# كيد — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%8A%D8%AF/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كيد

الكيد: المكر والخبث، كالمكيدة، قال الليث: الكيد من المكيدة، وقد كاده يكيده كيدا ومكيدة. قال شيخنا: ظاهر كلامهم أن الكيد المكر مترادفان، وهو الظاهر، وقد فرق بينهما بعض فقهاء اللغة، فقال: الكيد: المضرة، والمكر: إخفاء الكيد وإيصال المضرة، وقيل: الكيد: الأخذ على خفاء، ولا يعتبر فيه إظهار خلاف ما أبطنه، ويعتبر ذلك في المكر.والله أعلم. الكيد: الحيلة، وبه فسر قوله تعالى  فجمع كيده ثم أتى  وقوله تعالى  فيكدوا لك كيدا  أي فيحتالوا احتيالا. وفلان يكيد أمرا ما أدري ما هو، إذا كان يريغه ويحتال له، ويسعى له ويختله، وكل شيء تعالجه فأنت تكيده. الكيدك الاحتيال والاجتهاد، وبه سميت الحرب كيدا، لاحتيال الناس فيها، وهو مجاز، وفي الأساس: ومن المجاز غزا فلم يلق كيدا، أي لم يقاتل، انتهى. قلت: وهو في حديث ابن عمر. وفي حديث صلح نجران إن كان باليمن كيد ذات غدر أي حرب، ولذلك أنثها. الكيد: إخراج الزند النار؛ الكيد: القيء، ومنه حديث قتادة إذا بلغ الصائم الكيد أفطر حكاه الهروي في الغريبين وابن سيده عن ابن الأعرابي: الكيد: اجتهاد الغراب في صياحه، وقد كاد الرجل إذا قاء. من المجاز: كاد بنفسه كيدا: جاد بها جودا، وساق سياقا. وفي الأساس: رأيته يكيد بنفسه: أن النبي صلى الله عليه وسلم دخل على سعد بن معاذ وهو يكيد بنفسه فقال: جزاك الله من سيد قوم. يريد النزع. كادت المرأة تكيد كيدا: حاضت، ومنه حديث ابن عباس أنه نظر إلى جوار قد كدن في الطريق، فأمر أن يتنحين معناه: حضن. والكيد: الحيض. كاد يفعل كذا: قارب وهم قال الفراء: العرب تقول ما كدت أبلغ إليك وأنت قد بلغت. قال: وهذا هو وجه العربية، ومن العرب من يدخل كاد ويكاد في اليقين، وهو بمنزلة الظن، أصله الشك، ثم يجعل يقينا. ككيد، في لغة بعض العرب، كما تقدم، وهو على وجه الشذوذ، وإنما استطرده هنا مع ذكره أولاص في كود إشارة إلى أنه واوي ويائي، وهو صنيع غالب أئمة اللغة، ومنهم من اقتصر على أحدهما. وفيه تكايد، أي تشدد، به فسر السري قول أبي ضبة الهذلي:
  لقيت لبته السنان فكبه                      مني تكايد طعنة وتأيد

  قولهم: لا أفعل ذلك ولا كيدا ولا هما، أي لا أكاد ولا أهم، كقولهم: لا مكادة ولا مهمة، وقد تقدم، وهذه قطعة من عبارة ابن بزرج، كما سيأتي بيانها، فلو أخرها فيما بعد كان أليق بالسبك وأنسب. واكتاد، افتعل من الكيد، وقال ابن بزرج: يقال من كاد: هما يتكايدان، أي بالياء ولا تقل أي أيها النحوي: يتكاودان، أي بالواو، فإنه خطأ، لأنهم يقولون إذا حمل أحدهم على ما يكره: لا والله ولا كيدا ولا هما، يريد: لا أكاد ولا أهم، وحكى ابن مجاهد عن أهل اللغة كاد يكاد، كان في الأصل كيد يكيد. ومما يستدرك عليه: كاده: علمه الكيد، وبه فسر قوله تعالى  كذلك كدنا ليوسف  أي علمناه الكيد على إخوته. وكاده: أراده بسوء. وبه فسر قوله تعالى  لأكيدن أصنامكم  . وكيد الله للكفار هو استدراجهم من حيث لا يعملون. والمكايدة: المخاتلة. وكيدان، بالفتح: قرية بفارس. وأكياد من قرى مصر، وتضاف إليها دجوة، وقرية أخرى تسمى بأكياد العتاورة.

### Türkçe

**الكيد**: hile ve habaset; **المكيدة** gibi. Leys dedi: **الكيد** **المكيدة**’dendir; “ona **كاده**; ona **يكيده** **كيدا** ve **مكيدة** (ile)” denilmiştir. Şeyhimiz dedi: sözlerinin zahiri, **الكيد** ile **المكر**’in müteradif olduklarıdır; ve bu zahirdir. Bazı lugat fukahası ikisi arasında ayırım yapmıştır; şöyle dedi: **الكيد**: zarar vermedir; **المكر**: **الكيد**’i gizlemek ve zararı ulaştırmaktır. Ve denildi: **الكيد**: gizlice ele almaktır; onda, içte sakladığının tersini izhar etmek şart koşulmaz; bu ise **المكر**’de şart koşulur. Allah daha iyi bilir. **الكيد**: hiledir; onunla, Yüce Allah’ın sözü “sonra **كيده**’ini topladı, sonra geldi” ve Yüce Allah’ın sözü “size karşı **كيدا** ile **فيكدوا**” tefsir edilmiştir; yani “hile ile hile yapsınlar” demektir. “Falan bir işi **يكيد** ediyor; ne olduğunu bilmiyorum” denir; onu arzulayıp onun için hile yaptığı, ona çalıştığı ve onu gizlice bozduğu zaman. Senin tedavi ettiğin her şey: sen onu **تكيده** edersin. **الكيدك**: hile yapmak ve gayret etmektir; bununla savaş **كيدا** diye adlandırıldı; onda insanların hile yapmalarından dolayı; bu mecazdır. **الأساس**’ta: “Mecazdan: gazaya çıktı da **كيدا** ile karşılaşmadı”; yani savaşmadı; bitti. Dedim: o, İbn Ömer hadîsindedir. Necran sulhu hadîsinde: “Eğer Yemen’de **كيد** (varsa) **ذات غدر**” yani savaş; bu yüzden onu müennes yaptı. **الكيد**: çakmak taşından ateşi çıkarmaktır. **الكيد**: kusmaktır; ondan Katâde hadîsi: “Oruçluya **الكيد** ulaşırsa iftar eder”; bunu Herevî **الغريبين**’de, İbn Sîde de İbnü’l-A‘râbî’den nakletti: **الكيد**: karganın ötüşünde gayret etmesidir. “Adam **كاد** etti” denir; kusunca. Mecazdan: “Nefsiyle **كيدا** olarak **كاد** etti”: onunla cömertçe cömertlik etti ve sevk ederek sevk etti. **الأساس**’ta: “Onu nefsiyle **يكيد** ederken gördüm”: Peygamber صلى الله عليه وسلم Sa‘d b. Mu‘âz’ın yanına girdi; o nefsiyle **يكيد** ediyordu; dedi ki: “Kavminin efendisinden Allah seni mükâfatlandırsın.” Çekişmeyi (can çekişmeyi) kasteder. Kadın **تكيد** eder, **كيدا**: hayız gördü; ondan İbn Abbâs hadîsi: “Yolda **كدن** etmiş cariyelere baktı; uzaklaşmalarını emretti”; manası: hayız gördüler. **الكيد**: hayızdır. “Şunu yapmaya **كاد**”: yaklaştı. Onlar dedi: Ferrâ dedi: Arap “Sana ulaşmaya **ما كدت**; hâlbuki sen ulaştın” der. Dedi: bu, Arapçanın vechidir. Araplardan kimi, **كاد** ve **يكاد**’ı yakîn içinde kullanır; o, zann menzilesindedir; aslı şüphedir; sonra yakîn kılınır. **ككيد**: bazı Arapların dilinde; daha önce geçtiği üzere; bu, şâzlık vechi üzeredir. Bunu burada, onu evvelce **كود**’da zikretmesiyle birlikte, onun vâvî ve yâî olduğuna işaret olarak uzattı; bu, lugat imamlarının çoğunun işidir; onlardan kimi ikisinden birine iktisar etmiştir. Onda **تكايد** vardır; yani şiddetlendi; bununla, Surrî, Ebû Dıbbe el-Hüzelî’nin şu sözünü tefsir etti:

  “Süneni onun gerdanına rastladı da onu devirdi;
  benden bir **تكايد** (ile) bir saplama ve bir **تأيد**.”

Onların sözü: “Bunu yapmam; ne **كيدا** ne de **هما**”; yani “ne **أكاد** ederim ne de **أهم** ederim”; onların sözü “ne **مكادة** ne de **مهمة**” gibi; ve daha önce geçti. Bu, İbn Bezrec’in ibaresinden bir parçadır; ileride beyanı geleceği üzere; onu daha sonra sona bıraksa, nazma daha layık ve daha münasip olurdu. **واكتاد**: **الكيد**’den **افتعل**’dir. İbn Bezrec dedi: **كاد**’dan “Onlar **يتكايدان** ederler” denir; yani yâ ile; ve sen, ey nahivci, “**يتكاودان**” deme; yani vâv ile; çünkü o hatadır. Zira onlar, birini hoşlanmadığı şeye zorladıkları zaman “Hayır, vallahi; ne **كيدا** ne de **هما**” derler; “ne **أكاد** ederim ne de **أهم** ederim” isterler. İbn Mücâhid, ehl-i lugattan nakletti: **كاد** **يكاد**; aslında **كيد** **يكيد** idi. Üzerine istidrâk edilenlerdendir: **كاده**: ona **الكيد**’i öğretti; bununla Yüce Allah’ın sözü “işte böyle Yusuf’a **كدنا**” tefsir edilmiştir; yani ona kardeşlerine karşı **الكيد**’i öğrettik. **وكاده**: ona kötülükle kastetti. Bununla Yüce Allah’ın sözü “Andolsun, putlarınıza **لأكيدن**” tefsir edilmiştir. Allah’ın kâfirlere **كيد**’i, onların bilmedikleri yerden onları derece derece (azaba) yaklaştırmasıdır. **المكايدة**: gizlice aldatmadır. **وكيدان**, fetha ile: Fars’ta bir köydür. **وأكياد**: Mısır köylerindendir; ona **دجوة** izafe edilir; ve başka bir köy de vardır; **أكياد العتاورة** diye adlandırılır.
