha yapan, onun çoğulunu uzatmalı **كِواء** yapar; **الكُوَّة** (damme ile) bir lehçedir; ve **كُوَّة** deyip damme yapan, onun çoğulunu kesralı, kısaltmalı **كِوًى** yapar. İbn Sîde dedi ki: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. **التهذيب**’de: **الكَوَّة**’nin çoğulu **كُوًى**’dır; nasıl ki **قَرْية** ve **قُرًى** denir. Evde bir **كَوَّة** yaptı: onu yaptı. Adam **تَكَوَّى** etti: dar bir yere girdi de orada büzüldü. **كُوَىٌ**: enva yıldızlarından bir yıldızdır; İbn Sîde dedi ki: sabit değildir.

**مقاييس اللغة:**
(**كوي**) **الكاف** ve **الواو** ve **الياء** sahih bir asıldır; o da: ateşle **كَوَيْتُ** ettim. Onu zikrettik.

**القاموس المحيط:**
Onu **كَواهُ**: **يَكْوِيه** **كَيًّا**: derisini bir demir ve benzeriyle yaktı; o da **المِكْواةُ**’dır. **الكَيَّةُ**: dağlamanın yeri. **الكاوِياءُ**: bir mîsem. **اكتَوَى**: bedeninde dağlamayı kullandı; ve kendisinde olmayanla övündü. **اسْتَكْوَى**: dağlamayı istedi.
**الكَوَّاءُ**، **كشَدَّادٍ**: kötü, sövücü. **أبو الكَوَّاءِ**: onların künyelerindendir. Onu **كاواهُ**: ona sövdü.
**الكَوَّةُ**, ve damme de edilir; ve **الكَوُّ**: duvardaki yırtıktır; yahut büyüğe müzekkerlik, küçüğe müennesliktir; çoğulu **كُوًى** ve **كُواءٌ**. **تَكَوَّى**: dar bir yere girdi de orada büzüldü; ve karısıyla: ısındı; ve onun bedeninin hararetiyle ısındı.
**كُوَيٌّ**، **كسُمَيٍّ**: bir yıldızdır. **كاوانُ**: Basra denizinde bir adadır.

**تاج العروس:**
( Onu **كَواه** ) nalbant ve başkası ( onu **يكويه كيا**: derisini bir demir ve benzeriyle yaktı ) ve ondan, “ilacın sonu **الكى**’dır” sözleri; “hastalığın sonu” deme, **الصحاح**’ta olduğu gibi. ( Ve o ) yani onunla olan alet: ( **المكواة** ) kesra ile; bir demir yahut taş parçası; ve ondan mesel: “Eşek yellenir ve **المكواة** ateştedir”; başına gelmeden önce bir işi bekleyen için darb-ı mesel yapılır. İbn Berrî dedi ki: daha şiddetlisinden korkarak bir şey verdiğinde cimri için darb-ı mesel yapılır. ( **والكية موضع الكى** ) İbn Sîde’den; ve bazen **الكى** manasında kullanılır; ondan: “Benî Ümeyye’den, kalpte bir **كية** vardır” sözleri. ( **والكاو ياء ميسم** ) kendisiyle dağlanır. ( **واكتوى استعمل الكى في بدنه** ) ve **الصحاح**’ta: “onu dağladım”ın (**كويته**) mutâvi‘idir. ( Ve ) mecazdan: **اكتوى** etti: ( kendisinde olmayanla övündüğü zaman ); ve **المحكم**’de: kendi fiilinden olmayanla. ( **واستكوى طلب الكى** ) ve **التهذيب**’de: dağlanmayı istedi. ( Ve ) mecazdan: ( **الكواء كشداد الخبيث** ) **اللسان**: ( **الشَّتام** ) sanki diliyle dağlar gibi. ( **وأبو الكواء من كناهم** ) İbn Sîde nakletti. ( Onu **وكاواه**: ona sövdü ) **كاوحه** gibi; **الجوهرى** nakletti. * Ve kendisine eklenenlerden: onu gözüyle **كواه**: ona bakışı keskinleştirdiği zaman; ve akrep onu **كوته**: onu soktu; ikisi de **الجوهرى**’dendir; ve bu mecazdır. Ve **أكوى**: bir insanı diliyle soktu. Ve **ابن الكواء**: tâbiîdir; Ali رضى الله تعالى عنه’dan rivayet etti. Ve **المكوى**: **المكواة**. **الجوهرى** dedi ki: **كى** ise hafifletilmiştir; “niçin şöyle yaptın?” sözüne cevaptır; “şöyle olsun diye” dersin: **كى** şöyle olsun; o, akıbet içindir; **اللام** gibidir ve gelecek fiili nasb eder. **كيت** ise **التاء** maddesinde zikredilmiştir. Ve **الكيا** ( **الكاف**’ın fethasıyla): sakız (mastaki); **المصباح** sahibi onu zikretti ve onun dâhil (yabancı) olduğunu söyledi. ( **والكوة** ) fetha ile ( ve damme de edilir ) bir lehçe; **الجوهرى** nakletti. ( **والكو** ) onsuz (yani **التاء**’sız) İbnü’l-Enbârî’den. ( duvardaki yırtık ) ve benzeri; ve **الصحاح**’ta: evin deliği. ( yahut büyüğe müzekkerlik, küçüğe müenneslik ) İbn Sîde dedi ki: bir şey değildir. **الليث** dedi ki: **الكو** ve **الكوة**’nin yapısının kuruluşu, **كاف** ve iki **واو**’dandır; ve denildi ki: **كاف** ve **واو** ve **ياء**’dandır; aslı **كوى** idi; sonra **الواو** **الياء**’a idğam edildi, böylece şeddeli **واواً** yapıldı. ( çoğulu **ج كوى وكواء** ) nüshalarda böyledir: **هدى** ve **غراب** gibi; bazı vezinleriyle onu açıklamadı ki karışıklık gitsin. Ve **الصحاح**’ta olan: fetha ile **الكوة**’nin çoğulu uzatmalı **كواء** ve ayrıca kısaltmalı **كوى**’dır; **بدرة** ve **بدر** misali. Ve damme ile **الكوة**’nin çoğulu **كوى**’dır. * Dedim ki: bu sonuncusu, **الفراء**’nın onunla yetindiği ve fethalı olanın çoğulundan onunla müstağni olduğu şeydir. Ve **المحكم**’de: kısaltma ile **كوة**’nin çoğulu nadirdir; uzatma ile **كواء**’dır; ve **الكاف** ikisinde de meksurdur. **اللحيانى** dedi ki: **كوة**’yi fetha yapanın çoğulu uzatma ile **كواء**’dır; ve **كوة**’yi damme yapanınki ise kesralı, kısaltmalı **كوى**’dır. İbn Sîde dedi ki: bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. ( **وتكوى** ) adam ( dar bir yere girdi de orada büzüldü ) **المحكم**’de böyledir; sanki evin **كوى**’sundan bir **كوة**’ye girmiş gibidir. ( Ve ) **تكوى** ( karısıyla ) ( ısındığı ve onun bedeninin hararetiyle ısındığı zaman ); ve ondan hadis: “Ben yıkanırım, sonra cariyemle **أتكوى** ederim” yani onunla ısınırım. ( **وكوى كسمى نجم** ) enva yıldızlarından; sabit değildir. ( **وكاوان جزيرة في بحر البصرة** ) **الكاف**’ı Farsçadır; ve **النون** çoğul alâmetidir; ve onun tefsiri: sığırlar adasıdır. * Ve kendisine eklenenlerden: evde bir **كوة** yaptı: onu yaptı; bu, şeddelidir. Ve **ابن كاوان**; ve **بالقاف** ile de denir; ق ون maddesinde geçti. Ve **الكوات**: **كوة**’nin çoğuludur; **حبة** ve **حبات** gibi.
