# كيس — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%B3/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%8A%D8%B3/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كيس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%B3.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كيس

الكيس: الخفة والتوقد، وهو خلاف الحمق، وقد كاس كيسا فهو كيس وكيس. والكيس: الجماع، عن ابن الأعرابي، ومنه الحديث فالكيس الكيس كما يأتي قريبا في كلام المصنف. و قال ابن دريد: الكيس عند قوم الطيب، وفي بعض النسخ: الطب، وهو غلط. و الكيس: الجود عن الأموي، وأنشد:
  وفي بني أم الزبير كـيس                      على الطعام ما غبا غبيس

  و الكيس: العقل والفطنة والفقه، ومنه الحديث: هذا من كيس أبي هريرة أي من فقهه وفطنته، لا من روايته. و الكيس: الغلبة بالكياسة يقال: كاسني فكسته، أي غلبته، وقد كاسه يكيسه كيسا: غلبه في الكيس. وفي الحديث المروي عن جابر بن عبد الله الأنصاري رضي الله تعالى عنهما، أن النبي صلى الله عليه وسلم وقال له:  أتراني إنما كستك لآخذ جملك، لك الثمن ولك الجمل  ويروى: خذ جملك ومالك أي غلبتك بالكياسة وفي النهاية: بالكيس. ويروى إنما ما كستك من المكاس. وفيه أيضا: قال النبي صلى الله عليه وسلم لجابر:  فأذا قدمت فالكيس الكيس  . وفي رواية أخرى: فإذا قدمتم على أهاليكم وهو أمر بالجماع، أي جامعوهن طلبا للولد، فجعل طلب الولد عقلا. أو نهي عن المبادرة إليه بإستعمال الكيس، أي العقل في إستبرائها والفحص عن حالها، لئلا يحمله الشبق على غشيانها حائضا، وفي مقابلة النهي بالأمر مناسبة حسنة لا تخفى. والكيس، كجيد: الظريف الخفيف المتوقد الذهن، ج أكياس، قال الحطيئة:
  والله ما معشر لاموا امرءا جنبا                      في آل لأي بن شماس بأكياس قال سيبويه: كسروا كيسا على أفعال، تشبيها بفاعل، ويدلك على أنه فيعل أنهم قد سلموه، فلو كان فعلا لم يسلموه، وقوله، أنشده ثعلب:
  فكن أكيس الكيسي إذا كنت فيهموإن كنت في الحمقى فكن أنت أحمقا

  إنما كسره هنا على كيسي لمكان الحمقى، أجرى الضد مكان ضده. وقال الليث: جمع الكيس: كيسة. وزيد بن الكيس النمري، نسابة مشهور، هكذا ذكره الحافظ ابن حجر، وغيره، والذي قرأت في أنساب ابن الكلبي أن ابن الكيس هذا هو عبيد بن مالك بن شراحيل ابن الكيس، واسم الكيس زيد، وهو من ولد عوف بن سعد بن الخزرج ابن تيم الله بن النمر بن قاسط، والنمري هو بفتح الميم في النسبة للتخفيف. والكيس بن أبي الكيس حسان بن عبد الله اللخمي، محدث، هكذا سماه الصاغاني. قلت: روى عن أبيه، وعنه أصبغ ابن الفرج. وكيسة بنت أبي بكرة نفيع بن مسروح الثقفية تابعية. وكيسة بنت الحارث بن كريز العبشمية زوجة، الأولى: زوج مسيلمة الكذاب، كانت تحته ثم أسلمت فتزوجها ابن عمها عبد الله بن عامر بن كريز. وأبو كيسة البراء بن قيس، روى عنه إياد بن لقيط، أو هو بالمعجمة وموحدة، كما ضبطه مسلم والدار قطنى. وأما علي بن كيسة المقريء فبالكسر والسكون، شيخ ليونس بن عبد الأعلى، وضبطه الصوري بالفتح. وكيسة بنت أبي كثير التابعية، روت عن أمها، عن عائشة، في الطيب، وعلي بن كيسة. كلاهما بالفتح والسكون، علي ابن كيسة هذا: هو المقريء الذي تقدم ذكره، ضبط بكسر الكاف وفتحها، الأخير عن الصوري، كما مر قريبا، وصرح بالضبطين الصاغاني والحافظ في التبصير، والرجل واحد، فإعادته ثانيا وهم محض، فتأمل. والمصدر: الكياسة، بالكسر، والكيس، بالفتح، وقد كاس الولد يكيس كيسا وكياسة. والكيسي، بالكسر، والكوسي بالضم: جماعة الكيسة، عن كراع، قال ابن سيده: وعندي أنهما تأنيثا الأكوس، وقال مرة: لا يوجد على مثالهما إلا ضيقي وضوقي: جمع ضيقة، وطوبى: جمع طيبة، ولم يقولوا: طيبي، قال: وعندي أن ذلك تأنيث الأفعل. وقال الليث: ويقال: هذا الأكيس، وهي الكوسى، وهن الكوس، والكوسيات: النساء خاصة. وعلي بن كيسة، بالكسر: من القراء، هذا هو المقريء الذي ذكره مرتين، وهذا من المصنف غريب، ووهم على وهم. ومن المجاز: كيسان، بالفتح: اسم للغدر، عن ابن الأعرابي، وأنشد لضمرة بن ضمرة ابن جابر بن قطن:
  إذا كـنـت فـي سـعـــد وأمـــك مـــنـــهـــم                      غريبـا فـلا يغـررك خــالـــك مـــن ســـعـــد
  إذا ما دعوا كيسان كانت كهولهمإلى الغدر أسعى من شبابهم المرد وذكر ابن دريد أن هذا للنمر بن تولب، في بني سعد، وهم أخواله. وقال ابن الأعرابي: الغدر يكنى أبا كيسان. وقال كراع: هي طائية قال: وكل هذا من الكيس. و كيسان: والد أيوب، وكنية كيسان أبو تميمة السختياني المحدث المشهور، وأبوه تابعي، وقد تقدم ذكره في س خ ت.وكيسان: لقب المختار بن أبي عبيد الثقفي المنسوب إليه الكيسانية الطائفة المشهورة من الرافضة. وأم كيسان: لقب للركبة، بلغة الأزد، نقله المبرد في الكامل. و أم كيسان: اسم للضرب على مؤخر الإنسان بظهر القدم، وهو من ذلك. والكيس، بالكسر، من الأوعية: وعاء معروف، يكون للدراهم والدنانير والدر والياقوت، قال الشاعر:

  إنما الـذلـفـاء ياقـوتة                      أخرجت من كيس دهقان لأنه يجمعها ويضمها، ج أكياس وكيسة، على مثال عنبة. و من المجاز: الكيس: المشيمة، لما يكون فيه الولد، على التشبيه بالكيس. وأكيس الرجل وأكاس: ولدت له أولاد كيسي، وقال نصر ابن القطاع: أكاس الإنسان: ولد ولدا كيسا، وكذلك أكيس. وفي الأساس: أكاست: جاءت بأولاد أكياس، زاد غيره: فهي مكيسة. وكيسه تكييسا: جعله كيسا مؤدبا. وتكيس الرجل: تظرف وأظهر الكيس. وكايسه مكايسة: غالبه في الكيس، فكاسه: غلبه. ومما يستدرك عليه: رجل كيس الفعل، أي حسنه، وامرأة كيسة: حسنة الأدب. والكوسي، بالضم: الكيس، عن السيرافي، أدخلوا الواو على الياء، كما أدخلوا الياء كثيرا على الواو، قال الشاعر:
  فما أدري أجبنا كان دهري                      أم الكوسي إذا جد الغريم ورجل: مكيس، كمعظم: كيس، أي معروف بالعقل، ومنه قول سيدنا علي رضي الله عنه في رواية:
  أما تراني كيسا مكيسا                      بنيت بعد نافع مخيسا وامرأة مكياس: تلد الأكياس، وهي ضد المحماق. والكيس: العاقل. وأي المؤمنين أكيس، أي أعقل. وقال ابن بزرج: أكاس الرجل الرجل، إذا أخذ بناصيته، هنا ذكره صاحب اللسان، وهو بالواوي أشبه. والكيس: طلب الولد. والكيسانية: جلود حمر ليست بقرظية. والكيس في الأمور: يجري مجرى الرفق فيها، وقد كاس فيه يكيس، وتكيس وتكايس. ونسوة كياس. وكايسته في البيع لأغبنه، نقله الزمخشري. وبنى دارا كيسة، أي ظريفة، وهو مجاز. وفي المثل: أكيس من قشة. ومن المجاز: أكيس الكيس التقي، وأحمق الحمق الفجور، كما في الأساس. وكيس كيسا، من حد فرح، لغة في كاس، بمعنى غلب، نقله ابن القطاع. والكيس: لقب محمد بن عبد الرحمن بن يزيد النخعي، لعبادته وإقباله على أمور الآخرة. والنمر بن تولب: كان أبو عمرو بن العلاء رحمه الله تعالى يلقبه الكيس، لجودة شعره. وكيسة بنت عبد الحميد بن عامر بن كريز، لها ذكر. وقال الصاغاني: لعبة للعرب يسمون فيها بأسماء، يقولون: كيس في كسفة.

### Türkçe

**الكيس**: hafiflik ve zihin açıklığı; ve o, ahmaklığın zıddıdır. Ve muhakkak **كاس** **كيسا**; artık o **كيس** ve **كيس**tir. Ve **الكيس**: cima‘dır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve ondan (gelir) hadis: “**فالكيس الكيس**” — musannifin sözünde az sonra geleceği üzere. Ve İbn Düreyd dedi: **الكيس** bir kavim nezdinde güzel koku(lar)dır; bazı nüshalarda: **الطب**; ve o yanlıştır. Ve **الكيس**: cömertliktir; el-Ümevî’den. Ve (şu beyti) inşâd etti:
  Zübeyr’in annesinin oğullarında **كـيس** vardır,
  yemek üzerinde; **غبا** **غبيس** olmadıkça.

Ve **الكيس**: akıl, zekâ ve fıkıhtır. Ve ondan hadis: “Bu, Ebû Hureyre’nin **كيس**indendir”; yani onun fıkhından ve zekâsındandır; rivayetinden değil. Ve **الكيس**: **الكياسة** ile galebe etmektir; denir ki: **كاسني** de ben onu **فكسته**; yani onu yendim. Ve muhakkak **كاسه** **يكيسه** **كيسا**: **الكيس**te onu yendi. Ve Câbir b. Abdillâh el-Ensârî’den —Allah Teâlâ ikisinden de razı olsun— rivayet olunan hadiste: Peygamber صلى الله عليه وسلم ona dedi: “Beni ancak deveni almak için mi seni **كستك** sanıyorsun? Sana bedel (para) da var, deve de var.” Ve şöyle rivayet olunur: “Deveni ve malını al”; yani **الكياسة** ile seni yendim. Ve **النهاية**’de: **بالكيس** ile. Ve “Ben seni ancak **المكاس**tan (dolayı) **كستك**” diye de rivayet olunur. Ve onda ayrıca: Peygamber صلى الله عليه وسلم Câbir’e dedi: “Artık vardığında: **فالكيس الكيس**.” Ve başka bir rivayette: “Ailelerinizin yanına vardığınızda”; ve o, cima‘ ile emirdir; yani çocuk istemek için onlarla cima‘ edin; böylece çocuk istemeyi akıl kıldı. Yahut ona acele etmeyi, **الكيس** kullanmakla; yani onun temizlenmesini ve hâlini yoklamada aklı (kullanmakla) nehyetti; ta ki şehvet onu hayızlı iken ona yaklaşmaya sevk etmesin. Ve nehyi emirle karşılamada, gizli kalmayan güzel bir münasebet vardır. Ve **الكيس** —**جيد** gibi—: zarif, hafif, zihni parlayan (kimsedir); çoğulu **أكياس**. el-Hutay’e dedi:
  Vallahi, cenabet bir adamı ayıplayan bir topluluk değildir,
  La’î b. Şemmâs’ın âlinde, **بأكياس** (olanlar).
Sîbeveyh dedi: **كيس**i **أفعال** üzerine kırdılar; **فاعل**e benzeterek. Ve onun **فيعل** olduğuna sana delil: onu sağlam bırakmış olmalarıdır; eğer **فعلا** olsaydı onu sağlam bırakmazlardı. Ve onun sözü; Sa‘leb inşâd etti:
  Onların içinde isen **الكيسي**nin en **أكيس**i ol;
  ahmakların içinde isen, sen de en ahmak ol.

Onu burada ancak **كيسي** üzerine kırdı; **الحمقى** (lafzı) sebebiyle; zıddı, zıddının yerine yürüttü. Ve el-Leys dedi: **الكيس**in cemi‘i: **كيسة**. Ve Zeyd b. el-**كيس** en-Nemrî: meşhur bir nesep âlimidir; hâfız İbn Hacer ve başkası onu böyle zikretti. Ben, İbnü’l-Kelbî’nin ensâbında okuduğum şudur ki: el-**كيس**’in bu oğlu, Ubeyd b. Mâlik b. Şerâhîl b. el-**كيس**tir; ve el-**كيس**in adı Zeyd’dir. Ve o, ‘Avf b. Sa‘d b. el-Hazrec b. Teymullâh b. en-Nemr b. Kâsıt soyundandır. Ve en-Nemrî, nisbet içinde hafifletme için **الميم**in fethi iledir. Ve el-**كيس** b. Ebî el-**كيس**: Hassân b. Abdillâh el-Lahmî; muhaddistir; es-Sağânî onu böyle adlandırdı. Dedim: Babasından rivayet etti; ondan da Asbağ b. el-Ferec (rivayet etti). Ve **كيسة** bint Ebî Bekre Nüfey‘ b. Mesrûh es-Sekafiyye: tâbi‘iyyedir. Ve **كيسة** bint el-Hâris b. Kureyz el-‘Abşemiyye: zevcedir; birincisi: Müseylime el-Kezzâb’ın zevcesi; onun nikâhı altında idi, sonra Müslüman oldu; derken amcaoğlu Abdullâh b. Âmir b. Kureyz onunla evlendi. Ve Ebû **كيسة** el-Berâ’ b. Kays: ondan İyâd b. Lekît rivayet etti; yahut o, mu‘ceme ve muvahhada iledir; Müslim ve ed-Dârakutnî’nin ضبط ettiği üzere. Ali b. **كيسة** el-Mukri’ ise kesre ve sükûn iledir; Yûnus b. Abdil-A‘lâ’ya şeyhtir; es-Sûrî onu fetih ile ضبط etti. Ve **كيسة** bint Ebî Kesîr et-tâbi‘iyye: annesinden, Âişe’den, güzel koku hakkında rivayet etti. Ve Ali b. **كيسة**: ikisi de fetih ve sükûn iledir. Ali b. **كيسة** bu: daha önce zikri geçen el-mukri’dir; **الكاف**ın kesri ve fethiyle ضبط edildi; sonuncusu es-Sûrî’den; az önce geçtiği gibi. Ve es-Sağânî ile hâfız **التبصير**’de iki ضبطı da açıkça söyledi; adam birdir; onu ikinci defa iade etmesi sırf vehimdir; öyleyse düşün. Ve masdar: **الكياسة** kesre iledir; ve **الكيس** fetih iledir. Ve muhakkak çocuk **كاس** **يكيس** **كيسا** ve **كياسة**. Ve **الكيسي** kesre ile; ve **الكوسي** damme ile: **الكيسة** topluluğudur; Kurâ‘dan. İbn Sîde dedi: Bana göre ikisi de **الأكوس**un müennesleridir. Ve bir defa dedi: Onların misali üzere ancak **ضيقي** ve **ضوقي** bulunur: **ضيقة**nın cemi‘i; ve **طوبى**: **طيبة**nın cemi‘i; ve “**طيبي**” demediler. Dedi: Bana göre bu, **الأفعل**in müennesi kılınmasıdır. Ve el-Leys dedi: Denir ki: “Bu **الأكيس**tir”; “o **الكوسى**dır”; “onlar **الكوس**tur”; ve **الكوسيات**: özellikle kadınlardır. Ve Ali b. **كيسة** kesre ile: kurrâdandır; bu, onu iki defa zikrettiği mukri’dir; ve bu, musanniften gariptir; vehim üstüne vehimdir. Ve mecazdan: **كيسان** fetih ile: hıyanetin adıdır; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Dumra b. Dumra b. Câbir b. Katn’a ait olarak (şu şiiri) inşâd etti:
  Sa‘d içinde isen ve annen onlardansa,
  garip (biri olarak), Sa‘d’dan olan dayın seni aldatmasın.
  **كيسان**’ı çağırdıklarında, onların ihtiyarları,
  hıyanete, sakalsız gençlerinden daha koşucudur.
İbn Düreyd, bunun en-Nemr b. Tevleb’e ait olduğunu zikretti; Sa‘d oğulları hakkında; ve onlar onun dayılarıdır. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: Hıyanet, Ebû **كيسان** diye künyelenir. Ve Kurâ‘ dedi: O, Tâî’dir. Dedi: Bütün bunlar **الكيس**tendir. Ve **كيسان**: Eyyûb’un babasıdır. Ve **كيسان**ın künyesi: meşhur muhaddis Ebû Temîme es-Sahtiyânî’dir; babası tâbi‘îdir; ve onun zikri **س خ ت**’de geçmişti. Ve **كيسان**: el-Muhtâr b. Ebî Ubeyd es-Sekafî’nin lakabıdır; ona nisbet edilen **الكيسانية**: Râfızîlerin meşhur fırkasıdır. Ve Ümm **كيسان**: Ezd lügatinde diz kapağının lakabıdır; el-Müberred onu **الكامل**’de nakletti. Ve Ümm **كيسان**: insanın arka tarafına ayağın üstüyle vurmanın adıdır; ve o, bundandır. Ve **الكيس** kesre ile, kaplardan: bilinen bir kaptır; dirhemler, dinarlar, inci ve yakut için olur. Şair dedi:

  **الذلـفـاء** ancak bir yakuttur;
  bir köylünün **كيس**inden çıkarılmıştır.
Çünkü o, onu toplar ve bir araya getirir. Çoğulu **أكياس** ve **كيسة**; **عنبة** vezni üzeredir. Ve mecazdan: **الكيس**: meşîmedir; içinde çocuk bulunduğu için; **الكيس**e benzetme yoluyla. Ve adam **أكيس** oldu ve **أكاس**: ona **كيسي** çocuklar doğurdu. Ve Nasr b. el-Kattâ‘ dedi: İnsan **أكاس** oldu: **كيس** bir çocuk doğurdu; ve aynı şekilde **أكيس**. Ve **الأساس**’ta: **أكاست**: **أكياس** çocuklarla geldi; başkası artırdı: artık o **مكيسة**dir. Ve onu **تكييسا** ile **كيس** yaptı: onu edepli **كيس** kıldı. Ve adam **تكيس** etti: zarifleşti ve **الكيس**i ortaya koydu. Ve onunla **مكايسة** etti: **الكيس**te onunla çekişti; derken onu **فكاسه**: onu yendi. Ve ona istidrâk olunanlardandır: “**كيس الفعل** adam”; yani onu güzel yapan. Ve “**كيسة** kadın”: güzel edepli. Ve **الكوسي** damme ile: **الكيس**tir; es-Sîrâfî’den. **الياء** üzerine **الواو**yu soktular; tıpkı **الواو** üzerine çokça **الياء** soktukları gibi. Şair dedi:
  Bilmiyorum: zamanım mı bizi cevapladı,
  yoksa alacaklı ciddileştiğinde **الكوسي** mi?
Ve adam: **مكيس** —**معظم** gibi—: **كيس**tir; yani akılla bilinen. Ve ondan, efendimiz Ali رضي الله عنه’nun bir rivayette sözü:
  Beni **كيسا مكيسا** görmüyor musun?
  Nâfi‘den sonra **مخيسا** bina ettim.
Ve **مكياس** kadın: **الأكياس** doğurur; ve o, **المحماق**ın zıddıdır. Ve **الكيس**: akıllıdır. Ve “Müminlerin hangisi **أكيس**tir?”; yani daha akıllıdır. Ve İbn Büzurc dedi: Adam, adamı **أكاس** eder; onun perçeminden tuttuğu vakit. Burada onu **اللسان** sahibi zikretti; ve o, vâvlı olana daha benzer. Ve **الكيس**: çocuk istemektir. Ve **الكيسانية**: kırmızı derilerdir; **قرظية** değildir. Ve işlerde **الكيس**: onlarda yumuşaklık yolunu yürütür. Ve muhakkak onda **كاس** **يكيس**; ve **تكيس** etti ve **تكايس** etti. Ve kadınlar: **كياس**. Ve satışta onunla **كايسته** ettim ki onu aldatayım; ez-Zemahşerî nakletti. Ve **كيسة** bir ev bina etti; yani zarif; ve o mecazdır. Ve meselde: “**أكيس** (olan), **قشة**’den daha (akıllıdır).” Ve mecazdan: **أكيس الكيس**: takvâ sahibi; ve **أحمق الحمق**: fısk; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **كيس** **كيسا** —**فرح**ın haddi üzere—: **كاس**ta bir lügattir; “yendi” mânasında; İbnü’l-Kattâ‘ nakletti. Ve **الكيس**: Muhammed b. Abdirrahmân b. Yezîd en-Neha‘î’nin lakabıdır; âhiret işlerine ibadeti ve yönelişi sebebiyle. Ve en-Nemr b. Tevleb: Ebû Amr b. el-Alâ’ رحمه الله تعالى onu **الكيس** diye lakaplandırırdı; şiirinin kalitesi sebebiyle. Ve **كيسة** bint Abdilhamîd b. Âmir b. Kureyz: onun bir zikri vardır. Ve es-Sağânî dedi: Arapların bir oyunu; onda isimlerle adlandırırlar; derler ki: “**كيس** içinde **كسفة**.”
