# كوي — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%88%D9%8A/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: كوي

(باب الكاف والواو وما يثلثهما)
(كوي)  الكاف والواو والياء أصلٌ صحيح، وهو كَوَيْتُ بالنَّار. وقد ذكرناه.
(كوب)  الكاف والواو والباء كلمةٌ واحدة. وهي الكُوب: القَدَح لا عُروةَ ـله؛ والجمع أكواب. قال الله تعالى: ﴿وأَكْوَابٌ مَوْضوعَةٌ﴾ [الغاشية14]. ويقولون: الكُوبةُ: الطَّبلُ لِلَّعب.
(كود)  الكاف والواو والدال كلمةٌ كأنَّها تدلُّ على التماسِ شيءٍ ببعض العَناء. يقولون: كادَ يكُود كَوْداً ومَكاداً. ويقولون لمن يَطلُب منك الشَيءَ فلا تُريد إعطاءَه: لا ولا مَكادة. فأمَّا قولهم في المقارَبة: كاد، فمعناها قارب. وإذا وقعت كادَ مجرَّدَةً فلم يقع ذلك الشيء تقول: كادَ يَفْعل، فهذا لم يُفعل، وإذا قُرِنَتْ بِجَحد فقد وقع، إذا قلت ما كاد يَفعلُه فقد فعله. قال الله سبحانه: ﴿فَذَبَحُوهَا وَمَا كادُوا يَفْعَلُونَ﴾ [البقرة 71].
(كور)  الكاف والواو والراء أصلٌ صحيحٌ يدلّ على دُوْرٍ وتجمُّع. من ذلك الكوْر: الدَّور. يقال كار يَكُورُ، إذا دار. وكَوْرُ العمامة: دَوْرُها. والكُورَةُ: الصُّقْع، لأنَّه يدُور على ما فيه من قُرىً. ويقال طعَنَه فكَوَّرَه، إذا ألقاه مجتمِعاً. ومنه قولُه تعالى: ﴿إذا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ﴾ [التكوير 1]، كأنَّها جُمِعَت جَمْعاً، والكُور: الرَّحْل؛ لأنَّه يدور بغارِب البَعير؛ والجمع أكوار. فأمّا قولهم: "الحَوْر بَعْدَ الكَور"، فالصحيح عندهم: "الحَوْر بعد الكَوْن"، ومعناه حار، أي رجع ونَقَص بعدما كان. ومن قال بالراء فليس يبعُد، أي كان أمرُه متجمِّعاً، ثم حار ونَقَص. وقوله تعالى: ﴿يُكَوِّرُ اللَّيْلَ علَى النَّهَارِ﴾ [الزمر 5]، أي يُدير هذا على ذاك، ويُدير ذاك على هذا. كما جاء في التفسير: زِيد في هذا من ذلك، وفي ذاك [من هذا]. والكَوْر: قِطعةٌ من الإبل كأنَّها خمسون ومائة. وليس قياسُه بعيداً، لأنها إذا اجتمعت استدارت في مَبْرَكها. وكُوَّارة النَّحْل معروفة.
ومما يشِذُّ عن هذا الباب قولهم: اكتارَ الفَرسُ، إذا رفَعَ ذَنبَه في حُضْرِه.
(كوز)  الكاف والواو والزاء أصلٌ صحيح يدلُّ على تجمُّع. قال أبو بكر([1]): تكوَّزَ القومُ: تجمّعوا. قال: ومنه اشتقاق بني كُوزٍ من ضَبَّة. والكُوز للماء من هذا، لأنَّه يجمع الماء. واكتاز الماء: اغتَرَفَه.
(كوس)  الكاف والواو والسين أصلٌ صحيح يدلُّ على صَرْعٍ أو ما يقاربه. يقال: كاسَه يَكُوسُه، إذا صرعه. ومنه كاسَتِ الناقةُ تكوسُ، إذا عُقِرت فقامت على ثلاث. وإنَّما قيل لها ذلك لأنَّها قد قاربت أن تُصرَع. قال:
ولو عند غَسَّانَ السَّلِيطيِّ عَرَّسَتْ *** رَغَا قَرَنٌ منها وكاس عَقِيرُ([2])وربَّما قالوا للفَرَس القَصير الدَّوارجِ: كُوسِيٌّ. وعُشْبٌ مُتَكاوِسٌ، إذا كثُر وكثُف، وهو من قياس الباب لأنَّه يتصرَّعُ بعضُه على بعض. فأمَّا الكأس، فيقال هو الإناء بما فيه من خمر، وهو من غير الباب.
(كوع)  الكاف والواو والعين كلمةٌ واحدة، وهي الكُوع، وهو طرَف الزَّنْد مما يلي الإبهام. والكَوَعُ: خُروجُه ونُتوُّه وعِظَمُه. رجلٌ أكوعُ([3]). ويقال الكَوَع: إقبال الرُّسغين على المنكِبين. وكوَّعَه بالسَّيف: ضَربَه. ولعلّه بمعنى أن يُصِيبَ كُوعَه.
(كوف)  الكاف والواو والفاء أصيل يقولون: إنَّه يدلُّ على استدارةٍ في شيء. قالوا: تكوَّفَ الرّملُ: استدارَ. قالوا: ولذلك سمّيت الكُوفةُ. ويقولون: وقعنا في كُوفَان وكَـُـوَّفان([4])، أي عناءٍ ومشقّة، كأنَّهم اشتقُّوا ذلك من الرَّمل المتكَوِّف، لأن المشيَ فيه يُعَنِّي.
(كون([5]))  الكاف والواو والنون أصلٌ يدلُّ على الإخبار عن حدوث شيء، إمَّا في زمانٍ ماضٍ أو زمان راهن. يقولون: كان الشيءُ يكونُ كَوناً، إذا وقَعَ وحضر. قال الله تعالى: ﴿وَإنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ﴾ [البقرة 280]، أي  حَضَر وجاء. ويقولون: قد كان الشِّتاءُ، أي جاء وحضر. وأمَّا الماضي فقولنا: كان زيدٌ أميراً، يريد أنَّ ذلك كان في زمان سالف. وقال قوم: المكانُ اشتقاقه مِن كان يكون، فلمّا كثُر* تُوُهِّمت الميمُ أصليّةً فقيل تمكّن، كما قالوا من المِسكين تَمَسْكَنَ.
وفي الباب كلمةٌ لعلَّها أن تكون من الكلام الذي دَرَج بدُروج مَن عَلِمه.
يقولون: كُنْت على فلان أكون عليه، وذلك إذا كَفَلت به. واكتَنْت أيضاً اكتياناً. وهي غَرِيبة.
(كوم([6]))  الكاف والواو والميم أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تجمُّع في شيء مع ارتفاع فيه. من ذلك الكَوْماء، وهي النَّاقة الطَّويلة السنام. والكَوْم: القِطعة من الإبل، والكَوْمة: الصُّبْرة من الطَّعام وغيرِه. وربّما قالوا: كامَ الفرسُ أنثاه يَكُومها، وذاك نَفْس التجمُّع.
(كول)  الكاف والواو واللام كلمةٌ إن صحَّت. يقولون: تكوَّلَ القومُ على فلانٍ، إذا تجمَّعوا عليه.
--------------ـــ
([1]) الجمهرة (3: 17).
([2]) البيت للأعور النبهاني، يهجو جريراً ويمدح غسان السليطي. اللسان (كوس، قرن). وعجزه في إصلاح المنطق 63. وقبله:
أقول لها أمي سليطاً بأرضها	 *** فبئس مناخ النازلين جرير
([3]) وكذا في المجمل، لم يذكر: امرأة كوعاء، على ما هو مألوف عبارته.
([4]) يقال بضم الكاف وفتحها مع سكون الواو وتشديدها، أربع لغات، وأنشد ابن بري:
فما أضحى وما أمسيت إلا *** وإني منكم في كوفان
 ([5]) كذا وردت هذه المادة في غير ترتيبها في الأصل والمجمل أيضاً، فتركتها عليه، إبقاء على أرقام صفحات الأصل.
([6]) وكذا وردت هذه المادة متقدمة على التي تليها، وحقها أن تتأخر، وآثرت إبقاءها لما أنها وردت كذلك في المجمل.

ـ

### Türkçe

(كāf, wāw ve onları üçleyen(ler) bâbı)

(كوي)  **الكاف** ve **الواو** ve **الياء** sahih bir asıldır; o da ateşle **كَوَيْتُ**’tur. Onu zikretmiştik.

(كوب)  **الكاف** ve **الواو** ve **الباء** tek bir kelimedir. O, **الكُوب**’tur: kulpu olmayan kadeh; çoğulu **أكواب**. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وأَكْوَابٌ مَوْضوعَةٌ**﴾ [الغاشية14]. Ve derler ki: **الكُوبةُ**: oyun için davul.

(كود)  **الكاف** ve **الواو** ve **الدال** bir kelimedir; sanki bir şeyi bir şeye bir miktar meşakkatle aramaya delâlet eder. Derler ki: **كادَ** **يكُود** **كَوْداً** ve **مَكاداً**. Ve senden bir şeyi isteyen, sen de vermek istemediğin kimseye derler ki: hayır, ne de **مَكادة**. Ama yakınlık hakkında sözleri olan **كاد** ise, mânâsı “yaklaştı”dır. **كادَ** yalın olarak vâki olup da o şey vâki olmazsa, “**كادَ يَفْعل**” dersin; işte bu yapılmamıştır. Eğer inkâr ile birlikte getirilirse vâki olmuştur; “**ما كاد يَفعلُه**” dediğinde, onu yapmıştır. Allah سبحانه dedi: ﴿**فَذَبَحُوهَا وَمَا كادُوا يَفْعَلُونَ**﴾ [البقرة 71].

(كور)  **الكاف** ve **الواو** ve **الراء** sahih bir asıldır; dönmeye ve toplanmaya delâlet eder. Bundan **الكوْر**: dönme(=devr)dir. “**كار يَكُورُ**” denir; döndüğü zaman. Ve sarığın **كَوْرُ**’u: onun dönmesidir. **الكُورَةُ**: bölge(=suk‘)dir; çünkü içinde köyler bulunan şeyin üzerine döner. Ve “ona mızrak vurdu da onu **فكَوَّرَه**” denir; onu toplanmış hâlde attığı zaman. Ondan O’nun تعالى sözü: ﴿**إذا الشَّمْسُ كُوِّرَتْ**﴾ [التكوير 1]; sanki bir toplama ile toplanmıştır. Ve **الكُور**: semer(=raḥl)dir; çünkü devenin hörgücü üzerinde döner; çoğulu **أكوار**. Ama onların “**الحَوْر بَعْدَ الكَور**” sözleri ise, onlara göre sahih olan: “**الحَوْر بعد الكَوْن**”dur; mânâsı **حار**’dır; yani olduktan sonra döndü ve eksildi. **الراء** ile söyleyen kimse de uzak değildir; yani işi toplanmış idi, sonra döndü ve eksildi. Ve O’nun تعالى sözü: ﴿**يُكَوِّرُ اللَّيْلَ علَى النَّهَارِ**﴾ [الزمر 5]; yani bunu onun üzerine döndürür, onu da bunun üzerine döndürür. Tefsirde geldiği üzere: bundan şuna artırıldı, şunda da [bundan]. Ve **الكَوْر**: develerden bir parçadır; sanki elli ve yüzdür. Kıyası uzak değildir; çünkü toplandıklarında çöktükleri yerde yuvarlaklaşırlar. Ve arının **كُوَّارة**’sı bilinir.

Ve bu bâbdan şâz olan şeylerdendir onların şu sözleri: at **اكتارَ** etti; yürüyüşünde kuyruğunu kaldırdığı zaman.

(كوز)  **الكاف** ve **الواو** ve **الزاء** sahih bir asıldır; toplanmaya delâlet eder. Ebû Bekir([1]) dedi: kavim **تكوَّزَ** etti: toplandılar. Dedi ki: ve ondan **ضَبَّة**’den **بني كُوزٍ**’ün اشتقاق’ı. Ve sudan **الكُوز** bunun(=bu mânânın)dandır; çünkü suyu toplar. Ve suyu **واكتاز** etti: onu avuçlayıp aldı.

(كوس)  **الكاف** ve **الواو** ve **السين** sahih bir asıldır; devirmeye yahut ona yakın olana delâlet eder. “Onu **كاسَه يَكُوسُه**” denir; onu devirdiği zaman. Ondan: dişi deve **كاسَتِ** **تكوسُ**; boğazlandığı/ayakları kesildiği için üç üzerinde durduğu zaman. Ona bu ancak, devrilmeye yaklaşmış olduğu için denmiştir. Dedi:
ولو عند غَسَّانَ السَّلِيطيِّ عَرَّسَتْ *** رَغَا قَرَنٌ منها وكاس عَقِيرُ([2])
Ve bazen kısa, çok dönen at için derler ki: **كُوسِيٌّ**. Ve **عُشْبٌ مُتَكاوِسٌ**: çoğaldığı ve sıklaştığı zaman; o, bâbın kıyasındandır; çünkü onun bir kısmı bir kısmının üzerine devrilir. Ama **الكأس** ise, denir ki o, içinde şarap bulunan kap’tır; o, bâbdan değildir.

(كوع)  **الكاف** ve **الواو** ve **العين** tek bir kelimedir; o da **الكُوع**’dur; o, başparmak tarafına bitişik olan önkol kemiğinin ucudur. Ve **الكَوَعُ**: onun çıkması, kabarması ve büyüklüğüdür. **رجلٌ أكوعُ**([3]). Ve denir ki **الكَوَع**: iki bileğin iki omuza yönelmesidir. Ve onu kılıçla **كوَّعَه**: ona vurdu. Belki de, **كُوعَه**’unu isabet ettirmek mânâsındadır.

(كوف)  **الكاف** ve **الواو** ve **الفاء** asıldır; derler ki o, bir şeyde yuvarlaklığa delâlet eder. Dediler: kum **تكوَّفَ** etti: yuvarlaklaştı. Dediler: bunun için **الكُوفةُ** isimlendirildi. Ve derler ki: **كُوفَان** ve **كَـُـوَّفان**([4]) içine düştük; yani zahmet ve meşakkat; sanki bunu, yürüyüşün içinde zahmet verdiği **الرَّمل المتكَوِّف**’ten türetmişlerdir.

(كون([5]))  **الكاف** ve **الواو** ve **النون** bir asıldır; bir şeyin meydana gelişinden haber vermeye delâlet eder; ya geçmiş bir zamanda ya da hâlihazır bir zamanda. Derler ki: şey **كان** **يكونُ** **كَوناً**; vâki olduğu ve hazır bulunduğu zaman. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وَإنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ**﴾ [البقرة 280]; yani hazır bulundu ve geldi. Ve derler ki: kış **قد كان**; yani geldi ve hazır bulundu. Ama geçmiş(=mâzî) ise, “Zeyd emir idi” sözümüzdür; bunun, önceki bir zamanda olduğunu murad eder. Bir kavim dedi: **المكانُ**’ın اشتقاق’ı **كان يكون**’dandır; çoğalınca **الميم** aslî sanıldı da **تمكّن** denildi; tıpkı **المِسكين**’den **تَمَسْكَنَ** dedikleri gibi.

Bâbda bir kelime vardır; belki, onu bilenin geçip gitmesiyle geçip giden sözden olmasıdır.
Derler ki: falanın üzerine **كُنْت**; onun üzerine **أكون**; bu, onunla kefil olduğun zamandır. Ve ayrıca **واكتَنْت** **اكتياناً**. O, gariptir.

(كوم([6]))  **الكاف** ve **الواو** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir şeyde, içinde bir yükselme ile birlikte toplanmaya delâlet eder. Bundan **الكَوْماء**: uzun hörgüçlü dişi devedir. Ve **الكَوْم**: develerden parça; ve **الكَوْمة**: yiyecek ve başkasından yığın. Ve bazen derler ki: at dişisini **كامَ** eder; onu **يَكُومها**; o da toplanmanın aynısıdır.

(كول)  **الكاف** ve **الواو** ve **اللام** bir kelimedir; eğer sahih ise. Derler ki: kavim falanın üzerine **تكوَّلَ** etti; onun üzerine toplandıkları zaman.

--------------ـــ
([1]) el-Cemhere (3: 17).
([2]) Beyit el-A‘ver en-Nebhânî’nindir; Cerîr’i hicveder ve Gassân es-Selîtî’yi över. el-Lisân (**كوس**، **قرن**). Ve onun ikinci mısraı Islahu’l-Mantık 63’tedir. Ve ondan önce:
أقول لها أمي سليطاً بأرضها	 *** فبئس مناخ النازلين جرير
([3]) Ve كذلك el-Mücmel’de; “**امرأة كوعاء**”yı zikretmedi; ibaresinin alışılmışı üzere.
([4]) **الكاف**’ın dammesi ve fethası ile, **الواو**’un sükûnu ve teşdîdiyle; dört lugat. Ve İbn Berrî inşâd etti:
فما أضحى وما أمسيت إلا *** وإني منكم في كوفان
 ([5]) Asılda ve el-Mücmel’de de bu madde, tertibinin dışında böyle vârid olmuştur; ben de onu, asıl sayfalarının numaralarını ibkāen onun üzerinde bıraktım.
([6]) Ve كذلك bu madde, kendisini izleyenin önünde vârid olmuştur; hakkı, geriye kalmasıdır; ve onu, el-Mücmel’de de böyle vârid olduğu için ibkā etmeyi tercih ettim.

ـ
