# كير — Mekâyîsü'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%B1/sozluk/mekayis
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%8A%D8%B1/entries/mekayis

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كير](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%B1.md)
- Mekâyîsü'l-Luğa: İbn Fâris · 11. yy

## Madde başı: كير

(باب الكاف والياء وما يثلثهما)
(كيد)  الكاف والياء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على معالجةٍ لشيء بشدّة، ثم يتّسع الباب، وكلّه راجعٌ إلى هذا الأصل. قال أهلُ اللُّغة: الكيد: المعالجة. قالوا: وكلُّ شيءٍ تُعالِجُه فأنت تَكِيدُه. هذا هو الأصل في الباب، ثم يسمُّون المَكر كيداً. قال الله تعالى: ﴿أمْ يُرِيدُونَ كَيْداً﴾ [الطور 42]. ويقولون: هو يَكيدُ بِنَفسهِ، أي يجودُ بها، كأنَّه يُعالِجها لتخرُج. والكَيْد: صِياح الغراب بجَهْدٍ. والكَيد: أن يُخرِج الزّندُ النّار ببطءٍ وشدة، والكَيد: القَيء، وربّما سمَّوا الحَيض كيداً. والكَيد: الحرب، يقال: خرجوا ولم يلقَوْا كيداً، أي حرباً.
(كير)  الكاف والياء والراء كلمةٌ، وهي كِيرُ الحَدّاد. قال أبو عمرو: الكُور: المبنيُّ من الطِّين، والكِير: الزِّقّ. قال بشر:
كأنَّ حَفيف مَنْخَرِه إذا ما *** كَتَمْنَ الرّبْوَ كِيرٌ مُستعارُ([1])(كيس)  الكاف والياء والسين أصل يدلُّ على ضمٍّ وجمع. من ذلك الكِيس، سمِّي لِمَا أنَّه يَضُمُّ الشيء ويجمعُه. ومن بابه الكَيْس في الإنسان: خلاف الخُرْق، لأنَّه مجتمَع الرّأي والعقل، يقال رجلٌ كَيِّس ورجالٌ أكياس. وأكْيَسَ الرّجلُ وأكاسَ، إذا وُلِد له أكياسٌ من الوَلَد. قال:
فلو كُنْتم لكَيِّسةٍ أكَاست *** وَكَيْسُ الأمِّ أَكْيَسُ للبنينا([2])ولعلَّ كَيسان فَعلان من أكْيَس. وكانت بنو فَهمٍ تسمِّي الغَدْرَ كيسان. قال:
إذا ما دَعَوا كيسان كانت كهولُهم *** إلى الغدر أدنى من شَبابهم المُرْدِ([3])(كيص)  الكاف والياء والصاد إنْ صحَّ فهو يدلُّ على انقباضٍ وضيق. ويقولون: كاصَ يَكيص، مثل كَاعَ([4]). ويقولون: إنَّ الكِيصَ: الرجُل الضيِّق الخُلُق. وحُكِيت كلمةٌ أنا أرتاب بها، يقولون: كِصْنا عند فُلانٍ ما شِئْنا، [أي] أكلنا.
(كيف)  الكاف والياء والفاء كلمةٌ. يقولون: الكِيفة: الكِسْفة من الثّوب. فأمَّا كيفَ فكلمةٌ موضوعة يُستفهَم بها عن حالِ الإنسان فيقال: كيف هو؟ فيقال: صالح.
(كيل)  الكاف والياء واللام ثلاثُ كلماتٍ لا يُشْبِهُ بعضُها بعضاً. فالأولى: الكَيل: كيل الطعام. يقال: كِلْتُ فلاناً أعطيته. واكتلْتُ عليه: أخَذْتُ منه. قال الله سبحانه: ﴿وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ. الَّذِينَ إذَا اكتَالُوا علَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ. وإذَا كالوهُمْ أوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ﴾ [المطففين 1، 2، 3].
والكلمة الثانية: كالَ الزَّنْدُ يَكِيلُ؛ إذا لم يُخرِجْ ناراً.
والكلمة الثالثة: الكَيُّول: مُؤَخَّر الصَّفِّ في الحرب. قال:
إنِّي امرُؤٌ عاهَدَني خليلي *** ألاَّ أقُومَ الدَّهْرَ في الكَيُّولِ([5])(كين)  الكاف والياء والنون شيء يقولون إنه في عضوٍ من أعضاء المرأة يَضِيق به، والجمع كُيون. قال جرير:
غَمَزَ ابنُ مرَّةَ يا فرزدقُ كَيْنَها *** غَمْزَ الطبيبِ نَغانِغَ المعذورِ([6])فأمّا الكِينة، في قولهم: بات فُلانٌ بكِينةِ سَوْءٍ، أي بحال سوء، فأصله الكَوْن فِعلَة من الكون.
(كيت)  الكاف والياء والتاء كلمةٌ إن صحَّت، يقولون: التكييت تيسير الجَهاز. قال:
كَيِّت جهازك إمّا كنتَ مرتحِلاً *** إنِّي أخاف على أذوادِك السَّبُعا([7]) (كيح)  الكاف والياء والحاء* كلمةٌ واحدة. يقولون: الكِيح: سَنَد الجَبَل. قال الشَّنْفرَى:
ويركُضْنَ بالآصالِ حَولي كأنَّني *** من العُصْمِ أدفى يَنْتحِي الكِيحَ أعْقَلُ([8])--------------ـــ
([1]) البيت في المفضليات (2: 144).
([2]) لرافع بن هريم في اللسان (كيس) والبيان (1: 185/ 4: 57).
([3]) للنمر بن تولب في أخواله بني سعد، كما في المجمل واللسان (كيس) والبيان (2: 134)، وروي في اللسان أيضاً لضمرة بن ضمرة بن جابر بن قطن.
([4]) في الأصل: "كع"، صوابه في المجمل.
([5]) الرجز لأبي دجانة سماك بن خرشة الصحابي، يقول في غزوة أحد. السيرة 563 جونتجن واللسان (كيل).
([6]) ديوان جرير 194 واللسان (كين، نغغ، عذر). وقد سبق في (دغر، عذر).
([7]) أنشده في المجمل واللسان (كيت).
([8]) البيت من لاميته المشهورة التي يسمونها "لامية العرب".

ـ

### Türkçe

(كاف, **ياء** ve bunların üçüncüsü olanın bâbı)

(**كيد**)  **الكاف** ve **الياء** ve **الدال**; bir asl-ı sahîhtir; bir şeye şiddetle muâmele etmeye delâlet eder; sonra bâb genişler; ve hepsi bu asla râcidir. Lugat ehli dedi: **الكيد**: muâmeledir. Dediler: Ve her şey ki onu muâmele edersin, sen onu **تَكِيدُه** olursun. Bu, bâbda asıldır; sonra **المَكر**’e **كيداً** adını verirler. Allah Teâlâ dedi: ﴿أمْ يُرِيدُونَ **كَيْداً**﴾ [الطور 42]. Ve derler: O, kendi nefsiyle **يَكيدُ**; yani onunla cömertlik eder; sanki onu çıkması için muâmele eder. Ve **الكَيْد**: karganın bir cehd ile bağırmasıdır. Ve **الكَيد**: çakmağın ateşi yavaşlık ve şiddetle çıkarmasıdır; ve **الكَيد**: kusmaktır; ve bazen **الحَيض**’e **كيداً** adını verdiler. Ve **الكَيد**: harptir; denir: Çıktılar ve **كيداً**a rastlamadılar; yani harbe.

(**كير**)  **الكاف** ve **الياء** ve **الراء** bir kelimedir; ve o, demircinin **كِيرُ**’udur. Ebû Amr dedi: **الكُور**: çamurdan yapılmış olan binâdır; ve **الكِير**: tulumdur. Bişr dedi:
Sanki onun burun deliğinin hışırtısı, ne vakit ki *** soluk almayı gizlediler, ödünç alınmış bir **كِيرٌ**’dur([1])

(**كيس**)  **الكاف** ve **الياء** ve **السين**; bir asl olup birleştirmeye ve toplamaya delâlet eder. Bundan: **الكِيس**; ona, şeyi birleştirip topladığı için ad verilmiştir. Ve onun bâbından insanda **الكَيْس**: **الخُرْق**’ın zıddıdır; çünkü o, görüş ve aklın toplanmışıdır; denir: **رجلٌ كَيِّس** ve **رجالٌ أكياس**. Ve adam **أكْيَسَ** ve **أكاسَ**; kendisine evlâttan **أكياسٌ** doğduğu vakit. Dedi:
Eğer siz bir **كَيِّسةٍ** için olsaydınız, **أكَاست**; *** ve annenin **كَيْسُ**’i oğullar için daha **أَكْيَسُ**’tir([2])
Ve belki **كَيسان**; **أكْيَس**’ten **فَعلان**dır. Ve **بنو فَهمٍ**, **الغَدْرَ**’a **كيسان** adını verirdi. Dedi:
Ne vakit **كيسان**’ı çağırdılar, onların ihtiyarları *** ihanete, sakalsız gençlerinden daha yakındı([3])

(**كيص**)  **الكاف** ve **الياء** ve **الصاد**; eğer sahih ise, o bir büzülmeye ve darlığa delâlet eder. Ve derler: **كاصَ يَكيص**; **كَاعَ** gibi([4]). Ve derler: Şüphesiz **الكِيصَ**: huyu dar olan adamdır. Ve bir kelime hikâye olundu; ben onunla şüphelenirim; derler: Falanın yanında **كِصْنا** dilediğimiz kadar, [yani] yedik.

(**كيف**)  **الكاف** ve **الياء** ve **الفاء** bir kelimedir. Derler: **الكِيفة**: elbiseden **الكِسْفة**’dir. Amma **كيفَ**, insanın hâlinden istifham olunan vaz‘ edilmiş bir kelimedir; denir: **كيف هو؟**; sonra denir: **صالح**.

(**كيل**)  **الكاف** ve **الياء** ve **اللام**; birbirine benzemeyen üç kelimedir. Birincisi: **الكَيل**: yiyeceğin ölçülmesidir. Denir: **كِلْتُ فلاناً**; ona verdim. Ve **اكتلْتُ عليه**: ondan aldım. Allah Subhânehû dedi: ﴿وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ. الَّذِينَ إذَا **اكتَالُوا** علَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ. وإذَا **كالوهُمْ** أوْ **وَزَنُوهُمْ** يُخْسِرُونَ﴾ [المطففين 1، 2، 3].
Ve ikinci kelime: **كالَ الزَّنْدُ يَكِيلُ**; ateş çıkarmadığı vakit.
Ve üçüncü kelime: **الكَيُّول**: harpte safın arka tarafıdır. Dedi:
Şüphesiz ben, dostum bana ahd etmiş bir kimseyim *** ömür boyunca **الكَيُّولِ**’de ayağa kalkmamam üzere([5])

(**كين**)  **الكاف** ve **الياء** ve **النون**; bir şeydir; derler ki o, kadının uzuvlarından bir uzuvdadır; onunla daralır; cem‘i **كُيون**dur. Cerîr dedi:
İbn Mürre, ey Ferazdak, onun **كَيْنَ**’ını dürttü *** ma‘zûr’un küçük etlerini dürten tabibin dürtmesi gibi([6])
Amma **الكِينة**, onların sözünde: Falan, **بكِينةِ سَوْءٍ** ile geceledi; yani kötü bir hâl ile; aslı **الكَوْن**’dur; **فِعلَة** vezninde, **الكون**’dan.

(**كيت**)  **الكاف** ve **الياء** ve **التاء**; eğer sahih ise bir kelimedir; derler: **التكييت**: teçhizatı kolaylaştırmaktır. Dedi:
Teçhizatını **كَيِّت**; eğer sen göç edecek isen *** ben, senin deve sürülerine yırtıcı hayvanın [saldırmasından] korkarım([7])

(**كيح**)  **الكاف** ve **الياء** ve **الحاء**; tek bir kelimedir. Derler: **الكِيح**: dağın dayanağıdır. Şenferâ dedi:
Ve akşam vakitlerinde etrafımda koşarlar; sanki ben *** **العُصْمِ**’dan, **الكِيحَ**’a yönelen, daha akıllı bir **أدفى**’yım([8])
--------------ـــ
([1]) Beyit, el-Mufaddaliyyât’ta (2: 144).
([2]) Râfi‘ b. Huraym’indir; Lisân’da (**كيس**) ve el-Beyân’da (1: 185/ 4: 57).
([3]) En-Nemir b. Tevleb’indir; dayıları Benî Sa‘d hakkında; el-Mucmel ve Lisân’da (**كيس**) ve el-Beyân’da (2: 134) olduğu üzere; Lisân’da ayrıca, Damra b. Damra b. Câbir b. Katn’a da rivayet olunmuştur.
([4]) Asılda: "كع"; doğrusu el-Mucmel’dedir.
([5]) Recez, sahâbî Ebû Decâne Simmâk b. Harşe’nindir; Uhud gazvesinde söyler. es-Sîre 563 (Jöntgen) ve Lisân (**كيل**).
([6]) Cerîr Dîvânı 194 ve Lisân (**كين**، **نغغ**، **عذر**). Ve daha önce (**دغر**، **عذر**)’da geçti.
([7]) Onu el-Mucmel ve Lisân’da (**كيت**) inşâd etti.
([8]) Beyit, meşhur Lâmiyye’sindendir; ona "لامية العرب" adını verirler.

ـ
