# كيت (ك-ي-ت) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AA
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%8A%D8%AA

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - ي - ت
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AA/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والتاء و"وايء" معهما
و ك ت، و ت ك، ك ي ت، ك ت أ، و ك أ مستعملات وكت: عين مَوْكُوتة: فيها وَكْتٌ، وهي نكتة كالنقطة من بياض على سوادها، والاسم من الوَكْت: الوَكْتةُ.
وتك: الأَوْتَكَى: التمر السهريز.
كتو: اكتوتَى الرجل يكَتْوَتي، إذا بالغ في صفة نفسه من غير فعل. وعند العمل يَكْتَوْتي، كأنه يتتعتع.
كيت: يقال: كان من الأمر كَيْتَ وكَيْتَ. هذه التاء في الأصل: هاء التأنيث، أطلقوها وخففوا، واستقبحوا أن يقولوا: كَيْهَ وكَيْهَ يا هذا.
كتأ: الكَتْأة بوزن فعلة، مهموز: نبات كالجرجير يطبخ فيؤكل.
تكأ: تُكَأَة بوزن فعلة. أصل هذه التاء من الواو. والتاء مستعملة في هذه الكلمة استعمال الحرف الأصلي: توكأت، واتكأت على مُتَكَأ، وأصل عربيته: وكأ يوكئ توكئة.

##### Türkçe

**الكاف** ve **التاء** ve **"وايء"** bunlarla beraberdir.

**و ك ت**، ve **و ت ك**، **ك ي ت**، **ك ت أ**، ve **و ك أ** kullanımdadır. **وكت**: **عين مَوْكُوتة**: onda **وَكْتٌ** vardır; o, siyahlığı üzerinde beyazdan bir nokta gibi bir nükte(benek)tir. **الوَكْت**’ten isim: **الوَكْتةُ**’dir.

**وتك**: **الأَوْتَكَى**: **التمر السهريز**.

**كتو**: **اكتوتَى الرجل يكَتْوَتي**; kendi vasfında, fiil olmaksızın mübalağa ettiğinde (böyledir). İş esnasında **يَكْتَوْتي**; sanki kekeliyor gibi.

**كيت**: denilir: **كان من الأمر كَيْتَ وكَيْتَ**. Bu **التاء** aslında: **هاء التأنيث**’tir; onu salıverdiler ve hafiflettiler; ve “**كَيْهَ وكَيْهَ يا هذا**” demelerini çirkin gördüler.

**كتأ**: **الكَتْأة** **فعلة** vezninde, hemzeli: **الجرجير** gibi bir bitki; pişirilir de yenir.

**تكأ**: **تُكَأَة** **فعلة** vezninde. Bu **التاء**’nın aslı **الواو**’dandır. Ve **التاء** bu kelimede aslî harfin kullanımı gibi kullanımdadır: **توكأت** ve **اتكأت** **مُتَكَأ** üzerine; onun Arapçasının aslı: **وكأ يوكئ توكئة**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AA/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

التَكْييتُ: تيسير الجهاز. قال الشاعر:
كَيِّتُ جِهازَك إمَّا كنتَ مرتحِلاًإنِّي أخافُ على أذوادِكَ السَبُعا
أبو عبيدة: يقال كان من الأمر كَيْتَ وكَيْتَ بالفتح، وكَيْتِ وكَيْتِ بالكسر. والتاء فيهما هاء في الأصل، فصارت تاءً في الوصل.

##### Türkçe

**التَكْييتُ**: cihazı kolaylaştırma. Şair dedi ki:
كَيِّتُ **جِهازَك** eğer sen göç edecek olduysan; ben senin **أذوادِكَ** üzerine yırtıcı hayvandan korkuyorum.
Ebû Ubeyde: “İşten **كَيْتَ** ve **كَيْتَ** (fetha ile), ve **كَيْتِ** ve **كَيْتِ** (kesra ile) idi” denir. Ve ikisindeki **التاء** aslında **هاء**dır; böylece vasılda **تاء**ya dönüştü.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AA/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ت ( و ا يء )
كتأ ، كتا ، وكت ، كيت ، تكأ ، وتك ، أوتكى .
كتأ : قال الليث : الكتْأَةُ بِوَزْنِ فَعْلَةٍ مَهموزٌ : نباتٌ كالجِرْجِيرِ ، يُطْبَخُ فيؤكَلُ .
( قلت ) : هي الكَثْأَةُ بالثاء منقوطةٌ بثَلاَثٍ ، وتُسَمَّى النَّهَقَ .
قال ذلك أَبُو مالِكٍ وغيرُه .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أَكْتَى إذا غَلاَ على عَدُوِّه .
كتا : وقال الليث : اكْتَوَتَى الرّجلُ ، فهو يَكتَوتِي إذا بالغ في صفةِ نفسِه من غير فِعْلٍ ، وعند العمَلِ يَكْتَوتي كأنه يَنْقَمِعُ .
قال : والكوتِيُّ : القَصِير .
وقال أبو عبيدٍ : قال أبو عُبَيدةَ في الكوتِيِّ مثلَهُ : أَنَّهُ القَصِيرُ .
تكأ : قال الله جلَّ وعزَّ : ( وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَئًا ) ( يوسف : 31 ) .
قال الزجاجُ : هو ما يُتَّكَأُ عليهِ لطعامٍ أو شرابٍ أو حَدِيثٍ .
قال : ويقال : تَكِىءَ الرجُلُ يَتْككأُ تكأً ، والتُّكأَةُ : أَصْلُهُ وَكَأَةٌ ، وإنما مُتَّكأٌ أَصْلُهُ مُوْتَكأٌ ، مِثْلُ مُتَّقٌ مُوْتَفِقٌ .
وقال أبو عبيدٍ : تُكَأَةٌ بوزنِ فُعَلَةٍ ، قال : وأصلُهُ وُكَأَةٌ ، فَقُلِبَتِ الواو تاءً ، كما قالوا تُرَاثٌ ، وأَصلُهُ : وُرَاثٌ واتّكأْتُ اتِّكاءً أَصلُهُ أوْتَكَيْت فأُدْغِمَتِ الواو في التاء ، وشُدِّدَتْ ، وأَصْلُ الْحَرفِ : وكَّأَ يُوَكِّىءُ تَوْكِئَةً .
ويقالُ : طَعَنَهُ فأَتْكَأَهُ إذا أَلْقَاهُ على هَيئَةِ المُتّكىءِ .
وقال المُفَسِّرُونَ في قَوْلِهِ : ( وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَئًا ) ( يوسف : 31 ) ، قالوا : طعاماً ، وقِيلَ للطعامِ مُتّكأً لأنَّ القومَ إذا قَعَدُوا على الطعامِ اتكئوا .
وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَمَّا أَنَا فآكُلُ كما يَأْكُلُ العَبْدُ ولا آكُلُ مُتَّكِئاً ) .
كيت : قال الليث : كان من الأمْرِ كَيْتَ وكَيْتَ وهذه التاءُ في الأصْلِ : هاءٌ ، مثل : ذَيْتَ وذَيْتَ ، وأصلهما : كَيَّهْ وذَيَّهْ .
وقال أبو عمرٍ و : التَّكييِتُ : تَيْسِيرُ الجِهَازِ ، يُقَالُ : كَيِّت جِهَازَكَ ، ومنه قول الشاعر :
كَيِّت جِهَازَكَ إمَّا كُنْتَ مُرْتَحِلاً
إِنِّي أَخَافُ على أَذْوَادِكَ السَّبْعَا
وفي ( النوادر ) : كَيَّتَ الوِعاءَ تَكييتاً وحَشَاهُ بمعنى واحِدٍ .
وكت : قال الليث : الوَكْتةُ : شِبْهُ النُّقْطَةِ في
العَيْنِ ، وعَيْنٌ مَوْكُوتَةٌ إذا كان في سَوَادِهَا نُقْطَةُ بَيَاضٍ .
وقال أبو زيد : تكُونُ نُقْطَةً حَمْرَاءَ في البَيَاضِ ، فإنْ غُفِلَ عنها صارتْ وَدْقَةً .
( أبو عبيدٍ عن الأصمعي ) : إذا بَدَأَ في الرُّطَبِ نُقَطٌ من الإرْطَابِ قِيلَ : قد وَكَّتَ ، وهي بُسْرَةٌ مُوَكِّتَةٌ ، فإذا أَتاهَا التَّوْكِيتُ من قِبَلِ ذَنَبِها فهي مُذَنِّبَةٌ .
وقال شمرٌ : الوَكْتُ في المَشْي هو القَرْمَطَةُ ، والشَّيْءُ اليَسِيرُ .
( سلمة عن الفراء ) وَكَتَ القَدَحَ ووَكَّتَهُ وزكَتَهُ ، وزكَّتَهُ إذا مَلأَهُ ، وكلُّ نُقْطَة سَوَادٍ في بَيَاضٍ فهي : وَكْتَةٌ .
وتك : ( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الأوْتَكى : السِّهْرِيزُ قال : وهو القُطَيْعَاء .
( قلت ) : والبَحْرَانِيُّونَ يُسَمُّونَه أَوْتَكى ، وقال الشاعر :
تُدِيمُ لَهُ في كلِّ يَوْمٍ إِذا شَتَا
ورَاحَ عِشَارُ الحَيّ مِنْ بَرْدِهَا صُعْرا
مُصَلِّبَةً مِنْ أَوْتَكى القَاعِ كلَّمَا
زَهَتْهَا النُّعَامَى خِلْتَ مِنْ لَيِّنٍ صَخْرا
وإذا بَلَغَ الرُّطَبُ اليُبْسَ فذلك التَّصْلِيبُ . وقد صَلَّبَ فهو مُصَلِّبٌ ، وصَلَبَتْهُ الشَّمْسُ تَصْلِبُه فهو مَصْلوبٌ .
وَأَوْتَكى : مِيزَانه أَجْفَلَى .

##### Türkçe

ك ت ( **و ا يء** )
**كتأ** , **كتا** , **وكت** , **كيت** , **تكأ** , **وتك** , **أوتكى** .
**كتأ** : Leys dedi: **الكتْأَةُ** **فَعْلَةٍ** vezninde, hemzeli: **الجِرْجِيرِ** gibi bir bitkidir; pişirilir de yenir.
( Dedim ): O, üç noktalı **الثاء** ile **الكَثْأَةُ**’dir; ve **النَّهَقَ** diye adlandırılır.
Bunu Ebû Mâlik ve başkası söyledi.
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): Düşmanına karşı öfkelendiği zaman **أَكْتَى**.

**كتا** : Leys dedi: Adam **اكْتَوَتَى** olur; o, bir fiil olmaksızın nefsinin vasfında aşırıya gittiği zaman **يَكتَوتِي** olur; amel sırasında ise sanki geri çekiliyormuş gibi **يَكْتَوتي** olur.
Dedi: **الكوتِيُّ**: kısa boylu.
Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde **الكوتِيِّ** hakkında bunun benzerini söyledi: onun kısa boylu olduğudur.

**تكأ** : Allah (azze ve celle) dedi: ( **وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَئًا** ) (Yûsuf: 31).
Zeccâc dedi: O, yemek veya içmek veya konuşmak için üzerine yaslanılan şeydir.
Dedi: Ve denir ki: Adam **تَكِىءَ** olur, **يَتْككأُ** **تكأً**; ve **التُّكأَةُ**: aslı **وَكَأَةٌ**’dir. Ancak **مُتَّكأٌ**’nun aslı **مُوْتَكأٌ**’dur; **مُتَّقٌ** (yani) **مُوْتَفِقٌ** gibi.
Ebû Ubeyd dedi: **تُكَأَةٌ** **فُعَلَةٍ** veznindedir. Dedi: Aslı **وُكَأَةٌ**’dir; sonra **الواو** **تاء**’ya çevrildi; **تُرَاثٌ** dedikleri gibi; onun aslı: **وُرَاثٌ**. Ve **اتّكأْتُ** **اتِّكاءً**; aslı **أوْتَكَيْت** idi; sonra **الواو** **التاء** içine idğam edildi ve şeddelendi. Harfin aslı: **وكَّأَ** **يُوَكِّىءُ** **تَوْكِئَةً**.
Ve denir ki: Onu mızrakladı da onu **فأَتْكَأَهُ**; yani onu **المُتّكىءِ** heyeti üzere yere attığı zaman.
Müfessirler onun sözü hakkında: ( **وَأَعْتَدَتْ لَهُنَّ مُتَّكَئًا** ) (Yûsuf: 31) dediler ki: yemektir; ve yemeğe **مُتّكأً** denildi; çünkü kavim yemeğin üzerine oturdukları zaman yaslanırlar.
Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) dedi: ( **أَمَّا أَنَا فآكُلُ كما يَأْكُلُ العَبْدُ ولا آكُلُ مُتَّكِئاً** ).

**كيت** : Leys dedi: İşten **كَيْتَ** ve **كَيْتَ** oldu; ve bu **التاء** aslında **هاءٌ**’dır; **ذَيْتَ** ve **ذَيْتَ** gibi; ikisinin aslı: **كَيَّهْ** ve **ذَيَّهْ**.
Ebû Ömer dedi: **التَّكييِتُ**: teçhizatı kolaylaştırmaktır; denir ki: **كَيِّت جِهَازَكَ**. Şairin sözü de bundandır:
كَيِّت جِهَازَكَ إمَّا كُنْتَ مُرْتَحِلاً
إِنِّي أَخَافُ على أَذْوَادِكَ السَّبْعَا
Ve **النوادر**’de: **كَيَّتَ الوِعاءَ** **تَكييتاً** ve onu doldurdu; ikisi bir mânâdadır.

**وكت** : Leys dedi: **الوَكْتةُ**: gözdeki nokta benzeri şeydir; ve **عَيْنٌ مَوْكُوتَةٌ**: siyahlığında bir beyazlık noktası olduğu zaman.
Ebû Zeyd dedi: Beyazlıkta kırmızı bir nokta olur; eğer ondan gafil olunursa **وَدْقَةً** olur.
( Ebû Ubeyd, Asma‘î’den ): **الرُّطَبِ**’da **الإرْطَابِ**’dan noktalar başladığı zaman: **قد وَكَّتَ** denilir; ve o, **بُسْرَةٌ مُوَكِّتَةٌ**’dir. Sonra ona kuyruğu tarafından **التَّوْكِيتُ** geldiği zaman o **مُذَنِّبَةٌ**’dir.
Şemr dedi: Yürüyüşte **الوَكْتُ**, **القَرْمَطَةُ**’dır; ve az şeydir.
( Seleme, Ferrâ’dan ): **وَكَتَ** kadehi ve **وَكَّتَهُ** ve **زكَتَهُ** ve **زكَّتَهُ**; onu doldurduğu zaman. Ve beyazlıkta her siyahlık noktası: **وَكْتَةٌ**’dir.

**وتك** : ( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **الأوْتَكى**: **السِّهْرِيزُ**’dur. Dedi: O, **القُطَيْعَاء**’dır.
( Dedim ): Ve **البَحْرَانِيُّونَ** onu **أَوْتَكى** diye adlandırırlar. Şair dedi:
تُدِيمُ لَهُ في كلِّ يَوْمٍ إِذا شَتَا
ورَاحَ عِشَارُ الحَيّ مِنْ بَرْدِهَا صُعْرا
مُصَلِّبَةً مِنْ أَوْتَكى القَاعِ كلَّمَا
زَهَتْهَا النُّعَامَى خِلْتَ مِنْ لَيِّنٍ صَخْرا
Ve **الرُّطَبُ** **اليُبْسَ**’a ulaştığı zaman, işte o **التَّصْلِيبُ**’dir. Ve **صَلَّبَ** etmiştir; o hâlde o **مُصَلِّبٌ**’dir. Ve güneş onu **صَلَبَتْهُ**; onu **تَصْلِبُه**; o hâlde o **مَصْلوبٌ**’dur.
Ve **أَوْتَكى**: onun mîzanı **أَجْفَلَى**’dır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AA/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والياء وما يثلثهما)
(كيد)  الكاف والياء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على معالجةٍ لشيء بشدّة، ثم يتّسع الباب، وكلّه راجعٌ إلى هذا الأصل. قال أهلُ اللُّغة: الكيد: المعالجة. قالوا: وكلُّ شيءٍ تُعالِجُه فأنت تَكِيدُه. هذا هو الأصل في الباب، ثم يسمُّون المَكر كيداً. قال الله تعالى: ﴿أمْ يُرِيدُونَ كَيْداً﴾ [الطور 42]. ويقولون: هو يَكيدُ بِنَفسهِ، أي يجودُ بها، كأنَّه يُعالِجها لتخرُج. والكَيْد: صِياح الغراب بجَهْدٍ. والكَيد: أن يُخرِج الزّندُ النّار ببطءٍ وشدة، والكَيد: القَيء، وربّما سمَّوا الحَيض كيداً. والكَيد: الحرب، يقال: خرجوا ولم يلقَوْا كيداً، أي حرباً.
(كير)  الكاف والياء والراء كلمةٌ، وهي كِيرُ الحَدّاد. قال أبو عمرو: الكُور: المبنيُّ من الطِّين، والكِير: الزِّقّ. قال بشر:
كأنَّ حَفيف مَنْخَرِه إذا ما *** كَتَمْنَ الرّبْوَ كِيرٌ مُستعارُ([1])(كيس)  الكاف والياء والسين أصل يدلُّ على ضمٍّ وجمع. من ذلك الكِيس، سمِّي لِمَا أنَّه يَضُمُّ الشيء ويجمعُه. ومن بابه الكَيْس في الإنسان: خلاف الخُرْق، لأنَّه مجتمَع الرّأي والعقل، يقال رجلٌ كَيِّس ورجالٌ أكياس. وأكْيَسَ الرّجلُ وأكاسَ، إذا وُلِد له أكياسٌ من الوَلَد. قال:
فلو كُنْتم لكَيِّسةٍ أكَاست *** وَكَيْسُ الأمِّ أَكْيَسُ للبنينا([2])ولعلَّ كَيسان فَعلان من أكْيَس. وكانت بنو فَهمٍ تسمِّي الغَدْرَ كيسان. قال:
إذا ما دَعَوا كيسان كانت كهولُهم *** إلى الغدر أدنى من شَبابهم المُرْدِ([3])(كيص)  الكاف والياء والصاد إنْ صحَّ فهو يدلُّ على انقباضٍ وضيق. ويقولون: كاصَ يَكيص، مثل كَاعَ([4]). ويقولون: إنَّ الكِيصَ: الرجُل الضيِّق الخُلُق. وحُكِيت كلمةٌ أنا أرتاب بها، يقولون: كِصْنا عند فُلانٍ ما شِئْنا، [أي] أكلنا.
(كيف)  الكاف والياء والفاء كلمةٌ. يقولون: الكِيفة: الكِسْفة من الثّوب. فأمَّا كيفَ فكلمةٌ موضوعة يُستفهَم بها عن حالِ الإنسان فيقال: كيف هو؟ فيقال: صالح.
(كيل)  الكاف والياء واللام ثلاثُ كلماتٍ لا يُشْبِهُ بعضُها بعضاً. فالأولى: الكَيل: كيل الطعام. يقال: كِلْتُ فلاناً أعطيته. واكتلْتُ عليه: أخَذْتُ منه. قال الله سبحانه: ﴿وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ. الَّذِينَ إذَا اكتَالُوا علَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ. وإذَا كالوهُمْ أوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ﴾ [المطففين 1، 2، 3].
والكلمة الثانية: كالَ الزَّنْدُ يَكِيلُ؛ إذا لم يُخرِجْ ناراً.
والكلمة الثالثة: الكَيُّول: مُؤَخَّر الصَّفِّ في الحرب. قال:
إنِّي امرُؤٌ عاهَدَني خليلي *** ألاَّ أقُومَ الدَّهْرَ في الكَيُّولِ([5])(كين)  الكاف والياء والنون شيء يقولون إنه في عضوٍ من أعضاء المرأة يَضِيق به، والجمع كُيون. قال جرير:
غَمَزَ ابنُ مرَّةَ يا فرزدقُ كَيْنَها *** غَمْزَ الطبيبِ نَغانِغَ المعذورِ([6])فأمّا الكِينة، في قولهم: بات فُلانٌ بكِينةِ سَوْءٍ، أي بحال سوء، فأصله الكَوْن فِعلَة من الكون.
(كيت)  الكاف والياء والتاء كلمةٌ إن صحَّت، يقولون: التكييت تيسير الجَهاز. قال:
كَيِّت جهازك إمّا كنتَ مرتحِلاً *** إنِّي أخاف على أذوادِك السَّبُعا([7]) (كيح)  الكاف والياء والحاء* كلمةٌ واحدة. يقولون: الكِيح: سَنَد الجَبَل. قال الشَّنْفرَى:
ويركُضْنَ بالآصالِ حَولي كأنَّني *** من العُصْمِ أدفى يَنْتحِي الكِيحَ أعْقَلُ([8])--------------ـــ
([1]) البيت في المفضليات (2: 144).
([2]) لرافع بن هريم في اللسان (كيس) والبيان (1: 185/ 4: 57).
([3]) للنمر بن تولب في أخواله بني سعد، كما في المجمل واللسان (كيس) والبيان (2: 134)، وروي في اللسان أيضاً لضمرة بن ضمرة بن جابر بن قطن.
([4]) في الأصل: "كع"، صوابه في المجمل.
([5]) الرجز لأبي دجانة سماك بن خرشة الصحابي، يقول في غزوة أحد. السيرة 563 جونتجن واللسان (كيل).
([6]) ديوان جرير 194 واللسان (كين، نغغ، عذر). وقد سبق في (دغر، عذر).
([7]) أنشده في المجمل واللسان (كيت).
([8]) البيت من لاميته المشهورة التي يسمونها "لامية العرب".

ـ

##### Türkçe

(كاف, **ياء** ve ikisini üçleyen(ler) bâbı)

(**كيد**)  **الكاف** ve **الياء** ve **الدال** sahih bir asıldır; bir şeye şiddetle muamele etmeye delâlet eder; sonra bâb genişler; hepsi bu asla râcidir. Dil ehli dedi: **الكيد**: muamele etmektir. Dediler: Muamele ettiğin her şey, sen onu **تَكِيدُه** olursun. Bu, bâbda asıldır; sonra hileyi **كيداً** diye adlandırırlar. Allah Teâlâ dedi: ﴿أمْ يُرِيدُونَ **كَيْداً**﴾ [الطور 42]. Ve derler: O, kendi nefsiyle **يَكيدُ**; yani onu cömertçe verir; sanki onu çıkması için muamele ediyor gibidir. Ve **الكَيْد**: karganın gayretle bağırmasıdır. Ve **الكَيد**: çakmağın ateşi yavaşlık ve şiddetle çıkarmasıdır; ve **الكَيد**: kusmaktır; bazen hayzı **كيداً** diye adlandırdılar. Ve **الكَيد**: savaştır; denir: çıktılar ve **كيداً** ile karşılaşmadılar; yani savaşla.

(**كير**)  **الكاف** ve **الياء** ve **الراء** bir kelimedir; o da demircinin **كِيرُ**’udur. Ebû Amr dedi: **الكُور**: çamurdan yapılmış olan bina; ve **الكِير**: tulumdur. Bişr dedi:
كأنَّ حَفيف مَنْخَرِه إذا ما *** كَتَمْنَ الرّبْوَ كِيرٌ مُستعارُ([1])(**كيس**)  **الكاف** ve **الياء** ve **السين** bir asıldır; sıkıştırmaya ve toplamaya delâlet eder. Bundan: **الكِيس**; ona, şeyi sıkıştırıp topladığı için bu ad verilmiştir. Ve onun bâbından insanda **الكَيْس**: **الخُرْق**’un zıddıdır; çünkü o, görüş ve aklın toplanmışıdır; denir: **رجلٌ كَيِّس** ve **رجالٌ أكياس**. Ve adam **أكْيَسَ** ve **أكاسَ**; kendisine çocuklardan **أكياسٌ** doğduğu zaman. Dedi:
فلو كُنْتم لكَيِّسةٍ أكَاست *** وَكَيْسُ الأمِّ أَكْيَسُ للبنينا([2])Ve belki **كَيسان** **أكْيَس**’ten **فَعلان**dır. Ve Fehm oğulları ihaneti **كيسان** diye adlandırırdı. Dedi:
إذا ما دَعَوا كيسان كانت كهولُهم *** إلى الغدر أدنى من شَبابهم المُرْدِ([3])(**كيص**)  **الكاف** ve **الياء** ve **الصاد** eğer sahihse, o, büzülmeye ve darlığa delâlet eder. Ve derler: **كاصَ يَكيص**; **كَاعَ** gibi([4]). Ve derler: **الكِيصَ**: huyu dar olan adamdır. Bir kelime nakledildi; ben onunla şüpheleniyorum: derler: **كِصْنا** falanın yanında dilediğimiz kadar, [yani] yedik.

(**كيف**)  **الكاف** ve **الياء** ve **الفاء** bir kelimedir. Derler: **الكِيفة**: elbiseden **الكِسْفة**’dir. Ama **كيفَ** ise, insanın hâlinden sorulmak için konulmuş bir kelimedir; denir: **كيف هو؟**; denir: صالح.

(**كيل**)  **الكاف** ve **الياء** ve **اللام** üç kelimedir; bazısı bazısına benzemez. Birincisi: **الكَيل**: yiyeceği ölçmektir. Denir: **كِلْتُ** falanı; ona verdim. Ve **اكتلْتُ** ondan; ondan aldım. Allah Subhânehû dedi: ﴿وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ. الَّذِينَ إذَا **اكتَالُوا** علَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ. وإذَا **كالوهُمْ** أوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ﴾ [المطففين 1، 2، 3].
İkinci kelime: **كالَ الزَّنْدُ يَكِيلُ**; ateş çıkarmadığı zaman.
Üçüncü kelime: **الكَيُّول**: savaşta safın arka tarafı. Dedi:
إنِّي امرُؤٌ عاهَدَني خليلي *** ألاَّ أقُومَ الدَّهْرَ في الكَيُّولِ([5])(**كين**)  **الكاف** ve **الياء** ve **النون** bir şeydir; derler ki o, kadının uzuvlarından bir uzuvdadır; onunla daralır; çoğulu **كُيون**. Cerîr dedi:
غَمَزَ ابنُ مرَّةَ يا فرزدقُ كَيْنَها *** غَمْزَ الطبيبِ نَغانِغَ المعذورِ([6])Ama **الكِينة** ise, onların “falan **بكِينةِ سَوْءٍ** geceledi” sözlerinde; yani kötü bir hâl ile; aslı **الكَوْن**’dur; **فِعلَة** vezninde, **الكون**’dan.

(**كيت**)  **الكاف** ve **الياء** ve **التاء** bir kelimedir; eğer sahihse; derler: **التكييت**: teçhizatı kolaylaştırmaktır. Dedi:
كَيِّت جهازك إمّا كنتَ مرتحِلاً *** إنِّي أخاف على أذوادِك السَّبُعا([7]) (**كيح**)  **الكاف** ve **الياء** ve **الحاء** bir tek kelimedir. Derler: **الكِيح**: dağın dayanağıdır. Şenferâ dedi:
ويركُضْنَ بالآصالِ حَولي كأنَّني *** من العُصْمِ أدفى يَنْتحِي الكِيحَ أعْقَلُ([8])--------------ـــ
([1]) Beyit el-Mufaddaliyyât’ta (2: 144).
([2]) Râfi‘ b. Huraym’e ait; Lisân’da (**كيس**) ve el-Beyân’da (1: 185/ 4: 57).
([3]) En-Nemir b. Tûlib’e ait; dayıları Benî Sa‘d hakkında; el-Mucmel ve Lisân’da (**كيس**) ve el-Beyân’da (2: 134) olduğu üzere; Lisân’da ayrıca Damra b. Damra b. Câbir b. Katn’a da rivayet edilmiştir.
([4]) Asılda: “**كع**”; doğrusu el-Mucmel’dedir.
([5]) Recez, sahâbî Ebû Ducâne Simmâk b. Harşa’ya aittir; Uhud gazvesinde söyler. es-Sîre 563 (Jöntgen) ve Lisân (**كيل**).
([6]) Cerîr Dîvânı 194 ve Lisân (**كين**، **نغغ**، **عذر**). Daha önce (**دغر**، **عذر**)’de geçti.
([7]) El-Mucmel ve Lisân’da (**كيت**) rivayet etmiştir.
([8]) Beyit, meşhur Lâmiyye’sindendir; ona “**لامية العرب**” derler.

ـ

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AA/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

التَّكْيِيتُ: تَيْسِيرُ الجَِهازِ.
وكَيَّتَ الجَهازَ: يَسَّرَهُ. وتقول: كَيِّتْ جَِهازَكَ؛ قال: كَيِّت جَهازَكَ، إِمَّا كُنْتَ مُرْتَحِلاً،
إِني أَخافُ على أَذوادِكَ السَّبُعا
وكان من الأَمر كَيْتَ وكَيْتَ، وإِن شئت كسرت التاء، وهي كناية عن القِصَّة أَو الأُحْدوثة؛ حكاها سيبويه. قال الليث: تقول العرب كانَ من الأَمر كَيْتَ وكَيْتَ، قال؛ وهذه التاء في الأَصل هاء، مثل ذَيْتَ، وأَصلها كَيَّه وَذيَّه، بالتشديد، فصارت تاء في الوصل. وفي الحديث: بئسما لأَحدِكم أَن يقولَ: نَسِيتُ آيةَ كَيْتَ وكَيْتَ قال ابن الأَثير: هي كناية عن الأَمر، نحو كذا وكذا. وفي النوادر: كَيَّتَ الوِكاءَ تَكْييتاً وحَشاه، بمعنى واحدٍ.

##### Türkçe

**التَّكْيِيتُ**: cihazın kolaylaştırılmasıdır.

Ve **كَيَّتَ الجَهازَ**: onu kolaylaştırdı. Ve dersin ki: **كَيِّتْ جَِهازَكَ**; dedi ki:
**كَيِّت جَهازَكَ**، ya göç edecek isen,
Şüphesiz ben senin **أَذوادِكَ** üzerine yırtıcı hayvanlardan korkarım.

Ve işten **كَيْتَ وكَيْتَ** oldu; ve istersen **التاء**’yı kesreli yaparsın; ve o, kıssa yahut hikâye hakkında bir kinayedir; onu Sîbeveyh hikâye etti. Leys dedi: Araplar der: işten **كَيْتَ وكَيْتَ** oldu; dedi ki: ve bu **التاء** aslında **هاء**’dır, **ذَيْتَ** gibi; ve aslı, şeddeli olarak **كَيَّه** ve **ذيَّه**’dir; sonra vasılda **تاء** oldu. Ve hadiste: “Sizden birinizin: **نَسِيتُ آيةَ كَيْتَ وكَيْتَ** demesi ne kötüdür.” İbnü’l-Esîr dedi: o, iş hakkında bir kinayedir; **كذا وكذا** gibi. Ve **النوادر**’de: **كَيَّتَ الوِكاءَ** **تَكْييتاً** ve onu doldurdu; tek bir mânâ ile.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AA/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك ي ت * * التَكْيِيتُ * تيسير الجهاز وكان من الأمر * كَيْتَ * وكيت بالفتح و * كَيْتِ * وكيت بكسرهما ك ي د * الكَيْدُ * المكر وبابه باع و * مَكِيدةً * أيضا بكسر الكاف

##### Türkçe

* ك ي ت * * **التَكْيِيتُ** * cihazı kolaylaştırmadır; ve işten idi: **كَيْتَ** ve kiet (fetha ile) ve **كَيْتِ** ve kiet (ikisinin kesri ile).

ك ي د * **الكَيْدُ** * hiledir; ve babı **باع**’dır; ve **مَكِيدةً** da (kâfın kesri ile) ayrıca.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AA/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

كيت الوعاء تكييتا  و  حشاه  بمعنى واحد، كذا في النوادر، والتكملة. كيت  الجهاز: يسره  ، قال:
  كيت جهازك إما كنت مرتحلا                      إني أخاف على أذوادك السبعا  والأكيات: الأكياس  ، قيل: إنه لثغة، وقيل: إبدال، وقع في رجز علباء.

  غير أعفاء ولا أكيات

  أبدلت السين تاء، كما في طست وطس، وسيأتي عن أبي عبيدة: كان من الأمر  كيت وكيت  بالفتح  ويكسر آخرهما  ، وهي كناية عن القصة أو الأحدوثة، حكاها سيبويه، قال الليث: تقول العرب: كان من الأمر كيت وكيت،  أي كذا كذا، والتاء فيهما  . وفي نسخة الصحاح: فيها  هاء في الأصل  مثل ذيت وذيت، وأصلها كية وذية بالتشديدن فصارت تاء في الوصل، وفي الحديث  بئس ما لأحدكم أن يقول: نسيت آية كيت وكيت  . قال شيخنا: قد نقل المصنف عن ابن القطاع في ذيت أنه مثلت الآخر، وكيت وكيت، مثلها، وقد صرح ابن القطاع وابن سيده فيهما بالتثليث أيضا، والضم حكاه ابن الأثير وغيره، وقد مر في ذيت ما يتعلق به.

##### Türkçe

**كيت**: kabı **تكييتا** (kîtlendirdi) ve onu doldurdu; ikisi tek mânâdadır; **النوادر**’de ve **التكملة**’de böyle. **كيت**: eşyayı/teçhizatı; onu kolaylaştırdı. Dedi ki:
  “Eğer göç edecek isen, eşyasını **كيت** (düzene koy);
  ben yırtıcı hayvanın senin deve sürülerine saldırmasından korkarım.”  **الأكيات**: keseler; denildi ki: o bir peltekliktir; denildi ki: bir ibdâldir; **علباء**’ın recezinde vâki olmuştur.

  “Ne **أعفاء** (bıyıkları uzun) ne de **أكيات** (keseler)”

  **السين**’i **تاء**’ya ibdâl etti; **طست** ve **طس**’ta olduğu gibi. Ve Ebû Ubeyde’den gelecektir: “İşten **كيت وكيت** (fetha ile) oldu; ikisinin sonu da kesrelenir”; bu, kıssa yahut hikâye hakkında bir kinâyedir; Sîbeveyh onu nakletti. **الليث** dedi ki: Araplar şöyle der: “İşten **كيت وكيت** oldu”; yani “şöyle şöyle”; ve ikisindeki **التاء**’dır. **الصحاح** nüshasında: aslında onda **هاء** vardır; **ذيت وذيت** gibi; aslı **كية** ve **ذية**’dir, şeddeli **الياء** ile; sonra vasılda **تاء** oldu. Ve hadiste: “Sizden birinizin ‘**آية** **كيت وكيت**’i unuttum’ demesi ne kötüdür.” Şeyhimiz dedi ki: musannif, **ذيت** hakkında İbnü’l-Kattâ‘dan, onun sonunun mislendiğini nakletmiştir; **كيت وكيت** de onun gibidir. İbnü’l-Kattâ‘ ve İbn Sîde, ikisinde de **التثليث**’i ayrıca açıkça söylemişlerdir; ve zammı İbnü’l-Esîr ve başkaları hikâye etmiştir; onunla ilgili olan, **ذيت**’te geçmişti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AA/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كيّت
2 كيّت ذ , inf. n. تَكْيِيتٌ, He stuffed, or filled, a bag or other receptacle for travelling-provisions or for goods or utensils &c. (En-Nawلdir, TS, K.) ― -b2- Also, He made his travelling-apparatus light, or easy of conveyance; syn. يَسَّرَ. (S, K.) A poet says,
كَيِّتْ جِهَازَكَ اِمَّا كُنْتَ مُرْتَحِلًا
اِنِّى أَخَافُ عَلَى أَذْوَادِكَ السَّبُعَا
[Make thy travelling apparatus light, when thou art departing on a journey; for I fear for thy droves, or troops, of camels, on account of the beast of prey]. (S.)

أَكْيَاتٌ
أَكْيَاتٌ ذ i. q. أَكْيَاسٌ, [pl. of كَيِّسٌ:] (K:) the Rلjiz says,
غَيْر أَعِفَّاءِ وَلَا أَكْيَاتِ
[Not such as abstain from things unlawful and unbecoming, nor ingenious, or acute in mind, &c.]. (TA.) See art. س p. 1281 a. Some say, that it it is a word mispronounced: others, that it is formed by the change of س into ت, as in the case of طَسٌّ and طَسْتٌ. (TA.)

كَانَ مِنَ الأَمْرِ كَيْتَ وَكَيْتَ
كَانَ مِنَ الأَمْرِ كَيْتَ وَكَيْتَ ذ , and كَيْت وَكَيْتِ, (AO, S, K, &c.,) and كيْتُ وَكَيْتُ, (IAth, ISd, IKtt,) i. e. كَذَا وَكَذَا, [Some of the circumstances of the case were thus and thus; or so and so; or such and such things]. (Lth, K.) The ت in كيت is originally ة; (S, K:) as in the case of ذَيْت; these two words being originally كَيَّة and ذَيَّة: (TA:) or the ت in كيت and ذيت is substituted for ى: they are originally كَيَّة and ذَيَّة; and the ة is elided, and the ى which is the last radical letter is changed into ت: so accord. to AHei; and most of the leading authorities on inflexion assert the same. (MF. voce ذَيْتَ.) See ذيت.

##### Türkçe

**كيّت**
2 **كيّت** ذ , mastar ismi **تَكْيِيتٌ**, O, bir torbayı veya başka bir kabı yol azığı yahut mallar veya aletler vb. için tıka basa doldurdu, yahut doldurdu. (En-Nawلdir, TS, K.) ― -b2- Ayrıca, o, yolculuk teçhizatını hafif, yahut taşınması kolay yaptı; eş anlamlısı **يَسَّرَ**. (S, K.) Bir şair der ki,
كَيِّتْ جِهَازَكَ اِمَّا كُنْتَ مُرْتَحِلًا
اِنِّى أَخَافُ عَلَى أَذْوَادِكَ السَّبُعَا
[Sen bir yolculuğa çıkmakta olduğun vakit yolculuk teçhizatını hafiflet; çünkü ben yırtıcı hayvan sebebiyle senin deve sürülerin yahut deve toplulukların hakkında korkarım]. (S.)

**أَكْيَاتٌ**
**أَكْيَاتٌ** ذ **أَكْيَاسٌ** ile aynı mânâdadır, [**كَيِّسٌ**’un çoğulu:] (K:) Recez şairi der ki,
غَيْر أَعِفَّاءِ وَلَا أَكْيَاتِ
[Haram ve yakışıksız şeylerden sakınanlardan değil, ne de zeki, yahut zihinde keskin vb.]. (TA.) **س** maddesine bak, s. 1281 a. Bazıları der ki, o yanlış telaffuz edilmiş bir kelimedir: diğerleri ise, **طَسٌّ** ve **طَسْتٌ** hâlinde olduğu gibi, **س**’nin **ت**’ye çevrilmesiyle yapılmıştır. (TA.)

**كَانَ مِنَ الأَمْرِ كَيْتَ وَكَيْتَ**
**كَانَ مِنَ الأَمْرِ كَيْتَ وَكَيْتَ** ذ , ve **كَيْت وَكَيْتِ**, (AO, S, K, &c.,) ve **كيْتُ وَكَيْتُ**, (IAth, ISd, IKtt,) yani **كَذَا وَكَذَا**, [işin bazı hâlleri şöyle şöyle idi; yahut öyle böyle; yahut şöyle böyle şeyler]. (Lth, K.) **كيت**’teki **ت** aslında **ة**’dir; (S, K:) **ذَيْت** hâlinde olduğu gibi; bu iki kelime aslında **كَيَّة** ve **ذَيَّة** olmak üzere: (TA:) yahut **كيت** ve **ذيت**’teki **ت**, **ى** yerine konmuştur: bunlar aslında **كَيَّة** ve **ذَيَّة**’dir; ve **ة** düşürülür, ve son kök harf olan **ى** **ت**’ye çevrilir: AHei’ye göre böyledir; ve i‘rab üzerine önde gelen otoritelerin çoğu da aynı şeyi ileri sürer. (MF. voce **ذَيْتَ**.) **ذيت**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AA/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَاتَ
كَاتَ ( y )
a.  II, Filled, stuffed; packed.

b.  Lightened, eased.

كَيْت وَكَيْت
كَيْت وَكَيْت
a.  Thus & thus, so & so.

##### Türkçe

**كَاتَ**
**كَاتَ** ( **ي** )
a. II, Doldurdu, tıka basa doldurdu; paketledi.

b. Hafifletti, kolaylaştırdı.

**كَيْت وَكَيْت**
**كَيْت وَكَيْت**
a. Şöyle şöyle, böyle böyle.
