# كوي — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%88%D9%8A/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كوي

الكَيُّ: معروف إِحراقُ الجلد بحديدة ونحوها، كواه كَيّاً. وكوَى البَيْطارُ وغيره الدابة وغيرها بالمِكْواة يَكْوِي كَيّاً وكَيَّة، وقد كَوَيْتُه فاكْتَوَى هو. وفي المثل: آخِرُ الطِّبِّ الكَيُّ. الجوهري: آخر الدَّواء الكيّ، قال: ولا تقل آخرُ الداء الكيّ. وفي الحديث: إَني (*
قوله«وفي الحديث اني لخ» في النهاية: وفي حديث ابن عمر اني لاغتسل إلخ) لأَغتسل من الجنابة قبل امرأَتي ثم أَتَكَوَّى بها أَي أَسْتَدْفئُ بمُباشَرتها وحَرِّ جسمها، وأَصله من الكيّ.
والمِكْواةُ: الحديدة المِيسَمُ أَو الرَّضفة التي يُكْوى بها؛ وفي المثل:
قد يَضْرَطُ العَيْرُ والمِكْواةُ في النار
يضرب هذا للرجل يتوقع الأَمر قبل أَن يَحِلَّ به؛ قال ابن بري: هذا المثل يضرب للبخيل إِذا أَعطَى شيئاً مخافةً ما هو أَشدّ منه، قال: وهذا المثل يروى عن عمرو بن العاص، قاله في بعضهم، وأَصله أَن مُسافر بن أَبي عمرو سَقَى بَطْنُهُ فداواه عِبادِيٌّ وأَحْمَى مَكاوِيه، فلما جعلها على بطنه ورجل قريب منه ينظر إِليه جعل يَضْرَطُ فقال مسافر:
العَيْرُ يَضْرَط والمِكواةُ في النار
فأَرْسَلها مثلاً. قال: ويقال إِن هذا يضرب مثلاً لمن أَصابه الخوف قبل وقوع المكروه.
وفي الحديث: أَنه كَوَى سعدَ بن مُعاذ لينقطع دم جرحه؛ الكيّ بالنار: من العِلاج المعروف في كثير من الأَمراض، وقد جاء في أَحاديث كثيرة النهي عن الكَيّ، فقيل: إِنما نُهيَ عنه من أَجل أَنهم كانوا يعظمون أَمره ويرون أَنه يَحْسِمُ الدَّاء، وإِذا لم يُكْوَ العُضو عَطِب وبطل، فنهاهم عنه إِذا كان على هذا الوجه، وأَباحه إِذا جُعل سبباً للشفاء لا علة له، فإِن الله عز وجل هو الذي يُبرئه ويَشفِيه لا الكَيّ ولا الداء، وهذا أَمر يكثر فيه شكوك الناس، يقولون: لو شرب الدَّواء لم يمت، ولو أَقام ببلده لم يقتل، ولو اكْتَوَى لم يَعْطَب؛ وقيل: يحتمل أَن يكون نهيه عن الكيّ إِذا استعمل على سبيل الاحتراز من حدوث المرض وقبل الحاجة إِليه، وذلك مكروه، وإِنما أُبِيح التداوي والعلاج عند الحاجة إِليه، ويجوز أَن يكون النهي عنه من قبيل التوكل كقوله: الذين لا يَسْتَرْقُون ولا يَكْتَوُون وعلى ربهم يتوكلون. والتوكُّلُ: درجة أُخرى غير الجواز، والله أَعلم. والكَيَّةُ: موضع الكَيِّ. والكاوِياء: مِيسَمٌ يُكْوَى به. واكْتَوَى الرجل يَكْتَوِي اكْتِواء: استعمل الكَيَّ. واسْتَكْوَى الرجل: طلب أَن يُكْوَى. والكَوَّاء: فَعَّال من الكاوِي. وكَواه بعينه إِذا أَحدَّ إِليه النظر. وكَوَتْه العقرب: لدغته. وكاوَيْتُ الرجل إِذا شاتمته مثل كاوَحْته. ورجل كَوَّاء: خبيث اللسان شتام، قال ابن سيده: أُراه على التشبيه. واكْتَوَى: تَمَدَّح بما ليس من فعله. وأَبو الكَوَّاء: من كُنَى العرب.
والكَوُّ والكَوَّةُ: الخَرْق في الحائط والثَّقْب في البيت ونحوه، وقيل: التذكير للكبير والتأْنيث للصغير، قال ابن سيده: وليس هذا بشيء. قال الليث: تأْسيس بنائها من ك و ي كأَن أَصلها كَوًى ثم أُدغمت الواو في الياء فجعلت واواً مشددة، وجمع الكَوّة كِوًى، بالقصر نادر، وكِواء بالمدّ، والكاف مكسورة فيهما مثل بَدْرة وبِدَر. وقال اللحياني: من قال كَوَّة ففتح فجمعه كِواء ممدود، والكُوَّة، بالضم لغة، ومن قال كُوَّة فَضَم فجمعه كِوًى مكسور مقصور؛ قال ابن سيده: ولا أَدري كيف هذا. وفي التهذيب: جمع الكَوَّة كُوًى كما يقال قَرْية وقُرًى. وكَوَّى في البيت كَوَّة: عَمِلها. وتَكَوَّى الرجل: دخل في موضع ضَيِّق فتقبض فيه.
وكُوَىٌ: نجم من الأَنواء، قال ابن سيده: وليس بثبَت.

### Türkçe

**الكَيُّ**: bilinen (şeydir): derinin bir demir parçası ve benzeriyle yakılması; onu **كَيّاً** dağladı. Ve **كوَى**.

**البَيْطارُ** ve başkası, **المِكْواة** ile binek hayvanını ve başkasını dağlar; **يَكْوِي** **كَيّاً** ve **كَيَّة** (olarak). Ve ben onu **كَوَيْتُه**; o da **فاكْتَوَى** (dağlandı). Ve meselde: **آخِرُ الطِّبِّ الكَيُّ**. el-Cevherî: “İlacın sonu **الكيّ**’dir” dedi; “**آخرُ الداء الكيّ** deme” dedi. Ve hadiste: “Şüphesiz ben

(*
“Ve hadiste: ‘Şüphesiz ben …’ sözü” Nihâye’de: “İbn Ömer hadisi: Şüphesiz ben cünüplükten yıkanırım …” ilh.)
kadınımdan önce cünüplükten yıkanırım, sonra onunla **أَتَكَوَّى** ederim”; yani onunla temas etmek ve bedeninin hararetiyle ısınırım; aslı **الكيّ**’dendir.

Ve **المِكْواةُ**: kendisiyle dağlanan demir; **المِيسَمُ** yahut **الرَّضفة**. Ve meselde:

قد يَضْرَطُ العَيْرُ والمِكْواةُ في النار

Bu, kendisine inmeden önce işi bekleyen adam için darb-ı mesel yapılır. İbn Berrî dedi: Bu mesel, daha şiddetli olan bir şeyden korkarak bir şey verdiğinde cimri için darb-ı mesel yapılır. Dedi: Bu mesel, Amr b. el-Âs’tan rivayet edilir; onu bazıları hakkında söylemiştir. Aslı şudur: Müsâfir b. Ebî Amr’ın karnı ishal oldu; bir **عِبادِيٌّ** onu tedavi etti ve **مَكاوِيه**’ini kızdırdı. Sonra onu karnına koyunca, ona bakan yakınındaki bir adam osurmaya başladı; Müsâfir dedi ki:

العَيْرُ يَضْرَط والمِكواةُ في النار

Böylece onu mesel olarak salıverdi. Dedi: Ve denilir ki bu, hoş olmayan şey vuku bulmadan önce korkuya yakalanan kimse için darb-ı meseldir.

Ve hadiste: “Şüphesiz o, Sa‘d b. Muâz’ı, yarasının kanı kesilsin diye **كَوَى** etti.” Ateşle **الكيّ**: birçok hastalıkta bilinen tedavi türlerindendir. Ve **الكَيّ**’den nehiy hakkında birçok hadis gelmiştir. Denildi ki: Ancak ondan, onların onun işini büyütmeleri ve onun **الدَّاء**’ı kökünden kestiğini görmeleri sebebiyle nehiy edilmiştir; ve eğer uzuv dağlanmazsa bozulur ve işlevsiz kalır (diye inanırlardı). Bu vech üzere olursa onları ondan nehyetti; onu, şifaya sebep kılındığında, ona illet (sebep) kılınmaksızın mubah kıldı. Çünkü Allah azze ve celle, onu iyileştiren ve şifa veren O’dur; ne **الكَيّ** ne de **الداء**. Bu, insanların şüphelerinin çok olduğu bir iştir: “Eğer ilacı içseydi ölmezdi; eğer beldesinde kalsaydı öldürülmezdi; eğer **اكْتَوَى** etseydi helâk olmazdı” derler. Ve denildi ki: Onun **الكيّ**’den nehyi, hastalığın meydana gelmesinden sakınma yoluyla ve ona ihtiyaçtan önce kullanıldığı zaman olabilir; bu mekruhtur. Tedavi ve ilaçla tedavi ancak ona ihtiyaç anında mubah kılınmıştır. Ve onun nehyi, “tevekkül” kabilinden olabilir; şu sözü gibi: “Onlar ki **يَسْتَرْقُون** etmezler ve **يَكْتَوُون** etmezler; Rablerine tevekkül ederler.” Ve **التوكُّلُ**: cevazdan başka bir derecedir. Allah daha iyi bilir.

Ve **الكَيَّةُ**: **الكَيِّ** yeri. Ve **الكاوِياء**: kendisiyle dağlanan bir **مِيسَمٌ**.

Ve **اكْتَوَى** adam, **يَكْتَوِي** **اكْتِواء** (olarak): **الكَيَّ**’i kullandı. Ve **اسْتَكْوَى** adam: dağlanmayı talep etti. Ve **الكَوَّاء**: **الكاوِي**’den **فَعَّال** (vezninde).

Ve onu gözüyle **كَواه** etti: ona bakışı keskinleştirdi (bakışı ona yöneltti). Ve akrep onu **كَوَتْه**: onu soktu.

Ve ben adamla **كاوَيْتُ**: onu sövdüm; **كاوَحْته** gibi. Ve **كَوَّاء** adam: dili kötü, sövücü. İbn Sîde dedi: Onu benzetme üzere görüyorum. Ve **اكْتَوَى**: kendi fiilinden olmayanla övündü.

Ve **أَبو الكَوَّاء**: Arapların künyelerindendir.

Ve **الكَوُّ** ve **الكَوَّةُ**: duvardaki yırtık ve evdeki delik ve benzeri. Ve denildi ki: büyüğe müzekkerlik, küçüğe müennesliktir. İbn Sîde dedi: Bu bir şey değildir. el-Leys dedi: Yapısının tesis edilmesi **ك و ي**’dendir; sanki aslı **كَوًى** idi; sonra vav yâ’ya idgam edildi; böylece şeddeli vav kılındı. Ve **الكَوّة**’nin cemi **كِوًى**’dır; kısaltma ile (kasr ile) nadirdir. Ve med ile **كِواء**. Ve her ikisinde de kâf kesrelidir; **بَدْرة** ve **بِدَر** gibi. el-Lihyânî dedi: Kim **كَوَّة** der de fetha yaparsa, onun cem‘i medli **كِواء**’dır. Ve **الكُوَّة** (damme ile) bir lugattır. Kim **كُوَّة** der de damme yaparsa, onun cem‘i kesreli, kısaltılmış **كِوًى**’dır. İbn Sîde dedi: Bunun nasıl olduğunu bilmiyorum. Ve Tehzîb’de: **الكَوَّة**’nin cem‘i, **قَرْية** ve **قُرًى** denildiği gibi, **كُوًى**’dır. Ve evde bir **كَوَّة** **كَوَّى** etti: onu yaptı. Ve adam **تَكَوَّى** etti: dar bir yere girdi de orada büzüldü.

Ve **كُوَىٌ**: **الأَنواء**’dan bir yıldızdır. İbn Sîde dedi: sabit değildir.
