# كوي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%88%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كوي

: ( ي ( *!كَواهُ ) البَيْطارُ وغيرُهُ ( *!يَكْوِيهُ *!كَيًّا : أَحْرَقَ جِلْدَهُ بحدِيدَةٍ ونحْوِها ) ؛ ) ومنه قوْلُهم : آخِرُ الدَّواء *!الكَيُّ ؛ ولا تَقُلْ : آخِرُ الدَّاء ، كما في الصِّحاح .
( وهي ) ، أَي : الآلَةُ التي *!يُكْوَى بها ( *!المِكْواةُ ) ، بالكسْر ، حَدِيدَةٌ كانتْ أَو رَضْفةٌ ؛ ومنه المَثَلُ : قد يَضْرَطُ العَيْرُ *!والمِكْواةُ في النارِ ؛ يُضْرَبُ لمتَوَقِّعٍ امْرَاً قَبْل حُلُولِه به .
وقالَ ابنُ برِّي : يُضْرَبُ للبَخِيلِ إذا أَعْطَى شيئاً مَخافَةَ ما هو أَشَدّ منه .

( *!والكَيَّةُ : مَوْضِعُ *!الكَيِّ ) ؛ ) عن ابنِ سِيدَه . وقد تُسْتَعْملُ بمعْنَى *!الكَيِّ ؛ ومنه قولُهم : بَنُو أُمَيَّة منهم في القَلْبِ *!كَيَّةٌ .
( *!والكاوِياءُ : مِيسَمٌ ) *!يُكْوَى به .
( *!واكْتَوَى : اسْتَعْمَلَ الكَيَّ في بدَنِه ) ؛ ) وفي الصِّحاح : أنَّه مُطاوِعُ *!كَوَيْته .
( و ) مِن المجازِ : *!اكْتَوَى إذا ( تَمَدَّحَ بما ليسَ فيه ) .
( وفي المُحْكم : بما ليسَ مِن فعْلِه .
( *!واسْتَكْوَى : طَلَبَ *!الكَيَّ ) .
( وفي التَّهذيبِ : طَلَبَ أَن *!يُكْوَى .
( و ) مِن المجازِ : ( *!الكوَّاءُ ، كشَدَّادٍ : الخَبِيثُ ) اللِّسانِ ( الشَّتَّامُ ) كأَنَّه *!يَكْوِي بلِسانِه *!كَيًّا .
( وأَبو *!الكَوَّاءِ : من كُناهُم ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
( *!وكاواهُ : شاتَمَهُ ) مِثْلُ كَاوَحَهُ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!كَواهُ بعَيْنِه إذا أَحَدَّ النَّظَرَ إليه .
*!وكَوَتْه العَقْربُ : لَدَغَتْه ؛ كِلاهُما عن الجَوْهرِي وهو مجازٌ .
*!وأَكْوَى : لَسَعَ إنْساناً بلِسانِه .
وابنُ *!الكَوَّاءِ : تابِعِيٌّ رَوَى عن عليَ رضِيَ اللَّهُ تعالى عنه .
*!والمَكْوَى : *!المِكْواةُ .
قالَ الجَوْهرِي : وأَمَّا كَيْ فإنَّه مُخَفَّفٌ ، وهو جوابٌ لَقَوْلِكَ : لِمَ فَعَلْتَ كذا ؛ فتقولُ : كَي يكونَ كذا ، وهو للعاقبَةِ كاللامِ ، وتَنْصبُ الفِعْلَ المُسْتَقْبل ؛ وأَمَّا كَيْت فقد ذُكِرَ في التاءِ .
*!والكِيَا ، بفَتْحِ الكافِ : المَصْطَكَى ؛ ذكرَهُ صاحِبُ المِصْباح ، وقالَ : إنَّه دَخِيلٌ .

### Türkçe

: ( ( **كَواهُ** ) baytar ve başkası ( **يَكْوِيهُ** **كَيًّا** : derisini bir demir parçasıyla ve benzeriyle yaktı ) ; ) ve ondandır onların sözü: ilacın sonu **الكَيُّ**’dir; ve “hastalığın sonu” deme, Sıhâh’ta olduğu gibi.
( Ve o ) yani: kendisiyle dağlanan âlet ( **المِكْواةُ** ), kesre ile, bir demir parçası olsun yahut bir taş parçası; ve ondandır mesel: eşek anırabilir de **والمِكْواةُ** ateştedir; kendisine gelmeden önce bir işi bekleyen kimse hakkında darb-ı mesel yapılır.
İbn Berrî dedi: daha şiddetli olan şeyden korkarak bir şey verdiğinde cimri için darb-ı mesel yapılır.

( **والكَيَّةُ** : **الكَيِّ**’nin yeri ) ; ) İbn Sîde’den. Ve **الكَيِّ** mânasında kullanılabilir; ondandır onların sözü: Benû Ümeyye’den onlarda kalpte bir **كَيَّةٌ** vardır.
( **والكاوِياءُ** : bir dağlama demiri ) kendisiyle dağlanır.
( **واكْتَوَى** : bedeninde dağlamayı kullandı ) ; ) ve Sıhâh’ta: onun **كَوَيْته**’nin mutâvi‘i olduğudur.
( Ve ) mecazdandır: ( içinde olmayan şeyle övündü ) olduğunda **اكْتَوَى**.
( Ve Muhkem’de: kendi fiilinden olmayan şeyle.
( **واسْتَكْوَى** : **الكَيَّ**’yi istedi ) .
( Ve Tehzîb’de: **يُكْوَى** olmayı istedi.
( Ve ) mecazdandır: ( **الكوَّاءُ** , Şeddâd vezninde: kötü ) dil ( sövücü ); sanki diliyle **يَكْوِي** bir **كَيًّا**.
( Ve **الكَوَّاءِ**’nin babası: onların künyelerindendir ) ; ) onu İbn Sîde nakletti.
( **وكاواهُ** : ona sövdü ) **كاوَحَهُ** gibi; onu Cevherî nakletti.

Ve ondan üzerine istidrâk olunanlardandır:
**كَواهُ** gözüyle: ona bakışı keskinleştirdiğinde.
**وكَوَتْه العَقْربُ** : onu soktu; ikisi de Cevherî’dendir ve bu mecazdır.
**وأَكْوَى** : bir insana diliyle yaktı (acıttı).
**الكَوَّاءِ**’nin oğlu: Ali’den, Allah Teâlâ ondan razı olsun, rivayet eden bir tâbiîdir.
**والمَكْوَى** : **المِكْواةُ**.
Cevherî dedi: Amma **كَيْ** ise, muhafleftir; ve senin “niçin şöyle yaptın?” sözüne cevaptır; böylece dersin ki: “**كَي** şöyle olsun”; ve o, lâm gibi âkıbet içindir ve gelecek fiili nasb eder; amma **كَيْت** ise, **التاءِ** maddesinde zikredilmiştir.
**والكِيَا** , kâfın fethasıyla: mastakâ; onu Mıṣbâḥ’ın sahibi zikretti ve dedi ki: o dâhildir.
