# كيس (ك-ي-س) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%B3
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%8A%D8%B3

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ك - ي - س
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%B3/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والسين و"وايء" معهما
ك س و، ك و س، و ك س، س و ك، ك ي س، ك س أ، ك أ س، أ س ك مستعملات كسو: الكِسْوَةُ والكُسْوةُ: اللباس. كَسَوْته: ألبسته. واكْتَسَى: لبس الكِسْوة.
والجميع: الكُسَى.
واكْتَسَتِ الأرض بالنبات: تغطت به.
والنسبة إلى الكِساء: كِسائيّ وكِساويّ. وتثنيته: كساءان وكساوان.
كوس:
الكُوسُ: خشبة مثلثة بقيس النجار بها تربيع الخشب وتدويره، وهي كلمة فارسية. والكُوس والكَوْس: فعل الدابة إذا مشت على ثلاث، كاسَتْ تكوسُ كَوْساً.
والكَوْسُ: الغرق، أعجمية. فإذا أصاب الناس خب في البحر، أي: رياح، فخافوا الغرق، قيل: خافوا الكَوْسَ.
وكَوَّسْتُهُ على رأسه تكويساً، أي: قلبته، وكاس كَوْساً مثله.
وكسى: الوَكْسُى في البيع: اتضاع الثمن. يقال: لا تَكِسْني في الثمن، وهو يُوكَسْ وَكْسا، والفعل: وكَس يكِسُ وَكْساً.
سوك: السَّوْك: فعلك بالسِّواكِ والمِسْواكِ. ساك فاه بالسِّواك وبالمِسواك، يَسُوكُ سوكاً. واستاك، بغير ذكر الفم.
والسِّواكُ يؤنث، وهي مطهرة للفم، أي: تطهره.
وتقول: جاءت الغنم تَساوَكُ هزالاً، أي: ما تحرك رؤوسها.
كيس: جمع الكيِّس: الأكياس. وتقول: هذا الأَكْيَسُ، وهي الكُوسَى، وهن الكُوسُ، والكُوسَيات، للنساء خاصة، والكُوسُ على تقدير: فضلى وفضل وعن الحسن: "كان الأَكايِسُ من المؤمنين إنما هو الغدو والرواح".
والكِيسُ: الخريطة، وجمعه: كِيَسة.
كسأ: مضى كُسءٌ من الليل، أي قطعة منه. وجعلته على كَسْءِ كذا، أي: بعده.
وأكساءُ القوم: أدبارهم. الواحد: كُسءٌ، قال:
استلحم الوحش على أَكْسائِهـا		أهوج محضير إذا النقع دخن
كأس: الكأسُ يذكر ويؤنث، وهو القدح والخمر جميعاً، وجمعها: أَكُؤُس وكؤوس.
أسك: الإسكتان: شفرا الرحم.
وامرأة مأسوكة، وهي التي أخطأت خافضتها.

##### Türkçe

**الكاف** ve **السين** ve “**وايء**” bunlarla birlikte

ك س و، ك و س، و ك س، س و ك، ك ي س، ك س أ، ك أ س، أ س ك kullanımdadır.

**كسو**: **الكِسْوَةُ** ve **الكُسْوةُ**: elbise. **كَسَوْته**: ona giydirdim. **واكْتَسَى**: **الكِسْوة** giydi.

Ve hepsi: **الكُسَى**.

Ve yer **واكْتَسَتِ** bitki ile: onunla örtündü.

Ve **الكِساء**’a nisbet: **كِسائيّ** ve **كِساويّ**. Ve onun tesniyesi: **كساءان** ve **كساوان**.

**كوس**:
**الكُوسُ**: marangozun onunla ahşabın karelemesini ve yuvarlatmasını ölçtüğü üçgen bir tahta; ve o Farsça bir kelimedir. Ve **الكُوس** ve **الكَوْس**: binitin üç ayak üzerinde yürüdüğü zamanki fiili; **كاسَتْ** **تكوسُ** **كَوْساً**.

Ve **الكَوْسُ**: boğulma; yabancı dildendir. İnsanlara denizde **خب** isabet ederse, yani: rüzgârlar, boğulmaktan korktularsa, denildi: **الكَوْسَ**’tan korktular.

Ve onu başı üzerine **كَوَّسْتُهُ** **تكويساً**; yani: onu ters çevirdim; ve **كاس** **كَوْساً** onun gibi.

**وكسى**: satışta **الوَكْسُى**: fiyatın alçalması. Denilir: fiyatta bana **تَكِسْني** etme; ve o **يُوكَسْ** **وَكْسا**; fiil: **وكَس** **يكِسُ** **وَكْساً**.

**سوك**: **السَّوْك**: senin **بالسِّواكِ** ve **المِسْواكِ** ile yaptığın fiildir. Ağzını **بالسِّواك** ve **بالمِسواك** ile **ساك**; **يَسُوكُ** **سوكاً**. Ve **استاك**; ağız zikredilmeksizin.

Ve **السِّواكُ** müennestir; ve o ağız için bir temizleyicidir; yani: onu temizler.

Ve dersin: koyunlar zayıflıktan **تَساوَكُ** olarak geldi; yani: başlarını oynatmaz.

**كيس**: **الكيِّس**’in cemi: **الأكياس**. Ve dersin: bu **الأَكْيَسُ**’tur; ve o **الكُوسَى**’dır; ve onlar **الكُوسُ**’tur; ve **الكُوسَيات**; özellikle kadınlar içindir. Ve **الكُوسُ** şu takdir üzeredir: **فضلى** ve **فضل**. Ve **عن الحسن**: “Müminlerden **الأَكايِسُ** ancak sabah gidişi ve akşam dönüşüdür.”

Ve **الكِيسُ**: torba; ve onun cemi: **كِيَسة**.

**كسأ**: geceden bir **كُسءٌ** geçti; yani ondan bir parça. Ve onu falanca **كَسْءِ** üzerine yaptım; yani ondan sonra.

Ve kavmin **أكساءُ**’u: arkalarıdır. Tekil: **كُسءٌ**. Dedi ki:
استلحم الوحش على أَكْسائِهـا		أهوج محضير إذا النقع دخن

**كأس**: **الكأسُ** müzekker de söylenir müennes de; ve o kadeh ve şarap ikisi birden. Ve onun cemi: **أَكُؤُس** ve **كؤوس**.

**أسك**: **الإسكتان**: rahmin iki dudağı.

Ve **امرأة مأسوكة**: ve o, sünnetçisini şaşırmış olandır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%B3/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكَيْسَ: خلاف الحُمْقِ. والرجلُ كَيِّسٌ مُكَيَّسٌ، أي ظريف. والكِيسى: نعت المرأة الكَيِّسَةِ، وهو تأنيث الأكْيَسِ، وكذلك الكوسى. وقد كاسَ الولد يَكيسُ كَيْساً وكِياسَةً. وأكْيَسَ الرجلُ وأَكاسَ، إذا وُلِدَ له أولادٌ أَكْياسٌ. قال الشاعر:
فلو كنتم لِمُكْيِسَةٍ أَكـاسَـتْوكَيْسُ الأُمِّ يُعْرَفُ في البَنينا
ولكنْ أُمُّكُمْ حَمُقَتْ فجـئتـم		غِثاثاً ما نرى فيكم سَمينـا
والتَكَيُّسُ: التظرُّف. وكايَسْتُهْ فكِسْتُه، أي غلبته. وهو يُكايِسُهُ في البيع. وبعض العرب يسمِّي الغدرَ كَيْسان. قال الشاعر:
إذا ما دَعَوْا كانت كُـهـولُـهُـمْإلى الغَدْرِ أسْعى من شَبابِهِمِ المُرْدِ
والكيسُ: واحد أَكْياسِ الدراهم.

##### Türkçe

**الكَيْسَ**: **الحُمْقِ**’ın zıddı. Ve adam **كَيِّسٌ مُكَيَّسٌ**dur; yani zarif. Ve **الكِيسى**: **الكَيِّسَةِ** kadınının sıfatıdır; ve o, **الأكْيَسِ**’in müennesi (dişili)dir; aynı şekilde **الكوسى** da. Ve çocuk **كاسَ** eder, **يَكيسُ**; **كَيْساً** ve **كِياسَةً** (olarak). Ve adam **أكْيَسَ** etti ve **أَكاسَ** etti; kendisine **أَكْياسٌ** çocuklar doğurulduğu zaman. Şair dedi ki:
فلو كنتم لِمُكْيِسَةٍ أَكـاسَـتْوكَيْسُ الأُمِّ يُعْرَفُ في البَنينا
ولكنْ أُمُّكُمْ حَمُقَتْ فجـئتـم		غِثاثاً ما نرى فيكم سَمينـا

Ve **التَكَيُّسُ**: zarifleşme. Ve onu **كايَسْتُهْ** de, böylece onu **فكِسْتُه**; yani ona galip geldim. Ve o, alışverişte onunla **يُكايِسُهُ**. Arapların bazısı **الغدرَ**’e **كَيْسان** adını verir. Şair dedi ki:
إذا ما دَعَوْا كانت كُـهـولُـهُـمْإلى الغَدْرِ أسْعى من شَبابِهِمِ المُرْدِ

Ve **الكيسُ**: dirhemlerin **أَكْياسِ**’ından bir tanedir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%B3/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك س ( وايء )
كسا ، كوس ، كيس ، كأس ، وكس ، أسك ، سوك ، سكا : ( مستعملة ) .
كسا سكا : قال الليث : الكِسْوَةُ ، والكُسْوَة : اللّبَاسُ ، ولها معانٍ مُخْتَلِفَةٌ .
تقولُ : كَسَوْتُ فُلاَناً أَكْسُوهُ . إذا أَلْبَسْتَهُ ثَوْباً أو ثِيَاباً .
واكْتَسَى فلانٌ إذا لَبِسَ الكِسْوَةَ .
وقال رؤبةُ يَصِفُ الثَّوْرَ والكِلاَبَ :
وَقَدْ كَسَا فِيهِنَّ صِبْغاً مُرْدَعَا
يعني : كَسَاهُنَّ دَماً طَرِيّاً .
وقال أيضاً يَصِفُ العَيْرَ وأُتُنَهُ :
يَكْسُوهُ رَهْبَاهَا إذا تَرَهَّبَا
على اضْطِرَامِ اللُّوحِ بَوْلاً زَغْرَبَا
يَكْسُوهُ رَهْبَاهَا أي يَبُلْنَ عليه .
ويقال : اكْتَسَتِ الأرضُ بالنَّبَاتِ إذا تَغَطَّت به . والكِسَاءُ : اسمٌ موضوعٌ .
ويقال : كِسَاءٌ ، وكِسَاءانِ وكِسَاوَانِ ، والنّسْبَةُ إليه : كِسَائيٌّ ، وكسَاوِيٌّ ، والكُسَى : جمعُ الكُسْوَةِ .
وقال أبو زيدٍ يقال : جِئْتُكَ دُبُرَ الشَّهْر ، وعلى دُبْرِهِ ، وكُسْأَهُ ، وأَكْسَاءَهُ وجِئْتُكَ على كُسْئه وفي كُسْئه أي بعد ما مضى الشَّهْرُ كلُّه . وأنشد أبو عبيد :
كلَّفْتُ مَجْهُولَهَا نُوقاً يَمَانِيَةً
إذَا الحُدَاةُ على أَكْسَائِهَا حَفَدُوا
أي على أَدْبَارِهَا .
وقال ابن الأعرابي : كاسَأَهُ إذا فَاخَرَهُ .
قال : وساكاه إذا ضَيَّقَ عليه في المعامَلَةِ .
وَسَكَا إذا صَغُرَ جسْمُهُ .
أبو بكر : الكَسَاءُ بفتح الكاف ممدود :
المجد والشرف والرفعة ، حكاه أبو موسى هارون بن الحارث .
قال الأزهري : وهو غريب .
ويقال : كَسِيَ فلانٌ يَكْسَى فهو كاسٍ إذا اكْتَسَى ، ومنه قوله :
يَكْسَى ولا يَغْرَثُ مَمْلُوكُهَا
إذا تَهَرَّتْ عَبْدَهَا الهارِيَهْ
وقولُ الحطيئة :
وَاقْعُدْ فَأَنْتَ لَعَمْرِي الطَّاعِمُ الكَاسِي
أي المُكْتَسِي .
أخبرني المُنْذِريُّ عن أبي الهيثم : يقال : فلانٌ أكْسَى من بَصَلَةٍ إذا لَبِس الثياب الكثيرة .
قال : وهذا من النوادر أن يقال للمكتسي : كاسٍ بمعناه .
قال : ويقال : فلانٌ أكْسَى من فلان أي أكثرُ إعطاء للكُسْوَةِ ، من كسَوْتُه أكْسُوهُ ، وفلانٌ أكسى من فلان أي أكثر اكتساء منه ، وقال في قوله :
فإنك أنت الطاعم الكاسي
أي المكتسي ، هكذا أملاه علينا .
كوس : ( ثعلب عن ابن الأعرابيّ ) : الكَوْسُ : مَشيُ النَّاقَةِ على ثَلاَثٍ .
والكُوسُ : جمْعُ أكوَسَ ، وكَوْسَاءَ .
وفي حديث عبدِ الله بن عبدِ الله بن عُمَرَ أَنَّه كان عندَ الحجَّاجِ فقال : ما نَدِمْتُ عَلَى شَيءٍ نَدَمِي عَلَى أَن لا أكُونَ قَتَلْتُ ابنَ عُمَرَ ، فقال عبدُ الله : أَمَا والله لو فَعَلْتَ ذلك لكَوَّسَكَ اللَّهُ في النَّارِ .
قال أبو عُبيْدٍ : معناهُ لَكَبَّكَ الله .
يقالُ : كوَّسْتهُ على رأسِهِ تَكْوِيساً ، وقد كاسَ يكُوسُ إذا فعلَ ذلك .
وقالتْ عَمْرَةُ بِنْتُ مِرْدَاسٍ ، أَخْتُ العبَّاس بن مِرْدَاسٍ ، تَذْكُرُ أَخَاهَا أَنَّه كان يَعْقِرُ الإبلَ :
فَظَلّتْ تكُوسُ عَلَى أَكْرُعٍ
ثَلاَثٍ وغَادَرْتَ أُخْرَى خَصيبَا
يعني القائِمةَ التي عَرْقَبَها فهي مُخَضّبَةٌ بالدّمَاءِ .
وقال الليثُ : الكُوسُ : خَشبَةٌ مُثَلّثَةٌ تكونُ مع النَّجَّارِينَ يقيسُونَ بها تَرْبيعِ الخشبِ ، وهي كلمةٌ فارِسِيَّةٌ ، والكوسُ أيضاً كأَنّها عَجَمِيَّةٌ ، والعربُ تكلّمَتْ بها وذلك إذا أَصَابَ النَّاسَ خَبٌّ في البحرِ فخافُوا الغرقَ ، قالوا : خافُوا الكُوسَ .
وقال أبو عبيدةَ : الكُوسِيُّ من الخيل : القصيرُ الدَّوَارِجِ ، ولا تراهُ إلاَّ مُنَكّساً إذا جرى ؛ والأنثى : كُوسِيَّةٌ .
وقال غيرُه : هو القصيرُ اليَدَيْنِ ، وكَاسَتِ الحَيَّة إذا تَحَوَّتْ في مَكاسِهَا ، وتكَاوَسَ النَّبْتُ إذا الْتَفَّ ؛ وسَقَط بعضُه على بَعْضٍ ، فهو مُتَكاوِسٌ .
وفي ( النَّوَادِرِ ) : اكْتَاسنِي فلانٌ عن حَاجَتِي وارْتَكَسَنِي أي حَبَسَنِي .
كيس : ومن ذَوَاتِ الياءِ ، رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه قال : ( الكَيِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وعَمِلَ لِمَا بَعْدَ المَوْتِ ) أَرادَ أَنّ العاقلَ منْ حَاسَبَ نفْسَهُ .
ويقال : كَاسَ يَكِيسُ كَيْساً ، فهو كَيّسٌ .
وقال ابنُ الأعرابيِّ : الكَيْسُ : العقلُ ، والكَيْسُ : الجِماعُ وطلَبُ الوَلَدِ في قولِه ( صلى الله عليه وسلم ) ( إذا قَدِمْتُمْ عَلَى أَهَالِيكُم فالكَيْسَ الكَيْسَ ) : أي جَامِعُوهنّ طالبينَ الولَدَ .
وقال الليثُ : جمعُ الكَيّسَ : كَيَسَةٌ .
قال : ويقالُ : هذا الأكْيَسُ ، وهي الكوسَى ، وهُنَّ الكُوسُ ، والكُوسَيَاتُ للنّساءِ خاصةً . وقولُ الشاعر :
فما أَدْرِي أَجُبْناً كان دَهْرِي
أَمِ الكُوسى إذا جَدَّ العَزِيمُ
أراد الكَيْسَ ، بنَاهُ على فُعْلَى ، فصارت الياءُ واواً ، كما قالوا : طُوبى من الطِّيبِ .
قال أبو العباس : الكَيِّسُ : العاقل ، والكَيْسُ : العقل .
وأنشد :
فلو كنتم لكيّسَةٍ أكاسَتْ
وكيْسُ الأم أكيَسُ للبَنينا
وقال الآخر :
فكن أكيَسَ الكَيْسَى إذا ما لقيتهم
وكن جاهلا إمَّا لقيتَ ذوي الجهل
وقال ابنُ بُزُرْجَ : أَكاسَ الرَّجُلَ إذا أخذَ بِنَاصيتِهِ ، وأكاسَتِ المرأَةُ إذا جاءت بولَدٍ كَيّسٍ ، فهي مُكِيسَةٌ ومُكْيسَةٌ .
ويقالُ : كايَسْتُ فُلاناً فَكِسْتهُ أكِيسُهُ إذا غلبتَهُ بِالكَيْسِ .
وفي حديث جابرٍ : ( أَنَّ النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : أتُرَانِي إنّمَا كِسْتُك لآخُذَ جَمَلكَ ) .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : كَيْسَانُ : اسم للغَدْرِ .
وأنشد :
إذا ما دَعَوْا كيْسَانَ كانت كُهُولُهُم
إلى الغَدْرِ أَسْعى منْ شبَابهمِ المُرْدِ
ويقال لما يكونُ فيه الولَدُ : الكِيسُ ، شُبِّه بالكيسِ الذي يُحْرَزُ فيه النَّفقَةُ .
( كأس ) : قال الله تعالى : ( ( ) سُرُرٍ مُّتَقَابِلِينَ يُطَافُ عَلَيْهِمْ ) ( الصافات : 45 ) .
قال الزجاج : الكأس : الإناء إذا كان فيه خمرٌ ، فهو كأس ، ويقَعُ الكأس لكل إناءٍ مع شَرَابِه .
قال الأزهري : والكأسُ مهموزٌ وجمعه كؤوسٌ .
وقال ابن بُزُرْجَ : كاص فلان من الطعامِ والشرابِ إذا أكثر منه .
وتقول : وجدت فلاناً كُؤَصاً كُعَصاً أي صبوراً باقياً على شربه وأكله .
قال الأزهري : وأحْسِبُ الكأْسَ مأخوذاً منه ؛ لأن الصاد والسين يتعاقبان في حروف كثيرة لقرب مخرجيهما .
( ابن السكيت ) : هي الكأسُ والفأسُ ، والرأسُ : مهموزاتٌ ، وهو رابط الجأْشِ .
أسك : قال أبُو الهيثمِ : قال نُصَيرٌ : الإسْكَتَانِ : ناحِيَتَا الفَرْجِ ، وطرَفاهُ : الشَّفْرانِ .
وقال شمرٌ : الإسْكُ : جانبُ الاسْتِ .
وقال أَبُو عبيدٍ : امْرَأَةٌ ماسُوكةٌ إذا أَخطأَت خافِضتُها فأصابَت شيئاً مِنْ إسْكتَيْها .
وآسَكُ : موضعٌ .
وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه أنشده :
قبحَ الإله ولا أقبِّح غيرَهُم
إسْكَ الإماءِ بَني الأسَكّ مُكَدَّمِ
قال : الإسْكُ : جانب الاست ، شبههم به لنَتْنهم .
يقال للإنسان إذا وصف بالنَّتْنِ : إنما هو إسْكُ أمَةٍ ، وإنما هو عَطِينةٌ .
وكس : قال الليث : الوَكْسُ في البَيْع : اتِّضَاعُ الثَّمَنِ .
يقالُ : لاَ تَكِسْ يا فلانُ ، وإنَّهُ لَيُوضَعُ ويُوكَسُ ، وقَدْ وُضِعَ ، وَوُكِسَ .
قال : والوَكْسُ : دخولُ القَمَرِ في نَجْمٍ يُكْرَهُ .
وأنشد أبو عَمْرٍ و :
هَيَّجَهَا قَبْلَ ليَالِي الوَكْسِ
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أنَّ معاويةَ كتَبَ إلى الحُسَيْنِ بن عَلِيَ : ( إنِّي لَمْ أَكِسْكَ ، ولَمْ أَخِسْكَ ) .
قال ابن الأعرابيّ : لَمْ أَكِسْكَ : لَمْ أَنْقُصْكَ ، ولَمْ أَخِسْكَ : لَمْ أُبَاعِدْكَ مِمَّا تُحِبُّ ، والأوَّلُ مِنْ وَكَسَ يَكِسُ ، والثّاني مِنْ خَاسَ بِهِ يَخِيسُ به .
( عَمْرٌ و عن أبِيهِ ) قال : الوَكْسُ : مَنْزِلُ القَمَر الذي يُكْسَفُ فيه .
سوك : قال الليث : السَّوْكُ : فِعْلُكَ بالسِّوَاكِ ، والمِسْوَاكِ .
يقالُ : ساكَ فَاهُ يَسُوكُهُ سَوْكاً ، فإذا قُلْتَ : اسْتَاكَ فَلاَ تَذْكر الفَمَ .
قال عَدِيُّ بنُ الرِّقَاع :
وكأَنَّ طَعْمَ الزَّنجَبِيلِ ولَذَّةً
صَهْباءَ ساكَ بها المُسَحِّرُ فَاهَا
ساك وسوّكَ : واحد ، والمسحر : الذي يأتيها بسَحُورها ، قال : والسِّواكُ تُؤَنِّثُه العربُ .
وفي الحديث : ( السِّوَاكُ مَطْهَرَةٌ لِلْفَمِ ) أي
يُطهِّرُ الفمَ .
( قلت ) : ما عَلِمْتُ أَحَداً من اللغَوِيِّينَ جَعلَ السِّواكَ مُؤَنَّثاً ، وهو مُذَكَّرٌ عندي .
وقولُه : مَطْهَرَةٌ كقولِهم : الوَلَدُ مَجْبنَةٌ مَجْهَلَةٌ . وكقولهم :
والكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لِنفْسِ الْمُنْعِمِ
وقال الليث : يقال : جاءت الإبلُ تَسَاوَكُ ، أي ما تُحَرِّكُ رُؤوسَها .
( قلت ) العربُ تقولُ : جاءتِ الغَنَمُ هَزْلَى تَسَاوَكُ ، أي تَتَمَايَلُ مِنَ الهُزَالِ والضّعْفِ .
وفي حديث أُمِّ مَعْبَدٍ ( أَنَّ زَوْجَها أَبَا مَعْبَدٍ جَاءَ يَسُوقُ أَعْنُزاً عِجَافاً تَسَاوَكُ هَزْلاً ) .
وأَنْشَدَ أَبُو عُبَيْدٍ لعُبَيْدِ الله بن الحُرِّ الجُعْفِيِّ :
إلى الله نَشْكُو ما نَرَى بِجِيَادِنَا
تَسَاوَكُ هَزْلاً مُخُّهُنَّ قَلِيلُ
قال أبو زيد : يُجْمَعُ السِّوَاكُ : سُوُكاً على فُعُلٍ .
قال : وأَنشدني الخليلُ بنُ أحمدَ :
أَغَرُّ الثَّنَايَا أَحَمُّ اللِّثا
تِ تَمْنَحُهُ سُوُكَ الأسْحِلِ
قال : ورَجُلٌ قَؤُولٌ من قَوْمٍ قُوُلٍ ، وقُوْلٍ مثلُ سُوُكٍ ، وسُوْكٍ .
وقال ابنُ السكيت : تَسَاوَكَتْ في المشْي ، وتَسَرْوَكْت ، وهما رَدَاءَةُ المشْيِ ، والبُطْءُ فيه من عجفٍ وإِعياءٍ .

##### Türkçe

ك س ( **وايء** )
**كسا** ، **كوس** ، **كيس** ، **كأس** ، **وكس** ، **أسك** ، **سوك** ، **سكا** : ( kullanılmış ) .
**كسا سكا** : Leys dedi: **الكِسْوَةُ** ve **الكُسْوَة**: elbisedir; ve onun farklı mânâları vardır.
dersin ki: **كَسَوْتُ** falânı **أَكْسُوهُ**. Ona bir elbise yahut elbiseler giydirdiğin zaman.
Ve falân **اكْتَسَى**; **الكِسْوَةَ** giydiği zaman.
Ve Rü’be, öküzü ve köpekleri vasfederek dedi:
وَقَدْ كَسَا فِيهِنَّ صِبْغاً مُرْدَعَا
yani: onları taze kan ile giydirdi.
Ve yine, yaban eşeğini ve dişilerini vasfederek dedi:
يَكْسُوهُ رَهْبَاهَا إذا تَرَهَّبَا
على اضْطِرَامِ اللُّوحِ بَوْلاً زَغْرَبَا
**يَكْسُوهُ رَهْبَاهَا** yani onun üzerine bevlederler.
Ve denir: yer **اكْتَسَتِ** bitki ile; onunla örtündüğü zaman. Ve **الكِسَاءُ**: konulmuş bir isimdir.
Ve denir: **كِسَاءٌ** , ve **كِسَاءانِ** ve **كِسَاوَانِ**; ve ona nisbet: **كِسَائيٌّ** ve **كسَاوِيٌّ**; ve **الكُسَى**: **الكُسْوَةِ**’nin cem‘idir.
Ve Ebû Zeyd dedi: denir: sana ayın sonu ardından geldim, ve onun ardından, ve **كُسْأَهُ** ve **أَكْسَاءَهُ**; ve sana onun **كُسْئه**’si üzerine ve onun **كُسْئه**’sinde geldim; yani ayın tamamı geçtikten sonra. Ebû Ubeyd inşad etti:
كلَّفْتُ مَجْهُولَهَا نُوقاً يَمَانِيَةً
إذَا الحُدَاةُ على أَكْسَائِهَا حَفَدُوا
yani onların arkaları üzerine.
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: onu **كاسَأَهُ**; onunla övünüşte yarıştığı zaman.
Dedi: ve onu **ساكاه**; muamelede ona daralttığı zaman.
Ve **سَكَا**; cismi küçüldüğü zaman.
Ebû Bekr: **الكَسَاءُ** (kâfın fethasıyla) medli:
şan, şeref ve yücelik; bunu Ebû Mûsâ Hârûn b. el-Hâris rivayet etti.
Ezherî dedi: ve o gariptir.
Ve denir: falân **كَسِيَ** **يَكْسَى**; o halde o **كاسٍ**’dir; **اكْتَسَى** ettiği zaman. Ondan onun sözü:
يَكْسَى ولا يَغْرَثُ مَمْلُوكُهَا
إذا تَهَرَّتْ عَبْدَهَا الهارِيَهْ
Ve Hutay’e’nin sözü:
وَاقْعُدْ فَأَنْتَ لَعَمْرِي الطَّاعِمُ الكَاسِي
yani **المُكْتَسِي**.
Münzirî bana Ebû’l-Heysem’den haber verdi: denir: falân bir soğandan daha **أكْسَى**’dır; çok elbise giydiği zaman.
Dedi: ve bu, giyinene mânâsıyla **كاسٍ** denilmesi nevâdirdendir.
Dedi: ve denir: falân falândan daha **أكْسَى**’dır; yani **الكُسْوَةِ** vermede daha çoktur; **كسَوْتُه** **أَكْسُوهُ**’dan. Ve falân falândan daha **أكْسَى**’dır; yani ondan daha çok giyinir. Ve onun sözü hakkında dedi:
فإنك أنت الطاعم الكاسي
yani **المكتسي**; bize böyle imlâ etti.

**كوس** : ( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : **الكَوْسُ**: dişi devenin üç ayak üzerinde yürümesidir.
Ve **الكُوسُ**: **أكوَسَ** ve **كَوْسَاءَ**’nın cem‘idir.
Ve Abdullah b. Abdullah b. Ömer hadîsinde: o Haccâc’ın yanında idi; dedi: hiçbir şeye pişmanlığım, İbn Ömer’i öldürmemiş olmama pişmanlığım gibi değildir. Abdullah dedi: hayır, vallahi eğer bunu yapsaydın Allah seni ateşte **لَكَوَّسَكَ** ederdi.
Ebû Ubeyd dedi: mânâsı: Allah seni tepetaklak ederdi.
Denir: onu başı üzerine **كوَّسْتهُ** **تَكْوِيساً**; ve **كاسَ** **يكُوسُ**; bunu yaptığı zaman.
Ve Amra bint Mirdâs, Abbâs b. Mirdâs’ın kız kardeşi, kardeşini zikrederek—develeri boğazlar idi—dedi:
فَظَلّتْ تكُوسُ عَلَى أَكْرُعٍ
ثَلاَثٍ وغَادَرْتَ أُخْرَى خَصيبَا
yani: onun aşilini kestiği ayakta duran; o halde o kan ile boyanmıştır.
Leys dedi: **الكُوسُ**: marangozların yanında bulunan, onunla ahşabın kareliğini ölçtükleri üçgen bir tahta; ve o Farsça bir kelimedir. Ve **الكوس** da sanki Acemîdir; Araplar onunla konuştu; bu da insanlar denizde bir dalga/çalkantı isabet edip boğulmaktan korktukları zaman; dediler: **الكُوسَ**’tan korktular.
Ebû Ubeyde dedi: atlardan **الكُوسِيُّ**: kısa, çevik koşan; onu koştuğu zaman ancak başı aşağı görürsün; dişisi: **كُوسِيَّةٌ**.
Başkası dedi: o, iki eli kısa olandır. Ve yılan **كَاسَتِ**; kendi **مَكاسِهَا**’sında kıvrıldığı zaman. Ve bitki **تَكَاوَسَ**; dolandığı zaman; ve bir kısmı bir kısmı üzerine düştü; o halde o **مُتَكاوِسٌ**’dur.
Ve ( **النَّوَادِرِ** )’de: falân beni ihtiyacımdan **اكْتَاسنِي** ve beni **ارْتَكَسَنِي**; yani beni hapsetti.

**كيس** : ve **الياءِ**’li olanlardandır. Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki dedi: ( **الكَيِّسُ مَنْ دَانَ نَفْسَهُ وعَمِلَ لِمَا بَعْدَ المَوْتِ** ) ; murad etti ki akıllı, nefsini hesaba çeken kimsedir.
Ve denir: **كَاسَ** **يَكِيسُ** **كَيْساً**; o halde o **كَيّسٌ**’tir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الكَيْسُ**: akıldır. Ve **الكَيْسُ**: cima‘ ve evlat talebidir; onun ( صلى الله عليه وسلم ) sözünde: ( **إذا قَدِمْتُمْ عَلَى أَهَالِيكُم فالكَيْسَ الكَيْسَ** ) : yani evlat talep ederek onlarla cima‘ edin.
Leys dedi: **الكَيّسَ**’in cem‘i: **كَيَسَةٌ**.
Dedi: ve denir: bu **الأكْيَسُ**; ve o **الكوسَى**; ve onlar **الكُوسُ**; ve **الكُوسَيَاتُ** kadınlara mahsustur. Şairin sözü:
فما أَدْرِي أَجُبْناً كان دَهْرِي
أَمِ الكُوسى إذا جَدَّ العَزِيمُ
**الكَيْسَ**’i murad etti; onu **فُعْلَى** üzerine bina etti; böylece **الياءُ** **واواً** oldu; nitekim dediler: **طُوبى** **الطِّيبِ**’den.
Ebû’l-Abbâs dedi: **الكَيِّسُ**: akıllı; ve **الكَيْسُ**: akıl.
Ve inşad etti:
فلو كنتم لكيّسَةٍ أكاسَتْ
وكيْسُ الأم أكيَسُ للبَنينا
Ve diğeri dedi:
فكن أكيَسَ الكَيْسَى إذا ما لقيتهم
وكن جاهلا إمَّا لقيتَ ذوي الجهل
İbn Büzurc dedi: adamı **أَكاسَ**; onun perçeminden tuttuğu zaman. Ve kadın **أكاسَتِ**; **كَيّسٍ** bir çocuk getirdiği zaman; o halde o **مُكِيسَةٌ** ve **مُكْيسَةٌ**’dir.
Ve denir: falânla **كايَسْتُ**; sonra onu **فَكِسْتهُ** **أكِيسُهُ**; **الكَيْسِ** ile ona galip geldiğim zaman.
Câbir hadîsinde: ( Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) dediği: **أتُرَانِي إنّمَا كِسْتُك لآخُذَ جَمَلكَ** ).
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) dedi: **كَيْسَانُ**: hıyanetin adıdır.
Ve inşad etti:
إذا ما دَعَوْا كيْسَانَ كانت كُهُولُهُم
إلى الغَدْرِ أَسْعى منْ شبَابهمِ المُرْدِ
Ve içinde çocuk bulunan şeye denir: **الكِيسُ**; nafakanın korunduğu kese ile benzetildi.

( **كأس** ) : Allah تعالى dedi: ( ( ) **سُرُرٍ مُّتَقَابِلِينَ يُطَافُ عَلَيْهِمْ** ) ( الصافات : 45 ) .
Zeccâc dedi: **الكأس**: içinde şarap olduğu zaman kaptır; o halde o **كأس**’tır. Ve **الكأس** içeceğiyle beraber her kap için vâki olur.
Ezherî dedi: ve **الكأسُ** hemzelidir; ve onun cem‘i **كؤوسٌ**’tur.
İbn Büzurc dedi: falân yemekten ve içmekten **كاص** etti; ondan çok ettiği zaman.
Ve dersin: falânı **كُؤَصاً كُعَصاً** buldum; yani içmesi ve yemesi üzerinde sabırlı, kalıcı.
Ezherî dedi: ve ben **الكأْسَ**’in ondan alınmış olduğunu sanıyorum; çünkü **الصاد** ve **السين** birçok harfte birbirinin yerine geçer; iki mahreçlerinin yakınlığından dolayı.
( İbnü’s-Sikkît ) : o **الكأسُ** ve **الفأسُ** ve **الرأسُ**: hemzelilerdir. Ve o **رابط الجأْشِ**’tir.

**أسك** : Ebû’l-Heysem dedi: Nusayr dedi: **الإسْكَتَانِ**: ferç taraflarıdır; ve iki ucu: iki dudaktır (**الشَّفْرانِ**).
Şemmer dedi: **الإسْكُ**: makatın yanı (**جانبُ الاسْتِ**).
Ebû Ubeyd dedi: kadın **ماسُوكةٌ**’dir; indiricisi (**خافِضتُها**) yanıldığı zaman, iki **إسْكتَيْها**’sından bir şeye isabet ettiği vakit.
Ve **آسَكُ**: bir yerdir.
Münzirî bana Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki ona inşad etti:
قبحَ الإله ولا أقبِّح غيرَهُم
إسْكَ الإماءِ بَني الأسَكّ مُكَدَّمِ
Dedi: **الإسْكُ**: makatın yanı; onları kokularından dolayı ona benzetti.
İnsana, kokuşmuşlukla vasfedildiği zaman denir: o ancak bir cariyenin **إسْكُ**’udur; ve o ancak **عَطِينةٌ**’dir.

**وكس** : Leys dedi: **الوَكْسُ** satışta: fiyatın düşüklüğüdür.
Denir: ey falân, **لاَ تَكِسْ**; ve o elbette düşürülür ve **يُوكَسُ**; ve düşürüldü, ve **وُكِسَ**.
Dedi: ve **الوَكْسُ**: ayın, hoş görülmeyen bir yıldızın içine girmesidir.
Ebû Amr inşad etti:
هَيَّجَهَا قَبْلَ ليَالِي الوَكْسِ
( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ) : Muâviye’nin Hüseyin b. Ali’ye yazdığı: ( **إنِّي لَمْ أَكِسْكَ ، ولَمْ أَخِسْكَ** ) .
İbnü’l-A‘râbî dedi: **لَمْ أَكِسْكَ**: seni eksiltmedim. Ve **لَمْ أَخِسْكَ**: seni sevdiğinden uzaklaştırmadım. Birincisi **وَكَسَ** **يَكِسُ**’tendir; ikincisi **خَاسَ بِهِ** **يَخِيسُ به**’dendir.
( Amr, babasından ) dedi: **الوَكْسُ**: ayın, içinde tutulduğu menzildir.

**سوك** : Leys dedi: **السَّوْكُ**: senin **السِّوَاكِ** ve **المِسْوَاكِ** ile yaptığın fiildir.
Denir: ağzını **ساكَ** eder; onu **يَسُوكُهُ** **سَوْكاً**. Ne zaman ki: **اسْتَاكَ** dersin; o halde ağzı zikretme.
Adiyy b. er-Rikâ‘ dedi:
وكأَنَّ طَعْمَ الزَّنجَبِيلِ ولَذَّةً
صَهْباءَ ساكَ بها المُسَحِّرُ فَاهَا
**ساك** ve **سوّكَ**: birdir. Ve **المسحر**: onun sahurunu getiren kimsedir. Dedi: ve Araplar **السِّواكُ**’ı müennes yaparlar.
Hadîste: ( **السِّوَاكُ مَطْهَرَةٌ لِلْفَمِ** ) yani ağzı temizler.
( dedim ) : lugavîlerden hiç kimseyi **السِّواكَ**’ı müennes kılmış olarak bilmedim; o benim yanımda müzekkerdir.
Ve onun sözü: **مَطْهَرَةٌ**; onların sözü gibi: **الوَلَدُ مَجْبنَةٌ مَجْهَلَةٌ**. Ve onların sözü gibi:
والكُفْرُ مَخْبَثَةٌ لِنفْسِ الْمُنْعِمِ
Leys dedi: denir: develer **تَسَاوَكُ** olarak geldi; yani başlarını oynatmazlar.
( dedim ) Araplar der: koyunlar zayıf olarak **تَسَاوَكُ** geldi; yani zayıflık ve güçsüzlükten sallanır.
Ümmü Ma‘bed hadîsinde: ( onun kocası Ebû Ma‘bed’in, zayıf keçileri sürerek geldiği; **تَسَاوَكُ هَزْلاً** ) .
Ebû Ubeyd, Ubeydullah b. el-Hurr el-Cu‘fî için inşad etti:
إلى الله نَشْكُو ما نَرَى بِجِيَادِنَا
تَسَاوَكُ هَزْلاً مُخُّهُنَّ قَلِيلُ
Ebû Zeyd dedi: **السِّوَاكُ** cem‘ olunur: **سُوُكاً** **فُعُلٍ** üzere.
Dedi: ve Halîl b. Ahmed bana inşad etti:
أَغَرُّ الثَّنَايَا أَحَمُّ اللِّثا
تِ تَمْنَحُهُ سُوُكَ الأسْحِلِ
Dedi: ve bir adam **قَؤُولٌ**; **قُوُلٍ** ve **قُوْلٍ** kavminden; **سُوُكٍ** ve **سُوْكٍ** gibi.
İbnü’s-Sikkît dedi: yürüyüşte **تَسَاوَكَتْ** ve **تَسَرْوَكْت**; ikisi de yürüyüşün kötülüğüdür; ve onda yavaşlıktır; zayıflıktan ve bitkinlikten.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%B3/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والياء وما يثلثهما)
(كيد)  الكاف والياء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على معالجةٍ لشيء بشدّة، ثم يتّسع الباب، وكلّه راجعٌ إلى هذا الأصل. قال أهلُ اللُّغة: الكيد: المعالجة. قالوا: وكلُّ شيءٍ تُعالِجُه فأنت تَكِيدُه. هذا هو الأصل في الباب، ثم يسمُّون المَكر كيداً. قال الله تعالى: ﴿أمْ يُرِيدُونَ كَيْداً﴾ [الطور 42]. ويقولون: هو يَكيدُ بِنَفسهِ، أي يجودُ بها، كأنَّه يُعالِجها لتخرُج. والكَيْد: صِياح الغراب بجَهْدٍ. والكَيد: أن يُخرِج الزّندُ النّار ببطءٍ وشدة، والكَيد: القَيء، وربّما سمَّوا الحَيض كيداً. والكَيد: الحرب، يقال: خرجوا ولم يلقَوْا كيداً، أي حرباً.
(كير)  الكاف والياء والراء كلمةٌ، وهي كِيرُ الحَدّاد. قال أبو عمرو: الكُور: المبنيُّ من الطِّين، والكِير: الزِّقّ. قال بشر:
كأنَّ حَفيف مَنْخَرِه إذا ما *** كَتَمْنَ الرّبْوَ كِيرٌ مُستعارُ([1])(كيس)  الكاف والياء والسين أصل يدلُّ على ضمٍّ وجمع. من ذلك الكِيس، سمِّي لِمَا أنَّه يَضُمُّ الشيء ويجمعُه. ومن بابه الكَيْس في الإنسان: خلاف الخُرْق، لأنَّه مجتمَع الرّأي والعقل، يقال رجلٌ كَيِّس ورجالٌ أكياس. وأكْيَسَ الرّجلُ وأكاسَ، إذا وُلِد له أكياسٌ من الوَلَد. قال:
فلو كُنْتم لكَيِّسةٍ أكَاست *** وَكَيْسُ الأمِّ أَكْيَسُ للبنينا([2])ولعلَّ كَيسان فَعلان من أكْيَس. وكانت بنو فَهمٍ تسمِّي الغَدْرَ كيسان. قال:
إذا ما دَعَوا كيسان كانت كهولُهم *** إلى الغدر أدنى من شَبابهم المُرْدِ([3])(كيص)  الكاف والياء والصاد إنْ صحَّ فهو يدلُّ على انقباضٍ وضيق. ويقولون: كاصَ يَكيص، مثل كَاعَ([4]). ويقولون: إنَّ الكِيصَ: الرجُل الضيِّق الخُلُق. وحُكِيت كلمةٌ أنا أرتاب بها، يقولون: كِصْنا عند فُلانٍ ما شِئْنا، [أي] أكلنا.
(كيف)  الكاف والياء والفاء كلمةٌ. يقولون: الكِيفة: الكِسْفة من الثّوب. فأمَّا كيفَ فكلمةٌ موضوعة يُستفهَم بها عن حالِ الإنسان فيقال: كيف هو؟ فيقال: صالح.
(كيل)  الكاف والياء واللام ثلاثُ كلماتٍ لا يُشْبِهُ بعضُها بعضاً. فالأولى: الكَيل: كيل الطعام. يقال: كِلْتُ فلاناً أعطيته. واكتلْتُ عليه: أخَذْتُ منه. قال الله سبحانه: ﴿وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ. الَّذِينَ إذَا اكتَالُوا علَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ. وإذَا كالوهُمْ أوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ﴾ [المطففين 1، 2، 3].
والكلمة الثانية: كالَ الزَّنْدُ يَكِيلُ؛ إذا لم يُخرِجْ ناراً.
والكلمة الثالثة: الكَيُّول: مُؤَخَّر الصَّفِّ في الحرب. قال:
إنِّي امرُؤٌ عاهَدَني خليلي *** ألاَّ أقُومَ الدَّهْرَ في الكَيُّولِ([5])(كين)  الكاف والياء والنون شيء يقولون إنه في عضوٍ من أعضاء المرأة يَضِيق به، والجمع كُيون. قال جرير:
غَمَزَ ابنُ مرَّةَ يا فرزدقُ كَيْنَها *** غَمْزَ الطبيبِ نَغانِغَ المعذورِ([6])فأمّا الكِينة، في قولهم: بات فُلانٌ بكِينةِ سَوْءٍ، أي بحال سوء، فأصله الكَوْن فِعلَة من الكون.
(كيت)  الكاف والياء والتاء كلمةٌ إن صحَّت، يقولون: التكييت تيسير الجَهاز. قال:
كَيِّت جهازك إمّا كنتَ مرتحِلاً *** إنِّي أخاف على أذوادِك السَّبُعا([7]) (كيح)  الكاف والياء والحاء* كلمةٌ واحدة. يقولون: الكِيح: سَنَد الجَبَل. قال الشَّنْفرَى:
ويركُضْنَ بالآصالِ حَولي كأنَّني *** من العُصْمِ أدفى يَنْتحِي الكِيحَ أعْقَلُ([8])--------------ـــ
([1]) البيت في المفضليات (2: 144).
([2]) لرافع بن هريم في اللسان (كيس) والبيان (1: 185/ 4: 57).
([3]) للنمر بن تولب في أخواله بني سعد، كما في المجمل واللسان (كيس) والبيان (2: 134)، وروي في اللسان أيضاً لضمرة بن ضمرة بن جابر بن قطن.
([4]) في الأصل: "كع"، صوابه في المجمل.
([5]) الرجز لأبي دجانة سماك بن خرشة الصحابي، يقول في غزوة أحد. السيرة 563 جونتجن واللسان (كيل).
([6]) ديوان جرير 194 واللسان (كين، نغغ، عذر). وقد سبق في (دغر، عذر).
([7]) أنشده في المجمل واللسان (كيت).
([8]) البيت من لاميته المشهورة التي يسمونها "لامية العرب".

ـ

##### Türkçe

(كaf, **الياء** ve ikisini üçleyen(ler) babı)

(**كيد**)  **الكاف** ve **الياء** ve **الدال** sağlam bir asıldır; bir şeye şiddetle muamele etmeye delâlet eder; sonra bab genişler; hepsi bu asla râcidir. Dil ehli dedi: **الكيد**: muamele etmektir. Dediler: Muamele ettiğin her şey, sen onu **تَكِيدُه** olursun. Bu, babdaki asıldır; sonra hileyi **كيداً** diye adlandırırlar. Allah Teâlâ dedi: ﴿أمْ يُرِيدُونَ كَيْداً﴾ [الطور 42]. Ve derler: O, kendi nefsiyle **يَكيدُ**; yani onu cömertçe verir; sanki onu çıkması için muamele ediyor gibidir. Ve **الكَيْد**: karganın güçle bağırmasıdır. Ve **الكَيد**: çakmağın ateşi yavaşlık ve şiddetle çıkarmasıdır; ve **الكَيد**: kusmaktır; bazen hayzı da **كيداً** diye adlandırdılar. Ve **الكَيد**: savaştır; “çıktılar ve **كيداً** ile karşılaşmadılar” denir; yani savaşla.

(**كير**)  **الكاف** ve **الياء** ve **الراء** bir kelimedir; o da demircinin **كِيرُ**’idir. Ebû Amr dedi: **الكُور**: çamurdan yapılmış bina edilendir; **الكِير**: tulumdur. Bişr dedi:
كأنَّ حَفيف مَنْخَرِه إذا ما *** كَتَمْنَ الرّبْوَ كِيرٌ مُستعارُ([1])(**كيس**)  **الكاف** ve **الياء** ve **السين** bir asıldır; sıkıştırmaya ve toplamaya delâlet eder. Bundan **الكِيس** vardır; çünkü o şeyi sıkıştırır ve toplar diye böyle adlandırıldı. Ve onun babından insanda **الكَيْس** vardır: **الخُرْق**’un zıddı; çünkü o, görüş ve aklın toplanmışıdır; “**كَيِّس** bir adam” ve “**أكياس** adamlar” denir. Ve adam **أكْيَسَ** ve **أكاسَ**; kendisine çocuklardan **أكياس** doğurulunca. Dedi:
فلو كُنْتم لكَيِّسةٍ أكَاست *** وَكَيْسُ الأمِّ أَكْيَسُ للبنينا([2])
Ve belki **كَيسان** “**أكْيَس**”ten **فَعلان**dır. Ve **بنو فَهم** ihaneti **كيسان** diye adlandırırdı. Dedi:
إذا ما دَعَوا كيسان كانت كهولُهم *** إلى الغدر أدنى من شَبابهم المُرْدِ([3])(**كيص**)  **الكاف** ve **الياء** ve **الصاد** eğer sahihse, o, büzülmeye ve darlığa delâlet eder. Ve derler: **كاصَ يَكيص**; **كَاعَ** gibi([4]). Ve derler: **الكِيصَ**: huyu dar olan adamdır. Bir kelime rivayet edildi; ben onunla şüpheleniyorum: derler ki: “Falanın yanında **كِصْنا** dilediğimiz kadar”; [yani] yedik.

(**كيف**)  **الكاف** ve **الياء** ve **الفاء** bir kelimedir. Derler: **الكِيفة**: elbiseden parça. Ama **كيفَ** ise, insanın hâlinden sorulmak için konulmuş bir kelimedir; “O nasıl?” denir; “iyi” denir.

(**كيل**)  **الكاف** ve **الياء** ve **اللام** birbirine benzemeyen üç kelimedir. Birincisi: **الكَيل**: yiyeceği ölçmektir. “Falana **كِلْتُ**” denir: ona verdim. Ve “onun üzerinden **اكتلْتُ**”: ondan aldım. Allah Sübhânehû dedi: ﴿وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ. الَّذِينَ إذَا اكتَالُوا علَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ. وإذَا كالوهُمْ أوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ﴾ [المطففين 1، 2، 3].
İkinci kelime: **كالَ الزَّنْدُ يَكِيلُ**; ateş çıkarmayınca.
Üçüncü kelime: **الكَيُّول**: savaşta safın arka tarafı. Dedi:
إنِّي امرُؤٌ عاهَدَني خليلي *** ألاَّ أقُومَ الدَّهْرَ في الكَيُّولِ([5])(**كين**)  **الكاف** ve **الياء** ve **النون** bir şeydir; derler ki o, kadının organlarından bir organda olup onunla daralır; çoğulu **كُيون**dur. Cerîr dedi:
غَمَزَ ابنُ مرَّةَ يا فرزدقُ كَيْنَها *** غَمْزَ الطبيبِ نَغانِغَ المعذورِ([6])
Ama **الكِينة** ise, “Falan **بكِينةِ سَوْءٍ** geceledi” sözlerinde; yani kötü bir hâl ile; aslı **الكَوْن**dur; **فِعلَة** vezninde, **الكون**dan.

(**كيت**)  **الكاف** ve **الياء** ve **التاء** bir kelimedir, eğer sahihse; derler: **التكييت**: teçhizatı kolaylaştırmaktır. Dedi:
كَيِّت جهازك إمّا كنتَ مرتحِلاً *** إنِّي أخاف على أذوادِك السَّبُعا([7]) (**كيح**)  **الكاف** ve **الياء** ve **الحاء** bir tek kelimedir. Derler: **الكِيح**: dağın dayanağıdır. Şenferâ dedi:
ويركُضْنَ بالآصالِ حَولي كأنَّني *** من العُصْمِ أدفى يَنْتحِي الكِيحَ أعْقَلُ([8])
--------------ـــ
([1]) Beyit el-Mufaddaliyât’ta (2: 144).
([2]) Râfi‘ b. Huraym’e ait; Lisân’da (**كيس**) ve el-Beyân’da (1: 185/ 4: 57).
([3]) En-Nemir b. Tevleb’e ait; dayıları Benî Sa‘d hakkında; el-Mucmel ve Lisân’da (**كيس**) ve el-Beyân’da (2: 134) olduğu üzere; Lisân’da ayrıca Damra b. Damra b. Câbir b. Katn’a da rivayet edilmiştir.
([4]) Asılda: “كع”; doğrusu el-Mucmel’dedir.
([5]) Recez, sahâbî Ebû Ducâne Simmâk b. Harşe’nindir; Uhud gazvesinde söyler. es-Sîre 563 (Jöntgen) ve Lisân (**كيل**).
([6]) Cerîr Dîvânı 194 ve Lisân (**كين**، **نغغ**، **عذر**). Daha önce (**دغر**، **عذر**) içinde geçti.
([7]) el-Mucmel ve Lisân’da (**كيت**) olarak inşâd edilmiştir.
([8]) Beyit, meşhur lâmiyyesindendir; ona “**لامية العرب**” derler.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%B3/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك ي س
هو أكيس بيّن الكيس والكياسة وقوم أكياس وكيسى بوزن‏:‏ حمقى‏.‏
قال‏:‏ فكن أكيس الكيسى إذا كنت فيهم وإن كنت في اعلحمقى فكن مثل أحمقا وهو الأكيس وهي الكيسى والكوسى وكاس في الأمر يكيس وتكيّس وتكايس‏.‏
وامرأة كيّسة ونساء كياس وأكيست وأكاست‏:‏ جاءت بأولاد أكياس‏.‏
قال‏:‏ فلو كنتم لمكيسة أكاست وكيسُ الأم يظهر في البنهنا ولكن أمكم حمقت فجئتم غثاثاً ما نرى فيكم سميناً وامرأة مكياس‏:‏ نقيض محماق‏.‏
وكايسني فكسته‏:‏ غلبته في الكيس‏.‏
وكايسته في البيع لأغبنه وفي الحديث‏.‏
أنه قال لجابر‏:‏ ‏"‏ أتراني إنما كستك لآخذ جملك ‏"‏ وهو كيس مكيّس‏:‏ موصوف ومن المجاز‏:‏ بنى فلان داراً كيس‏.‏
وفي مثل ‏"‏ أكيس من قشّة ‏"‏‏.‏
وفي الحديث‏:‏ ‏"‏ إن أكيس الكيس التّقى وأحمق الحمق الفجور ‏"‏ وركب فلان كيسان إذا غدر وهو علم للغدر‏.‏
قال النمر ابن تولب‏:‏ إذا ما دعوا كيسان كانت كهولهم إلى الغدر أمضى من شبابهم المرد

##### Türkçe

ك ي س
O, **أكيس**tir; **الكيس** ve **الكياسة** apaçıktır. **أكياس** ve **كيسى** (vezin olarak: **حمقى**) bir kavimdir.
Dedi ki: “Onların içinde bulunduğun zaman **الكيسى**’nın **أكيس**i ol; eğer **الحمقى** içinde isen, **أحمقا** gibi ol.” O, **الأكيس**tir; (dişisi) **الكيسى** ve **الكوسى**dır. İşte **كاس** (bir işte) **يكيس**; ve **تكيّس** etti ve **تكايس** etti.
Ve **كيّسة** bir kadın; ve **كياس** kadınlar; ve **أكيست** ve **أكاست**: **أكياس** evlatlar getirdi (doğurdu).
Dedi ki: “Eğer siz **مكيسة**’ye (mensup) olsaydınız, **أكاست** (olurdunuz). Ve **كيسُ الأم** **البنهنا**’da görünür; fakat anneniz **حمقت** etti de siz **غثاثاً** geldiniz; içinizde semiz birini görmüyoruz.” Ve **مكياس** bir kadın: **محماق**’ın zıddı.
Ve **كايسني** de ben onu **فكسته**: **الكيس**te ona galip geldim.
Ve satışta onu **كايسته** ettim ki onu **لأغبنه**; ve hadiste de.
Şüphesiz o, Câbir’e dedi: “Beni, ancak deveni almak için seni **كستك** ettiğimi mi sanıyorsun?” Ve o, **كيس مكيّس**tir: vasıflandırılmıştır. Mecazdan: Falan, **كيس** bir ev yaptı.
Ve meselde: “**أكيس من قشّة**.”
Ve hadiste: “Şüphesiz **أكيس الكيس** **التّقى**dır; ve **أحمق الحمق** **الفجور**dur.” Ve falan **كيسان**a bindiği zaman (bu), **غدر** ettiği zamandır; ve o, **الغدر** için bir addır.
En-Nemir b. Tevleb dedi ki:
“Ne zaman **كيسان**’ı çağırdılar ise, onların ihtiyarları
Hıyanete, sakalsız gençlerinden daha keskin (daha ileri) idi.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%B3/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَيْسُ: الخفَّة والتوقُّد، كاس كَيْساً، وهو كَيْسٌ وكَيِّسٌ، والجمع أَكْياس؛ قال الحطيئة:
واللَّه ما مَعْشَرٌ لامُوا امْرأًجُنُباً،
في آلِ لأْيِ بنِ شَمَّاسٍ، بأَكْياسِ
قال سيبويه: كَسَّروا كَيِّساً على أَفعال تشبيهاً بفاعل، ويدلُّك على أَنه فَيْعِل أَنهم قبد سلَّموا فلو كان فَعْلاً لم يسلِّموه (* قوله
«كسروا كيساً على أفعال إلى قوله لم يسلموه» هكذا في الأصل ومثله في شرح القاموس.)؛ وقوله أَنشده ثعلب:
فكُنْ أَكْيَسَ الكَيْسَى إِذا كنتَ فيهمُ،
وإِنْ كنتَ في الحَمْقى، فكُنْ أَنتَ أَحْمَقا
إِنما كسَّره هنا على كَيْسى لمكان الحَمْقى، أَجرى الضدَّ مُجْرى ضدِّه، والأُنثى كَيِّسَة وكَيْسَة. والكُوسى والكِيسى: جماعة الكَيِّسَة؛ عن كراع؛ قال ابن سيده: وعندي أَنها تأْنيث الأَكْيَس، وقال مَرَّةً: لا يوجد على مثالها إِلا ضِيقى وضُوقى جمع ضَيِّقَة، وطُوبى جمع طَيِّبة ولم يقولوا طِيبى، قال: وعندي أَن ذلك تأْنيث الأَفْعَل. الليث: جمع الكَيِّس كَيَسَة. ويقال: هذا الأَكْيَسُ وهي الكُوسى وهُنَّ الكُوسُ. والكُوسِيَّات: النساء خاصَّة؛ وقوله:
فما أَدْري أَجُبْناً كان دَهْري
أَمِ الكُوسَى، إِذا جَدَّ الغَرِيمُ؟
أَراد الكَيْسَ بناه على فُعْلى فصارت الياء واواً كما قالوا طُوبى من الطِّيب. وفي اغتسال المرأَة مع الرجل: إِذا كانت كَيِّسَة؛ أَراد به حسن الأَدب في استعمال الماء مع الرجل. وفي الحديث: وكان كَيْسَ الفعل أي حَسَنَه، والكَيْسُ في الأُمور يجري مَجْرى الرِّفق فيها. والكُوسى: الكَيْسُ؛ عن السِّيرافي، أَدخلوا الواو على الياء كما أَدخلوا الياء كثيراً على الواو، وإِن كان إِدخال الياء على الواو أَكثر لخفة الياء. ورجل مُكَيَّس: كَيْسٌ؛ قال رافع بن هُرَيْمٍ:
فهَلاَّ غَيْرَ عَمِّكُمُ ظَلَمْتُمْ،
إِذا ما كنتُمُ مُتَظَلِّمِينا؟
عَفاريتاً عليِّ وأَكل مالي،
وجُبْناً عن رِجالٍ آخَرينا
فلو كنتم لمُكْيِسَةٍ أَكاسَتْ،
وكَيْسُ الأُم يُعْرَف في البَنِينا
ولكن أُمُّكُمْ حَمُقَتْ فَجِئتُمْ
غِثاثاً، ما نَرَى فيكم سَمِينا
أَي أَوْجَب لأَن يكون البَنُون أَكْياساً. وامرأَة مكْياسٌ: تَلِدَ الأَكْياسَ. وأَكْيَسَ الرجل وأَكاسَ إِذا وُلِدَ له أَولاد أَكياسٌ. والتَّكَيُّسُ: التظرُّف. وتَكَيَّسَ الرجل: أَظهر الكَيْسَ. والكِيسى: نعت المرأَة الكَيِّسَة، وهو تأْنيث الأَكْيَسِ، وكذلك الكوسى، وقد كاس الولد يَكِيسُ كَيْساً وكِياسَةً. وفي الحديث عن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم: الكَيِّس من دان نَفسَه وعَمِل لما بعد الموْت أَي العاقل. وفي الحديث: أَيُّ المؤمنين أَكْيَسُ أَي أَعقل. أَبو العباس: الكَيِّسُ العاقل، والكَيْسُ خلاف الحمق، والكَيس العقل، يقال: كاسَ يَكِيسُ كَيْساً. وزيدُ بن الكَيْس النَّمَريّ: النَّسَّابة. والكَيِّسُ: اسم رجل، وكذلك كَيْسان. وكَيْسان أَيضاً: اسمٌ للغَدْرِ؛ عن ابن الأَعرابي؛ وأَنشد لضمرة بن ضمرة بن جابر بن قَطن:
إِذا كنت في سَعْدٍ، وأُمُّك منهمُ،
غَريباً فلا يَغْرُرْك خالُك من سَعْدِ
إِذا ما دَعَوْا كَيسان، كانت كُهولُهم
إِلى الغَدْرِ أَسْعَى من شَبابهمِ المُرْدِ
وذكر ابن دُرَيْدٍ أَن هذا للنَّمِر بن تَوْلَب في بني سعد وهم أَخوالُه. وقال ابن الأَعرابي: الغَدْرُ يكنى أَبا كَيْسان، وقال كراع: هي طائية، قال: وكل هذا من الكَيْس. والرجل كَيِّس مُكَيَّس أَي ظريف؛ قال: أَما تَراني كَيَّساً مُكَيِّسا،
بَنَيْتُ بَعْدَ نافِع مُخَيَّسا؟
المُكَيَّس: المعروف بالكَيْس. والكَيْس: الجِماع. وفي حديث النبي، صلى اللَّه عليه وسلم: فإِذا قَدِمْتم على أَهاليكم فالكَيْسَ الكَيْسَ أَي جامعوهنَّ طَلباً للولد، أَراد الجِماع فجعل طلب الولد عَقْلاً. والكَيْسُ: طلب الولد. ابن بُزُرج: أَكاسَ الرجلُ الرجلَ إِذا أَخذ بناصِيَته، وأَكاسَتِ المرأَة إِذا جاءتْ بولد كَيِّس، فهي مُكِيسَة. ويقال: كايَستُ فلاناً فكِسْتُه أَكِيسُه كَيْساً أَي غلبته بالكَيْس وكنتُ أَكْيَس منه. وفي حديث جابر: أَن النبي، صلى اللَّه عليه وسلم، قال له: أَتراني إِنما كِسْتُك لآخُذَ جَمَلك أَي غلبتك بالكَيْس. وهو يُكايسُه في البيع. والكِيس من الأَوعية: وِعاءُ معروف يكون للدراهم والدنانير والدُّرِّ والياقُوتِ؛ قال:
إِنما الذَّلْفاءُ ياقُوتَةٌ
أُخْرجَتْ من كِيس دُهْقانِ
والجمع كِيَسَة. وفي الحديث: هذا من كِيس أَبي هريرة أَي مما عنده من العلم المقتنى في قلبه كما يُقْتَنى المال في الكِيس، ورواه بعضهم بفتح الكاف، أَي من فِقْهِه وفِطْنته لا من روايته.
والكَيْسانِيَّة: جُلود حمر ليست بقرظِيَّة. والكَيْسانِيَّة: صِنْف من الرَّوافِض أَصحاب المُختار بن أَبي عُبيد يقال لَقَبُه كان كَيْسان. ويقال لما يكون فيه الولد: المَشِيمَة والكِيسُ؛ شُبِّه بالكيس الذي تحرز فيه النفقة.

##### Türkçe

**الكَيْسُ**: hafiflik ve parlayıp-alevlenme; **كاس** **كَيْساً**; ve o **كَيْسٌ** ve **كَيِّسٌ**’tir;
çoğulu **أَكْياس**; el-Hutay’e dedi ki:
واللَّه ما مَعْشَرٌ لامُوا امْرأًجُنُباً،
في آلِ لأْيِ بنِ شَمَّاسٍ، بأَكْياسِ

Sîbeveyh dedi: **كَيِّساً**’ı **أَفعال** üzerine kırdılar, **فاعل**’e benzetme olarak; ve sana şunu gösterir ki o **فَيْعِل**’dir: onların (bu vezni) gerçekten sağlam bırakmış olmaları; şayet **فَعْلاً** olsaydı onu sağlam bırakmazlardı.
(* sözü: «كسروا كيساً على أفعال إلى قوله لم يسلموه» asılda böyle, ve bunun benzeri Kāmûs şerhinde.)؛ ve sözü: Sa‘leb’in rivayet ettiği:
فكُنْ أَكْيَسَ الكَيْسَى إِذا كنتَ فيهمُ،
وإِنْ كنتَ في الحَمْقى، فكُنْ أَنتَ أَحْمَقا

Onu burada **كَيْسى** üzerine kırdı; **الحَمْقى**’nın yeri sebebiyle; zıddı, zıddının yürütümü gibi yürüttü. Dişisi **كَيِّسَة** ve **كَيْسَة**’dir. Ve **الكُوسى** ve **الكِيسى**: **الكَيِّسَة** topluluğu; Kurâ‘dan; İbn Sîde dedi: ve benim yanımda o, **الأَكْيَس**’in dişilleştirilmesidir. Ve bir defa dedi: onun misali üzere bulunmaz; ancak **ضِيقى** ve **ضُوقى**, **ضَيِّقَة**’nin çoğulu; ve **طُوبى**, **طَيِّبة**’nin çoğulu; ve **طِيبى** demediler. Dedi: ve benim yanımda bu, **الأَفْعَل**’in dişilleştirilmesidir. el-Leys: **الكَيِّس**’in çoğulu **كَيَسَة**’dir. Ve denir: bu **الأَكْيَسُ**’tur; ve o **الكُوسى**’dır; ve onlar **الكُوسُ**’tur.

Ve **الكُوسِيَّات**: özellikle kadınlar; ve sözü:
فما أَدْري أَجُبْناً كان دَهْري
أَمِ الكُوسَى، إِذا جَدَّ الغَرِيمُ؟

**الكَيْسَ**’i kastetti; onu **فُعْلى** üzerine bina etti; böylece **الياء** **واواً** oldu; nitekim **الطِّيب**’den **طُوبى** dediler. Ve kadının erkekle yıkanmasında: “eğer **كَيِّسَة** ise”; bununla, erkekle suyu kullanmada güzel edebi kastetti. Ve hadiste: “ve **كَيْسَ** fiildi” yani onun güzeli; ve işlerde **الكَيْسُ**, onlarda yumuşaklığın yürüdüğü yer gibi yürür. Ve **الكُوسى**: **الكَيْسُ**; es-Sîrâfî’den; **الياء** üzerine **الواو**’u soktular; nitekim **الواو** üzerine çoğu kez **الياء**’ı soktukları gibi; her ne kadar **الواو** üzerine **الياء**’ın sokulması, **الياء**’ın hafifliği sebebiyle daha çok ise de. Ve **مُكَيَّس** adam: **كَيْسٌ**; Râfi‘ b. Huraym dedi ki:
فهَلاَّ غَيْرَ عَمِّكُمُ ظَلَمْتُمْ،
إِذا ما كنتُمُ مُتَظَلِّمِينا؟
عَفاريتاً عليِّ وأَكل مالي،
وجُبْناً عن رِجالٍ آخَرينا
فلو كنتم لمُكْيِسَةٍ أَكاسَتْ،
وكَيْسُ الأُم يُعْرَف في البَنِينا
ولكن أُمُّكُمْ حَمُقَتْ فَجِئتُمْ
غِثاثاً، ما نَرَى فيكم سَمِينا

Yani: oğulların **أَكْياساً** olması için daha layık/evlâ. Ve **مكْياسٌ** kadın: **الأَكْياسَ** doğurur. Ve adam **أَكْيَسَ** ve **أَكاسَ** eder; kendisine **أَكياسٌ** çocuklar doğurulduğu zaman. Ve **التَّكَيُّسُ**: zariflik gösterme. Ve adam **تَكَيَّسَ**: **الكَيْسَ**i ortaya koydu. Ve **الكِيسى**: **المرأَة الكَيِّسَة**’nin sıfatıdır; ve o **الأَكْيَسِ**’in dişilidir; ve aynı şekilde **الكوسى**; ve çocuk **كاس** eder: **يَكِيسُ** **كَيْساً** ve **كِياسَةً**. Ve Peygamber’den, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, hadiste: “**الكَيِّس**: nefsini hesaba çeken ve ölümden sonrası için amel edendir” yani akıllı. Ve hadiste: “müminlerin hangisi **أَكْيَسُ**tur?” yani daha akıllı. Ebü’l-Abbâs: **الكَيِّسُ** akıllıdır; ve **الكَيْسُ** ahmaklığın zıddıdır; ve **الكَيس** akıldır; denir: **كاسَ** **يَكِيسُ** **كَيْساً**. Ve **زيدُ بن الكَيْس** en-Nemerî: nesep bilgini. Ve **الكَيِّسُ**: bir adam adıdır; ve aynı şekilde **كَيْسان**. Ve **كَيْسان** ayrıca: **الغَدْرِ** için bir addır; İbnü’l-A‘râbî’den; ve Dumra b. Dumra b. Câbir b. Katn’dan rivayet etti:
إِذا كنت في سَعْدٍ، وأُمُّك منهمُ،
غَريباً فلا يَغْرُرْك خالُك من سَعْدِ
إِذا ما دَعَوْا كَيسان، كانت كُهولُهم
إِلى الغَدْرِ أَسْعَى من شَبابهمِ المُرْدِ

İbn Düreyd zikretti ki bu, Benî Sa‘d içinde en-Nemir b. Tevleb’indir; ve onlar onun dayılarıdır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الغَدْرُ**’e **أَبا كَيْسان** künyesi verilir. Kurâ‘ dedi: o Tâî’dir. Dedi: ve bütün bu, **الكَيْس**’tendir. Ve adam **كَيِّس مُكَيَّس**: yani zarif; dedi ki:
أَما تَراني كَيَّساً مُكَيِّسا،
بَنَيْتُ بَعْدَ نافِع مُخَيَّسا؟

**المُكَيَّس**: **الكَيْس** ile bilinen. Ve **الكَيْس**: cinsel birleşme. Ve Peygamberin, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, hadîsinde: “evlerinize geldiğinizde, **فالكَيْسَ الكَيْسَ**” yani çocuk istemek için onlarla birleşin; cinsel birleşmeyi kastetti; böylece çocuk istemeyi akıl kıldı. Ve **الكَيْسُ**: çocuk isteme. İbn Büzurc: adam, adamı **أَكاسَ** eder; onun perçeminden tuttuğu zaman. Ve kadın **أَكاسَتِ** eder; **كَيِّس** bir çocuk getirdiği zaman; o hâlde o **مُكِيسَة**’dir. Ve denir: falancayla **كايَستُ**; sonra onu **فكِسْتُه**; onu **أَكِيسُه** **كَيْساً**: yani onu **الكَيْس** ile yendim ve ondan daha **أَكْيَس** oldum. Ve Câbir hadîsinde: Peygamberin, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, ona dediği: “beni ancak **كِسْتُك** (diye mi sanıyorsun) deveni almak için?” yani seni **الكَيْس** ile yendim. Ve o, satışta onunla **يُكايسُه**.

Ve kaplardan **الكِيس**: dirhemler, dinarlar, inci ve yakut için olan, bilinen bir kaptır; dedi ki:
إِنما الذَّلْفاءُ ياقُوتَةٌ
أُخْرجَتْ من كِيس دُهْقانِ

Çoğulu **كِيَسَة**. Ve hadiste: “bu, Ebû Hureyre’nin **كِيس**’indendir” yani kalbinde edinilmiş ilimden; nitekim mal **الكِيس**’te edinilir. Bazıları onu **الكاف**’ın fethasıyla rivayet etti; yani onun fıkhından ve zekâsından; rivayetinden değil.

Ve **الكَيْسانِيَّة**: kırmızı deriler; **قرظِيَّة** olmayan. Ve **الكَيْسانِيَّة**: Râfızîlerden bir sınıf; el-Muhtâr b. Ebî ‘Ubeyd’in ashabı; onun lakabının **كَيْسان** olduğu söylenir. Ve içinde çocuk olan şeye denir: **المَشِيمَة** ve **الكِيسُ**; nafakanın korunduğu kese ile benzetildi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%B3/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك ي س * * الكَيْسُ * بوزن الكيل ضد الحمق والرجل * كَيِّسٌ مُكَيَّسٌ * أي ظريف وبابه باع و * كِيَاسةً * أيضا بالكسر و * الكِيسُ * واحد * أكْيَاسِ * الدراهم

##### Türkçe

* ك ي س * * **الكَيْسُ** * vezin olarak **الكيل** vezninde; ahmaklığın zıddıdır. Ve adam: * **كَيِّسٌ مُكَيَّسٌ** * yani zarif; babı **باع**’dır. Ve * **كِيَاسةً** *; ayrıca kesre ile. Ve * **الكِيسُ** *; **أكْيَاسِ** dirhemlerin bir tanesidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%B3/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الكيس: الخفة والتوقد، وهو خلاف الحمق، وقد كاس كيسا فهو كيس وكيس. والكيس: الجماع، عن ابن الأعرابي، ومنه الحديث فالكيس الكيس كما يأتي قريبا في كلام المصنف. و قال ابن دريد: الكيس عند قوم الطيب، وفي بعض النسخ: الطب، وهو غلط. و الكيس: الجود عن الأموي، وأنشد:
  وفي بني أم الزبير كـيس                      على الطعام ما غبا غبيس

  و الكيس: العقل والفطنة والفقه، ومنه الحديث: هذا من كيس أبي هريرة أي من فقهه وفطنته، لا من روايته. و الكيس: الغلبة بالكياسة يقال: كاسني فكسته، أي غلبته، وقد كاسه يكيسه كيسا: غلبه في الكيس. وفي الحديث المروي عن جابر بن عبد الله الأنصاري رضي الله تعالى عنهما، أن النبي صلى الله عليه وسلم وقال له:  أتراني إنما كستك لآخذ جملك، لك الثمن ولك الجمل  ويروى: خذ جملك ومالك أي غلبتك بالكياسة وفي النهاية: بالكيس. ويروى إنما ما كستك من المكاس. وفيه أيضا: قال النبي صلى الله عليه وسلم لجابر:  فأذا قدمت فالكيس الكيس  . وفي رواية أخرى: فإذا قدمتم على أهاليكم وهو أمر بالجماع، أي جامعوهن طلبا للولد، فجعل طلب الولد عقلا. أو نهي عن المبادرة إليه بإستعمال الكيس، أي العقل في إستبرائها والفحص عن حالها، لئلا يحمله الشبق على غشيانها حائضا، وفي مقابلة النهي بالأمر مناسبة حسنة لا تخفى. والكيس، كجيد: الظريف الخفيف المتوقد الذهن، ج أكياس، قال الحطيئة:
  والله ما معشر لاموا امرءا جنبا                      في آل لأي بن شماس بأكياس قال سيبويه: كسروا كيسا على أفعال، تشبيها بفاعل، ويدلك على أنه فيعل أنهم قد سلموه، فلو كان فعلا لم يسلموه، وقوله، أنشده ثعلب:
  فكن أكيس الكيسي إذا كنت فيهموإن كنت في الحمقى فكن أنت أحمقا

  إنما كسره هنا على كيسي لمكان الحمقى، أجرى الضد مكان ضده. وقال الليث: جمع الكيس: كيسة. وزيد بن الكيس النمري، نسابة مشهور، هكذا ذكره الحافظ ابن حجر، وغيره، والذي قرأت في أنساب ابن الكلبي أن ابن الكيس هذا هو عبيد بن مالك بن شراحيل ابن الكيس، واسم الكيس زيد، وهو من ولد عوف بن سعد بن الخزرج ابن تيم الله بن النمر بن قاسط، والنمري هو بفتح الميم في النسبة للتخفيف. والكيس بن أبي الكيس حسان بن عبد الله اللخمي، محدث، هكذا سماه الصاغاني. قلت: روى عن أبيه، وعنه أصبغ ابن الفرج. وكيسة بنت أبي بكرة نفيع بن مسروح الثقفية تابعية. وكيسة بنت الحارث بن كريز العبشمية زوجة، الأولى: زوج مسيلمة الكذاب، كانت تحته ثم أسلمت فتزوجها ابن عمها عبد الله بن عامر بن كريز. وأبو كيسة البراء بن قيس، روى عنه إياد بن لقيط، أو هو بالمعجمة وموحدة، كما ضبطه مسلم والدار قطنى. وأما علي بن كيسة المقريء فبالكسر والسكون، شيخ ليونس بن عبد الأعلى، وضبطه الصوري بالفتح. وكيسة بنت أبي كثير التابعية، روت عن أمها، عن عائشة، في الطيب، وعلي بن كيسة. كلاهما بالفتح والسكون، علي ابن كيسة هذا: هو المقريء الذي تقدم ذكره، ضبط بكسر الكاف وفتحها، الأخير عن الصوري، كما مر قريبا، وصرح بالضبطين الصاغاني والحافظ في التبصير، والرجل واحد، فإعادته ثانيا وهم محض، فتأمل. والمصدر: الكياسة، بالكسر، والكيس، بالفتح، وقد كاس الولد يكيس كيسا وكياسة. والكيسي، بالكسر، والكوسي بالضم: جماعة الكيسة، عن كراع، قال ابن سيده: وعندي أنهما تأنيثا الأكوس، وقال مرة: لا يوجد على مثالهما إلا ضيقي وضوقي: جمع ضيقة، وطوبى: جمع طيبة، ولم يقولوا: طيبي، قال: وعندي أن ذلك تأنيث الأفعل. وقال الليث: ويقال: هذا الأكيس، وهي الكوسى، وهن الكوس، والكوسيات: النساء خاصة. وعلي بن كيسة، بالكسر: من القراء، هذا هو المقريء الذي ذكره مرتين، وهذا من المصنف غريب، ووهم على وهم. ومن المجاز: كيسان، بالفتح: اسم للغدر، عن ابن الأعرابي، وأنشد لضمرة بن ضمرة ابن جابر بن قطن:
  إذا كـنـت فـي سـعـــد وأمـــك مـــنـــهـــم                      غريبـا فـلا يغـررك خــالـــك مـــن ســـعـــد
  إذا ما دعوا كيسان كانت كهولهمإلى الغدر أسعى من شبابهم المرد وذكر ابن دريد أن هذا للنمر بن تولب، في بني سعد، وهم أخواله. وقال ابن الأعرابي: الغدر يكنى أبا كيسان. وقال كراع: هي طائية قال: وكل هذا من الكيس. و كيسان: والد أيوب، وكنية كيسان أبو تميمة السختياني المحدث المشهور، وأبوه تابعي، وقد تقدم ذكره في س خ ت.وكيسان: لقب المختار بن أبي عبيد الثقفي المنسوب إليه الكيسانية الطائفة المشهورة من الرافضة. وأم كيسان: لقب للركبة، بلغة الأزد، نقله المبرد في الكامل. و أم كيسان: اسم للضرب على مؤخر الإنسان بظهر القدم، وهو من ذلك. والكيس، بالكسر، من الأوعية: وعاء معروف، يكون للدراهم والدنانير والدر والياقوت، قال الشاعر:

  إنما الـذلـفـاء ياقـوتة                      أخرجت من كيس دهقان لأنه يجمعها ويضمها، ج أكياس وكيسة، على مثال عنبة. و من المجاز: الكيس: المشيمة، لما يكون فيه الولد، على التشبيه بالكيس. وأكيس الرجل وأكاس: ولدت له أولاد كيسي، وقال نصر ابن القطاع: أكاس الإنسان: ولد ولدا كيسا، وكذلك أكيس. وفي الأساس: أكاست: جاءت بأولاد أكياس، زاد غيره: فهي مكيسة. وكيسه تكييسا: جعله كيسا مؤدبا. وتكيس الرجل: تظرف وأظهر الكيس. وكايسه مكايسة: غالبه في الكيس، فكاسه: غلبه. ومما يستدرك عليه: رجل كيس الفعل، أي حسنه، وامرأة كيسة: حسنة الأدب. والكوسي، بالضم: الكيس، عن السيرافي، أدخلوا الواو على الياء، كما أدخلوا الياء كثيرا على الواو، قال الشاعر:
  فما أدري أجبنا كان دهري                      أم الكوسي إذا جد الغريم ورجل: مكيس، كمعظم: كيس، أي معروف بالعقل، ومنه قول سيدنا علي رضي الله عنه في رواية:
  أما تراني كيسا مكيسا                      بنيت بعد نافع مخيسا وامرأة مكياس: تلد الأكياس، وهي ضد المحماق. والكيس: العاقل. وأي المؤمنين أكيس، أي أعقل. وقال ابن بزرج: أكاس الرجل الرجل، إذا أخذ بناصيته، هنا ذكره صاحب اللسان، وهو بالواوي أشبه. والكيس: طلب الولد. والكيسانية: جلود حمر ليست بقرظية. والكيس في الأمور: يجري مجرى الرفق فيها، وقد كاس فيه يكيس، وتكيس وتكايس. ونسوة كياس. وكايسته في البيع لأغبنه، نقله الزمخشري. وبنى دارا كيسة، أي ظريفة، وهو مجاز. وفي المثل: أكيس من قشة. ومن المجاز: أكيس الكيس التقي، وأحمق الحمق الفجور، كما في الأساس. وكيس كيسا، من حد فرح، لغة في كاس، بمعنى غلب، نقله ابن القطاع. والكيس: لقب محمد بن عبد الرحمن بن يزيد النخعي، لعبادته وإقباله على أمور الآخرة. والنمر بن تولب: كان أبو عمرو بن العلاء رحمه الله تعالى يلقبه الكيس، لجودة شعره. وكيسة بنت عبد الحميد بن عامر بن كريز، لها ذكر. وقال الصاغاني: لعبة للعرب يسمون فيها بأسماء، يقولون: كيس في كسفة.

##### Türkçe

**الكيس**: hafiflik ve zihin açıklığı; ve o, ahmaklığın zıddıdır. Ve muhakkak **كاس** **كيسا**; artık o **كيس** ve **كيس**tir. Ve **الكيس**: cima‘dır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve ondan (gelir) hadis: “**فالكيس الكيس**” — musannifin sözünde az sonra geleceği üzere. Ve İbn Düreyd dedi: **الكيس** bir kavim nezdinde güzel koku(lar)dır; bazı nüshalarda: **الطب**; ve o yanlıştır. Ve **الكيس**: cömertliktir; el-Ümevî’den. Ve (şu beyti) inşâd etti:
  Zübeyr’in annesinin oğullarında **كـيس** vardır,
  yemek üzerinde; **غبا** **غبيس** olmadıkça.

Ve **الكيس**: akıl, zekâ ve fıkıhtır. Ve ondan hadis: “Bu, Ebû Hureyre’nin **كيس**indendir”; yani onun fıkhından ve zekâsındandır; rivayetinden değil. Ve **الكيس**: **الكياسة** ile galebe etmektir; denir ki: **كاسني** de ben onu **فكسته**; yani onu yendim. Ve muhakkak **كاسه** **يكيسه** **كيسا**: **الكيس**te onu yendi. Ve Câbir b. Abdillâh el-Ensârî’den —Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun— rivayet olunan hadiste: Peygamber صلى الله عليه وسلم ona dedi: “Beni ancak deveni almak için mi seni **كستك** sanıyorsun? Sana bedel (para) da var, deve de var.” Ve şöyle rivayet olunur: “Deveni ve malını al”; yani **الكياسة** ile seni yendim. Ve **النهاية**’de: **بالكيس** ile. Ve “Ben seni ancak **المكاس**tan (dolayı) **كستك**” diye de rivayet olunur. Ve onda ayrıca: Peygamber صلى الله عليه وسلم Câbir’e dedi: “Artık vardığında: **فالكيس الكيس**.” Ve başka bir rivayette: “Ailelerinizin yanına vardığınızda”; ve o, cima‘ ile emirdir; yani çocuk istemek için onlarla cima‘ edin; böylece çocuk istemeyi akıl kıldı. Yahut ona acele etmeyi, **الكيس** kullanmakla; yani onun temizlenmesini ve hâlini yoklamada aklı (kullanmakla) nehyetti; ta ki şehvet onu hayızlı iken ona yaklaşmaya sevk etmesin. Ve nehyi emirle karşılamada, gizli kalmayan güzel bir münasebet vardır. Ve **الكيس** —**جيد** gibi—: zarif, hafif, zihni parlayan (kimsedir); çoğulu **أكياس**. el-Hutay’e dedi:
  Vallahi, cenabet bir adamı ayıplayan bir topluluk değildir,
  La’î b. Şemmâs’ın âlinde, **بأكياس** (olanlar).
Sîbeveyh dedi: **كيس**i **أفعال** üzerine kırdılar; **فاعل**e benzeterek. Ve onun **فيعل** olduğuna sana delil: onu sağlam bırakmış olmalarıdır; eğer **فعلا** olsaydı onu sağlam bırakmazlardı. Ve onun sözü; Sa‘leb inşâd etti:
  Onların içinde isen **الكيسي**nin en **أكيس**i ol;
  ahmakların içinde isen, sen de en ahmak ol.

Onu burada ancak **كيسي** üzerine kırdı; **الحمقى** (lafzı) sebebiyle; zıddı, zıddının yerine yürüttü. Ve el-Leys dedi: **الكيس**in cemi‘i: **كيسة**. Ve Zeyd b. el-**كيس** en-Nemrî: meşhur bir nesep âlimidir; hâfız İbn Hacer ve başkası onu böyle zikretti. Ben, İbnü’l-Kelbî’nin ensâbında okuduğum şudur ki: el-**كيس**’in bu oğlu, Ubeyd b. Mâlik b. Şerâhîl b. el-**كيس**tir; ve el-**كيس**in adı Zeyd’dir. Ve o, ‘Avf b. Sa‘d b. el-Hazrec b. Teymullâh b. en-Nemr b. Kâsıt soyundandır. Ve en-Nemrî, nisbet içinde hafifletme için **الميم**in fethi iledir. Ve el-**كيس** b. Ebî el-**كيس**: Hassân b. Abdillâh el-Lahmî; muhaddistir; es-Sağânî onu böyle adlandırdı. Dedim: Babasından rivayet etti; ondan da Asbağ b. el-Ferec (rivayet etti). Ve **كيسة** bint Ebî Bekre Nüfey‘ b. Mesrûh es-Sekafiyye: tâbi‘iyyedir. Ve **كيسة** bint el-Hâris b. Kureyz el-‘Abşemiyye: zevcedir; birincisi: Müseylime el-Kezzâb’ın zevcesi; onun nikâhı altında idi, sonra Müslüman oldu; derken amcaoğlu Abdullâh b. Âmir b. Kureyz onunla evlendi. Ve Ebû **كيسة** el-Berâ’ b. Kays: ondan İyâd b. Lekît rivayet etti; yahut o, mu‘ceme ve muvahhada iledir; Müslim ve ed-Dârakutnî’nin ضبط ettiği üzere. Ali b. **كيسة** el-Mukri’ ise kesre ve sükûn iledir; Yûnus b. Abdil-A‘lâ’ya şeyhtir; es-Sûrî onu fetih ile ضبط etti. Ve **كيسة** bint Ebî Kesîr et-tâbi‘iyye: annesinden, Âişe’den, güzel koku hakkında rivayet etti. Ve Ali b. **كيسة**: ikisi de fetih ve sükûn iledir. Ali b. **كيسة** bu: daha önce zikri geçen el-mukri’dir; **الكاف**ın kesri ve fethiyle ضبط edildi; sonuncusu es-Sûrî’den; az önce geçtiği gibi. Ve es-Sağânî ile hâfız **التبصير**’de iki ضبطı da açıkça söyledi; adam birdir; onu ikinci defa iade etmesi sırf vehimdir; öyleyse düşün. Ve masdar: **الكياسة** kesre iledir; ve **الكيس** fetih iledir. Ve muhakkak çocuk **كاس** **يكيس** **كيسا** ve **كياسة**. Ve **الكيسي** kesre ile; ve **الكوسي** damme ile: **الكيسة** topluluğudur; Kurâ‘dan. İbn Sîde dedi: Bana göre ikisi de **الأكوس**un müennesleridir. Ve bir defa dedi: Onların misali üzere ancak **ضيقي** ve **ضوقي** bulunur: **ضيقة**nın cemi‘i; ve **طوبى**: **طيبة**nın cemi‘i; ve “**طيبي**” demediler. Dedi: Bana göre bu, **الأفعل**in müennesi kılınmasıdır. Ve el-Leys dedi: Denir ki: “Bu **الأكيس**tir”; “o **الكوسى**dır”; “onlar **الكوس**tur”; ve **الكوسيات**: özellikle kadınlardır. Ve Ali b. **كيسة** kesre ile: kurrâdandır; bu, onu iki defa zikrettiği mukri’dir; ve bu, musanniften gariptir; vehim üstüne vehimdir. Ve mecazdan: **كيسان** fetih ile: hıyanetin adıdır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Dumra b. Dumra b. Câbir b. Katn’a ait olarak (şu şiiri) inşâd etti:
  Sa‘d içinde isen ve annen onlardansa,
  garip (biri olarak), Sa‘d’dan olan dayın seni aldatmasın.
  **كيسان**’ı çağırdıklarında, onların ihtiyarları,
  hıyanete, sakalsız gençlerinden daha koşucudur.
İbn Düreyd, bunun en-Nemr b. Tevleb’e ait olduğunu zikretti; Sa‘d oğulları hakkında; ve onlar onun dayılarıdır. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: Hıyanet, Ebû **كيسان** diye künyelenir. Ve Kurâ‘ dedi: O, Tâî’dir. Dedi: Bütün bunlar **الكيس**tendir. Ve **كيسان**: Eyyûb’un babasıdır. Ve **كيسان**ın künyesi: meşhur muhaddis Ebû Temîme es-Sahtiyânî’dir; babası tâbi‘îdir; ve onun zikri **س خ ت**’de geçmişti. Ve **كيسان**: el-Muhtâr b. Ebî Ubeyd es-Sekafî’nin lakabıdır; ona nisbet edilen **الكيسانية**: Râfızîlerin meşhur fırkasıdır. Ve Ümm **كيسان**: Ezd lügatinde diz kapağının lakabıdır; el-Müberred onu **الكامل**’de nakletti. Ve Ümm **كيسان**: insanın arka tarafına ayağın üstüyle vurmanın adıdır; ve o, bundandır. Ve **الكيس** kesre ile, kaplardan: bilinen bir kaptır; dirhemler, dinarlar, inci ve yakut için olur. Şair dedi:

  **الذلـفـاء** ancak bir yakuttur;
  bir köylünün **كيس**inden çıkarılmıştır.
Çünkü o, onu toplar ve bir araya getirir. Çoğulu **أكياس** ve **كيسة**; **عنبة** vezni üzeredir. Ve mecazdan: **الكيس**: meşîmedir; içinde çocuk bulunduğu için; **الكيس**e benzetme yoluyla. Ve adam **أكيس** oldu ve **أكاس**: ona **كيسي** çocuklar doğurdu. Ve Nasr b. el-Kattâ‘ dedi: İnsan **أكاس** oldu: **كيس** bir çocuk doğurdu; ve aynı şekilde **أكيس**. Ve **الأساس**’ta: **أكاست**: **أكياس** çocuklarla geldi; başkası artırdı: artık o **مكيسة**dir. Ve onu **تكييسا** ile **كيس** yaptı: onu edepli **كيس** kıldı. Ve adam **تكيس** etti: zarifleşti ve **الكيس**i ortaya koydu. Ve onunla **مكايسة** etti: **الكيس**te onunla çekişti; derken onu **فكاسه**: onu yendi. Ve ona istidrâk olunanlardandır: “**كيس الفعل** adam”; yani onu güzel yapan. Ve “**كيسة** kadın”: güzel edepli. Ve **الكوسي** damme ile: **الكيس**tir; es-Sîrâfî’den. **الياء** üzerine **الواو**yu soktular; tıpkı **الواو** üzerine çokça **الياء** soktukları gibi. Şair dedi:
  Bilmiyorum: zamanım mı bizi cevapladı,
  yoksa alacaklı ciddileştiğinde **الكوسي** mi?
Ve adam: **مكيس** —**معظم** gibi—: **كيس**tir; yani akılla bilinen. Ve ondan, efendimiz Ali رضي الله عنه’nun bir rivayette sözü:
  Beni **كيسا مكيسا** görmüyor musun?
  Nâfi‘den sonra **مخيسا** bina ettim.
Ve **مكياس** kadın: **الأكياس** doğurur; ve o, **المحماق**ın zıddıdır. Ve **الكيس**: akıllıdır. Ve “Müminlerin hangisi **أكيس**tir?”; yani daha akıllıdır. Ve İbn Büzurc dedi: Adam, adamı **أكاس** eder; onun perçeminden tuttuğu vakit. Burada onu **اللسان** sahibi zikretti; ve o, vâvlı olana daha benzer. Ve **الكيس**: çocuk istemektir. Ve **الكيسانية**: kırmızı derilerdir; **قرظية** değildir. Ve işlerde **الكيس**: onlarda yumuşaklık yolunu yürütür. Ve muhakkak onda **كاس** **يكيس**; ve **تكيس** etti ve **تكايس** etti. Ve kadınlar: **كياس**. Ve satışta onunla **كايسته** ettim ki onu aldatayım; ez-Zemahşerî nakletti. Ve **كيسة** bir ev bina etti; yani zarif; ve o mecazdır. Ve meselde: “**أكيس** (olan), **قشة**’den daha (akıllıdır).” Ve mecazdan: **أكيس الكيس**: takvâ sahibi; ve **أحمق الحمق**: fısk; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **كيس** **كيسا** —**فرح**ın haddi üzere—: **كاس**ta bir lügattir; “yendi” mânasında; İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve **الكيس**: Muhammed b. Abdirrahmân b. Yezîd en-Neha‘î’nin lakabıdır; âhiret işlerine ibadeti ve yönelişi sebebiyle. Ve en-Nemr b. Tevleb: Ebû Amr b. el-Alâ’ رحمه الله تعالى onu **الكيس** diye lakaplandırırdı; şiirinin kalitesi sebebiyle. Ve **كيسة** bint Abdilhamîd b. Âmir b. Kureyz: onun bir zikri vardır. Ve es-Sağânî dedi: Arapların bir oyunu; onda isimlerle adlandırırlar; derler ki: “**كيس** içinde **كسفة**.”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%B3/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَاسَ
1 كَاسَ ذ , aor. يَكِيسُ, (S, Msb, TA,) inf. n. كَيْسٌ (S, A, Mgh, Msb, K) and كِيَاسَةٌ (S, A, K) and كُوسَى, with و put in the place of ى, [originally كُيْسَى,] (Seer [mentioned by him as syn. with كَيْسٌ]) He (a boy, S [but often said of a man also,]) was, or became, acute, or sharp, or quick, in intellect; shrewd; clever; ingenious; skilful; knowing; intelligent: كَيْسٌ being the contr. of حُمْقٌ; (S, A, K;) and i. q. ظَرْفٌ, (Mgh, Msb,) and خِقَّةٌ, and تَوَقُّدٌ, (TA,) and فِطْنَةٌ, (Msb, TA,) and فِقْهٌ, (TA,) and عَقْلٌ. (IAar, A, Msb, K.) ― -b2- كَاسَ فِى الأَمْرِ, aor. يَكِيسُ, (A, TA,) inf. n. كَيْسٌ; (Mgh, TA;) and ↓ تكيّس; and ↓ تكايس; (A, TA;) He acted gently, (TA,) or with good gentleness or moderation or calmness, (Mgh,) in the affair. (Mgh, TA.) -A2- كَاسَهُ, aor. يَكِيسُهُ, (S, * K,) inf. n. كَيْسٌ, (A, TA,) He overcame him, or surpassed him, (S, A, K,) in كِيَاسَة (A, K) or كَيْس (A, Nh) [i. e. acuteness or sharpness or quickness of intellect; &c.: see above]. So in the following words of a trad., (K,) said by the prophet to Jلbir Ibn-'Abd-Allah El-Ansلree, (TA,) أَتَرَانِى اِنَّمَا كِسْتُكَ لِآخُذَ جَمَلَكَ لَكَ الثَّمَنُ وَلَكَ الجَمَلُ [Dost thou think me to have only overcome thee in acuteness or sharpness or quickness of intellect, &c., in order that I might take thy camel? Thine be the price, and thine be the camel]: (K, * TA:) or, according to another relation, خُذْ جَمَلَكَ وَمَالَكَ [Take thou thy camel and thy property]: and accord. to another, اِنَّمَا مَا كَسْتُكَ [that I have only acted in a niggardly manner with thee], from المِكَاسُ. (TA.) ― -b2- كَيِسَ, [aor. يَكْيَسُ,] inf. n. كَيَسٌ, is also mentioned by IKtt as a dial. form of كَاسَ in the sense of He overcame or surpassed [in acuteness &c.] (TA.)

كيّسهُ
2 كيّسهُ ذ , (K,) inf. n. تَكْيِيسٌ, (TA,) He (God, TK) made him acute or sharp or quick in intellect; shrewd; clever, ingenious, skilful, knowing, or intelligent; (K, TA;) and well educated, or well bred. (TA.)

كايسهُ
3 كايسهُ ذ , (S, A, K,) inf. n. مُكَايَسَةٌ, (TA), He vied, or contended, with him in كَيْس [i. e. acuteness or sharpness or quickness of intellect; &c.: see 1]. (K.) You say, كَايَسْتُهُ فَكِسْتُهُ [I vied, or contended, with him in acuteness, &c., and] I overcame, or surpassed, him (S, A) [therein, i. e.] in كَيْس. (A.) And كَايَسَهُ فِى البَيْعِ (S, A) [He vied, or contended, with him in acuteness, &c., in selling; as seems to be indicated in the S: or] he jested, or joked, with him (لَاغَاهُ) in selling. (A, TA.)

٤
4 أَكْيَسَ ذ and أَكَاسَ He (a man, S) had born to him children acute or sharp or quick in intellect; shrewd; clever, ingenious, skilful, knowing, or intelligent: (S, K:) or he begot a child acute &c. (IKtt.) And أَكْيَسَتْ and أَكَاسَتْ She brought forth children acute &c. (A.) A poet says,
فَلَوْ كُنْتُمْ لِمِكْيَسَةٍ أَكَاسَتْ
وَكَيْسُ الأُمِّ يُعْرَفُ فِى البَنِينَا
[But if ye belonged to one who most generally brought forth children acute in intellect, she had brought forth such children; for the acuteness of intellect of the mother is known in the sons]. (S.)

تكيّس
5 تكيّس ذ He affected acuteness or sharpness or quickness of intellect, shrewdness, cleverness, ingeniousness, skilfulness, knowledge, or intelligence: [see تَعَقَّلَ:] or did so, not having it: syn. تَظَرَّفَ: (S, K, TA:) he feigned, or made a show of, كَيْس [i. e. acuteness or sharpness or quickness of intellect; &c.]. (TA.) ― -b2- See also 1.

6 تَكَاْيَسَ see 1.

كَيْسٌ
كَيْسٌ ذ : see 1: -A2- and see also كَيِّسٌ.

كِيسٌ
كِيسٌ ذ [A purse;] a well known receptacle; (TA;) a thing made of pieces of rag sewed together; (Msb;) for money, (S, K, TA,) and for pearls and sapphires: (TA:) [so called] because it comprises them: (K, TA:) [a remark that seems to indicate a signification of كَاسَ or some other word from the same root which I do not find elsewhere pointed out: but the more probable derivation is from the Persian كِيسَهْ:] that which is tied up, of leather, and of pieces of rag, is not called thus, but is called خَرِيطَةٌ: (Msb:) pl. [of pauc.] أَكْيَاسٌ (S, Msb, K) and كِيَسَةٌ. (K.) ― -b2- Hence, (TA,) (tropical:) The membrane that encloses a child in the womb; syn. مَشِيمَةٌ. (K, TA.) ― -b3- [Hence also, (assumed tropical:) The scrotum.]

كَيِّسٌ
كَيِّسٌ ذ (S, A, Mgh, Msb, K) and ↓ كَيْسٌ, (TA,) [like هِيِّنٌ and هَيْنٌ, &c.,] Acute, or sharp, or quick, in intellect; clever; ingenious; skilful; knowing; intelligent: (S, A, Mgh, Msb, K, TA:) fem. كَيِّسَةٌ: (S, A:) and ↓ كِيسَى, applied to a woman, is syn with كَيِّسَةٌ, and is, as also كُوسَى, [each originally كُيْسَى,] fem. of أَكْيَسُ: (S:) [whence it appears that this last word is accord. to J syn. with كَيِّسٌ; i. e., a simple epithet, like its contr. أَحْمَقُ: but it has another signification, for which see below:] or, accord. to Kr, كِيسَى and كُوسَى are pls. of كَيِّسَةٌ; and there are no similar instances except ضِيقَى and ضُوقَى, pls. of ضَيِّقَةٌ, and طُوبَى, pl. of طَيِّبَةٌ: but ISd holds them to be fems. of the measure أَفْعَلُ: (TA: [see ضُوقَى in art. ضيق:]) the pl. of كَيِّسٌ is أَكْيَاسٌ (A, Mgh, Msb, TA) and كَيْسَىِ, (A, K, TA [in the CK, erroneously, كِيسى,]) like حَمْقَى, (A,) having this latter form in order that it may resemble its contr., حَمْقَى: (TA:) and كِيَاسٌ is pl. of كَيِّسَةٌ, (A, TA,) [and أَكَايِيسُ is app. pl. of كِيَاسٌ: see an ex. voce طِشَّةٌ.] You also say, ↓ رَجُلٌ كَيِّسٌ مُكَيَّسٌ, meaning, A man acute or sharp or quick in intellect, &c.: (S:) or [acute &c., and] described as being so; or having the attribute of كَيْس ascribed to him: (A:) or ↓ رَجُلٌ مُكَيَّسٌ signifies, as also كَيِّسٌ, a man known as possessing كَيْس [or acuteness &c.]. (TA.) And اِمْرَأَةٌ كَيِّسَةٌ A woman well educated, or well bred. (TA.) And رَجُلٌ كَيِّسُ الفِعْل A man good in action or conduct. (TA.) And بَنَى دَارًا كَيِّسَةً (A) (tropical:) He built an elegant house; syn. ظَرِيفَةً. (TA.) [The dim. كُوَيِّسٌ, more properly كُيَيِّسٌ or كِيَيِّسٌ, is much used in the present day as signifying (tropical:) Elegant, pretty, or beautiful.]

كُوسَى
كُوسَى ذ : see أَكْيَسُ: and كَيِّسٌ, in two places.

كِيسَى
كِيسَى ذ : see أَكْيَسُ: and كَيِّسٌ, in two places.

كَيْسَانُ
كَيْسَانُ ذ (tropical:) a proper name for Perfidy; (IAar, S, A, K;) as also أَبُو كَيْسَانَ: (IAar:) of the dial. of Teiyi: and derived from كَيْسٌ. (Kr.) You say, رَكِبَ كَيْسَانَ (tropical:) He acted perfidiously. (A.)

أَكْيَسٌ
أَكْيَسٌ ذ [More, and most, acute or sharp or quick in intellect; more, and most, shrewd, clever, ingenious, skilful, knowing, or intelligent]: (Lth, ISd, A:) fem. كِيسَى (ISd) and كُوسَى: (Lth, ISd:) [in the CK, and in a MS. copy of the K, and in the text of the K as given in the TA, كِيسَى and كُوسَى, each of which is originally كُيْسَى, are said to be fems. of أَكْوَسُ; but this is evidently a mistake for أَكْيَسُ:] pl. كُوسٌ, [originally كُيْسٌ,] which is applied to women, [as well as men,] and كُوسَيَاتٌ, which is applied to women only. (Lth.) You say, هٰذَا الأَكْيَسُ [This is the more, or most, acute &c.]. (Lth.) And أَىُّ المُؤْمِنِينَ أَكْيَسُ Which of the believers is the most intelligent? (TA.) And it is said in a proverb, أَكْيَسُ مِنْ قِشَّةٍ (A) [(tropical:) More acute &c. than] a little female ape or monkey. (TA, art. قش.) And in a trad., أَكْيَسُ الكَيْسِ التُّقَى وَأَحْمَقُ الحُمْقِ الفُجُورُ (tropical:) [The most acute of acuteness is piety, and the most foolish of foolishness, or the most stupid of stupidness, is vice]. (A.) ― -b2- See also كَيِّسٌ.

مُكِيسَةٌ
مُكِيسَةٌ ذ A woman who brings forth children acute or sharp or quick in intellect; shrewd, clever, ingenious, skilful, knowing, or intelligent: (TA:) and ↓ مِكْيَاسٌ, who does so usually; contr. of مِحْمَاقٌ: (A:) [and ↓ مِكْيَسَةٌ, who does so most generally: see an ex. of this under 4.]

مِكْيَسَةٌ
مِكْيَسَةٌ ذ : see مُكِيسَةٌ and 4.

مُكَيَّسٌ
مُكَيَّسٌ ذ : see كَيِّسٌ.

مِكْيَاسٌ
مِكْيَاسٌ ذ : see مُكِيسَةٌ.

كَيَِّسٌ
كَيَِّسٌ ذ Intelligent; ingenious, clever. (S, Msb, K.) [Plur. كُوسَى:] also أَكْيَاسٌ. (Msb.)

أُمُّ كَيْسَانَ
أُمُّ كَيْسَانَ ذ a metonymical name of The knee, in the dial. of El-Azd. (TA, art. ركب)

##### Türkçe

كَاسَ
1 **كَاسَ** ذ , muzâri‘ **يَكِيسُ**, (S, Msb, TA,) mastar **كَيْسٌ** (S, A, Mgh, Msb, K) ve **كِيَاسَةٌ** (S, A, K) ve **كُوسَى**, **و**’nun **ى**’nin yerine konulmasıyla, [aslında **كُيْسَى**,] (Seer [onun tarafından **كَيْسٌ** ile eşanlamlı olarak zikredilmiş]) O (bir oğlan, S [fakat çoğu kez bir erkek hakkında da söylenir,]) aklî bakımdan keskin, yahut zeki, yahut çabuk idi veya oldu; kurnaz; akıllı; dâhiyane; maharetli; bilen; anlayışlı: **كَيْسٌ**, **حُمْقٌ**’un zıddıdır; (S, A, K;) ve **ظَرْفٌ** ile aynı mânâdadır, (Mgh, Msb,) ve **خِقَّةٌ**, ve **تَوَقُّدٌ**, (TA,) ve **فِطْنَةٌ**, (Msb, TA,) ve **فِقْهٌ**, (TA,) ve **عَقْلٌ**. (IAar, A, Msb, K.) ― -b2- **كَاسَ فِى الأَمْرِ**, muzâri‘ **يَكِيسُ**, (A, TA,) mastar **كَيْسٌ**; (Mgh, TA;) ve ↓ **تكيّس**; ve ↓ **تكايس**; (A, TA;) O, işte yumuşak davrandı, (TA,) yahut iyi bir yumuşaklıkla veya itidal ile veya sükûnetle davrandı. (Mgh, TA.) -A2- **كَاسَهُ**, muzâri‘ **يَكِيسُهُ**, (S, * K,) mastar **كَيْسٌ**, (A, TA,) O, **كِيَاسَة**’de (A, K) veya **كَيْس**’te (A, Nh) [yani aklî keskinlikte yahut zekâda yahut aklın çabukluğunda; vb.: yukarıya bak] ona galip geldi, yahut onu geçti. (S, A, K.) Şu rivayetteki sözlerde de böyledir, (K,) peygamber tarafından Câbir İbn-‘Abd-Allâh el-Ensârî’ye söylenmiştir, (TA,) **أَتَرَانِى اِنَّمَا كِسْتُكَ لِآخُذَ جَمَلَكَ لَكَ الثَّمَنُ وَلَكَ الجَمَلُ** [Beni, ancak senin deveni almak için aklî keskinlikte yahut zekâda yahut aklın çabukluğunda vb. sana galip gelmiş mi sanıyorsun? Bedel senindir ve deve senindir]: (K, * TA:) yahut başka bir rivayete göre, **خُذْ جَمَلَكَ وَمَالَكَ** [Deveni ve malını al]: ve bir diğerine göre, **اِنَّمَا مَا كَسْتُكَ** [Ben ancak sana karşı cimrice davrandım], **المِكَاسُ**’tan. (TA.) ― -b2- **كَيِسَ**, [muzâri‘ **يَكْيَسُ**,] mastar **كَيَسٌ**, IKtt tarafından, “O, [aklî keskinlik vb.de] galip geldi yahut geçti” mânâsında **كَاسَ**’ın lehçe bir şekli olarak da zikredilmiştir. (TA.)

كيّسهُ
2 **كيّسهُ** ذ , (K,) mastar **تَكْيِيسٌ**, (TA,) O (Allah, TK) onu aklî bakımdan keskin yahut zeki yahut çabuk kıldı; kurnaz; akıllı, dâhiyane, maharetli, bilen yahut anlayışlı; (K, TA;) ve iyi terbiye edilmiş, yahut iyi yetiştirilmiş. (TA.)

كايسهُ
3 **كايسهُ** ذ , (S, A, K,) mastar **مُكَايَسَةٌ**, (TA), O, **كَيْس**’te [yani aklî keskinlikte yahut zekâda yahut aklın çabukluğunda; vb.: 1’e bak] onunla yarıştı, yahut çekişti. (K.) Şöyle dersin: **كَايَسْتُهُ فَكِسْتُهُ** [Onunla aklî keskinlik vb.de yarıştım yahut çekiştim ve] ona galip geldim yahut onu geçtim (S, A) [bunda, yani] **كَيْس**’te. (A.) Ve **كَايَسَهُ فِى البَيْعِ** (S, A) [Satışta aklî keskinlik vb.de onunla yarıştı yahut çekişti; S’de işaret edilenden anlaşıldığı üzere: yahut] satışta onunla şakalaştı, yahut latife yaptı (**لَاغَاهُ**). (A, TA.)

٤
4 **أَكْيَسَ** ذ ve **أَكَاسَ** O (bir erkek, S) kendisine aklî bakımdan keskin yahut zeki yahut çabuk çocuklar doğurtuldu; kurnaz; akıllı, dâhiyane, maharetli, bilen yahut anlayışlı: (S, K:) yahut o, aklî keskin vb. bir çocuk meydana getirdi. (IKtt.) Ve **أَكْيَسَتْ** ve **أَكَاسَتْ** O (kadın) aklî keskin vb. çocuklar doğurdu. (A.) Bir şair der ki,
فَلَوْ كُنْتُمْ لِمِكْيَسَةٍ أَكَاسَتْ
وَكَيْسُ الأُمِّ يُعْرَفُ فِى البَنِينَا
[Eğer siz, en çok aklî keskin çocuklar doğuran birine mensup olsaydınız, o böyle çocuklar doğurmuş olurdu; çünkü annenin aklî keskinliği oğullarda bilinir]. (S.)

تكيّس
5 **تكيّس** ذ O, aklî keskinlik yahut zekâ yahut aklın çabukluğu, kurnazlık, akıllılık, dâhiyanelik, maharet, bilgi yahut anlayışlılık tasladı: [**تَعَقَّلَ**’a bak:] yahut kendisinde olmadığı hâlde bunu yaptı: eşanlamlısı **تَظَرَّفَ**: (S, K, TA:) **كَيْس**’i [yani aklî keskinlik yahut zekâ yahut aklın çabukluğu; vb.] uydurdu, yahut gösterişini yaptı. (TA.) ― -b2- 1’e de bak.

6 **تَكَاْيَسَ** 1’e bak.

كَيْسٌ
**كَيْسٌ** ذ : 1’e bak: -A2- ve ayrıca **كَيِّسٌ**’e de bak.

كِيسٌ
**كِيسٌ** ذ [Bir kese;] bilinen bir kap; (TA;) birbirine dikilmiş bez parçalarından yapılmış bir şey; (Msb;) para için, (S, K, TA,) ve inci ve yakutlar için: (TA:) [böyle adlandırılmıştır] çünkü onları içine alır: (K, TA:) [bu, benim başka yerde işaret edilmiş bulmadığım, **كَاسَ**’ın yahut aynı kökten başka bir kelimenin bir mânâsına işaret ediyor gibi görünen bir nottur: fakat daha muhtemel türetim Farsça **كِيسَهْ**’dendir:] deriden olan ve bez parçalarından olan, bağlanıp düğümlenen şey böyle adlandırılmaz; ona **خَرِيطَةٌ** denir: (Msb:) çoğulu [azlık çoğulu] **أَكْيَاسٌ** (S, Msb, K) ve **كِيَسَةٌ**. (K.) ― -b2- Bundan dolayı, (TA,) (mecaz:) Rahimde çocuğu kuşatan zar; eşanlamlısı **مَشِيمَةٌ**. (K, TA.) ― -b3- [Bundan dolayı da, (varsayılan mecaz:) Testis torbası.]

كَيِّسٌ
**كَيِّسٌ** ذ (S, A, Mgh, Msb, K) ve ↓ **كَيْسٌ**, (TA,) [**هِيِّنٌ** ve **هَيْنٌ** vb. gibi,] Aklî bakımdan keskin, yahut zeki, yahut çabuk; akıllı; dâhiyane; maharetli; bilen; anlayışlı: (S, A, Mgh, Msb, K, TA:) müennesi **كَيِّسَةٌ**: (S, A:) ve ↓ **كِيسَى**, bir kadına nispetle, **كَيِّسَةٌ** ile eşanlamlıdır; ve o, ayrıca **كُوسَى** gibi, [her biri aslında **كُيْسَى**,] **أَكْيَسُ**’un müennesidir: (S:) [buradan, bu son kelimenin J’ye göre **كَيِّسٌ** ile eşanlamlı olduğu anlaşılır; yani zıddı **أَحْمَقُ** gibi basit bir sıfattır: fakat onun başka bir mânâsı daha vardır; onun için aşağıya bak:] yahut Kr’ye göre, **كِيسَى** ve **كُوسَى**, **كَيِّسَةٌ**’nin çoğullarıdır; ve benzer örnekler yalnız **ضِيقَى** ve **ضُوقَى**, **ضَيِّقَةٌ**’nin çoğulları, ve **طُوبَى**, **طَيِّبَةٌ**’nin çoğuludur: fakat ISd onları vezni **أَفْعَلُ** olanın müennesleri sayar: (TA: [**ضُوقَى**’ya, **ضيق** maddesinde bak:]) **كَيِّسٌ**’in çoğulu **أَكْيَاسٌ** (A, Mgh, Msb, TA) ve **كَيْسَىِ**, (A, K, TA [CK’de yanlışlıkla **كِيسى**,]) **حَمْقَى** gibi, (A,) bu son şekli, zıddı **حَمْقَى**’ya benzesin diye almıştır: (TA:) ve **كِيَاسٌ**, **كَيِّسَةٌ**’nin çoğuludur, (A, TA,) [ve **أَكَايِيسُ**, görünüşe göre **كِيَاسٌ**’ın çoğuludur: **طِشَّةٌ** maddesinde bir örneğe bak.] Ayrıca şöyle dersin: ↓ **رَجُلٌ كَيِّسٌ مُكَيَّسٌ**, mânâsı: Aklî bakımdan keskin yahut zeki yahut çabuk, vb. bir adam: (S:) yahut [keskin vb. ve] böyle olmakla nitelenmiş; yahut kendisine **كَيْس** sıfatı isnat edilmiş: (A:) yahut ↓ **رَجُلٌ مُكَيَّسٌ**, ayrıca **كَيِّسٌ** gibi, **كَيْس** [yahut aklî keskinlik vb.] sahibi olarak bilinen bir adam demektir. (TA.) Ve **اِمْرَأَةٌ كَيِّسَةٌ**: iyi terbiye edilmiş, yahut iyi yetiştirilmiş bir kadın. (TA.) Ve **رَجُلٌ كَيِّسُ الفِعْل**: fiilde yahut davranışta iyi bir adam. (TA.) Ve **بَنَى دَارًا كَيِّسَةً** (A) (mecaz:) O, zarif bir ev yaptı; eşanlamlısı **ظَرِيفَةً**. (TA.) [Tasğîri **كُوَيِّسٌ**, daha doğru olarak **كُيَيِّسٌ** yahut **كِيَيِّسٌ**, günümüzde (mecaz:) Zarif, hoş, yahut güzel mânâsında çok kullanılır.]

كُوسَى
**كُوسَى** ذ : **أَكْيَسُ**’a bak: ve **كَيِّسٌ**’e, iki yerde.

كِيسَى
**كِيسَى** ذ : **أَكْيَسُ**’a bak: ve **كَيِّسٌ**’e, iki yerde.

كَيْسَانُ
**كَيْسَانُ** ذ (mecaz:) Hıyanet için bir özel addır; (IAar, S, A, K;) ayrıca **أَبُو كَيْسَانَ**: (IAar:) Tayy kabilesinin lehçesindendir: ve **كَيْسٌ**’ten türetilmiştir. (Kr.) Şöyle dersin: **رَكِبَ كَيْسَانَ** (mecaz:) O, hıyanet etti. (A.)

أَكْيَسٌ
**أَكْيَسٌ** ذ [Aklî bakımdan daha, ve en, keskin yahut zeki yahut çabuk; daha, ve en, kurnaz, akıllı, dâhiyane, maharetli, bilen yahut anlayışlı]: (Lth, ISd, A:) müennesi **كِيسَى** (ISd) ve **كُوسَى**: (Lth, ISd:) [CK’de, ve K’nın bir yazma nüshasında, ve TA’da verildiği şekliyle K’nın metninde, her biri aslında **كُيْسَى** olan **كِيسَى** ve **كُوسَى**’nın **أَكْوَسُ**’un müennesleri olduğu söylenir; fakat bu, açıkça **أَكْيَسُ** yerine yapılmış bir hatadır:] çoğulu **كُوسٌ**, [aslında **كُيْسٌ**,] ki kadınlara [erkeklere olduğu gibi] uygulanır; ve **كُوسَيَاتٌ**, ki yalnız kadınlara uygulanır. (Lth.) Şöyle dersin: **هٰذَا الأَكْيَسُ** [Bu, daha yahut en keskin vb.dir]. (Lth.) Ve **أَىُّ المُؤْمِنِينَ أَكْيَسُ**: Müminlerin hangisi en anlayışlıdır? (TA.) Ve bir darbımeselde şöyle denmiştir: **أَكْيَسُ مِنْ قِشَّةٍ** (A) [(mecaz:) Daha keskin vb.], küçük bir dişi maymundan. (TA, art. قش.) Ve bir rivayette: **أَكْيَسُ الكَيْسِ التُّقَى وَأَحْمَقُ الحُمْقِ الفُجُورُ** (mecaz:) [Keskinliğin en keskin olanı takvadır; ve ahmaklığın en ahmak olanı, yahut budalalığın en budala olanı, fısk u fücurdur]. (A.) ― -b2- **كَيِّسٌ**’e de bak.

مُكِيسَةٌ
**مُكِيسَةٌ** ذ Aklî bakımdan keskin yahut zeki yahut çabuk çocuklar doğuran; kurnaz, akıllı, dâhiyane, maharetli, bilen yahut anlayışlı: (TA:) ve ↓ **مِكْيَاسٌ**, bunu çoğu kez yapan; zıddı **مِحْمَاقٌ**: (A:) [ve ↓ **مِكْيَسَةٌ**, bunu en çok yapan: 4 altında bunun bir örneğine bak.]

مِكْيَسَةٌ
**مِكْيَسَةٌ** ذ : **مُكِيسَةٌ**’ye ve 4’e bak.

مُكَيَّسٌ
**مُكَيَّسٌ** ذ : **كَيِّسٌ**’e bak.

مِكْيَاسٌ
**مِكْيَاسٌ** ذ : **مُكِيسَةٌ**’ye bak.

كَيَِّسٌ
**كَيَِّسٌ** ذ Zeki; dahî, kurnaz. (S, Msb, K.) [Çoğulu: **كُوسَى**:] ayrıca **أَكْيَاسٌ**. (Msb.)

أُمُّ كَيْسَانَ
**أُمُّ كَيْسَانَ** ذ El-Azd lehçesinde dizin kinayeli bir adı. (TA, md. **ركب**)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%B3/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَاسَ
كَاسَ ( y )  I ( n. ac. كَيْس 1 ,  كِيَاْسَة 23t ),
a.  Was shrewd ( child ).

b.  ( n. ac. كَيْس 1 ), Surpassed in intelligence.

c.  [ Fī ], Acted gently in.

كَيَّسَ
كَيَّسَ II ,
a.  Rendered sharp &c.

b.  [ coll. ], Put in a bag, stowed away.

كَاْيَسَ
كَاْيَسَ III ,
a.  Vied with in sharpness.

أَكْيَسَ
أَكْيَسَ IV ,
a.  Had clever children.

تَكَيَّسَ
تَكَيَّسَ V ,
a.  Was or pretended to be, shrewd &c.

b.  see I (c) .

تَكَاْيَسَ
تَكَاْيَسَ VI ,
a.  see I (c) .

كَيْس
كَيْس [ 1 ],
a.  Shrewdness, slyness.

b.  see 25 (a) .

كِيْس
كِيْس [ 2 ] , ( pl. كِيْسَة 2t ,  أَكْيَاْس 38 ),
a.  Bag; purse.

b.  Scrotum.

كِيْسَى
كِيْسَى [ 2ya ],
a.  fem. of أَكْيَسُ 14 .

أَكْيَس
أَكْيَس [ 14 ] , ( pl. كِيْس 2 ),
a.  Sharper, shrewder &c.

b.  Prettier, more handsome.

كِيَاسَة
كِيَاسَة [ 23t ],
a.  see 1 (a) .

كَيِّس
كَيِّس [ 25 ] , ( pl. كِيْسَى 2ya ,  أَكْيَاْس 38 ),
a.  Shrewd, ingenious, intelligent, acute, wide-awake, knowing; sly.

b.  [ coll. ],  see كُوَيَّس

كَيْسَان
كَيْسَان [ 33 ],
a.  Perfidy.

مُكَيَّس
مُكَيَّس N. P. كَيَّسَ II ,
a.  see 25 (a) .

أَكْوَس
أَكْوَس
a.  [ coll. ],  see 14 .

كُوَيَّس
كُوَيَّس
a.  [ coll. ], Fine, pretty; beautiful; elegant.

عَلَى كِيْسِهِ
عَلَى كِيْسِهِ
a.  [ coll. ], At his own expense.

##### Türkçe

كَاسَ
كَاسَ ( y ) I ( n. ac. **كَيْس** 1 , **كِيَاْسَة** 23t ),
a. Çevik zekâlı idi (çocuk).

b. ( n. ac. **كَيْس** 1 ), zekâda üstün geldi.

c. [ Fī ], içinde yumuşak davrandı.

كَيَّسَ
كَيَّسَ II ,
a. Keskin kıldı vb.

b. [ coll. ], bir torbaya koydu, depoladı.

كَاْيَسَ
كَاْيَسَ III ,
a. Keskinlikte onunla yarıştı.

أَكْيَسَ
أَكْيَسَ IV ,
a. Zeki çocukları oldu.

تَكَيَّسَ
تَكَيَّسَ V ,
a. Çevik zekâlı idi veya çevik zekâlıymış gibi yaptı vb.

b. I (c)’ye bak.

تَكَاْيَسَ
تَكَاْيَسَ VI ,
a. I (c)’ye bak.

كَيْس
**كَيْس** [ 1 ],
a. Çevik zekâlılık, kurnazlık.

b. 25 (a)’ya bak.

كِيْس
**كِيْس** [ 2 ] , ( pl. **كِيْسَة** 2t , **أَكْيَاْس** 38 ),
a. Torba; kese.

b. Testis torbası.

كِيْسَى
**كِيْسَى** [ 2ya ],
a. **أَكْيَسُ** 14’ün müennesi.

أَكْيَس
**أَكْيَس** [ 14 ] , ( pl. **كِيْس** 2 ),
a. Daha keskin, daha çevik zekâlı vb.

b. Daha güzel, daha yakışıklı.

كِيَاسَة
**كِيَاسَة** [ 23t ],
a. 1 (a)’ya bak.

كَيِّس
**كَيِّس** [ 25 ] , ( pl. **كِيْسَى** 2ya , **أَكْيَاْس** 38 ),
a. Çevik zekâlı, becerikli, zeki, keskin, uyanık, bilen; kurnaz.

b. [ coll. ], **كُوَيَّس**’e bak.

كَيْسَان
**كَيْسَان** [ 33 ],
a. Hıyanet.

مُكَيَّس
**مُكَيَّس** N. P. **كَيَّسَ** II ,
a. 25 (a)’ya bak.

أَكْوَس
**أَكْوَس**
a. [ coll. ], 14’e bak.

كُوَيَّس
**كُوَيَّس**
a. [ coll. ], İnce, güzel; güzel; zarif.

عَلَى كِيْسِهِ
**عَلَى كِيْسِهِ**
a. [ coll. ], Kendi masrafıyla.
