# كيد — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%8A%D8%AF/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: كيد

كاد يَفْعَل كذا كَيْداً: قارَب. قال ابن سيده: قال سيبويه: لم يستعملوا الاسم والمصدر اللذين في موضعهما يفعل في كاد وعَسَى، يعني أَنهم لا يقولون كادَ فاعِلاً أَو فعْلاً فترك هذا من كلامهم للاستغناء بالشيء عن الشيء، وربما خرج في كلامهم؛ قال تأَبَّط شرًّا.
فأُبْتُ إِلى فَهْمٍ وما كِدْتُ آئباً،
وكم مِثلِها فارَقْتُها، وهْيَ تَصْفرُ
قال: هكذا صحة هذا البيت، وكذلك هو في شعره، فأَما رواية من لا يضبطه وما كنت آئباً ولم أَكُ آئباً فلبعده عن ضبطه؛ قال: قال ذلك ابن جني، قال: ويؤكد ما رويناه نحن مع وجوده في الديوان أَن المعنى عليه أَلا ترى أَن معناه فأُبْتُ وما كِدْتُ أَؤُوبُ؛ فأَما كنتُ فلا وجه لها في هذا الموضع، ولا أَفعلُ ذلك ولا كيداً ولا هَمّاً. قال ابن سيده: وحكى سيبويه أَن ناساً من العرب يقولون كِيدَ زَيدٌ يفعل كذا؛ وقال أَبو الخطاب: وما زِيل يفعل كذا؛ يريدون كادَ وزال فنقلوا الكسر إِلى الكاف في فَعِلَ كما نقلوا في فعِلْت؛ وقد روي بيتُ أَبي خِراش:
وكِيدَ ضِباعُ القُفِّ يأْكُلْنَ جُثَّتي،
وكِيدَ خِراشٌ يومَ ذلك يَيْتَم
قال سيبويه: وقد قالوا كُدْتُ تَكادُ فاعتلت من فَعُلَ يفْعَل، كما اعتلت تموت عن فَعِلَ يَفْعُلُ، ولم يجئ تموت على ما كَثُرَ في فَعِلَ. قال: وقوله عز وجل: أَكاد أَخفيها؛ قال الأَحفَش: معناه أُخفيها. الليث: الكَيْدُ من المَكِيدَة، وقد كاده مَكِيدةً. والكَيْدُ: الخُبِثُ والمَكْرُ؛ كاده يَكمِيدَُهُ كَيْداً ومَكِيدَةً، وكذلك المكايَدةُ. وكلُّ شيء تعالجُه، فأَنت تَكِيدُه. وفي حديث عمرو بن العاص: ما قولك في عُقُولٍ كادها خالقها؟ وفي رواية: تلك عقولٌ كادها بارِئُها أَي أَرادها بسوء. يقال: كِدْتُ الرجلَ أَكِيدُه. والكَيْدُ: الاحتيالُ والاجتهاد، وبه سميت الحرب كيداً.
وهو يَكِيدُ بنفسه كيداً: يجود بها ويسوق سِياقاً. وفي الحديث: أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، دخل على سعد بن معاذ وهو يَكِيدُِ بنفسه فقال: حزاك الله من سيِّدِ قومٍ فقد صَدقْتَ اللهَ ما وعَدْتَه وهو صادقُك ما وعَدَك؛ يكيدُ بنفسه: يريد النَّزْعَ. والكَيْدُ: السَّوْقُ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: تخرج المرأَة إِلى أَبيها يَكِيدُ بنفسه أَي عندَ نزع روحِه وموتِه. الفراء: العرب تقول: ما كِدْت أَبْلُغُ إِليك وأَنت قد بلَغت؛ قال: وهذا هو وجه العربية؛ ومن العرب من يدخل كاد ويكاد في اليقين وهو بمنزلة الظن أَصله الشك ثم يُجْعلُ يقيناً. وقال الأَخفش في قوله تعالى: لم يكد يراها؛ حمل على المعنى وذلك أَنه لا يراها، وذلك أَنك إِذا قلت كادَ يفعل إِنما تعني قارَب الفعل، ولم يَفعل على صحة الكلام، وهكذا معنى هذه الآية إِلا أَنَّ اللغة قد أَجازت لم يَكَد يَفْعل وقد فعَل بعد شدّة، وليس هذا صحة الكلام لأَنه إِذا قال كادَ يفعل فإِنما يعني قارَبَ الفِعْل، وإِذا قال لم يكَدُ يَفْعَل يقول لم يقارِبِ الفعل إِلا أَن اللغة جاءَت على ما فُسِّرَ، قال: وليس هو على صحة الكلمة. وقال الفراء: كلما أَخرج يده لم يكد يراها من شدّة الظلمة لأَنَّ أَقلَّ من هذه الظلمة لا تُرى اليد فيه، وأَما لم يكد يقوم فقد قام، هذا أَكثر اللغة. ابن الأَنباري: قال اللغويون كِدْتُ أَفْعَلُ معناه عند العرب قاربْتُ الفعل، ولم أَفعل وما كِدْتُ أَفعَلُ معناه فَعَلْتُ بعد إِبْطاء. قال: وشاهده قوله تعالى: فذبحوها وما كادوا يفعلون؛ معناه فعلوا بعد إِبطاء لتعذر وِجْدانِ البقرة عليهم. وقد يكون: ما كِدْتُ أَفْعَلُ بمعنى ما فَعَلْتُ ولا قارَبْتُ إِذا أُكِّدَ الكلامُ بأَكادُ. قال أَبو بكر في قولهم: قد كاد فلان يَهْلِكُ؛ معناه قد قاربَ الهلاكَ ولم يَهْلِكْ، فإِذا قلت ما كاد فلانٌ يقوم، فمعناه قام بعد إِبطاء؛ وكذلك كاد يقوم معناه قارب القيامَ ولم يقم؛ قال: وهذا وجه الكلام، ثم قال: وتكون كاد صلة للكلام، أَجاز ذلك الأَخفش وقطرب وأَبو حاتم؛ واحتج قطرب بقول الشاعر:
سَريعٌ إِلى الهَيْجاءِ شاكٍ سِلاحهُ،
فما إِنْ يَكادُ قِرْنُه يَتَنَفَّسُ
معناه ما يَتَنَفَّس قِرْنُه؛ وقال حسان:
وتَكادُ تَكْسَلُ أَن تجيءَ فِراشَها
معناه وتَكْسَل. وقوله تعالى: لم يكد يراها؛ معناه لم يرها ولم يُقارِبْ ذلك؛ وقال بعضهم: رآها من بعد أَن لم يكد يراها من شدة الظلمة؛ وقول أَبي ضبة الهذلي:
لَقَّيْتُ لَبَّتَه السِّنانَ فَكَبَّه
مِنَّي تَكايُدُ طَعْنَة وتَأَيُّدُ
قال السكري: تَكايُدٌ تَشَدُّدٌ.
وكادت المرأَة: حاضت؛ ومنه حديث ابن عباس: أَنه نظر إِلى جَوارٍ قد كِدْنَ في الطريق فأَمر أَن يَتَنَحَّيْنَ؛ معناه حِضْنَ في الطريق. يقال: كادت تَكِيدُ كَيْداً إِذا حاضت. وكادَ الرجلُ: قاءَ. والكَيْدُ: القَيْءُ؛ ومنه حديث قتادة: إِذا بَلِغَ الصائمُ الكَيْدَ أَفطر؛ قال ابن سيده: حكاه الهروي في الغريبين. ابن الأَعرابي: الكَيْدُ صِياحُ الغُراب بجَهْد ويسمى إِجهادُ الغُرابِ في صياحه كيداً، وكذلك القيء. والكَيْدُ: إِخراج الزَّنْد النارَ. والكَيْدُ: التدبير بباطل أَو حَقّ. والكَيْدُ: الحيض. والكَيْدُ: الحرب. ويقال: غزا فلان فلم يلق كَيْداً. وفي حديث ابن عمر: أَن رسول الله، صلى الله عليه وسلم، غزا غزوة كذا فرجع ولم يلق كَيْداً أَي حرباً. وفي حديث صُلْح نَجْران: أَن عليهم عاريةَ السلاح إِن كان باليمن كَيْدٌ ذات غَدْرٍ أَي حرب ولذلك أَنَّثها. ابن بُزُرج: يقال مِن كادهما يَتَكايَدان وأَصحاب النحو يقولون يتكاودان وهو خطأٌ لأَنهم يقولون إِذا حُمِلَ أَحدهم على ما يَكْره: لا والله ولا كَيْداً ولا هَمًّا؛ يريد لا أُكادُ ولا أُهَمُّ. وحكى ابن مجاهد عن أَهل اللغة: كاد يكاد كان في الأَصل كَيِدَ يَكْيَدُ. وقوله عز وجل: إِنهم يَكِيدُون كَيْداً وأَكِيدُ كَيْداً؛ قال الزجاج: يعني به الكفار، إِنهم يُخاتلون النبي، صلى الله عليه وسلم، ويُظْهِرون ما هم على خلافه؛ وأَكِيد كيداً؛ قال: كَيْد الله تعالى لهم استدراجهم من حيث لا يعلمون. ويقال: فلان يكيد أَمراً ما أَدْرِي ما هو إِذا كان يُرِيغُه ويَحْتالُ له ويسعى له ويَخْتِلُه. وقال: بَلَغُوا الأَمر الذي كادوا، يريد: طلبوا أَو أَرادوا؛ وأَنشد أَبو بكر في كاد بمعنى أَراد للأَفوه:
فإِنْ تَجَمَّعَ أَوتادٌ وأَعْمِدَةٌ
وساكِنٌ، بَلَغُوا الأَمرَ الذي كادوا
أَراد الذي أَرادوا؛ وأَنشد:
كادَتْ وكِدْتُ، وتلك خَيرُ إِرادةٍ،
لو كانَ مِنْ لَهْوِ الصَّبابةِ ما مَضَى
قال: معناه أَرادتْ وأَرَدْتُ. قال: ويحتمله قوله تعالى: لم يكَدْ يراها، لأَن الذي عايَنَ من الظلمات آيَسَه من التأَمل ليده والإِبصار إِليها. قال: ويراها بمعنى أَن يراها فلما أَسقط أَن رفع كقوله تعالى: تأْمرونِّي أَعبُدُ؛ معناه أَن أَعبد.

### Türkçe

**كاد** şöyle şöyle yapar **كَيْداً**: yaklaştı. İbn Sîde dedi: Sîbeveyh dedi: **كاد** ve **عَسَى**’da, yerlerinde **يفعل** bulunan isim ve masdarı kullanmadılar; yani onlar **كادَ فاعِلاً** yahut **فعْلاً** demezler; bunu, bir şeyle bir şeyden müstağni kalmak için sözlerinden terk ettiler; bazen sözlerinde çıkar; Teebbata Şerran dedi ki:

فأُبْتُ إِلى فَهْمٍ وما كِدْتُ آئباً،
وكم مِثلِها فارَقْتُها، وهْيَ تَصْفرُ

Dedi: Bu beytin sıhhati böyledir; şiirinde de böyledir. Ama onu ضبط etmeyen kimsenin rivayeti: “وما كنت آئباً ولم أَكُ آئباً” ise, onu ضبطtan uzak oluşundandır. Dedi: Bunu İbn Cinnî söyledi. Dedi: Bizim rivayet ettiğimizi, divanda bulunmasıyla birlikte, mananın onun üzerinde olması da teyit eder; görmüyor musun, manası: “فأُبْتُ وما كِدْتُ أَؤُوبُ”tur. Ama “كنتُ”ya gelince, bu yerde onun için bir yön yoktur; “ne bunu yaparım, ne **كيداً** ne de **هَمّاً**.” İbn Sîde dedi: Sîbeveyh, Araplardan bir topluluğun “**كِيدَ** Zeyd şöyle şöyle yapıyor” dediğini nakletti. Ebû’l-Hattâb dedi: “Ve **ما زِيل** şöyle şöyle yapıyor”; **كادَ** ve **زال**’ı kastederler; böylece **فَعِلَ**’de kesrayı kâf’a naklettiler; **فعِلْت**’te naklettikleri gibi. Ebû Hirâş’ın beyti rivayet edilmiştir:

وكِيدَ ضِباعُ القُفِّ يأْكُلْنَ جُثَّتي،
وكِيدَ خِراشٌ يومَ ذلك يَيْتَم

Sîbeveyh dedi: “**كُدْتُ تَكادُ**” da dediler; böylece **فَعُلَ يَفْعَل**’den i‘lâl oldu; **فَعِلَ يَفْعُلُ**’den “تموت”un i‘lâl olduğu gibi; “تموت”, **فَعِلَ**’de çok olan üzere gelmedi. Dedi: Aziz ve celil olanın sözü: **أَكاد أَخفيها**; Ahfeş dedi: manası “onu gizlerim”dir. Leys: **الكَيْدُ** **المَكِيدَة**dendir; ona bir **مَكِيدةً** ile **كاده**. Ve **الكَيْدُ**: kötülük ve hiledir; onu **كاده يَكمِيدَُهُ كَيْداً ومَكِيدَةً**; **المكايَدةُ** da böyledir. Ve her şey ki onu tedavi/işlersin, sen onu **تَكِيدُه**. Amr b. Âs hadîsinde: “Yaratıcısının ona **كادها** ettiği akıllar hakkında ne dersin?” Bir rivayette: “Bunlar, Bârî’inin ona **كادها** ettiği akıllardır”; yani onlara kötülük murad etti. Denir: “**كِدْتُ** adamı, onu **أَكِيدُه**.” Ve **الكَيْدُ**: ihtiyal ve içtihaddır; bununla savaş **كيداً** diye adlandırıldı.

Ve o, kendisiyle **كيداً** **يَكِيدُ**: onunla cömertlik eder ve sevk eder, bir sevk edişle. Hadîste: Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, Sa‘d b. Muâz’ın yanına girdi; o, kendisiyle **يَكِيدُ** idi; dedi ki: “Allah seni kavminin efendisinden mükâfatlandırsın; Allah’a vaad ettiğini doğruladın; O da sana vaad ettiğini doğrulayıcıdır.” “**يكيدُ بنفسه**”: “nez‘”i (can çekişmeyi) istiyor. Ve **الكَيْدُ**: sevktir. Ömer hadîsinde, radıyallahu anh: “Kadın, babasına çıkar; o, kendisiyle **يَكِيدُ**”; yani ruhunun çekilip çıkarılması ve ölümü sırasında. Ferrâ: Araplar der ki: “Sana ulaşmaya **ما كِدْتُ**; hâlbuki sen ulaşmışsın.” Dedi: Bu, Arapçanın vechidir. Araplardan kimi, **كاد** ve **يكاد**’ı yakîn içinde sokar; o, zann menzilesindedir; aslı şüphedir, sonra yakîn kılınır. Ahfeş, yüce sözünde: **لم يكد يراها** hakkında dedi: manaya hamle etti; bu, onu görmemesidir. Bu da şudur: Sen “**كادَ يفعل**” dediğinde, ancak fiile yaklaşmayı kastedersin; ve sözün sıhhatine göre yapmamıştır. Bu âyetin manası da böyledir; ancak dil, şiddetten sonra yapmış olduğu halde “**لم يَكَد يَفْعل**”i caiz görmüştür. Bu, sözün sıhhati değildir; çünkü “**كادَ يفعل**” dediğinde ancak fiile yaklaşmayı kastedersin; “**لم يكَدُ يَفْعَل**” dediğinde “fiile yaklaşmadı” dersin; ancak dil, açıklanan üzere gelmiştir. Dedi: Kelimenin sıhhati üzere değildir. Ferrâ dedi: “Her ne zaman elini çıkarsa, şiddetli karanlıktan dolayı onu görmeye **لم يكد يراها**”; çünkü bu karanlıktan daha azında el görülmez. Ama “ayağa kalkmaya **لم يكد يقوم**” ise, gerçekten kalkmıştır; bu, dilin çoğudur. İbnü’l-Enbârî: Lugatçılar dedi: “**كِدْتُ أَفْعَلُ**”un manası Arap yanında “fiile yaklaştım, yapmadım”dır. “**وما كِدْتُ أَفعَلُ**”un manası “gecikmeden sonra yaptım”dır. Dedi: Bunun şahidi, yüce sözü: **فذبحوها وما كادوا يفعلون**; manası: üzerlerine sığırın bulunmasının güçleşmesinden dolayı gecikmeden sonra yaptılar. Ve olabilir ki: “**ما كِدْتُ أَفْعَلُ**”, “**أَكادُ** ile söz te’kîd edildiğinde, ‘ne yaptım ne de yaklaştım’ manasındadır.” Ebû Bekir, onların sözünde: “Falan **قد كاد** helâk olur”; manası: helâke yaklaştı ve helâk olmadı. “Falan ayağa kalkmaya **ما كاد**” dediğinde, manası: gecikmeden sonra kalktı. Yine “**كاد يقوم**”un manası: kalkmaya yaklaştı ve kalkmadı. Dedi: Bu, sözün vechidir. Sonra dedi: **كاد** söz için صلة (fazlalık/bağlayıcı) olur; bunu Ahfeş, Kutrub ve Ebû Hâtim caiz gördü. Kutrub, şairin sözüyle delil getirdi:

سَريعٌ إِلى الهَيْجاءِ شاكٍ سِلاحهُ،
فما إِنْ يَكادُ قِرْنُه يَتَنَفَّسُ

Manası: onun dengi nefes almaz. Hassân dedi:

وتَكادُ تَكْسَلُ أَن تجيءَ فِراشَها

Manası: ve üşenir. Yüce sözü: **لم يكد يراها**; manası: onu görmedi ve buna yaklaşmadı. Bazıları dedi: Şiddetli karanlıktan dolayı onu görmeye **لم يكد** iken, sonra onu gördü. Ebû Dıbbe el-Hüzelî’nin sözü:

لَقَّيْتُ لَبَّتَه السِّنانَ فَكَبَّه
مِنَّي تَكايُدُ طَعْنَة وتَأَيُّدُ

Sükkerî dedi: **تَكايُدٌ**: şiddetlenmedir.

Ve “kadın **كادت**”: hayız gördü; ondan İbn Abbâs hadîsi: yolda **كِدْنَ** olmuş cariyelere baktı da, onların kenara çekilmelerini emretti; manası: yolda hayız gördüler. Denir: hayız gördüğünde “**كادت تَكِيدُ كَيْداً**.” Ve “adam **كادَ**”: kustu. Ve **الكَيْدُ**: kusmuktur; ondan Katâde hadîsi: “Oruçlu **الكَيْدَ**a ulaştığında iftar eder.” İbn Sîde dedi: Herevî bunu **الغريبين**’de nakletti. İbnü’l-A‘râbî: **الكَيْدُ**, karganın güçle bağırmasıdır; karganın bağırışında zorlanması **كيداً** diye adlandırılır; kusmuk da böyledir. Ve **الكَيْدُ**: çakmağın ateşi çıkarmasıdır. Ve **الكَيْدُ**: bâtıl yahut hak ile tedbirdir. Ve **الكَيْدُ**: hayızdır. Ve **الكَيْدُ**: savaştır. Denir: Falan gazaya çıktı da **كَيْداً**a rastlamadı. İbn Ömer hadîsinde: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, şöyle bir gazaya çıktı da döndü ve **كَيْداً**a rastlamadı; yani savaşa. Necran sulhu hadîsinde: Yemen’de “**كَيْدٌ** ذات غَدْرٍ” olursa, üzerlerine silah âriyeti vardır; yani savaş; bu yüzden onu müennes getirdi. İbn Büzürc: “İkisi birbirine **مِن كادهما يَتَكايَدان** denir; nahiv ashabı **يتكاودان** derler; bu hatadır; çünkü onlardan biri hoşlanmadığı şeye zorlandığında derler ki: ‘Hayır, vallahi; ne **كَيْداً** ne de **هَمًّا**’; yani ‘ne **أُكادُ** ne de **أُهَمُّ**.’” İbn Mücâhid, ehl-i lugattan nakletti: “**كاد يكاد** aslında **كَيِدَ يَكْيَدُ** idi.” Yüce sözü: **إِنهم يَكِيدُون كَيْداً وأَكِيدُ كَيْداً**; Zeccâc dedi: bununla kâfirleri kastediyor; onlar Peygamber’i, sallallahu aleyhi ve sellem, aldatırlar ve kendilerinin üzerinde olduklarının tersini izhar ederler. “Ve **أَكِيدُ كَيْداً**”: dedi: Allah Teâlâ’nın onlara **كَيْد**i, onların bilmedikleri yerden onları derece derece yaklaştırmasıdır. Denir: “Falan bir işi **يكيد**; ne olduğunu bilmiyorum”; onu döküp-saçtığında, ona ihtiyal ettiğinde, ona çalıştığında ve onu aldatıp gizlice elde etmeye uğraştığında. Ve dedi: “Onlar, **كادوا** ettikleri işe ulaştılar”; yani istediler yahut murad ettiler. Ebû Bekir, **كاد**’ın “murad etti” manasında A‘şâ için inşad etti:

فإِنْ تَجَمَّعَ أَوتادٌ وأَعْمِدَةٌ
وساكِنٌ، بَلَغُوا الأَمرَ الذي كادوا

“Murad ettikleri şeyi murad etti.” Ve inşad etti:

كادَتْ وكِدْتُ، وتلك خَيرُ إِرادةٍ،
لو كانَ مِنْ لَهْوِ الصَّبابةِ ما مَضَى

Dedi: manası “murad etti ve murad ettim”dir. Dedi: Yüce sözü: **لم يكَدْ يراها** da bunu ihtimal eder; çünkü karanlıklardan müşahede ettiği şey, eline bakmaktan ve ona görmeden onu ümitsiz kıldı. Dedi: “**يراها**”, “onu görmesi” manasındadır; “**أَن**”ı düşürdüğünde, yüce sözünde olduğu gibi: **تأْمرونِّي أَعبُدُ**; manası: “**أَن أَعبد**”.
