# كيف (ك-ي-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%8A%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Key “için” demektir

- Harfler: ك - ي - ف
- Kur'an'da: 83 geçiş · 83 ayet · 3 sîga
- 11 sözlük

_Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır._

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [كَيْفَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/siga/%D9%83%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%81%D9%8E.md) | فَعْلَ | Nasıl? | 62 | 62 | [2:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/2:28.md) |
| [فَكَيْفَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/siga/%D9%81%D9%8E%D9%83%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%81%D9%8E.md) | فَفَعْلَ | Nasıl?; Hemen nasıl? | 16 | 16 | [3:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/3:25.md) |
| [وَكَيْفَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/siga/%D9%88%D9%8E%D9%83%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%81%D9%8E.md) | وَفَعْلَ | Nasıl?; Ve nasıl? | 5 | 5 | [3:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/3:101.md) |

## Mücavir kökler — 85 mücavir (309 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نظر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B8%D8%B1.md) — 36 ortak ayet · G² 188 · Korkuluk demektir
2. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 23 ortak ayet · G² 115 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
3. [سير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B1.md) — 12 ortak ayet · G² 71 · Gezerler
4. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 38 ortak ayet · G² 33 · Kevn, tepe demektir
5. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 15 ortak ayet · G² 21 · Önce
6. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 18 ortak ayet · G² 19 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
7. [كذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B0%D8%A8.md) — 13 ortak ayet · G² 17 · Kizb, kumaşın boyanmasında kullanılan bir çeşit boya…
8. [ثور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Öküz demektir
9. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 5 ortak ayet · G² 11 · Örnek verdi
10. [نذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B0%D8%B1.md) — 7 ortak ayet · G² 11 · Savaşta veya yürüyüşteki öncüdür
11. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 7 ortak ayet · G² 10 · Kıdr kazandır
12. [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · Tanınmayan
13. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 5 ortak ayet · G² 10 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
14. [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · Kuvvet
15. [أثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · İnsan veya hayvan yürürken ayaklarının bıraktığı kalıntıya…
16. [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
17. [دمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Dumur (dal) : “Deber” kökünden türemiştir
18. [ملي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%84%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Süreyi uzattım
19. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 13 ortak ayet · G² 8 · Saçak demektir
20. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 9 ortak ayet · G² 7 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
21. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 10 ortak ayet · G² 7 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
22. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 8 ortak ayet · G² 6 · Baid uzak demektir
23. [بدأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Badiye çöl demektir
24. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 6 ortak ayet · G² 6 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
25. [صور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Sûr
26. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 5 · Kesr(sin ile) kırık demektir
27. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
28. [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Bisat kilim demektir
29. [عاد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A7%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Âd
30. [عجز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D8%B2.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Belin at tarafıdır
31. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Çeper, çit demektir
32. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 4 ortak ayet · G² 4 · Sicim bağıdır
33. [حكم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%83%D9%85.md) — 6 ortak ayet · G² 4 · Gem demektir
34. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 8 ortak ayet · G² 4 · Zalimler
35. [خلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Haliy : Boş arı kovanıdır
36. [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Sua’f el çatlamasıdır
37. [صرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · (sad) “Sarim” toplanıp yığılmış meyve, “serm” meyve veya…
38. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 3 · Emam ön demektir
39. [طغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%BA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Taşkınlaştıran
40. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Dağ anlamındadır
41. [طعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B9%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Yiyecek demektir
42. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Üst
43. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 10 ortak ayet · G² 2 · Hufre, çukur demektir
44. [صرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Yol
45. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 7 ortak ayet · G² 2 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
46. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Tasma kayış demektir
47. [موت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AA.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Kış uykusundan uyanmış yılana hayy, kış uykusundaki yılana…
48. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 2 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
49. [فري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ferv “Ferre”ye bak
50. [قري](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Kasaba
51. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 2 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
52. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Sağanak yağmur demektir
53. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kazandı
54. [حيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Uyanık yılan demektir
55. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
56. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
57. [خلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 1 · Half : Ense demektir
58. [جرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Cürame hurma döküntüsü demektir
59. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Rical ayak demektir
60. [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · “Sikkin” bıçak demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%8A%D9%81/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كيف |
| Yapı | Edat veya işlev sözü |
| Özel Durum | İlletli orta harf, mübhem isim ve soru edatı |
| Bağlamsal Yakın Kökler | كم, [أين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%86.md), [متى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89.md), ما |
| Zıt Kök | إن |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesnenin, durumun veya eylemin kesilip biçimlenmiş özgül hâli, niteliği ve tarzı |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi yaratma, diriltme ve tasarrufların niteliğini, akıbetini ve hayret verici tarzını sorgulama |
| Çekirdek Özet 3 | Mahiyet ve mevcudiyetten öte hâl, keyfiyet ve süreç dinamiklerinin tayini |
| Kritik Hata Riski | Hâl ve nitelik sorusunu varlık veya zaman sorusuyla karıştırmak; ilahi zatta keyfiyet aramak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كي | Amaç, yöneliş, sebep ve bir durumun oluş şartına işaret etme | ف | Sebep ve amaç yönelişine açıklık, sınır ve somut bir kesit kazandırarak oluş tarzını ve durumun özgül niteliğini soran yapıya dönüştürmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi | Kavrama, sınırlama ve bir kalıba dökerek kuşatma hareketini başlatır |
| ي | El ve kol | İş, yönelim ve somut uygulama sürecini devreye sokar |
| ف | Ağız | Açılma, dışa vurum, telaffuz ve sınır çizgisini belirler |
| كيف | Avucun bir nesneyi kavrayıp elin işçiliği ve ağzın sınırlandırmasıyla biçimlendirmesi | Durumun sınırlarını, eylemin işleyiş biçimini ve niteliksel görünümünü ortaya çıkarma hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir deriyi veya kumaşı kesip biçmek, parçalara ayırarak belirli bir kılık ve kalıba sokmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Şairin kılıç darbeleriyle parçalanmayı anlatırken kullandığı şu beyitte geçer: وكسرى إذ تَكَيَّفه بـنـوه / بأسياف، كما اقتسم اللحام |
| Erken Arapça kullanım | Bir elbisenin eteğine veya yırtığına yama yapmak üzere kesilen parça için el-kîfe denilmesi ve durum tespiti için soru ismi yapılması |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde durum ve nitelik sorgulayan morfemler çoğunlukla k- kökenli benzetme veya yön edatları ile sorgu veya sınır edatlarının birleşiminden doğmuştur. İbranicede ekh veya ekhfah benzeri yapılar nasıl sorusuna karşılık gelirken, Süryanicede ayna ve d-ak-ayna kalıpları tarz bildiriminde öne çıkar. Arapçada كيف lafzı, somut düzlemde derinin veya elbisenin kesilip biçimlenmesi manasındaki k-y-f kökünden soyutlanarak bir varlığın veya fiilin içinde bulunduğu özgül kalıbı ve tarzı araştırmaya tahsis edilmiştir. Kelimenin sonundaki fethanın iki sakinin karşılaşmasını önlemek amacıyla verildiği klasik nahivcilerce belirtilmekle birlikte, Sami morfolojisindeki pekiştirme veya sınırlandırma unsurlarıyla fonetik paralellik arz eder.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Brockelmann Semitische Sprachwissenschaft.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Deri ve kumaşın kesilip biçimlenmesi | Somut biçimlendirme ve kesip kalıp çıkarma eyleminden hâl ve nitelik sorma işlevine semantik sıçrama yapmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | k- yöneliş ve benzetme tabanlı soru edatları | Batı ve Kuzeybatı Sami dillerindeki tarz ve keyfiyet sorgulayan bileşik edatlarla kökdeş yapısal mantık taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik sorgu ve karşılaştırma parçacıkları | Durum ve tarz tespiti yapan temel soru kökleriyle kavramsal ortaklık gösterir | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, HALOT, Lane's Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كيف | Anlamlı | Kesip biçimlendirmek ve hâl sormak | Durumun, niteliğin ve yapılış tarzının özgül biçimini araştırma | Hedef kök |
| [كفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%8A.md) | Anlamlı | Yetmek ve ikame etmek | Bir ihtiyacın karşılanmasında başka unsura gerek bırakmayacak tamlık | Hedef kökle yeterlilik ve sınır ortaklığı taşır |
| يكف | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu diziliş müstakil kök olarak kullanılmaz |
| يفك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu diziliş müstakil kök olarak kullanılmaz |
| فكي | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu diziliş müstakil kök olarak kullanılmaz |
| فيك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arapçada bu diziliş müstakil kök olarak kullanılmaz |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كيف | Merkez | Durum ve tarz | Eylemin veya varlığın özgül niteliğini ve yapılış sürecini sorgular | Hâl sorusudur |
| كم | Komşu | Nicelik ve sayı | Eylemin veya varlığın ölçülebilir miktarını ve adet boyutunu sorar | Miktar sorusudur |
| [أين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%86.md) | Komşu | Mekân ve yön | Eylemin veya varlığın konumlandığı fiziksel veya soyut uzamı sorar | Yer sorusudur |
| [متى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D9%89.md) | Komşu | Zaman ve süre | Eylemin vuku bulduğu veya bulacağı vakit aralığını sorar | Vakit sorusudur |
| ما | Komşu | Mahiyet ve öz | Varlığın veya olgunun ne olduğunu, temel hüviyetini sorar | Cevher sorusudur |
| إن | Zıt | Şart ve kesinlik | Soru ve arayışın aksine bir durumun bağlı olduğu kesin koşulu veya doğrudan kabulü bildirir | Sorgunun karşıtı şart ve kabul |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كيف | Hâl ve tarz sorusu | Bir eylemin veya varlığın niteliksel durumunu, keyfiyetini ve yapılış biçimini sorma | Kesin |
| Latince | quomodo, qualiter | Nasıl, ne şekilde | Eylemin icra tarzını ve vasfını karşılar; Kur'an'daki taaccüp ve kınama tonunu tam içermez | Güçlü |
| İngilizce | how | Nasıl | Yöntem, derece ve durum sorusudur; Arapçadaki kesip biçme kaynaklı somut kalıp nüansını doğrudan taşımaz | Kesin |
| Almanca | wie | Nasıl | Nitelik, kıyas ve tarz sorgular; kökün tikel durum sınırlandırma gücünü dışarıda bırakır | Kesin |
| Fransızca | comment | Nasıl | Süreç ve mekanizma arayışını verir; retorik hayret boyutunu bağlama göre dolaylı yansıtır | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَيْفَ | Kınama ve azarlama | İnkarcıların apaçık delillere rağmen sapmalarını sorgulayan bağlam; örnek: Bakara [2:28](https://lisan.digital/tr/ayet/2:28.md) |
| كَيْفَ | İbret ve tefekkür | Doğadaki yaratılış ve diriliş süreçlerinin incelenmesini emreden bağlam; örnek: Ankebût [29:20](https://lisan.digital/tr/ayet/29:20.md) |
| كَيْفَ | Tarihsel akıbet sorgusu | Önceki inkarcı kavimlerin yıkılış tarzını hatırlatan bağlam; örnek: Yûnus [10:14](https://lisan.digital/tr/ayet/10:14.md) |
| فَكَيْفَ | Çaresizlik ve dehşet | Hesap gününün kaçınılmaz dehşeti karşısında inkarcıların durumunu bildiren bağlam; örnek: Âl-i İmrân [3:25](https://lisan.digital/tr/ayet/3:25.md) |
| وَكَيْفَ | Hayret ve dışlama | İnananların veya peygamberlerin hakikate aykırı davranmasının imkânsızlığını belirten bağlam; örnek: Âl-i İmrân [3:101](https://lisan.digital/tr/ayet/3:101.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Sıfâtullah ve teşbih | Allah Teâlâ hakkında keyfiyet nispet edilemeyeceği kuralı çerçevesinde bila keyf tartışması | Nitelik ve cismani sınırların reddi |
| Fıkıh | Hükümlerin icra keyfiyeti | İbadetlerin ve akitlerin eda ediliş tarzı ile rükünlerinin nasıl yerine getirileceği | Eylemin usul ve biçimsel şartı |
| Tefsir | İstifhâm-ı inkârî ve taaccüp | Ayetlerdeki soru edatının gerçek bilgi talebi değil kınama, teaccüp ve uyarı amacıyla gelmesi | Belagat ve retorik uyarı |
| Hadis | Sünnetin ameli tatbiki | İbadetlerin bizzat nasıl yapıldığını gösteren nebevi talimat ve uygulamalar | Uygulama modeli ve somut tarz |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İbadet ve inanç | Amel tarzı ve tenzih | İbadetin sünnete uygun icrasını sağlamak ve uluhiyeti cismani keyfiyetten arındırmak | Dinde şekil ve öz uyumunu kurar | Kesin |
| İlmi | Yöntembilim ve araştırma | Metodoloji ve işleyiş | Olayların mekanizmasını, süreç dinamiklerini ve nedensellik bağlarını çözmek | Bilimsel metodun temel soru motorudur | Kesin |
| Siyasi | Yönetim ve adalet | İdare usulü | İktidarın meşruiyetini icraatın yürütülüş tarzı ve adalet mekanizması üzerinden denetlemek | Yetki kullanımının sınır ve biçimini belirler | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve bölüşüm | İktisadi süreç ve dağıtım modeli | Kaynakların hangi kurallarla paylaşıldığını ve piyasa akışının nasıl düzenlendiğini tespit etmek | İktisadi mekanizmanın adil işleyişini sorgular | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Fonksiyonel operatör ve süreç dinamiği | Bir girdinin hangi matematiksel kural ve dönüşüm mekanizmasıyla çıktıya dönüştüğünü gösteren haritalama | Kesin |
| Beşeri bilimler | Nitel araştırma paradigması | Olguların niceliksel dökümünden ziyade nasıl deneyimlendiğini ve hangi süreçlerle yapılandığını inceleyen yaklaşım | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Edatı yalnızca gündelik durum veya teknik imkân sorusuna indirgeyerek Kur'an'daki ahlaki ve ontolojik ibret boyutunu yok saymak |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Yaratılışın evrelerini, tarihin akış kanunlarını ve ilahi adaletin tecelli ediş biçimini gözler önüne seren kapsamlı tefekkür çağrısı |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerdeki nasıl sorularını teknik bir merak gibi okuyup kınama, taaccüp ve ameli sorumluluk yükleyen uyarıları gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın insanı yalnızca varlığı kabule değil, yaratılışın işleyiş biçimini ve tarihteki ilahi sünnetleri gözlemlemeye davet eden yöntemsel anahtarıdır. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılışın başlangıcını incelemeyi emreden kevni ayetlerde ve inkarcı kavimlerin helak biçimlerini hatırlatan kıssa ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Olaylara yüzeysel bakıp sonuçların tesadüfen doğduğunu sanan anlayışı yıkar; her sonucun bir oluş tarzı ve ilahi kanunu olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir kumaş veya deriyi kesip biçerek belirli bir kalıba ve özgül forma sokma eylemi.
- Soyut anlam: Bir varlığın, olayın veya eylemin büründüğü niteliksel durum, işleyiş tarzı ve gerçekleşme mekanizması.
- Sistematik karşılık: Sürecin mekanizmasını, metodolojisini ve niteliksel dönüşüm adımlarını denetleyen ilke.
- LaTeX modeli: $$Q_S: X \to S \quad \text{burada} \quad S = f(t, \mu)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $Q_S$ durum ve tarzı araştıran sorgu operatörünü, $X$ incelenen varlık veya hadiseyi, $S$ o hadisenin büründüğü özgül hâl veya keyfiyeti temsil eder. Bu $S$ durumu ise zaman içindeki süreç $t$ ile ilahi veya fiziksel yasaların belirlediği mekanizma parametreleri $\mu$ üzerinden tanımlanan bir dönüşüm fonksiyonudur. Model, kökün bir nesnenin sadece varlığını değil, büründüğü niteliğin dinamik sürecini sorguladığını gösterir.

## Geçtiği ayetler (83 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%8A%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/2:28.md) — كَيْفَ

كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنْتُمْ أَمْوَاتًا فَأَحْيَاكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ إِلَيْهِ تُرْجَعُونَ

Meal (IK): Nasıl oluyor da Allah’ı inkar ediyorsunuz? Halbuki siz ölüler iken O diriltti. Sonra sizi öldürecek, sonra tekrar diriltecek, en sonunda yalnız O’na döndürüleceksiniz.

### [Bakara 2:259](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/2:259.md) — كَيْفَ

أَوْ كَالَّذِي مَرَّ عَلَى قَرْيَةٍ وَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا قَالَ أَنَّى يُحْيِي هَذِهِ اللَّهُ بَعْدَ مَوْتِهَا فَأَمَاتَهُ اللَّهُ مِائَةَ عَامٍ ثُمَّ بَعَثَهُ قَالَ كَمْ لَبِثْتَ قَالَ لَبِثْتُ يَوْمًا أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ قَالَ بَلْ لَبِثْتَ مِائَةَ عَامٍ فَانْظُرْ إِلَى طَعَامِكَ وَشَرَابِكَ لَمْ يَتَسَنَّهْ وَانْظُرْ إِلَى حِمَارِكَ وَلِنَجْعَلَكَ آيَةً لِلنَّاسِ وَانْظُرْ إِلَى الْعِظَامِ كَيْفَ نُنْشِزُهَا ثُمَّ نَكْسُوهَا لَحْمًا فَلَمَّا تَبَيَّنَ لَهُ قَالَ أَعْلَمُ أَنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Yahut altı üstüne gelmiş bir kasabaya uğrayan kimse gibisini görmedin mi? Allah, bunu ölümünden sonra nasıl diriltecek? dedi. Bunun üzerine Allah, onu yüz sene ölü bıraktı, sonra diriltti. Na kadar kaldın? dedi. O da: Bir gün veya bir günden daha az kaldım, dedi. Hayır, yüz yıl kaldın. Öyle iken yiyeceğine içeçeğine bak; henüz bozulmamış, bir de merkebine bak. Hem seni insanlara bir ibret kılacağız. Kemiklere bak, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyor ve sonra onlara nasıl et giydiriyoruz? dedi. Bu hal ona apaçık belli olunca: Artık Allah’ın herşeye Kadir olduğunu biliyorum, dedi.

### [Bakara 2:260](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/2:260.md) — كَيْفَ

وَإِذْ قَالَ إِبْرَاهِيمُ رَبِّ أَرِنِي كَيْفَ تُحْيِي الْمَوْتَى قَالَ أَوَلَمْ تُؤْمِنْ قَالَ بَلَى وَلَكِنْ لِيَطْمَئِنَّ قَلْبِي قَالَ فَخُذْ أَرْبَعَةً مِنَ الطَّيْرِ فَصُرْهُنَّ إِلَيْكَ ثُمَّ اجْعَلْ عَلَى كُلِّ جَبَلٍ مِنْهُنَّ جُزْءًا ثُمَّ ادْعُهُنَّ يَأْتِينَكَ سَعْيًا وَاعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Hani İbrahim: Rabbım, ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster, deyince. İnanmıyor musun? demişti. O da: Hayır öyle değil, ama kalbim iyice mutmain olsun, demişti. Öyleyse dört çeşit kuş al; onları kendine alıştır, sonra her dağ başına onlardan birer parça koy. Sonra onları, çağır, koşarak sana gelirler. Ve bil ki şüphesiz Allah, Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Ali İmran 3:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/3:6.md) — كَيْفَ

هُوَ الَّذِي يُصَوِّرُكُمْ فِي الْأَرْحَامِ كَيْفَ يَشَاءُ لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ

Meal (IK): Sizi rahimlerde dilediği gibi şekillendiren O’dur. O’ndan başka hiç bir ilah yoktur. O, Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Ali İmran 3:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/3:25.md) — فَكَيْفَ

فَكَيْفَ إِذَا جَمَعْنَاهُمْ لِيَوْمٍ لَا رَيْبَ فِيهِ وَوُفِّيَتْ كُلُّ نَفْسٍ مَا كَسَبَتْ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ

Meal (IK): Ya geleceğinden şüphe olmayan bri günde onları topladığımız ve kendilerine zulmedilmeden herkesin kazandığının tastamam ödendiği zaman halleri ne olacak?

### [Ali İmran 3:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/3:86.md) — كَيْفَ

كَيْفَ يَهْدِي اللَّهُ قَوْمًا كَفَرُوا بَعْدَ إِيمَانِهِمْ وَشَهِدُوا أَنَّ الرَّسُولَ حَقٌّ وَجَاءَهُمُ الْبَيِّنَاتُ وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): İman ettikten, peygamberlerin hak olduğunu gördükten ve kendilerine apaçık deliller geldikten sonra küfre sapan bir kavmi, Allah nasıl hidayete eriştirir? Ve Allah, zalimler güruhunu hidayete iletmez.

### [Ali İmran 3:101](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/3:101.md) — وَكَيْفَ

وَكَيْفَ تَكْفُرُونَ وَأَنْتُمْ تُتْلَى عَلَيْكُمْ آيَاتُ اللَّهِ وَفِيكُمْ رَسُولُهُ وَمَنْ يَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِيَ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ

Meal (IK): Allah’ın ayetleri size okunur, aranızda peygamberi bulunurken nasıl küfredersiniz? Kim, Allah’a sımsıkı sarılırsa; muhakkak doğru yola iletilmiştir.

### [Ali İmran 3:137](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/3:137.md) — كَيْفَ

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ

Meal (IK): Sizden önce neler gelip geçti. Onun için gezin de yalanlayanların sonunun nasıl olduğunu görün.

### [Nisa 4:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/4:21.md) — وَكَيْفَ

وَكَيْفَ تَأْخُذُونَهُ وَقَدْ أَفْضَى بَعْضُكُمْ إِلَى بَعْضٍ وَأَخَذْنَ مِنْكُمْ مِيثَاقًا غَلِيظًا

Meal (IK): Onu nasıl alırsınız ki; birbirinize karışıp katıldınız. Ve onlar, sizden kuvvetli te’minat aldılar.

### [Nisa 4:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/4:41.md) — فَكَيْفَ

فَكَيْفَ إِذَا جِئْنَا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنَا بِكَ عَلَى هَؤُلَاءِ شَهِيدًا

Meal (IK): Her ümmetten bir şahid kıldığımız ve onlara da seni şahid getirdiğimiz zaman nice olacak?

### [Nisa 4:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/4:50.md) — كَيْفَ

انْظُرْ كَيْفَ يَفْتَرُونَ عَلَى اللَّهِ الْكَذِبَ وَكَفَى بِهِ إِثْمًا مُبِينًا

Meal (IK): Bir bak; Allah’a karşı nasıl yalan uyduruyorlar? Apaçık bir günah olarak bu, yeter.

### [Nisa 4:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/4:62.md) — فَكَيْفَ

فَكَيْفَ إِذَا أَصَابَتْهُمْ مُصِيبَةٌ بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ ثُمَّ جَاءُوكَ يَحْلِفُونَ بِاللَّهِ إِنْ أَرَدْنَا إِلَّا إِحْسَانًا وَتَوْفِيقًا

Meal (IK): Kendi işledikleri yüzünden başlarına bir musibet geldiğinde, nasıl hemen sana geldiler de; gayemiz sadece bir iyilik etmek ve ara bulmaktan ibaret idi, diye yemin ediyorlar.

### [Maide 5:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/5:31.md) — كَيْفَ

فَبَعَثَ اللَّهُ غُرَابًا يَبْحَثُ فِي الْأَرْضِ لِيُرِيَهُ كَيْفَ يُوَارِي سَوْءَةَ أَخِيهِ قَالَ يَاوَيْلَتَا أَعَجَزْتُ أَنْ أَكُونَ مِثْلَ هَذَا الْغُرَابِ فَأُوَارِيَ سَوْءَةَ أَخِي فَأَصْبَحَ مِنَ النَّادِمِينَ

Meal (IK): Sonra Allah; kardeşinin ölüsünü nasıl gömeceğini göstermek için, ona yeri eşeleyen bir karga gösterdi. Yazıklar olsun bana, bu karga gibi bile olmaktna aciz kaldım da kardeşimin ölüsünü örtemedim, dedi. Pişmanlık duyanlardan oldu.

### [Maide 5:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/5:43.md) — وَكَيْفَ

وَكَيْفَ يُحَكِّمُونَكَ وَعِنْدَهُمُ التَّوْرَاةُ فِيهَا حُكْمُ اللَّهِ ثُمَّ يَتَوَلَّوْنَ مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ وَمَا أُولَئِكَ بِالْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Nasıl seni hakem tayin ediyorlar? Halbuki Tevrat yanlarındadır. Onda Allah’ın hükmü vardır. Hem bundan sonra yüz çevirirler. Onlar inanıcı değillerdir.

### [Maide 5:64](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/5:64.md) — كَيْفَ

وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ غُلَّتْ أَيْدِيهِمْ وَلُعِنُوا بِمَا قَالُوا بَلْ يَدَاهُ مَبْسُوطَتَانِ يُنْفِقُ كَيْفَ يَشَاءُ وَلَيَزِيدَنَّ كَثِيرًا مِنْهُمْ مَا أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ طُغْيَانًا وَكُفْرًا وَأَلْقَيْنَا بَيْنَهُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ إِلَى يَوْمِ الْقِيَامَةِ كُلَّمَا أَوْقَدُوا نَارًا لِلْحَرْبِ أَطْفَأَهَا اللَّهُ وَيَسْعَوْنَ فِي الْأَرْضِ فَسَادًا وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ الْمُفْسِدِينَ

Meal (IK): Yahudiler dediler ki: Allah’ın eli bağlıdır. Böyle dediklerinden ötürü kendi elleri bağlansın, la’net olsun. Hayır, O’nun iki eli de açıktır, nasıl dilerse öyle infak eder. Rabbından sana indirilen; andolsun ki, onlardan çoğunun azgınlığını ve küfürünü artıracaktır. Onların aralarına kıyamet gününe kadar sürecek kin ve nefret saldık. Savaş için ateşi ne zaman körükleseler; Allah, onu söndürür. Ve yeryüzünde fesada koşarlar. Allah, ise fesadçıları sevmez.

### [Maide 5:75](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/5:75.md) — كَيْفَ

مَا الْمَسِيحُ ابْنُ مَرْيَمَ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ وَأُمُّهُ صِدِّيقَةٌ كَانَا يَأْكُلَانِ الطَّعَامَ انْظُرْ كَيْفَ نُبَيِّنُ لَهُمُ الْآيَاتِ ثُمَّ انْظُرْ أَنَّى يُؤْفَكُونَ

Meal (IK): Meryem oğlu Mesih, Peygamberden başka bir şey değildir. Ondan önce de peygamberler geçmiştir. Annesi de dosdoğru bir kadındı. İkisi de yemek yerlerdi. Onlara ayetleri nasıl açıkladığımıza bak. Sonra da bak ki; nasıl yüz çeviriyorlar.

### [En'am 6:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/6:11.md) — كَيْفَ

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ ثُمَّ انْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ

Meal (IK): De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da sonra bir görün, yalanlayanların sonu nice olmuştur?

### [En'am 6:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/6:24.md) — كَيْفَ

انْظُرْ كَيْفَ كَذَبُوا عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَفْتَرُونَ

Meal (IK): Bak, kendilerine nasıl yalan söylediler? Yalan yere uydurdukları kendilerinden nasıl kayboluverdi?

### [En'am 6:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/6:46.md) — كَيْفَ

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَخَذَ اللَّهُ سَمْعَكُمْ وَأَبْصَارَكُمْ وَخَتَمَ عَلَى قُلُوبِكُمْ مَنْ إِلَهٌ غَيْرُ اللَّهِ يَأْتِيكُمْ بِهِ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ ثُمَّ هُمْ يَصْدِفُونَ

Meal (IK): De ki: Bana haber verir misiniz; eğer Allah, kulağınızı, gözlerinizi alır ve kalblerinizin üstüne mühür vurursa; Allah’tan başka onları size getirecek ilah kimdir? Bak, ayetlerimizi nasıl açıklıyoruz da sonra onlar yüz çeviriyorlar.

### [En'am 6:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/6:65.md) — كَيْفَ

قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَى أَنْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِكُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِكُمْ أَوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعًا وَيُذِيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ انْظُرْ كَيْفَ نُصَرِّفُ الْآيَاتِ لَعَلَّهُمْ يَفْقَهُونَ

Meal (IK): De ki: Üstünüzden ve altınızdan size azab göndermeye, sizi fırka fırka yapıp kiminizin hıncını kimine tattırmaya Kadir olan O’dur. Bak; onlar iyice anlasınlar diye ayetlerimizi nasıl açıklıyoruz.

### [En'am 6:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/6:81.md) — وَكَيْفَ

وَكَيْفَ أَخَافُ مَا أَشْرَكْتُمْ وَلَا تَخَافُونَ أَنَّكُمْ أَشْرَكْتُمْ بِاللَّهِ مَا لَمْ يُنَزِّلْ بِهِ عَلَيْكُمْ سُلْطَانًا فَأَيُّ الْفَرِيقَيْنِ أَحَقُّ بِالْأَمْنِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Hem siz; Allah’ın size hiçbir delil ve bürhan indirmediği şeyleri O’na şirk koşmaktan korkmazken; kendisine şirk koştuğunuz şeylerden ben nasıl korkarım? Şimdi, bu iki zümreden hangisi emin olmaya daha layıktır? Eğer biliyorsanız.

### [Araf 7:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/7:84.md) — كَيْفَ

وَأَمْطَرْنَا عَلَيْهِمْ مَطَرًا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ

Meal (IK): Onların üzerine öyle bir yağmur yağdırdık ki; bir bak, işte suçluların sonu nasıl olmuştur.

### [Araf 7:86](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/7:86.md) — كَيْفَ

وَلَا تَقْعُدُوا بِكُلِّ صِرَاطٍ تُوعِدُونَ وَتَصُدُّونَ عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ بِهِ وَتَبْغُونَهَا عِوَجًا وَاذْكُرُوا إِذْ كُنْتُمْ قَلِيلًا فَكَثَّرَكُمْ وَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ

Meal (IK): Ve siz, Allah’a iman edenleri tehdit ederek, Allah’ın yolundan alıkoyarak ve onun eğriliğini isteyerek, her yolun başını tutup oturmayın. Hem hatırlayın ki; siz, vaktiyle pek az idiniz de sizi O, çoğalttı. Ve bakın fesad çıkaranların sonu ne olmuştur.

### [Araf 7:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/7:93.md) — فَكَيْفَ

فَتَوَلَّى عَنْهُمْ وَقَالَ يَاقَوْمِ لَقَدْ أَبْلَغْتُكُمْ رِسَالَاتِ رَبِّي وَنَصَحْتُ لَكُمْ فَكَيْفَ آسَى عَلَى قَوْمٍ كَافِرِينَ

Meal (IK): Bunun üzerine onlardan yüz çevirdi ve dedi ki: Ey kavmim; andolsun ki ben, Rabbımın bana vahyettiklerini size bildirdim. Ve öğüt verdim. Öyleyse ben, küfredenler kavmine nasıl tasalanırım?

### [Araf 7:103](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/7:103.md) — كَيْفَ

ثُمَّ بَعَثْنَا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسَى بِآيَاتِنَا إِلَى فِرْعَوْنَ وَمَلَئِهِ فَظَلَمُوا بِهَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ

Meal (IK): Sonra onların ardından Musa’yı ayetlerimizle Firavun’a ve erkanına gönderdik. Onlar buna karşı haksızlık ettiler. Bir bak ki; fesadçıların sonu nice oldu?

### [Araf 7:129](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/7:129.md) — كَيْفَ

قَالُوا أُوذِينَا مِنْ قَبْلِ أَنْ تَأْتِيَنَا وَمِنْ بَعْدِ مَا جِئْتَنَا قَالَ عَسَى رَبُّكُمْ أَنْ يُهْلِكَ عَدُوَّكُمْ وَيَسْتَخْلِفَكُمْ فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Sen, bize gelmezden önce de, geldikten sonra da eziyyet edildik. Dedi ki: Rabbınızın, düşmanınızı yok etmesi ve yeryüzünde sizi onların yerine getirmesi umulur. Ve o zaman nasıl davranacağınıza bakacaktır.

### [Tevbe 9:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/9:7.md) — كَيْفَ

كَيْفَ يَكُونُ لِلْمُشْرِكِينَ عَهْدٌ عِنْدَ اللَّهِ وَعِنْدَ رَسُولِهِ إِلَّا الَّذِينَ عَاهَدْتُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ فَمَا اسْتَقَامُوا لَكُمْ فَاسْتَقِيمُوا لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Mescid-i Haram’ın yanında muahede yaptıklarınız müstesna, müşriklerin Allah yanında ve Rasulünün yanında nasıl bir ahdi olabilir ki? Onlar, size doğru davrandıkça siz de onlara karşı doğru davranın. Muhakkak ki Allah; müttakileri sever.

### [Tevbe 9:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/9:8.md) — كَيْفَ

كَيْفَ وَإِنْ يَظْهَرُوا عَلَيْكُمْ لَا يَرْقُبُوا فِيكُمْ إِلًّا وَلَا ذِمَّةً يُرْضُونَكُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ وَتَأْبَى قُلُوبُهُمْ وَأَكْثَرُهُمْ فَاسِقُونَ

Meal (IK): Nasıl olabilir ki, şayet size üstün gelselerdi; hakkınızda ne yemin, ne de bir vecibe gözetirlerdi. Sizi ağızlarıyla hoşnud etmeye çalışırlar, ama kalbleri dayatır. Ve onların çoğu fasıklardır.

### [Yunus 10:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/10:14.md) — كَيْفَ

ثُمَّ جَعَلْنَاكُمْ خَلَائِفَ فِي الْأَرْضِ مِنْ بَعْدِهِمْ لِنَنْظُرَ كَيْفَ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Sonra onların ardından sizi, nasıl davranacağınıza bakmak için yeryüzünde onların yerine getirdik.

### [Yunus 10:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/10:35.md) — كَيْفَ

قُلْ هَلْ مِنْ شُرَكَائِكُمْ مَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ قُلِ اللَّهُ يَهْدِي لِلْحَقِّ أَفَمَنْ يَهْدِي إِلَى الْحَقِّ أَحَقُّ أَنْ يُتَّبَعَ أَمَّنْ لَا يَهِدِّي إِلَّا أَنْ يُهْدَى فَمَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ

Meal (IK): De ki: Sizin ortaklarınız içinde; hakka ileten var mıdır? De ki: Allah hakka eriştirir. Hakka eriştiren mi, yoksa götürülmeden gidemeyen mi uyulmaya daha layıktır. Ne oluyor size, nasıl hükmediyorsunuz?

### [Yunus 10:39](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/10:39.md) — كَيْفَ

بَلْ كَذَّبُوا بِمَا لَمْ يُحِيطُوا بِعِلْمِهِ وَلَمَّا يَأْتِهِمْ تَأْوِيلُهُ كَذَلِكَ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Hayır, onlar bilgisini kavrayamadıkları, yorumu kendilerine gelmemiş bir şeyi yalanladılar. Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı. Zalimlerin sonunun nasıl olduğuna bir bak.

### [Yunus 10:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/10:73.md) — كَيْفَ

فَكَذَّبُوهُ فَنَجَّيْنَاهُ وَمَنْ مَعَهُ فِي الْفُلْكِ وَجَعَلْنَاهُمْ خَلَائِفَ وَأَغْرَقْنَا الَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ

Meal (IK): Onu yalanladılar; ama Biz, onu ve gemide beraberinde bulunanları kurtardık. Bunları yeryüzünün halifeleri yaptık. Ayetlerimizi yalanlayanları ise suda boğduk. Bir bak uyarılanların sonu nice oldu.

### [Yusuf 12:109](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/12:109.md) — كَيْفَ

وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ إِلَّا رِجَالًا نُوحِي إِلَيْهِمْ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَلَدَارُ الْآخِرَةِ خَيْرٌ لِلَّذِينَ اتَّقَوْا أَفَلَا تَعْقِلُونَ

Meal (IK): Senden önce gönderdiğimiz elçiler de ancak kasabalar halkından, kendilerine vahyettiğimiz birtakım erkeklerdi. Yeryüzünde dolaşmıyorlar mı ki; görsünler kendilerinden önce geçenlerin akıbetlerinin nasıl olduğunu. İttika edenler için ahiret yurdu elbette daha hayırlıdır. Hala akıllanmayacak mısınız?

### [Rad 13:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/13:32.md) — فَكَيْفَ

وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ

Meal (IK): Andolsun ki; senden önce de nice peygamberlerle alay edilmişti. Küfredenleri önce tehir ettim, sonra cezalarını verdim. Cezalandırmam nasıldı?

### [İbrahim 14:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/14:24.md) — كَيْفَ

أَلَمْ تَرَ كَيْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا كَلِمَةً طَيِّبَةً كَشَجَرَةٍ طَيِّبَةٍ أَصْلُهَا ثَابِتٌ وَفَرْعُهَا فِي السَّمَاءِ

Meal (IK): Görmez misin; Allah, nasıl bir misal verdi. Hoş bir söz; kökü sağlam, dalları göğe doğru olan hoş bir ağaca benzer.

### [İbrahim 14:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/14:45.md) — كَيْفَ

وَسَكَنْتُمْ فِي مَسَاكِنِ الَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ وَتَبَيَّنَ لَكُمْ كَيْفَ فَعَلْنَا بِهِمْ وَضَرَبْنَا لَكُمُ الْأَمْثَالَ

Meal (IK): Üstelik kendilerine zulmedenlerin yerlerinde oturdunuz, onlara yaptıklarımız ise sizlere açıklanmıştı. Size misaller vermiştik.

### [Nahl 16:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/16:36.md) — كَيْفَ

وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِي كُلِّ أُمَّةٍ رَسُولًا أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَاجْتَنِبُوا الطَّاغُوتَ فَمِنْهُمْ مَنْ هَدَى اللَّهُ وَمِنْهُمْ مَنْ حَقَّتْ عَلَيْهِ الضَّلَالَةُ فَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ

Meal (IK): Andolsun ki; her ümmete: Allah’a ibadet edin ve putlardan kaçının, diye peygamberler göndermişizdir. Allah, içlerinden kimini hidayete erdirdi. Kimi de sapıklığı hak etti. Şimdi yeryüzünde gezin de; peygamberleri yalanlayanların sonunun nasıl olduğunu görün.

### [İsra 17:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/17:21.md) — كَيْفَ

انْظُرْ كَيْفَ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَى بَعْضٍ وَلَلْآخِرَةُ أَكْبَرُ دَرَجَاتٍ وَأَكْبَرُ تَفْضِيلًا

Meal (IK): Bak, nasıl onların bir kısmını bir kısmına üstün kıldık. Elbetteki ahiret; dereceler bakımından da büyüktür, üstünlük bakımından da.

### [İsra 17:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/17:48.md) — كَيْفَ

انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثَالَ فَضَلُّوا فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا

Meal (IK): Bak, sana nasıl misaller veriyorlar. Bunun için dalalete düşmüşlerdir. Ve bir daha yol bulamamaktadırlar.

### [Kehf 18:68](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/18:68.md) — وَكَيْفَ

وَكَيْفَ تَصْبِرُ عَلَى مَا لَمْ تُحِطْ بِهِ خُبْرًا

Meal (IK): Kavrayamayacağın bir bilgiye nasıl dayanırsın?

### [Meryem 19:29](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/19:29.md) — كَيْفَ

فَأَشَارَتْ إِلَيْهِ قَالُوا كَيْفَ نُكَلِّمُ مَنْ كَانَ فِي الْمَهْدِ صَبِيًّا

Meal (IK): Bunun üzerine o, çocuğu gösterdi: Biz beşikteki çocukla nasıl konuşabiliriz? dediler.

### [Hac 22:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/22:44.md) — فَكَيْفَ

وَأَصْحَابُ مَدْيَنَ وَكُذِّبَ مُوسَى فَأَمْلَيْتُ لِلْكَافِرِينَ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ

Meal (IK): Medyen halkı da. Musa da yalanlanmıştır. Ama Ben; kafirlere mühlet verdim, sonra da onları yakaladım. Benim inkarım nasılmış?

### [Furkan 25:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/25:9.md) — كَيْفَ

انْظُرْ كَيْفَ ضَرَبُوا لَكَ الْأَمْثَالَ فَضَلُّوا فَلَا يَسْتَطِيعُونَ سَبِيلًا

Meal (IK): Bir bak; sana nasıl misaller getirip saptılar. Bir daha yol bulamazlar.

### [Furkan 25:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/25:45.md) — كَيْفَ

أَلَمْ تَرَ إِلَى رَبِّكَ كَيْفَ مَدَّ الظِّلَّ وَلَوْ شَاءَ لَجَعَلَهُ سَاكِنًا ثُمَّ جَعَلْنَا الشَّمْسَ عَلَيْهِ دَلِيلًا

Meal (IK): Görmedin mi; Rabbın, gölgeyi nasıl uzatmıştır. İsteseydi onu durdururdu. Sonra Biz, güneşi ona delil kıldık.

### [Neml 27:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/27:14.md) — كَيْفَ

وَجَحَدُوا بِهَا وَاسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ ظُلْمًا وَعُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ

Meal (IK): Gönülleri kesin olarak kabul ettiği halde, zulüm ve kibirle bunları bile bile inkar ettiler. Bozguncuların sonunun nasıl olduğuna bir bak.

### [Neml 27:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/27:51.md) — كَيْفَ

فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ

Meal (IK): Düzenlerinin sonunun nice olduğuna bir bak. Biz; onları ve kavimlerini toptan yerle bir ettik.

### [Neml 27:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/27:69.md) — كَيْفَ

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ

Meal (IK): De ki: Yeryüzünde gezinin de suçluların sonunun nasıl olduğunu görün.

### [Kasas 28:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/28:40.md) — كَيْفَ

فَأَخَذْنَاهُ وَجُنُودَهُ فَنَبَذْنَاهُمْ فِي الْيَمِّ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Biz de onu ve askerlerini yakalayıp suya attık. Zalimlerin sonunun nasıl olduğuna bir bak.

### [Ankebut 29:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/29:19.md) — كَيْفَ

أَوَلَمْ يَرَوْا كَيْفَ يُبْدِئُ اللَّهُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ إِنَّ ذَلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ

Meal (IK): Görmediler mi ki; Allah yaratmayı nasıl başlatıyor sonra da onu iade ediyor? Şüphesiz bu, Allah’a pek kolaydır.

### [Ankebut 29:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/29:20.md) — كَيْفَ

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da Allah’ın yaratmaya nasıl başladığını bir görün. İşte Allah; yeni bir ahiret hayatını da tekrar yaratacaktır. Muhakkak ki Allah; her şeye kadirdir.

### [Rum 30:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/30:9.md) — كَيْفَ

أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَأَثَارُوا الْأَرْضَ وَعَمَرُوهَا أَكْثَرَ مِمَّا عَمَرُوهَا وَجَاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ فَمَا كَانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Meal (IK): Onlar; yeryüzünde dolaşıp gezmezler mi ki, kendilerinden öncekilerin akıbetlerinin nasıl olduğunu görsünler. Onlat, kendilerinden daha kuvvetliydiler. Toprağı altüst etmişler ve onu kendilerinden daha çok imar etmişlerdi. Peygamberleri onlara nice açık deliller getirmişti. Demek Allah onlara zulmetmiyordu. Ama onlar kendilerine zulmediyorlardı.

### [Rum 30:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/30:42.md) — كَيْفَ

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كَانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ

Meal (IK): De ki: Yeryüzünde gezip dolaşın da daha önce geçenlerin akıbetinin nasıl olduğunu görün. Onların çoğu müşrik idiler.

### [Rum 30:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/30:48.md) — كَيْفَ

اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّيَاحَ فَتُثِيرُ سَحَابًا فَيَبْسُطُهُ فِي السَّمَاءِ كَيْفَ يَشَاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفًا فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلَالِهِ فَإِذَا أَصَابَ بِهِ مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ إِذَا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ

Meal (IK): Allah, O’dur ki; rüzgarları gönderip bulutları yürütür ve onları dilediği gibi gökte yayar ve kısım kısım yığar. Nihayet sen de aralarından yağmurun çıktığını görürsün. Allah’ın kullarından dilediğine verdiği yağmurla onlar hemen seviniverirler.

### [Rum 30:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/30:50.md) — كَيْفَ

فَانْظُرْ إِلَى آثَارِ رَحْمَةِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِي الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ ذَلِكَ لَمُحْيِي الْمَوْتَى وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

Meal (IK): Allah’ın rahmetinin belirtilerine bir baksana. Toprağı öldükten sonra nasıl diriltiyor? İşte O; bütün ölüleri de muhakkak diriltecek. O; her şeye kadirdir.

### [Sebe 34:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/34:45.md) — فَكَيْفَ

وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَمَا بَلَغُوا مِعْشَارَ مَا آتَيْنَاهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ

Meal (IK): Kendilerinden öncekiler de yalanlamışlardı. Halbuki bunlar, onlara verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı. Peygamberlerimi yalanladılar. Beni inkar nasıl olurmuş?

### [Fatır 35:26](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/35:26.md) — فَكَيْفَ

ثُمَّ أَخَذْتُ الَّذِينَ كَفَرُوا فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ

Meal (IK): Sonra o küfretmiş olanları yakaladım. Beni inkar etmek nasılmış?

### [Fatır 35:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/35:44.md) — كَيْفَ

أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكَانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَمَا كَانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّمَوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كَانَ عَلِيمًا قَدِيرًا

Meal (IK): Yeryüzünde gezip dolaşmazlar mı ki; kendilerinden öncekilerin akıbetlerinin nasıl olduğunu görsünler. Hem onlar, kendilerinden daha da kuvvetliydiler. Göklerde de yerde de Allah’ı aciz bırakacak hiç bir şey yoktur. Şüphesiz ki O; Alim, Kadir olandır.

### [Saffat 37:73](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/37:73.md) — كَيْفَ

فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُنْذَرِينَ

Meal (IK): Bir bak; uyarılanların akıbeti nice oldu.

### [Saffat 37:154](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/37:154.md) — كَيْفَ

مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ

Meal (IK): Ne oluyor size, nasıl hükmediyorsunuz?

### [Mü'min 40:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/40:5.md) — فَكَيْفَ

كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ وَالْأَحْزَابُ مِنْ بَعْدِهِمْ وَهَمَّتْ كُلُّ أُمَّةٍ بِرَسُولِهِمْ لِيَأْخُذُوهُ وَجَادَلُوا بِالْبَاطِلِ لِيُدْحِضُوا بِهِ الْحَقَّ فَأَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كَانَ عِقَابِ

Meal (IK): Onlardan önce Nuh kavmi de yalanladı. Arkalarından muhtelif topluluklar da. Her ümmet kendi peygamberlerini yakalamaya yeltendi ve hakkı batılla yok etmek için mücadeleye girişti. En sonunda Ben de onları yakaladım. Azabım nasılmış?

### [Mü'min 40:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/40:21.md) — كَيْفَ

أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ كَانُوا مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا هُمْ أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَأَخَذَهُمُ اللَّهُ بِذُنُوبِهِمْ وَمَا كَانَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَاقٍ

Meal (IK): Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki; kendilerinden öncekilerin akıbetlerinin nasıl olduğunu görsünler? Onlar; kendilerinden daha kuvvetli ve yeryüzünde daha çok eser bırakan kimselerdi. Allah; onları günahlarıyla yakalayıverdi. Allah’a karşı onları koruyan yoktur.

### [Mü'min 40:82](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/40:82.md) — كَيْفَ

أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كَانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثَارًا فِي الْأَرْضِ فَمَا أَغْنَى عَنْهُمْ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ

Meal (IK): Yeryüzünde gezip dolaşmazlar mı ki; kendilerinden öncekilerin akıbetlerinin nasıl olduğunu görsünler. Hem onlar; kendilerinden daha çok, daha kuvvetli ve yeryüzünde daha sağlam eser bırakan kimselerdi. Ama kazandıkları onlara bir fayda sağlamamıştı.

### [Zuhruf 43:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/43:25.md) — كَيْفَ

فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ

Meal (IK): Biz de onlardan intikam aldık. Yalanlayanların sonunun nasıl olduğuna bir bak.

### [Muhammed 47:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/47:10.md) — كَيْفَ

أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ دَمَّرَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَلِلْكَافِرِينَ أَمْثَالُهَا

Meal (IK): Yeryüzünde dolaşmazlar mı, kendilerinden öncekilerin akibetlerinin nasıl olduğuna baksınlar. Allah onları yere batırmıştır. Ve kafirlere de bunun benzeri vardır.

### [Muhammed 47:27](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/47:27.md) — فَكَيْفَ

فَكَيْفَ إِذَا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلَائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبَارَهُمْ

Meal (IK): Ya, melekler onların yüzlerine ve sırtlarına vurarak canlarını alırken ne olacak?

### [Kaf 50:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/50:6.md) — كَيْفَ

أَفَلَمْ يَنْظُرُوا إِلَى السَّمَاءِ فَوْقَهُمْ كَيْفَ بَنَيْنَاهَا وَزَيَّنَّاهَا وَمَا لَهَا مِنْ فُرُوجٍ

Meal (IK): Üstlerindeki göğe hiç bakmazlar mı? Onu nasıl bina etmiş ve nasıl donatmışız? Onda hiç bir çatlak da yoktur.

### [Kamer 54:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/54:16.md) — فَكَيْفَ

فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ

Meal (IK): Benim azabım ve tehditlerim nasılmış?

### [Kamer 54:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/54:18.md) — فَكَيْفَ

كَذَّبَتْ عَادٌ فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ

Meal (IK): Ad kavmi de tekzib etti. Benim azabım ve tehdidim nasılmış?

### [Kamer 54:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/54:21.md) — فَكَيْفَ

فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ

Meal (IK): İşte Benim azabım ve tehditlerim nasılmış?

### [Kamer 54:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/54:30.md) — فَكَيْفَ

فَكَيْفَ كَانَ عَذَابِي وَنُذُرِ

Meal (IK): İşte, Benim azabım ve tehditlerim nasılmış?

### [Mülk 67:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/67:17.md) — كَيْفَ

أَمْ أَمِنْتُمْ مَنْ فِي السَّمَاءِ أَنْ يُرْسِلَ عَلَيْكُمْ حَاصِبًا فَسَتَعْلَمُونَ كَيْفَ نَذِيرِ

Meal (IK): Yoksa gökte olanın; başınıza taş göndermesinden emin mi oldunuz? Benim tehdidimin nasıl olduğunu yakında bileceksiniz.

### [Mülk 67:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/67:18.md) — فَكَيْفَ

وَلَقَدْ كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ

Meal (IK): Andolsun ki; onlardan öncekiler de yalanlamışlardı. Beni inkar nasılmış?

### [Kalem 68:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/68:36.md) — كَيْفَ

مَا لَكُمْ كَيْفَ تَحْكُمُونَ

Meal (IK): Ne oluyor size, nasıl hükmediyorsunuz?

### [Nuh 71:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/71:15.md) — كَيْفَ

أَلَمْ تَرَوْا كَيْفَ خَلَقَ اللَّهُ سَبْعَ سَمَوَاتٍ طِبَاقًا

Meal (IK): Görmediniz mi, Allah’ın göğü yedi kat olarak nasıl yarattığını?

### [Müzzemmil 73:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/73:17.md) — فَكَيْفَ

فَكَيْفَ تَتَّقُونَ إِنْ كَفَرْتُمْ يَوْمًا يَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِيبًا

Meal (IK): Eğer küfrederseniz; gençleri yaşlı kılan bir günden nasıl korunabileceksiniz?

### [Müddessir 74:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/74:19.md) — كَيْفَ

فَقُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ

Meal (IK): Canı çıkası, nasıl da ölçüp biçti.

### [Müddessir 74:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/74:20.md) — كَيْفَ

ثُمَّ قُتِلَ كَيْفَ قَدَّرَ

Meal (IK): Sonra yine canı çıkası nasıl da öşçüp biçti.

### [Gaşiye 88:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/88:17.md) — كَيْفَ

أَفَلَا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ

Meal (IK): Onlar deveye bakmazlar mı, nasıl yaratılmıştır?

### [Gaşiye 88:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/88:18.md) — كَيْفَ

وَإِلَى السَّمَاءِ كَيْفَ رُفِعَتْ

Meal (IK): Göğe de. Nasıl yükseltilmiştir?

### [Gaşiye 88:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/88:19.md) — كَيْفَ

وَإِلَى الْجِبَالِ كَيْفَ نُصِبَتْ

Meal (IK): Dağlara da. Nasıl dikilmiştir?

### [Gaşiye 88:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/88:20.md) — كَيْفَ

وَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ

Meal (IK): Yere de. Nasıl yayılmıştır?

### [Fecr 89:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/89:6.md) — كَيْفَ

أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِعَادٍ

Meal (IK): Görmez misin, Rabbın nasıl yaptı Ad’a?

### [Fil 105:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/ayet/105:1.md) — كَيْفَ

أَلَمْ تَرَ كَيْفَ فَعَلَ رَبُّكَ بِأَصْحَابِ الْفِيلِ

Meal (IK): Rabbının; fil sahiplerine ne ettiğini görmedin mi?

## Sözlükler (11)

### ★ Akevler Sözlüğü

Key “için” demektir. “Kev”nin “nun”u düşmüş ve soruya dönüşmüştür. Sonuna “mim” eklenerek “keyme” şeklinde de kullanılmıştır. “Mim” “fa”ya dönüşerek “keyfe” olmuştur. “Ma” “ne” anlamındadır. “Keyfe” ise “nasıl” anlamındadır. “Ma” olması gereği yani gelecekle ilgili gerekleri “keyfe” ise oluş için gerekleri sormaktadır. Burada “Allah ne yaptı” demiyor da “nasıl yaptı” diyor. Yapış tarzını anlatmaktadır. Hayatta zulüm yapanlar veya şeriat dışına çıkanlar beklenmedik sonuçlarla karşılaşırlar. Bu sonuçlar insanları uyarmalıdır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والفاء و"وايء" معهما
ك و ف، و ك ف، ك ف ي، ك ي ف، ك ف أ، أ ك ف، أ ف ك مستعملات كوف: كُوفانُ: اسم أرض، وبها سميت الكوفة.
والكافُ: ألِفها واو، فإن استعملت فعلاً قلت: كوفتُ كافاً حسنة.
وكَوفت الأديم: قورته.
وكف: الوَكْفُ: القطر. وكَفَ الماء يكفُ وكفاً، وهو مصدره. ووَكَفَت الدلو تكِفُ وكيفاً، وهو هنا مصدره. والوَكيفُ: القطران. قال العجاج:
وَكِيفَ غربي دالج تبجسا
أي: تفجر. ودمع واكفٌ، وماء واكِفٌ.
وفي الحديث: "أهل القبور يَتَوَكَّفُون الأخبار"، أي: يتطلعون إليها، والتّوكُّف: التوقع.
والوَكْفُ: وَكْفُ البيت، مثل الجناح يكون عليه الكنيفُ. والوَكَفُ: شبه العيب. هذا الأمر وَكَفٌ عليك، أي: عيب، والوَكْف: النطع.
كفي: كَفَى يَكْفِي كِفايةً، إذا قام بالأمر.
واستكفيتُه أمراً فكفانيه.
وكفاك هذا، أي: حسبك. ورأيت رجلاً كافِيَكَ من رجل، ورأيت رجلين كافِيَيْكَ من رجلينٍ، ورأيت رجالاً كافِيكَ من رجالٍ، أي: كَفاكَ بهم رجالاً.
كيف: كَيْفَ: حرف أداة، ونصبوا الفاء، فراراً من الياء الساكنة لئلا يلتقي ساكنان.
وكيَّفْتُ كيف، أي: صورته وكتبته.
ويقال: كَيَّفْتُ الأديم وكَوَّفته، إذا قطعته، وكَيَّفته بالسيف: قطعته. قال:
وكسرى إذ تَكَيَّفه بـنـوه		بأسياف، كما اقتسم اللحام
كفأ: يقال: هذا كُفءٌ له، أي: مثله في الحسب والمال والحرب. وفي التزويج: الرجل كُفْءٌ للمرأة. والجميع: الأكفاءُ.
والمكافأة: مجازاة النعم. كافأتهُ أُكافِئهُ مُكافأةً.
وفلان كِفاءٌ لك، أي: مطيق في المضادة والمناوأة، قال حسان:
وجبريل أمين اللـه فـينـا		وروح القدس ليس له كِفاءُ
يعني: أن جبريل عليه السلام، ليس له نظير ولا مثيل.
وفلان كَفِيئُك وكَفِيءٌ لك وكفء لك، والمصدر الكَفاءة والكفاء، قال:
فأنكحها لا في كَفاءٍ ولا غنى		زياد أضل الله سعـي زياد
والكَفْءُ: قلبك الشيء لوجهه. كفأتُ القصعة والإناء، واستكفأته إذا أردت كَفأ ما في إنائه في إنائي.
والإِكفاءُ في الشعر بمعنيين: أحدهما: قلب القوافي على الجر والرفع والنصب مثل الإقواء، قافية جر، وأخرى نصب، وثالثة رفع. والآخر: يقال بل الاختلاط في القوافي، قافية تبنى على الراء، ثم تجيء بقافية على النون، ثم تجيء بقافية على اللام، قال:
أعدت من ميمونة الرمح الذكر
بحربة في كفِّ شيخ قد بزل
وفي الحديث: "المسلمون إخوة تتكافأ دماؤهم"، أي: كلهم أكفاء متساوون.
ورأيته مُكْفَأَ الوجه: أي: كاسف اللون ساهماً.
وكانوا مجتمعين فأنكفأوا وانْكَفَتُوا، أي: انهزموا.
والكُفْأَة من الإبل: نتاج سنة، قال ذو الرمة:
كلا كُفْأَتَيْها تنفضان ولـم يجـد		له ثيل سقب في النتاجين لامس
واستكفأتُه: سألته نتاج إبله سنة لأنتفع بألبانها وأولادها.
والكِفاءُ: شقة أو ثنتان ينصح إحداهما بالأخرى، ثم يحمل به مؤخر الخباء.
أكف: آكَفْتُ الدابة: وضعت عليها الإِكاف. وأكَّفْتها: اتخذت لها إِكافاً، والوكاف لغة في الإِكاف.
أفك: الإفكُ: الكذب. أفك يأفك أفكاً.
وأَفَكْته عن الأمر: صرفته عنه بالكذب والباطل.
والأفيك: المكذب عن حيلته وحزمه، قال:
ما لي أراك عاجزاً أفيكا
والمَأْفوكُ: الذي يقبل الإِفْك، وهو المُؤْتَفك.
والمُؤْتكِفة: الأمم الماضية الضالة المهلكة.
والأَفّاكُ: الذي يأفِك الناس عن الحق، أي: يصدهم عنه بالكذب والباطل.

##### Türkçe

**الكاف** ve **الفاء** ve “**وايء**” onlarla birlikte

ك و ف، و ك ف، ك ف ي، ك ي ف، ك ف أ، أ ك ف، أ ف ك kullanılmıştır. **كوف**: **كُوفانُ**: bir yerin adıdır; ve onunla **الكوفة** adlandırılmıştır.

Ve **الكافُ**: onun **ألِف**’i **واو**’dur; eğer fiil olarak kullanırsan şöyle dersin: “**كوفتُ** iyi bir **كافاً**.”

Ve “**وكَوفت الأديم**”: onu deldim.

**وكف**: **الوَكْفُ**: damlama. “**وكَفَ الماء يكفُ وكفاً**”, ve o onun masdarıdır. Ve “**ووَكَفَت الدلو تكِفُ وكيفاً**”, ve o burada onun masdarıdır. Ve **الوَكيفُ**: katran. **العجاج** dedi ki:
وَكِيفَ غربي دالج تبجسا
Yani: fışkırdı. Ve “**دمع واكفٌ**” ve “**ماء واكِفٌ**”.

Ve hadiste: “**أهل القبور يَتَوَكَّفُون الأخبار**”, yani: onlara göz dikerler; ve **التّوكُّف**: bekleyiştir.

Ve **الوَكْفُ**: evin **وَكْفُ**’u; üzerinde **الكنيفُ** bulunan kanat gibi. Ve **الوَكَفُ**: ayıp benzeri. “Bu iş senin üzerine **وَكَفٌ**”, yani: ayıp. Ve **الوَكْف**: deri yaygı.

**كفي**: “**كَفَى يَكْفِي كِفايةً**”, işe kalkıştığı zaman.

Ve “**واستكفيتُه**” bir işi, o da onu bana yeterli kıldı.

Ve “**وكفاك هذا**”, yani: sana bu yeter. Ve bir adamı, bir adamdan seni yeterli kılan olarak gördüm: “**كافِيَكَ**”; ve iki adamı, iki adamdan seni yeterli kılan olarak gördüm: “**كافِيَيْكَ**”; ve adamları, adamlardan seni yeterli kılan olarak gördüm: “**كافِيكَ**”; yani: onlarla sana adamlar olarak yetti.

**كيف**: **كَيْفَ**: bir edat harfidir; ve iki sâkin birleşmesin diye sâkin **الياء**’dan kaçınarak **الفاء**’yı nasb ettiler.

Ve “**وكيَّفْتُ كيف**”, yani: onu tasvir ettim ve yazdım.

Ve denilir: “**كَيَّفْتُ الأديم وكَوَّفته**”, onu kestiğim zaman; ve “**وكَيَّفته بالسيف**”: onu kılıçla kesti. Dedi ki:
وكسرى إذ تَكَيَّفه بـنـوه		بأسياف، كما اقتسم اللحام

**كفأ**: denilir: “Bu, onun için **كُفءٌ**’dür”, yani: soyda, malda ve savaşta onun gibidir. Ve evlendirmede: erkek, kadın için **كُفْءٌ**’dür. Ve hepsi: **الأكفاءُ**.

Ve **المكافأة**: nimetlerin karşılığını vermektir. “**كافأتهُ أُكافِئهُ مُكافأةً**.”

Ve falan, senin için **كِفاءٌ**’dır; yani: karşı koymada ve düşmanlıkta güç yetirendir. **حسان** dedi ki:
وجبريل أمين اللـه فـينـا		وروح القدس ليس له كِفاءُ
Yani: Cebrâil عليه السلام için ne bir benzer vardır ne de bir misal.

Ve falan, senin **كَفِيئُك**’undur ve senin için **كَفِيءٌ**’dür ve senin için **كفء**’dür; ve masdar **الكَفاءة** ve **الكفاء**’dır. Dedi ki:
فأنكحها لا في كَفاءٍ ولا غنى		زياد أضل الله سعـي زياد

Ve **الكَفْءُ**: bir şeyi yüzü üzerine çevirmendir. “**كفأتُ القصعة والإناء**”; ve “**واستكفأته**”, onun kabındakini benim kabıma dökmek istediğim zaman.

Ve şiirde **الإِكفاءُ** iki mânâdadır: birincisi: **الإقواء** gibi kafiyeleri cer, ref‘ ve nasb üzere çevirmektir; bir kafiye cer, bir başkası nasb, üçüncüsü ref‘. Diğeri: bilakis kafiyelerde karışma denilir; bir kafiye **الراء** üzerine bina edilir, sonra **النون** üzerine bir kafiye gelir, sonra **اللام** üzerine bir kafiye gelir. Dedi ki:
أعدت من ميمونة الرمح الذكر
بحربة في كفِّ شيخ قد بزل

Ve hadiste: “**المسلمون إخوة تتكافأ دماؤهم**”, yani: hepsi eşit **أكفاء**’dır, denklerdir.

Ve onu “**مُكْفَأَ الوجه**” olarak gördüm: yani: rengi soluk, kederli.

Ve onlar toplanmışlardı da “**فأنكفأوا وانْكَفَتُوا**”, yani: bozguna uğradılar.

Ve develerden **الكُفْأَة**: bir senenin yavrusu. **ذو الرمة** dedi ki:
كلا كُفْأَتَيْها تنفضان ولـم يجـد		له ثيل سقب في النتاجين لامس

Ve “**واستكفأتُه**”: develerinin bir senelik yavrusunu, sütlerinden ve yavrularından faydalanayım diye ondan istedim.

Ve **الكِفاءُ**: bir parça yahut iki parça; birisi diğeriyle sağlamlaştırılır, sonra onunla çadırın arka tarafı taşınır.

**أكف**: “**آكَفْتُ الدابة**”: onun üzerine **الإِكاف**’ı koydum. Ve “**وأكَّفْتها**”: ona bir **إِكافاً** edindim; ve **الوكاف** **الإِكاف** hakkında bir lehçedir.

**أفك**: **الإفكُ**: yalan. “**أفك يأفك أفكاً**.”

Ve “**وأَفَكْته عن الأمر**”: onu ondan yalan ve bâtıl ile çevirdim.

Ve **الأفيك**: hilesinden ve tedbirinden alıkonulan yalancı; dedi ki:
ما لي أراك عاجزاً أفيكا

Ve **المَأْفوكُ**: **الإِفْك**’i kabul eden; ve o **المُؤْتَفك**’tir.

Ve **المُؤْتكِفة**: geçmiş, sapık, helâk olmuş ümmetlerdir.

Ve **الأَفّاكُ**: insanları haktan **يأفِك** eden, yani: onları yalan ve bâtıl ile ondan alıkoyandır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

كيف: اسم مبهم غير متمكن وإنما حرك أخره لالتقاء الساكنين وبني على الفتح دون الكسر لمكان الياء.
وهو للإستفهام عن الأحوال وقد يقع بمعنى التعجب كقوله تعالى: "كيف تكفرون بالله" وإذا ضممت إليه ما صح أن يجازي به تقول: كيفما تفعل أفعل.

##### Türkçe

**كيف**: Yerleşik olmayan müphem bir isimdir; ancak iki sâkinin karşılaşması sebebiyle sonu harekelendirildi ve **الياء**’ın yeri sebebiyle kesre olmaksızın fetha üzere bina edildi.

O, hâller hakkında istifham içindir; ve bazen taaccüb mânâsında vâki olur; Yüce Allah’ın sözü gibi: "كيف تكفرون بالله". Ve ona, onunla cezalandırılması sahih olan şeyi zammettiğin zaman şöyle dersin: **كيفما** تفعل أفعل.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ف ( و اي ء )
كفي ، كفأ ، كوف ، كيف ، وكف ، أفك ، أكف .
كفي : قال الليث : كَفَى يَكْفِي كِفَايةً إذا قامَ بالأمْرِ ، واسْتَكْفَيْتُه أَمْراً فكفَانِيهِ ، ويقال : كفاكَ هذا الأمرُ أي حَسْبُكَ ، وكفاكَ هذا الشيءُ ، وتقولُ : رأيْتُ رَجُلاً كافِيَكَ مِنْ رَجُلٍ ، ورأيت رَجُلَيْنِ كافِيَيْكَ مِنْ رجُلَيْنِ ، ورأيتُ رِجَالاً كافِيكَ من رِجَالٍ ، معناهُ : كفاكَ به رجُلاً .
وقال الزجاجُ في قول الله جلَّ وعزَّ : ( وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيّاً ) ( النساء : 45 ) وما أَشْبَهَه في القرآن ، معنى البَاءِ : التوكيد ، والمعْنَى : كَفَى اللَّهُ ، إلاَّ أَنَّ البَاءَ دَخَلَتْ في اسْمِ الفاعل ، لأنَّ معنى الكلامِ الأمْرُ ، المعنَى : اكْتفَوا بالله وَلِياً ، قال : وَوَلِيّاً ، مَنْصُوبٌ على الحَالِ ، وقِيلَ على التَّمْييز .
وقال في قوله : ( الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ ) ( فصلت : 53 ) معناهُ : أو لَمْ يَكْفِ ربَّكَ ، أولَمْ تَكْفِهِمُ شَهادَةُ رَبِّكَ ، ومعنَى الكِفَايَةِ هاهُنَا : أنَّه قد بَيّنَ لهم ما فيه كفايَةٌ في الدّلالةِ على توحيده .
( أبو عبيد عن أبي زيد ) : هذا رَجُلٌ كافِيكَ من رَجُلٍ وناهِيكَ مِنْ رجُلٍ ، وجازِيكَ مِنْ رَجُلٍ ، وشَرْعُكَ مِنْ رَجُلٍ ، كلُّه بمعنًى وَاحِدٍ .
( الليث ) : الكِفْيُ : بَطْنُ الوَادِي ، والجميعُ : الأكْفَاءُ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الكُفَى : الأقْوَاتُ ، وَاحِدَتُها : كُفْيَةٌ .
ويقال : فلانٌ لا يَمْلِكُ كُفَى يَوْمِه ، على مِيزَانِ هُدًى أي قُوتَ يَوْمِه ، وأنشد :
ومُخْتَبِطٍ لم يَلْقَ مِنْ دُونِنَا كُفًى
كفأ : ( ابن هانىء عن أبي زيد ) : سمعْتُ امْرَأَةً من عُقَيْلٍ وَزَوْجَهَا يَقْرءان ( لم يلد ولم يولد ، ولم يكن له كُفىً أحد ) ( الإخلاص : 3 ، 4 ) فألْقَى الهَمْزَةَ وحَوَّلَ حَرَكَتها على الفَاءِ .
وقال الزجاج في قوله : ( ولم يكن له كفؤاً أحد ) ( الإخلاص : 3 ) ، فيها أَرْبَعَةُ أَوْجُهٍ ، القِراءَةُ منها بثلاثةٍ ، ( كُفُؤاً ) ، بضم الكافِ والفاءِ ، ( كُفْؤاً ) ، بضم الكاف وسكونِ الفاءِ ، وَ ( كِفْأً ) بكسر الكاف وسكون الفاءِ ، ويجوزُ : ( كِفَاءً ) بكسرِ الكاف والمَدِّ ، ولم يُقْرَأ بها ، ومَعْناهُ : ولم يكنْ أحَدٌ مِثلاً لله جل وعزَّ ، ويقال : فلانٌ كَفِيءُ فلانٍ وكُفُؤُ فلانٍ ، وقرأ ابنُ كثيرٍ ، وابنُ عامرٍ وأبو عمرٍ و ، والكسائي وعاصم ( كُفُؤاً ) مُثقَّلاً مهموزاً وقرأ حمزة . ( كُفْؤاً ) ، بسكون الفاءِ مَهْمُوزاً ، وإذا وَقَفَ قرأ :
 ( كُفَى ) بغير همزٍ ، واختلف عن نافع ، فرُوِيَ عنه ( كُفُؤاً ) مثل أبي عمرٍ و ورُوِي ( كُفْؤاً ) مثل حمزة .
وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( المُسْلِمُونَ تَتَكافَأُ دِمَاؤهُمْ ) .
قال أبو عبيد : يُرِيدُ : تَتَسَاوَى في الدِّيَاتِ والقِصَاصِ فليس لشريفٍ على وضيعٍ فَضْلٌ في ذلك ، وفي حديثٍ آخر في العَقيقَةِ ( عَنِ الغُلاَمِ شَاتَانِ مُتَكافِئَتَانِ ) يريدُ : مُتَساوِيَتَانِ ، وكلُّ شيءٍ ساوَى شيئاً حتى يكونَ مثلَه فهو مُكَافِىءٌ له ، والمُكَافَأَةُ بَيْنَ النَّاسِ من هذا ، يقالُ : كافأْتُ الرجُلٍ أي فعلتُ به مِثْلَ ما فعلَ بِي ، ومنه : الكُفء من الرِّجَالِ للمَرْأَةِ ، يقولُ : إنَّهُ مِثْلُها في حَسبها ، وأَمَّا قوله عليه السَّلامُ : ( لا تَسْأَلِ المرأةُ طَلاَقَ أُخْتَها لِتَكْتفِىءَ ما في صَحْفَتها ، فإنَّمَا لها ما كُتِبَ لها فإنّ معنى قوله : لتكْتفىءَ تَفْتعِلُ من كفَأْتُ القِدْرَ وغيرَها إذا كبَبْتَها لِتُفْرِغَ ما فيها ، والصَّحْفَةُ : القَصْعَةُ ، وهذا مَثَلٌ لإمالةِ الضَّرَّةِ حَقَّ صاحِبَتِها من زَوْجِها إلى نَفْسِها لِيَصِيرَ حقُّ الأخْرى كلُّه من زوجِهَا لها .
( أبو عبيد عن الكسائي ) : كَفَأْتُ الإناءَ إذا كبَبْتَهُ ، وأَكْفَأْتُ الشيءَ إذا أَمَلْتَه ، ولهذا قيلَ أَكْفَأتُ القوسَ إذا أمَلْتَ رأسَهَا ولم تَنْصِبْها نَصْباً حتى تَرْمِي عنها ، وأنشد :
قطَعْتُ بها أرْضاً تَرَى وَجْهَ رَكْبِها
إذَا ما عَلَوْهَا مُكْفَأً غَيْرَ ساجعِ
أي مُمَالاً غير مستقيمٍ .
وقال أبو زيد : كَفَأْتُ الإناءَ كَفْأً إذا قلبْتَهُ ، وأكْفَأْتُ في مَسِيرِي إذا ما جُرْتَ عن القَصْدِ ، وقال في قوله :
. . . مُكْفَأً غير سَاجِعِ
السّاجِعُ : القاصدُ ، والمُكْفَأُ : الجائرُ .
قال : وأكْفَأْتُ الشِّعْرَ إكْفَاءً إذا خالفْتَ بقوافِيه .
( أبو عبيد عن أبي عبيدة عن أبي عمرو بن العلاءِ ) قال : والإكْفَاءُ : اختلافُ إعرابِ القوافِي .
( أبو زيد ) : اسْتَكْفَأَ زيدٌ عمراً ناقَتَه سأَلَه أَنْ يهَبَهَا له ، وَوَلَدَها وَوَبَرَها سنَةً .
وكَفَأْتُ القومَ كَفْأً إذا ما أَرَادُوا وَجْهاً فَصَرَفْتَهُم عنه إلى غيره .
( أبو عبيد عن أبي عبيدة والكسائي ) : أَكْفَأْتُ إبِلي فلاناً إذا جَعَلْتَ له أَوْبَارَها وأَلْبَانَها . وأَكْفَأْتُ إِبِلِي أيضاً كَفْأَتَيْنِ ، وبعضُهُم يقولُ : كُفْأَتَيْن ، وهو أَنْ تجْعَلَ نِصْفَيْنِ ، يَنْتِجُ كلَّ عامٍ نِصْفاً كما يَصْنَعُ بالأرضِ بالزّراعة .
( ابن السكيت عن أبي عمرٍ و ) : يقال : نَتَج فلان إبِلَهُ كفأَةً ، وكُفأَةً ، وهو أَنْ يُفَرِّقَ إِبِلَهُ ، فَيُضْرِبُ الفَحْلَ العامَ إحْدَى الفِرْقَتَيْنِ ويَدَع الأخْرَى ، فإذا كان العامُ المُقْبِلُ أَرْسَلَ الفَحْلَ في الفِرْقَةِ التي لم تكن أَضْرَبَها الفَحْلَ في العام الماضي ، وتَرَكَ
التي كانَ أَضْرَبَها الفَحْلَ في العام الآخَرِ ؛ لأن أفضلَ النِّتاج أن يُحْمَل على الإبِلِ الفَحْلُ عاماً وأنشد قولَ ذي الرمةِ في ذلك :
تَرَى كَفْأَتَيْها تُنْفِضَانِ ولم يَحِدْ
له ثِيلَ سَقْبٍ في النِّتَاجَيْنِ لامِسُ
يَعْنِي أَنها نُتِجَتْ إناثاً كلُّها .
وأنشد لكعب بن زهير :
إذا ما نَتَجْنَا أَرْبَعاً عامَ كُفْأَةٍ
بَغَاهَا خَنَاسِيراً فأهْلَكَ أَرْبَعا
قال : وكَفَأتُ الإناءَ بغير ألِفٍ .
وقال ابن الأعرابي : أكْفَأْتُ : لُغَةٌ . قال : وكَفَيْتُه ما أَهَمَّه .
قال : وأَكْفَأْتُ البَيْتَ فهو مُكْفَأٌ إذا عَمِلْتَ له كِفَاءً ، وكِفَاءُ البَيْتِ : مُؤَخَّرُهُ .
ورَوَى حَمَّادُ بن سَلَمَة عن سِمَاكِ بن حَرْبٍ عن الحارثِ بن أبي الحارث الأزْدِي من أهل نَصِيبِينَ أنّ أباه اشتَرَى مَعْدِناً بمئةِ شاةٍ مُتْبِعٍ فأَتَى أمه فاستأْمَرَهَا فقالت : إنّكَ اشتريته بثلاثمئةِ شاة أُمُّها : مئةٌ وأولادُها : مئةُ شاةٍ ، وكُفْأَتُها : مئةُ شاةٍ فنَدِمَ فاسْتَقَالَ صاحبَه فأَبَى أَن يُقِيلَهُ ، فقَبَضَ المَعْدِنَ فأذابَه وأَخْرج منه ثمَنَ أَلْفَيْ شاة . فأتى به صاحبُه إلى عليَ رضي الله عنه ، فقال : إنَّ أبا الحارث أصابَ رِكَازاً ، فسأله عليّ فأخبَرَهُ أنه اشتراهُ بمئةِ شاةٍ مُتُبِعٍ ، فقال عليّ : ما أرى الخُمْسَ إلا عَلَى البائع . فأخَذَ الخُمْسَ من الغَنَمِ .
أراد بالمُتْبِعِ التي يَتْبَعُها أولادُها .
وقوله : أثى به أي وَشَى به وسَعَى به يأثُو أَثْواً .
والكُفْأَةُ : أَصْلُها في الإبل كما قال أبو عمرٍ و ، والكسائي ، وأبو عبيدةَ ، وهو أنْ تُجْعَلَ الإبلُ قِطعتين ، يُرَاوَحُ بينَهما في النِّتَاجِ .
وأنشد شمر :
قَطَعْتُ إِبِلِي كُفْأَتَينِ ثِنْتَيْن
قَسمْتُها بِقِطعَتَيْنِ نِصْفَيْنِ
أَنْتِجُ كُفْأَتَيْهمَا في عامَيْن
أَنْتِجُ عاماً ذِي وهذِي يُعْفَيْنْ
وأَنتِجُ المُعْفَى من القَطِيعَيْن
مِن عامِنا الجَائِي ، وتِيكَ يَبْقَيْن
( قلت ) : لم يَزِدْ شمرٌ على هذا التفسير والمعنَى أَنَّ أَمَّ الرَّجُل جَعَلَتْ كُفْأَةَ مئةِ شاةٍ ، كلّ نِتَاجِ : مئةً ، ولو كانت إبلاً كان كُفْأَةُ مئةٍ من الإبل خمسينَ ، لأنَّ الغنمَ يُرْسَلُ الفَحْلُ فيها وَقْتَ ضِرَابِهَا أَجمَع ، وليستْ كالإبل يُحمَلُ الفحْلُ عليها سَنةً ، وسَنَةً لا .
وأَرادت أُمُّ الرَّجُلِ تكْثِيرَ ما اشتَرَى به ابنُهَا ، وإعْلاَمَهُ أنه مَغْبُونٌ فيما ابتَاعَ ، ففَطَّنَتْهُ أَنَّه كأَنّه اشترى المَعدِنَ بثلاثمئة شاةٍ فنَدِمَ ابنُها ، واستقال بائعَه فأَبَى ، وبارَك اللَّهُ له في المعدِنِ فحسده البائعُ على كثرةِ الرِّبح ، وسَعَى به إلى عليّ رضي اللَّهُ عنه ، ليأْخُذَ منه الْخُمسَ ، فألْزَمَ الخُمْسَ البائعَ ، وأَضَرَّ الساعي بنفْسه .
( أبو نصر ) : يقال : مالِي به قِبَلٌ ولا كِفَاءٌ أي طاقةٌ على أَنْ أُكَافِئَه .
وأنشد :
ورُوحُ القُدْسِ ليسَ له كِفَاءُ
وقال الليث : قال بعضُهم : الإكْفَاءُ في الشِّعر هو المُعاقَبةُ بين الرَّاء واللاّم ، أو النُّون والميمِ .
( قلت ) : والقَولُ فيه ما قال أبو عمرٍ و .
وقال الليث : ورأيتُ فلاناً مُكْفَأَ الوجه إذا رأيتَهُ كاسف اللَّونِ ساهِماً .
ويقال : كان الناسُ مُجتمِعين فانكفَأُوا وانْكَفَتُوا إذا انْهَزَمُوا .
وقال أبو زيدٍ : اسْتَكْفَأْتُ فلاناً نخلةً إذا سأَلْتَهُ ثمرَها سنَةً ، فجَعَل للنَّخْل كَفْأَةً ، وهو ثمرُ سَنَتها ، شُبِّهَتْ بكَفْأَة الإبل .
وأنشد :
غُلْبٌ مَجَالِيحُ عند المَحْلِ كُفْأَتُها
أَشْطَانُها في عِذَاب البحْرِ تَستَبِقُ
أراد به النَّخْلَ ، وأراد بأشطانِها : عُروقَها .
وفي صِفَةِ النبيِّ ( صلى الله عليه وسلم ) ( أَنّه كَان إذا مَشَى تَكَفَّأَ تَكفُّؤاً ) .
فالتَّكفُّؤُ : التَّمايُلُ كما تتكفَّأُ السَّفينةُ في الماء يميناً وشمالاً ، وكلّ شيء أَمَلْتَهُ فقد كَفَأْتَه .
ويقال : أصبح فلانٌ كَفِيءَ اللّون : مُتَغَيِّره كأنّه كُفِىءَ ، فهو مَكفوءٌ وكَفِىءٌ .
وقال دريدُ بن الصِّمَّةِ :
وأَسْمَرَ مِن قِدَاحِ النَّبْعِ فَرْعٍ
كَفِيءِ اللّوْن من مَسَ وضَرْسِ
أي مُتَغيِّرِ اللَّون من كثرةِ ما مُسِحَ وعُضَّ .
ويقال : كافَأَ الرجلُ بينَ فارسَينِ برُمحِه إذا وَالَى بينهما ، فطَعَنَ هذا ثم هذا .
وقال الكميت :
نَحْرَ الْمُكافِىءِ والمَكْثُورُ يَهْتَبِلُ
والْمَكْثُورُ : الذي غلبَه الأقرانُ بكثرتهم ، يَهتَبِلُ : يَحْتالُ للخلاص .
ويقال : بنى فلان ظُلَّةً يُكافىء بها عينَ الشمس لِيتَّقِيَ حرّها .
وقال أبو ذر : ( لنا عَبَاءَتَان نُكافىءُ بهما عنا عين الشمس أي نقابل بهما الشمس ، وإني لأخشى فضل الحساب ) .
وقال ابن شميل : سَنَامٌ أَكْفَأ : وهو الذي مالَ عَلَى أَحد جنبَي البعيرِ ، وناقةٌ كَفَآء وجملٌ أَكْفَأُ ، وهو من أهون عيوبِ
البعيرِ ، لأنه إذا سَمِنَ استقام سنَامُه .
كوف كيف : قال الليث : كُوفانُ : اسمُ أرضٍ ، وبها سُمِّيَتِ الكُوفَةُ .
( اللحياني عن الكسائي ) : كانت الكوفة تُدْعَى كُوفانَ .
قال : والناسُ في كُوفانٍ من أمرهِم ، وفي كَوَّفَانٍ ، وكَوْفانٍ أي في اختلاطٍ .
( أبو عبيد عن الأموي ) : إنّه لَفِي كُوفَانٍ أي في حِرْزٍ ومنَعَةٍ .
( ثعلب عن عمرٍ و عن أبيه ) : قال : الكوفانُ : الشَّرُّ الشديدُ :
والكُوفَانُ : الدَّغَلُ من القَصَب والخَشب .
وقال الليث : الكافُ : ألِفُها وَاوٌ ، فإن استُعملَتْ فِعلاً ، قلتَ : كَوَّفْتُ كافاً حسَناً أي كَتبْتُ كافاً ، وكذلك قال اللِّحيانيُّ وغيرُه .
قال : ويقال : كَيَّفْتُ الأديمَ ، وكَوَّفْتُه إذا قطَعتَه .
وقال أبو عمرٍ و : يقال للخِرْقةِ التي يُرقَعُ بها ذَيْلُ القميص القُدَّام : كِيفَةٌ ، والتي يُرْقَعُ بها ذيلُ القميص الخَلْف : حِيفةٌ .
ويقال : ليست عليه تُوفَةٌ ولا كُوفةٌ ، وهو مِثْلُ المَرْزِية ، وقد تَاف وكَافَ .
( تفسير كيف )
حَرْفُ أَداةٍ ، ونُصِبَ الفاءُ فِرَاراً من التقاء الساكنين فيها .
وقال أبو إسحاق في قولِ الله : ( كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنتُمْ أَمْوَاتًا ) ( البقرة : 18 ) الآية ، تأْوِيلُ كيفَ استفهامٌ في معنى التعجُّب ، وهذا التَّعجُّبُ إنما هو للخَلْقِ وللمؤمنين أي اعْجَبُوا من هؤلاء كيف يَكْفرون ، وقد ثَبَتَتْ حُجَّةُ الله عليهم .
وقيل في مصدر كيف : الكَيْفِيَّةُ .
وكف أكف : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( خِيارُ الشُّهَدَاءِ عند الله : أصحابُ الوكَفِ ) قيل : يا رسولَ الله ومَن أصحابُ الوَكَفِ ؟ قال : ( قومٌ تُكَفَّأ عليهم مَراكِبُهم في البحر ) .
قال شمر : الوَكَفُ قد جاء مُفسَّراً في الحديث .
قال : وأصلُ الوَكَفِ : الجَورُ والْمَيْل .
يقال : إنِّي لأخْشَى وَكَفَ فلانٍ أي جورَه ومَيْلَه .
وقال الكميت :
بِكَ نَعْتَلِي وكفَ الأمو
رِ ويَحْمِلُ الأثقالَ حامِلْ
وقال أبو عمرٍ و : الوَكَفُ : الثِّقْلُ ، والشِّدَّةُ .
وقالت الكِلابيَّةُ : يقال : فلانٌ على وَكَفٍ من حاجتِهِ إذا كان لا يَدْرِي على ما هو منها ، وكل هذا ليس بخارِجٍ مما جاء مُفَسَّراً في الحديث ، لأنّ التَّكفِّي هو
المَيْلُ ، والوَكَفُ : ما انْهَبَطَ من الأرضِ .
وقال العجاجُ يصف ثوراً :
يَعْلُو الدّكاديكَ ويَعْلُو الوَكَفَا
( أبو عبيد عن اليزيدي ) : وَكِفَ الرَّجُلُ يَوْكَفُ وكَفاً إذا أثِمَ .
وقال ابن السكيت : الوَكَفُ الإثْمُ .
يقال : ما عليك في هذا وَكَفَ ، والوَكفُ : العيبُ أيضاً . وأنشد :
الحافِظُو عَوْرَةِ العَشِير وَلاَ
يَأْتِيِهِمُ مِنْ وَرَائِهِم وَكَفُ
قال : والوَكْفُ : النِّطْعُ . قال أبو ذؤيب :
ومُدَّعسٍ فيهِ الأنيضُ اخْتَفَيتُه
بجَرْدَاءَ مِثْلِ الوَكْفِ يَكْبُو غُرَابُها
بجَرْدَاءَ يَعْني أرضاً ملساءَ لا تُنْبِتُ شيئاً ، يكْبُو غُرَابُ الفَأسِ عنها لصلابتها إذا حُفِرَت .
وقال ابن شميل : الوكْفُ من الأرضٍ : الفِنْعُ يَتَّسِعُ ، وهو جَلَدٌ ، طِينٌ وحَصًى ، وجمعُه : أوْكافٌ .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنّه قال : ( مَنْ مَنَحَ مِنْحَةً وَكُوفاً فَلهُ كَذَا وكَذا ) .
قال أبو عبيد : الوَكُوفُ هي الغَزِيرَةُ الكثيرةُ الدَّرِّ ومن هذا قيلَ : وَكَفَ البَيْتُ بالمطرِ ، ووَكَفَتِ العَيْنُ بالدمْعِ .
وقال شمرٌ : قال ابن الأعرابي : الوَكُوفُ : التي لا يَنْقطِعُ لبنُها سَنَتَها جَمعَاءَ .
( أبو عبيد عن أبي عمرٍ و ) : وَكَفَ البيتُ ، وأَوْكَفَ ، ومصدرُ وَكَفَ : الوَكْفُ والوَكِيفُ .
وفي حديث آخر : ( أَهْلُ القُبُورِ يَتَوكَّفُونَ الأخْبَارَ ) .
قال أبو عبيد : معنى يَتَوَكَّفُونَ : يَتَوقَّعُونَ .
يقالُ : هو يتَوَكَّفُ خَبَراً يَرِدُ عليه أي يتوقَّعهُ .
وقال الليث : الوَكْفُ : وَكْفُ البَيْتِ ، مثل الجَنَاحِ يكون على الكَنِيفِ .
وقال اللحياني : وكَفَتِ العَيْنُ تَكِفُ وَكْفاً وَوَكِيفاً ، ووُكُوفاً ، ووَكَفَاناً ، قالَ : وسحابٌ وَكُوفٌ إذا كانَ يسيلُ قليلاً قليلاً .
وجاءَ في حديث مَرْفُوعٍ ( أَنَّ النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) تَوَضَّأَ فاسْتَوْكَفَ ثَلاَثاً ) .
قال غيرُ واحدٍ : معناه أنّه غسلَ يَدَيْهِ حتّى وكَفَ الماءُ من يَدَيْهِ أي قَطَرَ .
وقال حُمَيْدُ بن ثوْرٍ يصفُ الخمر :
إذَا اسْتُوكِفَتْ باتَ الغويُّ يشُمُّهَا
كما جَسَّ أَحْشَاءَ السَّقِيمِ طَبِيبُ
أرادَ إذا اسْتُقْطِرَتْ .
وقال اللحياني : أوْكَفْتُ البَغْلَ أُوكِفهُ إيكافاً ، وهي لغة أهل الحجاز .
وتميمٌ تقولُ : آكَفْتُهُ أوكفه إيكافاً ، وهي لغة أَهْلِ ذلك الشِّقِّ .
وقال بعضُهُم : وكَّفْته توْكِيفاً ، وأكَّفْتُه تأكِيفاً ، والاسْمُ : الوِكافُ ، والإكافُ .
ويقال : هو يَتَوكَّفُ عِيالَهُ وحشَمَه أي يَتَعَهَّدُهُم ويَنْظُرُ في أُمورِهم .
ويقال : واكَّفْتُ الرّجُلَ مواكفةً في الحربِ وغيرِها إذا واجهتُه وعارضته .
وقال ذو الرّمّة :
مَتَى ما يُوَاكِفْهَا ابْنُ أُنْثَى رَمَتْ به
مع الجَيْشِ يَبْغِيْهَا المَغَانِم يَثْكَلِ
أفك : قال اللَّهُ جلَّ وعزَّ : ( مُّخْتَلِفٍ يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ ) ( الذاريات : 9 ) .
قال الفراء يقول : يُصْرَفُ عَنِ الإيمَانِ مَنْ صُرِفَ ، كما قال : ( قَالُو ( صلى الله عليه وسلم )
1764 اْ أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ ) ( الأحقاف : 32 ) يقول لتَصْرِفَنَا وتَصُدَّنَا .
وقولُ الله : ( وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ ) ( التوبة : 7 ) .
قال الزجاج : المُؤْتَفِكَاتُ : جمعُ مُؤْتَفِكَةٍ ، ائْتَفَكَتْ بهِمُ الأرضُ أي انقلبت .
يقال : إنّهم قومُ لُوطٍ ، ويقال : إنَّهم جميعُ مَنْ أُهلِكَ ، كما يقال للهالك : قَدِ انقلبتْ عليه الدّنيا .
وروى النَّضْرُ بن أَنَسٍ عن أبِيهِ أنه قال : ( أي بُنَيَّ لا تَنْزِلَنَّ البَصْرَة فإنها إحْدَى المُؤْتَفِكَاتِ قد ائْتَفَكتْ بأهلها مَرَّتَيْنِ ، وهي مُؤْتَفِكَةٌ بهم الثالثة ) .
قال شمرٌ يعني بالمؤتفكة أنها قد غَرِقَت مَرَّتَينٍ ، قال : والائتفاكُ عند أهل العربية : الانْقِلابُ كَقَرْيَاتِ قومِ لُوط التي ائتفكت بأهلها أي انقلبت . وقال في قول رؤبة :
وجَوْزِ خَرْقٍ بالرِّيَاحِ مُؤْتَفِكْ
أي اختلفت عليه الأرْوَاحُ مِن كلِّ وَجْهٍ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : أَفَكَ يَأْفِكُ ، وأَفِكَ يأْفَكُ إذا كذبَ ، والإفْكُ : الإثْمُ ، والإفْكُ : الكَذِبُ .
( أبو عبيد عن الكسائي ) : تقولُ العربُ : يا لِلأفِيكَةِ ، ويا لَلإفِيكَةِ بكسر اللامِ وفَتْحِها ؛ فمَنْ فَتَحَ اللام فهي لامُ الاستغاثةِ ، ومن كسرها فهي تَعَجُّبٌ ، كأنه قال : يأيُّهَا الرّجُلُ اعْجَبْ لهذه الأفِيكَةِ ، وهي : الكِذْبَةُ العظيمة ، وأرضٌ مأفُوكةٌ ، وهي التي لم يُصِبْهَا المطرُ فأمْحَلَتْ . وأنشد ابن الأعرابي :
كأنّهَا وَهْيَ تَهَاوى تَهْتَلِكْ
شمْسٌ بِظِلِّ ذا بهذا يأْتَفِكْ
قال يَصِفُ قَطَاةً باطِنُ جَناحِها أسودُ ، وظاهِرُه أبيضُ ، فشبّه السوادَ بالظُّلْمَة ، وشبه البياضَ بالشّمْسِ ، ويأتفِكُ أي ينْقِلبُ .
وقال الليث : الأفِيكُ الذي لا حَزْمَ له ولا حِيلة ، وقال الراجزُ :
مَالِي أَرَاكَ عاجِزاً أَفِيكَا
والأفَّاكَ : الذي يَأفِكُ النّاسَ أي يصُدُّهُمْ
عن الحقِّ بباطله .
والمأفوكُ : الذي لا زَوْرُ له .
( شمرٌ ) : أُفِكَ الرجُلُ عن الخيْرِ أي قُلِبَ عنه وصُرِفَ .
وقال ابن الأعرابي : ائْتفكَتْ تلك الأرْضُ أي احترقت من الجَدْبِ .

##### Türkçe

ك ف ( **و اي ء** )
**كفي** ، **كفأ** ، **كوف** ، **كيف** ، **وكف** ، **أفك** ، **أكف** .
**كفي** : Leys dedi: **كَفَى يَكْفِي كِفَايةً**; işin başına kalktığı zaman. Ve **اسْتَكْفَيْتُه أَمْراً** (ona bir işi kifayet ettirmesini istedim) de, o da onu bana kifayet etti. Ve denilir: **كفاكَ هذا الأمرُ** yani sana bu yeter. Ve **وكفاكَ هذا الشيءُ**. Ve dersin: **رأيتُ رَجُلاً كافِيَكَ مِنْ رَجُلٍ**; ve iki adamdan: **ورأيت رَجُلَيْنِ كافِيَيْكَ مِنْ رجُلَيْنِ**; ve adamlardan: **ورأيتُ رِجَالاً كافِيكَ من رِجَالٍ**; manası: onunla sana bir adam yetti.

Zeccâc, Allah’ın عز وجل sözü hakkında: ( **وَكَفَى بِاللَّهِ وَلِيّاً** ) ( النساء : 45 ) ve Kur’an’daki benzerleri hakkında dedi: **البَاءِ**’nın manası: te’kîd; mana: **كَفَى اللَّهُ**; ancak **البَاء** ism-i fâile girdi; çünkü sözün manası emirdir; mana: **اكْتفَوا بالله وَلِياً**. Dedi: **وَوَلِيّاً** hâl üzere mansuptur; ve temyîz üzere olduğu da söylenmiştir.

Ve şu sözü hakkında dedi: ( **الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَىْءٍ** ) ( فصلت : 53 ) manası: yahut Rabbin kifayet etmedi mi; yahut Rabbinin şehadeti onlara kifayet etmedi mi. Ve buradaki **الكِفَايَةِ**’nin manası: onlara, tevhidine delâlet hususunda içinde kifayet bulunan şeyi beyan etmiş olmasıdır.

( Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den ): Bu, bir adamdan sana kifayet eden bir adamdır: **كافِيكَ**; ve bir adamdan sana nihayet eden: **ناهِيكَ**; ve bir adamdan sana cezâ veren: **جازِيكَ**; ve bir adamdan sana şer‘ olan: **شَرْعُكَ**; hepsi tek bir manadadır.

( Leys ): **الكِفْيُ**: vadinin karnı (tabanı); cem‘i: **الأكْفَاءُ**.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **الكُفَى**: azıklar; onun bir tanesi: **كُفْيَةٌ**.

Ve denilir: filan, gününün **كُفَى**’sına malik değildir; **هُدًى** vezninde; yani gününün azığına. Ve şu beyit okunmuştur:
ومُخْتَبِطٍ لم يَلْقَ مِنْ دُونِنَا كُفًى

**كفأ** : ( İbn Hânî’, Ebû Zeyd’den ): Ukayl’den bir kadını ve kocasını işittim, ( **لم يلد ولم يولد ، ولم يكن له كُفىً أحد** ) ( الإخلاص : 3 ، 4 ) okuyorlar; hemzeyi düşürdü ve harekesini **الفَاءِ** üzerine çevirdi.

Zeccâc, şu sözü hakkında: ( **ولم يكن له كفؤاً أحد** ) ( الإخلاص : 3 ) dedi: onda dört vecih vardır; kıraat bunlardan üçüyledir: ( **كُفُؤاً** ) **الكاف** ve **الفاءِ**’nın dammesiyle; ( **كُفْؤاً** ) **الكاف**’ın dammesi ve **الفَاءِ**’nın sükûnu ile; ve ( **كِفْأً** ) **الكاف**’ın kesresi ve **الفَاءِ**’nın sükûnu ile. Ve caizdir: ( **كِفَاءً** ) **الكاف**’ın kesresi ve med ile; fakat onunla okunmamıştır. Manası: Allah جل وعز için bir benzerin olmamasıdır. Ve denilir: filan, filanın **كَفِيءُ**’üdür ve filanın **كُفُؤُ**’üdür. İbn Kesîr, İbn Âmir, Ebû Amr, **الكسائي** ve Âsım ( **كُفُؤاً** ) şeddeli hemzeli okudular; Hamza ( **كُفْؤاً** ) **الفَاءِ**’nın sükûnu ile hemzeli okudu; vakfettiği zaman:
( **كُفَى** ) hemzesiz okurdu. Nâfi‘den ihtilaf edildi; ondan ( **كُفُؤاً** ) Ebû Amr gibi rivayet edildi; ve ( **كُفْؤاً** ) Hamza gibi rivayet edildi.

Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: ( **المُسْلِمُونَ تَتَكافَأُ دِمَاؤهُمْ** ).

Ebû Ubeyd dedi: muradı: diyetlerde ve kısasta eşit olmalarıdır; bu hususta şerifin aşağı olana bir fazlalığı yoktur. Başka bir hadiste akîka hakkında: ( **عَنِ الغُلاَمِ شَاتَانِ مُتَكافِئَتَانِ** ) muradı: eşit iki tanedir. Her şey bir şeye eşit olup onun gibi oluncaya kadar, o ona **مُكَافِىءٌ**’dür. İnsanlar arasındaki **المُكَافَأَةُ** da bundandır. Denilir: **كافأْتُ الرجُلٍ** yani bana yaptığı gibi ona yaptım. Bundan: kadına erkeklerden **الكُفء**; der ki: hasebinde onun gibidir. Amma onun ( عليه السَّلام ) sözü: ( **لا تَسْأَلِ المرأةُ طَلاَقَ أُخْتَها لِتَكْتفِىءَ ما في صَحْفَتها ، فإنَّمَا لها ما كُتِبَ لها** ) — onun sözü **لتكْتفىءَ**’nin manası: **كفَأْتُ** tenceresini ve başkasını, içindekini boşaltmak için onu devirdiğin zaman, ondan **تَفْتعِلُ** babındandır. Ve **الصَّحْفَةُ**: büyük çanak. Bu, kuma’nın, sahibinin kocasından olan hakkını kendine meylettirmesine bir misaldir; ta ki ötekinin hakkı bütünüyle onun kocasından ona olsun.

( Ebû Ubeyd, **الكسائي**’den ): **كَفَأْتُ الإناءَ**; onu devirdiğin zaman. Ve **أَكْفَأْتُ الشيءَ**; onu eğdiğin zaman. Bunun için denildi: **أَكْفَأتُ القوسَ**; başını eğdiğin zaman ve onu dikmeyip doğrultmadığın zaman; ta ki ondan atış yapasın. Ve şu beyit okunmuştur:
قطَعْتُ بها أرْضاً تَرَى وَجْهَ رَكْبِها
إذَا ما عَلَوْهَا مُكْفَأً غَيْرَ ساجعِ
yani eğilmiş, düzgün olmayan.

Ebû Zeyd dedi: **كَفَأْتُ الإناءَ كَفْأً**; onu çevirdiğim zaman. Ve yürüyüşümde **أكْفَأْتُ**; kasttan saptığım zaman. Ve şu söz hakkında dedi:
. . . **مُكْفَأً غير سَاجِعِ**
**السّاجِعُ**: kasteden; **المُكْفَأُ**: sapan.

Dedi: **وأكْفَأْتُ الشِّعْرَ إكْفَاءً**; kafiyelerinde muhalefet ettiğin zaman.

( Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den, Ebû Amr b. el-Alâ’dan ) dedi: **الإكْفَاءُ**: kafiyelerin i‘rabının farklı olmasıdır.

( Ebû Zeyd ): **اسْتَكْفَأَ** Zeyd, Amr’dan devesini; ona, onu kendisine hibe etmesini, ve yavrusunu ve yününü bir yıl istemesidir.

Ve **وكَفَأْتُ القومَ كَفْأً**; bir yöne gitmek istedikleri zaman onları ondan başka bir yöne çevirdiğim zaman.

( Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde ve **الكسائي**’den ): **أَكْفَأْتُ إبِلي** filana; ona, yünlerini ve sütlerini verdiğin zaman. Ve **أَكْفَأْتُ إِبِلِي** de: iki **كَفْأَتَيْنِ**; bazısı: iki **كُفْأَتَيْن** der; o da, iki yarı yapmandır; her yıl yarısını doğurtur; tıpkı toprağa ekimde yapıldığı gibi.

( İbnü’s-Sikkît, Ebû Amr’dan ): denilir: filan, develerini **كفأَةً** ve **كُفأَةً** doğurttu; o da, develerini ayırmasıdır; bir yıl iki bölükten birine erkeği salar, ötekini bırakır; gelecek yıl, geçen yıl erkeğin vurmadığı bölüğe erkeği salar ve geçen yıl erkeğin vurduğu bölüğü bırakır; çünkü en faziletli doğurtma, develere erkeğin bir yıl bindirilmesi ve bir yıl bindirilmemesidir. Bu hususta Zü’r-Rumme’nin sözü okunmuştur:
تَرَى كَفْأَتَيْها تُنْفِضَانِ ولم يَحِدْ
له ثِيلَ سَقْبٍ في النِّتَاجَيْنِ لامِسُ
yani hepsi dişi doğuruldu.

Ve Ka‘b b. Züheyr’in şu beyti okunmuştur:
إذا ما نَتَجْنَا أَرْبَعاً عامَ كُفْأَةٍ
بَغَاهَا خَنَاسِيراً فأهْلَكَ أَرْبَعا

Dedi: **وكَفَأتُ الإناءَ** elifsizdir.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **أكْفَأْتُ**: bir lugattır. Dedi: **وكَفَيْتُه ما أَهَمَّه**.

Dedi: **وأَكْفَأْتُ البَيْتَ فهو مُكْفَأٌ**; ona bir **كِفَاءً** yaptığın zaman. Ve **كِفَاءُ البَيْتِ**: onun arkasıdır.

Hammâd b. Seleme, Simâk b. Harb’den, Hâris b. Ebî’l-Hâris el-Ezdî’den (Nesîbîn ehlinden) rivayet etti: babası, yüz **مُتْبِعٍ** koyunla bir maden satın aldı; annesine geldi, ona danıştı; o dedi ki: sen onu üç yüz koyunla satın aldın; anneleri: yüz; yavruları: yüz koyun; ve onun **كُفْأَتُها**’sı: yüz koyun. Pişman oldu; sahibinden akdi bozmasını istedi, o ise bozmayı reddetti. Madeni teslim aldı; onu eritti, ondan çıkardı; iki bin koyun değerini çıkardı. Sahibi onu Ali’ye رضي الله عنه götürdü; dedi: Ebû’l-Hâris bir **رِكَازاً** buldu. Ali ona sordu; o da ona, yüz **مُتُبِعٍ** koyunla satın aldığını haber verdi. Ali dedi: humusun ancak satıcıya ait olduğunu görüyorum. Humusu koyunlardan aldı.

**المُتْبِعِ** ile, yavruları onu takip eden kastedildi.

Ve onun sözü: **أثى به** yani onunla ispiyonladı ve onunla koştu; **يأثُو أَثْواً**.

Ve **الكُفْأَةُ**: aslı develerdedir; Ebû Amr, **الكسائي** ve Ebû Ubeyde’nin dediği gibi; o da, develerin iki parça yapılmasıdır; doğurtmada ikisi arasında nöbetleşilir.

Şemmer şu beyiti okudu:
قَطَعْتُ إِبِلِي كُفْأَتَينِ ثِنْتَيْن
قَسمْتُها بِقِطعَتَيْنِ نِصْفَيْنِ
أَنْتِجُ كُفْأَتَيْهمَا في عامَيْن
أَنْتِجُ عاماً ذِي وهذِي يُعْفَيْنْ
وأَنتِجُ المُعْفَى من القَطِيعَيْن
مِن عامِنا الجَائِي ، وتِيكَ يَبْقَيْن

( Dedim ): Şemmer bu tefsirin üstüne bir şey artırmadı; mana şudur: adamın annesi, yüz koyunun **كُفْأَةَ**’sını, her doğum: yüz, yaptı. Eğer deve olsaydı, yüz deveden **كُفْأَةُ** elli olurdu; çünkü koyunda erkek, vurma vaktinde hepsine birden salınır; deve gibi değildir; deveye erkek bir yıl bindirilir, bir yıl bindirilmez.

Adamın annesi, oğlunun satın aldığı bedeli çoğaltmayı ve ona, satın aldığında aldanmış olduğunu bildirmeyi istedi; onu, sanki madeni üç yüz koyunla satın almış gibi olduğuna uyandırdı; oğlu pişman oldu; satıcıdan akdi bozmasını istedi, o reddetti. Allah ona madende bereket verdi; satıcı, kârın çokluğuna onu kıskandı; Ali’ye رضي الله عنه onu şikâyet etti; ondan humusu alsın diye; Ali humusu satıcıya yükledi; ve şikâyet eden kendi nefsine zarar verdi.

( Ebû Nasr ): denilir: **مالِي به قِبَلٌ ولا كِفَاءٌ** yani ona mukabele etmeye güç yoktur.

Ve şu beyit okunmuştur:
ورُوحُ القُدْسِ ليسَ له كِفَاءُ

Leys dedi: bazısı dedi ki: şiirde **الإكْفَاءُ**, **الرَّاء** ile **اللاّم** arasında, yahut **النُّون** ile **الميمِ** arasında nöbetleşmedir.

( Dedim ): onda söz, Ebû Amr’un dediğidir.

Leys dedi: filanı **مُكْفَأَ الوجه** gördüm; onu, rengi solmuş, dalgın gördüğün zaman.

Ve denilir: insanlar toplanmıştı; **فانكفَأُوا** ve **انْكَفَتُوا**; yenildikleri zaman.

Ebû Zeyd dedi: filandan bir hurma ağacını bir yılın meyvesini istediğim zaman: **اسْتَكْفَأْتُ**; hurmalığa bir **كَفْأَةً** yaptı; o da onun bir yılının meyvesidir; deve **كَفْأَة**’sına benzetildi.

Ve şu beyit okunmuştur:
غُلْبٌ مَجَالِيحُ عند المَحْلِ كُفْأَتُها
أَشْطَانُها في عِذَاب البحْرِ تَستَبِقُ
Onunla hurmayı kastetti; **أشطانِها** ile köklerini kastetti.

Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) sıfatında: ( **أَنّه كَان إذا مَشَى تَكَفَّأَ تَكفُّؤاً** ).

**التَّكفُّؤُ**: sağa sola, geminin suda sağa sola **تتكفَّأُ** etmesi gibi sallanmadır. Her şeyi eğdiysen, onu **كَفَأْتَه** etmişsindir.

Ve denilir: filan, sabahladı: **كَفِيءَ اللّون**; rengi değişmiş; sanki **كُفِىءَ** edilmiş gibi; o **مَكفوءٌ** ve **كَفِىءٌ**’dür.

Düreyd b. es-Sımme dedi:
وأَسْمَرَ مِن قِدَاحِ النَّبْعِ فَرْعٍ
كَفِيءِ اللّوْن من مَسَ وضَرْسِ
yani çok sürtülmekten ve ısırılmaktan rengi değişmiş.

Ve denilir: adam, mızrağıyla iki süvari arasında **كافَأَ** etti; ikisi arasında peş peşe yaptı; buna sonra buna sapladı.

Kümeyt dedi:
نَحْرَ الْمُكافِىءِ والمَكْثُورُ يَهْتَبِلُ
**وَالْمَكْثُورُ**: akranları çokluklarıyla onu yenen; **يَهتَبِلُ**: kurtuluş için çare arar.

Ve denilir: filan, güneşin gözünü karşılamak için bir gölgelik yaptı: **يُكافىء**; sıcağından sakınmak için.

Ebû Zerr dedi: ( Bizim iki abamız vardır; onlarla güneşin gözünü **نُكافىءُ** ederiz; yani güneşe karşı dururuz; ve ben hesabın fazlasından korkarım ).

İbn Şümeyl dedi: **سَنَامٌ أَكْفَأ**: devenin iki yanından birine meyleden hörgüçtür. Ve **ناقةٌ كَفَآء** ve **جملٌ أَكْفَأُ**; bu, devenin en hafif ayıplarındandır; çünkü semirdiği zaman hörgücü doğrulur.

**كوف كيف** : Leys dedi: **كُوفانُ**: bir yerin adıdır; onunla **الكُوفَةُ** adlandırıldı.

( Lihyânî, **الكسائي**’den ): Kûfe, **كُوفانَ** diye adlandırılırdı.

Dedi: insanlar işlerinde **في كُوفانٍ**’dadır; ve **في كَوَّفَانٍ** ve **كَوْفانٍ**; yani karışıklık içindedir.

( Ebû Ubeyd, Emevî’den ): o, **لَفِي كُوفَانٍ**’dadır; yani bir sığınakta ve korunmadadır.

( Sa‘leb, Amr’dan, babasından ): dedi: **الكوفانُ**: şiddetli kötülüktür.

Ve **الكُوفَانُ**: kamış ve ağaçtan sık çalılıktır.

Leys dedi: **الكافُ**’ın elifi **وَاوٌ**’dur; eğer fiil olarak kullanılırsa, dersin: **كَوَّفْتُ كافاً حسَناً** yani bir **كافاً** yazdım; Lihyânî ve başkaları da böyle dedi.

Dedi: **كَيَّفْتُ الأديمَ** ve **كَوَّفْتُه**; onu kestiğin zaman.

Ebû Amr dedi: gömleğin ön eteğine yamalanan bez parçasına: **كِيفَةٌ** denilir; gömleğin arka eteğine yamalanana: **حِيفةٌ**.

Ve denilir: onun üzerinde ne **تُوفَةٌ** vardır ne **كُوفةٌ**; bu, **المَرْزِية** gibidir; ve **تَاف** etti ve **كَافَ** etti.

( **تفسير كيف** )
Bir edat harfidir; onda iki sâkinin birleşmesinden kaçmak için **الفاءُ** nasbedildi.

Ebû İshâk, Allah’ın sözü hakkında: ( **كَيْفَ تَكْفُرُونَ بِاللَّهِ وَكُنتُمْ أَمْوَاتًا** ) ( البقرة : 18 ) âyetinde dedi: **كيفَ**’in te’vîli, taaccüb manasında bir istifhamdır; bu taaccüb ancak mahlûk ve müminler içindir; yani: bunlara şaşın, nasıl küfrediyorlar; Allah’ın hücceti onların üzerine sabit olmuştur.

Ve **كيف**’in masdarı hakkında denildi: **الكَيْفِيَّةُ**.

**وكف أكف** : Peygamberden ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: ( Allah katında şehitlerin hayırlıları: **أصحابُ الوكَفِ**’tir ). Denildi: ya Resûlallah, **أصحابُ الوَكَفِ** kimdir? Dedi: ( denizde binekleri üzerlerine **تُكَفَّأ** edilen bir kavim ).

Şemmer dedi: **الوَكَفُ** hadiste müfesser olarak gelmiştir.

Dedi: **الوَكَفِ**’in aslı: haksızlık ve meyildir.

Denilir: ben filanın **وَكَفَ**’inden korkarım; yani haksızlığından ve meylinden.

Kümeyt dedi:
بِكَ نَعْتَلِي وكفَ الأمو
رِ ويَحْمِلُ الأثقالَ حامِلْ

Ebû Amr dedi: **الوَكَفُ**: ağırlık ve şiddettir.

Kilâbiyye dedi: denilir: filan, ihtiyacından bir **وَكَفٍ** üzerindedir; ondan ne üzerinde olduğunu bilmediği zaman. Bütün bunlar, hadiste müfesser olarak gelenden dışarı çıkmış değildir; çünkü **التَّكفِّي** meyildir; ve **الوَكَفُ**: yerden alçalan yerdir.

A‘câc, bir boğayı vasfederken dedi:
يَعْلُو الدّكاديكَ ويَعْلُو الوَكَفَا

( Ebû Ubeyd, Yezîdî’den ): adam **وَكِفَ** eder: **يَوْكَفُ**; **وكَفاً**; günah işlediği zaman.

İbnü’s-Sikkît dedi: **الوَكَفُ** günahtır.

Denilir: bunda senin üzerine bir **وَكَفَ** yoktur. Ve **الوَكفُ**: ayıp da. Ve şu beyit okunmuştur:
الحافِظُو عَوْرَةِ العَشِير وَلاَ
يَأْتِيِهِمُ مِنْ وَرَائِهِم وَكَفُ

Dedi: **الوَكْفُ**: deri yaygıdır. Ebû Züeyb dedi:
ومُدَّعسٍ فيهِ الأنيضُ اخْتَفَيتُه
بجَرْدَاءَ مِثْلِ الوَكْفِ يَكْبُو غُرَابُها
**بجَرْدَاءَ** ile, hiçbir şey bitirmeyen düz bir araziyi kasteder; kazıldığında sertliğinden dolayı, kazmanın gagası ondan sekip düşer.

İbn Şümeyl dedi: yerden **الوكْفُ**: genişleyen çukur; o serttir; çamur ve çakıldır; cem‘i: **أوْكافٌ**.

Peygamberden ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: ( Kim bir **مِنْحَةً وَكُوفاً** verirse, ona şöyle şöyle vardır ).

Ebû Ubeyd dedi: **الوَكُوفُ** bol, çok süt veren (çok sağılır) olandır. Bundan denildi: ev yağmurla **وَكَفَ** etti; ve göz yaşla **وَكَفَتِ** etti.

Şemmer dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الوَكُوفُ**: bütün yılı boyunca sütü kesilmeyen.

( Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan ): ev **وَكَفَ** etti ve **أَوْكَفَ** etti; **وَكَفَ**’in masdarı: **الوَكْفُ** ve **الوَكِيفُ**.

Başka bir hadiste: ( kabir ehli haberleri **يَتَوكَّفُونَ** ederler ).

Ebû Ubeyd dedi: **يَتَوَكَّفُونَ**’un manası: beklerler.

Denilir: ona gelecek bir haberi **يتَوَكَّفُ** eder; yani onu bekler.

Leys dedi: **الوَكْفُ**: evin **وَكْفُ**’udur; kenîf üzerinde bulunan kanat gibi.

Lihyânî dedi: göz **وكَفَتِ** eder: **تَكِفُ**; **وَكْفاً** ve **وَكِيفاً** ve **وُكُوفاً** ve **وَكَفَاناً**. Dedi: **وسحابٌ وَكُوفٌ**; az az akıcı olduğu zaman.

Merfû bir hadiste geldi: ( Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) abdest aldı da üç kere **فاسْتَوْكَفَ** etti ).

Birden fazla kimse dedi: manası, ellerini yıkadı; ta ki su ellerinden **وكَفَ** etti; yani damladı.

Humeyd b. Sevr, şarabı vasfederken dedi:
إذَا اسْتُوكِفَتْ باتَ الغويُّ يشُمُّهَا
كما جَسَّ أَحْشَاءَ السَّقِيمِ طَبِيبُ
Muradı: damlatıldığı zaman: **إذا اسْتُقْطِرَتْ**.

Lihyânî dedi: katırı **أوْكَفْتُ** ederim: **أُوكِفهُ إيكافاً**; bu Hicaz ehlinin lugatıdır.

Temîm der ki: **آكَفْتُهُ**: **أوكفه إيكافاً**; bu, o tarafın ehlinin lugatıdır.

Bazıları dedi: **وكَّفْته توْكِيفاً** ve **أكَّفْتُه تأكِيفاً**; isim: **الوِكافُ** ve **الإكافُ**.

Ve denilir: o, ailesini ve hizmetkârlarını **يَتَوكَّفُ** eder; yani onları gözetir ve işlerine bakar.

Ve denilir: savaşta ve başkasında adamla **واكَّفْتُ**: **مواكفةً**; ona yüz yüze geldiğin ve ona karşı durduğun zaman.

Zü’r-Rumme dedi:
مَتَى ما يُوَاكِفْهَا ابْنُ أُنْثَى رَمَتْ به
مع الجَيْشِ يَبْغِيْهَا المَغَانِم يَثْكَلِ

**أفك** : Allah جل وعز dedi: ( **مُّخْتَلِفٍ يُؤْفَكُ عَنْهُ مَنْ أُفِكَ** ) ( الذاريات : 9 ).

Ferrâ dedi: iman’dan çevrilir: çevrilen kimse; tıpkı şu söz gibi: ( **أَجِئْتَنَا لِتَأْفِكَنَا عَنْ** ) ( الأحقاف : 32 ); yani bizi çevireceksin ve bizi men edeceksin.

Allah’ın sözü: ( **وَالْمُؤْتَفِكَاتِ أَتَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّنَاتِ** ) ( التوبة : 7 ).

Zeccâc dedi: **المُؤْتَفِكَاتُ**: **مُؤْتَفِكَةٍ**’nin cem‘idir; yer onlarla **ائْتَفَكَتْ**; yani ters döndü.

Denilir: onlar Lût kavmidir; ve denilir: helâk edilenlerin hepsidir; tıpkı helâk olana: dünya onun üzerine ters döndü denildiği gibi.

Nadr b. Enes, babasından rivayet etti: dedi ki: ( ey oğulcuğum, Basra’ya sakın inme; çünkü o **المُؤْتَفِكَاتِ**’ten biridir; ehliyle iki kere **ائْتَفَكتْ** etti; üçüncüde de onlarla **مُؤْتَفِكَةٌ**’dir ).

Şemmer dedi: **المؤتفكة** ile, iki kere boğulmuş olmasını kasteder. Dedi: Arap dili ehli yanında **الائتفاكُ**: ters dönmedir; Lût kavminin köyleri gibi; ehliyle **ائتفكت**; yani ters döndü. Ve Rü’be’nin sözü hakkında dedi:
وجَوْزِ خَرْقٍ بالرِّيَاحِ مُؤْتَفِكْ
yani rüzgârlar her yönden ona karşı farklılaştı.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **أَفَكَ يَأْفِكُ** ve **أَفِكَ يأْفَكُ**; yalan söylediği zaman. **الإفْكُ**: günah. Ve **الإفْكُ**: yalan.

( Ebû Ubeyd, **الكسائي**’den ): Araplar der: **يا لِلأفِيكَةِ** ve **يا لَلإفِيكَةِ**; **اللام**’ın kesresiyle ve fethasıyla. **اللام**’ı fetha yapan, o istigâse **لام**’ıdır; onu kesre yapan ise taaccübtür; sanki dedi: ey adam, bu büyük **الأفِيكَةِ**’ye şaş. O: büyük yalandır. Ve **أرضٌ مأفُوكةٌ**: yağmur isabet etmeyip kurak kalan yerdir. İbnü’l-A‘râbî şu beyiti okudu:
كأنّهَا وَهْيَ تَهَاوى تَهْتَلِكْ
شمْسٌ بِظِلِّ ذا بهذا يأْتَفِكْ
Bir kuşu vasfeder: kanadının içi siyah, dışı beyaz; siyahı karanlığa benzetti, beyazı güneşe benzetti. **ويأتفِكُ** yani ters döner.

Leys dedi: **الأفِيكُ**: azmi ve çâresi olmayan kimsedir. Ve recez söyleyen dedi:
مَالِي أَرَاكَ عاجِزاً أَفِيكَا
Ve **الأفَّاكَ**: insanları **يَأفِكُ** eden; yani bâtılıyla onları haktan çeviren.

Ve **المأفوكُ**: meyli olmayan.

( Şemmer ): adam hayırdan **أُفِكَ** edildi; yani ondan çevrildi ve ondan uzaklaştırıldı.

İbnü’l-A‘râbî dedi: o yer **ائْتفكَتْ**; yani kıtlıktan yandı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والياء وما يثلثهما)
(كيد)  الكاف والياء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على معالجةٍ لشيء بشدّة، ثم يتّسع الباب، وكلّه راجعٌ إلى هذا الأصل. قال أهلُ اللُّغة: الكيد: المعالجة. قالوا: وكلُّ شيءٍ تُعالِجُه فأنت تَكِيدُه. هذا هو الأصل في الباب، ثم يسمُّون المَكر كيداً. قال الله تعالى: ﴿أمْ يُرِيدُونَ كَيْداً﴾ [الطور 42]. ويقولون: هو يَكيدُ بِنَفسهِ، أي يجودُ بها، كأنَّه يُعالِجها لتخرُج. والكَيْد: صِياح الغراب بجَهْدٍ. والكَيد: أن يُخرِج الزّندُ النّار ببطءٍ وشدة، والكَيد: القَيء، وربّما سمَّوا الحَيض كيداً. والكَيد: الحرب، يقال: خرجوا ولم يلقَوْا كيداً، أي حرباً.
(كير)  الكاف والياء والراء كلمةٌ، وهي كِيرُ الحَدّاد. قال أبو عمرو: الكُور: المبنيُّ من الطِّين، والكِير: الزِّقّ. قال بشر:
كأنَّ حَفيف مَنْخَرِه إذا ما *** كَتَمْنَ الرّبْوَ كِيرٌ مُستعارُ([1])(كيس)  الكاف والياء والسين أصل يدلُّ على ضمٍّ وجمع. من ذلك الكِيس، سمِّي لِمَا أنَّه يَضُمُّ الشيء ويجمعُه. ومن بابه الكَيْس في الإنسان: خلاف الخُرْق، لأنَّه مجتمَع الرّأي والعقل، يقال رجلٌ كَيِّس ورجالٌ أكياس. وأكْيَسَ الرّجلُ وأكاسَ، إذا وُلِد له أكياسٌ من الوَلَد. قال:
فلو كُنْتم لكَيِّسةٍ أكَاست *** وَكَيْسُ الأمِّ أَكْيَسُ للبنينا([2])ولعلَّ كَيسان فَعلان من أكْيَس. وكانت بنو فَهمٍ تسمِّي الغَدْرَ كيسان. قال:
إذا ما دَعَوا كيسان كانت كهولُهم *** إلى الغدر أدنى من شَبابهم المُرْدِ([3])(كيص)  الكاف والياء والصاد إنْ صحَّ فهو يدلُّ على انقباضٍ وضيق. ويقولون: كاصَ يَكيص، مثل كَاعَ([4]). ويقولون: إنَّ الكِيصَ: الرجُل الضيِّق الخُلُق. وحُكِيت كلمةٌ أنا أرتاب بها، يقولون: كِصْنا عند فُلانٍ ما شِئْنا، [أي] أكلنا.
(كيف)  الكاف والياء والفاء كلمةٌ. يقولون: الكِيفة: الكِسْفة من الثّوب. فأمَّا كيفَ فكلمةٌ موضوعة يُستفهَم بها عن حالِ الإنسان فيقال: كيف هو؟ فيقال: صالح.
(كيل)  الكاف والياء واللام ثلاثُ كلماتٍ لا يُشْبِهُ بعضُها بعضاً. فالأولى: الكَيل: كيل الطعام. يقال: كِلْتُ فلاناً أعطيته. واكتلْتُ عليه: أخَذْتُ منه. قال الله سبحانه: ﴿وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ. الَّذِينَ إذَا اكتَالُوا علَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ. وإذَا كالوهُمْ أوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ﴾ [المطففين 1، 2، 3].
والكلمة الثانية: كالَ الزَّنْدُ يَكِيلُ؛ إذا لم يُخرِجْ ناراً.
والكلمة الثالثة: الكَيُّول: مُؤَخَّر الصَّفِّ في الحرب. قال:
إنِّي امرُؤٌ عاهَدَني خليلي *** ألاَّ أقُومَ الدَّهْرَ في الكَيُّولِ([5])(كين)  الكاف والياء والنون شيء يقولون إنه في عضوٍ من أعضاء المرأة يَضِيق به، والجمع كُيون. قال جرير:
غَمَزَ ابنُ مرَّةَ يا فرزدقُ كَيْنَها *** غَمْزَ الطبيبِ نَغانِغَ المعذورِ([6])فأمّا الكِينة، في قولهم: بات فُلانٌ بكِينةِ سَوْءٍ، أي بحال سوء، فأصله الكَوْن فِعلَة من الكون.
(كيت)  الكاف والياء والتاء كلمةٌ إن صحَّت، يقولون: التكييت تيسير الجَهاز. قال:
كَيِّت جهازك إمّا كنتَ مرتحِلاً *** إنِّي أخاف على أذوادِك السَّبُعا([7]) (كيح)  الكاف والياء والحاء* كلمةٌ واحدة. يقولون: الكِيح: سَنَد الجَبَل. قال الشَّنْفرَى:
ويركُضْنَ بالآصالِ حَولي كأنَّني *** من العُصْمِ أدفى يَنْتحِي الكِيحَ أعْقَلُ([8])--------------ـــ
([1]) البيت في المفضليات (2: 144).
([2]) لرافع بن هريم في اللسان (كيس) والبيان (1: 185/ 4: 57).
([3]) للنمر بن تولب في أخواله بني سعد، كما في المجمل واللسان (كيس) والبيان (2: 134)، وروي في اللسان أيضاً لضمرة بن ضمرة بن جابر بن قطن.
([4]) في الأصل: "كع"، صوابه في المجمل.
([5]) الرجز لأبي دجانة سماك بن خرشة الصحابي، يقول في غزوة أحد. السيرة 563 جونتجن واللسان (كيل).
([6]) ديوان جرير 194 واللسان (كين، نغغ، عذر). وقد سبق في (دغر، عذر).
([7]) أنشده في المجمل واللسان (كيت).
([8]) البيت من لاميته المشهورة التي يسمونها "لامية العرب".

ـ

##### Türkçe

( **باب الكاف والياء وما يثلثهما** )
( **كيد** )  **الكاف والياء والدال** sahih bir asıldır; bir şeye şiddetle muamele etmeye delâlet eder; sonra باب genişler; hepsi bu asla râcidir. Dil ehli dedi: **الكيد**: muamele etmektir. Dediler: Muamele ettiğin her şeyde sen onu **تَكِيدُه** olursun. Bu, بابdaki asıldır; sonra hileyi **كيداً** diye adlandırırlar. Allah Teâlâ dedi: ﴿**أمْ يُرِيدُونَ كَيْداً**﴾ [الطور 42]. Ve derler: O, kendi nefsiyle **يَكيدُ**; yani onu cömertçe verir; sanki onu çıkması için muamele ediyormuş gibidir. Ve **الكَيْد**: karganın güçle bağırmasıdır. Ve **الكَيد**: çakmağın ateşi yavaşlık ve şiddetle çıkarmasıdır; ve **الكَيد**: kusmaktır; bazen hayzı da **كيداً** diye adlandırdılar. Ve **الكَيد**: savaştır; denir: çıktılar ve **كيداً** (yani savaş) ile karşılaşmadılar.

( **كير** )  **الكاف والياء والراء** bir kelimedir; o da demircinin **كِيرُ**’idir. Ebû Amr dedi: **الكُور**: çamurdan yapılmış bina edilendir; **الكِير**: tulumdur. Bişr dedi:
كأنَّ حَفيف مَنْخَرِه إذا ما *** كَتَمْنَ الرّبْوَ كِيرٌ مُستعارُ([1])

( **كيس** )  **الكاف والياء والسين** bir asıldır; birleştirmeye ve toplamaya delâlet eder. Bundan: **الكِيس**; çünkü o şeyi birleştirir ve toplar diye adlandırılmıştır. Ve onun بابından insanda **الكَيْس**: **الخُرْق**’un zıddıdır; çünkü o, görüş ve aklın toplanmış hâlidir; denir: **رجلٌ كَيِّس** ve **رجالٌ أكياس**. Ve adam **أكْيَسَ** ve **أكاسَ**; kendisine çocuklardan **أكياسٌ** doğduğunda. Dedi:
فلو كُنْتم لكَيِّسةٍ أكَاست *** وَكَيْسُ الأمِّ أَكْيَسُ للبنينا([2])
Ve herhâlde **كَيسان**، **أكْيَس**’ten **فَعلان** veznindedir. Ve **بنو فَهمٍ** ihaneti **كيسان** diye adlandırırdı. Dedi:
إذا ما دَعَوا كيسان كانت كهولُهم *** إلى الغدر أدنى من شَبابهم المُرْدِ([3])

( **كيص** )  **الكاف والياء والصاد** eğer sahihse, o, büzülmeye ve darlığa delâlet eder. Ve derler: **كاصَ يَكيص**; **كَاعَ** gibi([4]). Ve derler: **الكِيصَ**: huyu dar olan adamdır. Bir kelime rivayet edildi; ben onda şüphe ederim: derler: **كِصْنا** falanın yanında dilediğimiz kadar, [yani] yedik.

( **كيف** )  **الكاف والياء والفاء** bir kelimedir. Derler: **الكِيفة**: elbiseden **الكِسْفة**’dir. Ama **كيفَ** ise, insanın hâlinden soru sormak için konulmuş bir kelimedir; denir: **كيف هو؟**; denir: صالح.

( **كيل** )  **الكاف والياء واللام** birbirine benzemeyen üç kelimedir. Birincisi: **الكَيل**: yiyeceği ölçmektir. Denir: **كِلْتُ فلاناً**; ona verdim. Ve **اكتلْتُ عليه**: ondan aldım. Allah سبحانه dedi: ﴿**وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ. الَّذِينَ إذَا اكتَالُوا علَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ. وإذَا كالوهُمْ أوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ**﴾ [المطففين 1، 2، 3].
İkinci kelime: **كالَ الزَّنْدُ يَكِيلُ**; ateş çıkarmadığında.
Üçüncü kelime: **الكَيُّول**: savaşta safın arka tarafıdır. Dedi:
إنِّي امرُؤٌ عاهَدَني خليلي *** ألاَّ أقُومَ الدَّهْرَ في الكَيُّولِ([5])

( **كين** )  **الكاف والياء والنون** bir şeydir; derler ki o, kadının uzuvlarından bir uzuvdadır; onunla daralır; çoğulu **كُيون**’dur. Cerîr dedi:
غَمَزَ ابنُ مرَّةَ يا فرزدقُ كَيْنَها *** غَمْزَ الطبيبِ نَغانِغَ المعذورِ([6])
Ama **الكِينة** ise, onların “falan **بكِينةِ سَوْءٍ** geceledi” sözlerinde; yani kötü bir hâl üzere; aslı **الكَوْن**’dur; **فِعلَة** vezninde, **الكون**’dan.

( **كيت** )  **الكاف والياء والتاء** bir kelimedir; eğer sahihse; derler: **التكييت**: teçhizatı kolaylaştırmaktır. Dedi:
كَيِّت جهازك إمّا كنتَ مرتحِلاً *** إنِّي أخاف على أذوادِك السَّبُعا([7])

( **كيح** )  **الكاف والياء والحاء** * tek bir kelimedir. Derler: **الكِيح**: dağın dayanağıdır. Şenferâ dedi:
ويركُضْنَ بالآصالِ حَولي كأنَّني *** من العُصْمِ أدفى يَنْتحِي الكِيحَ أعْقَلُ([8])
--------------ـــ
([1]) Beyit el-Mufaddaliyât’ta (2: 144).
([2]) Râfi‘ b. Huraym’e aittir; Lisân’da (كيس) ve el-Beyân’da (1: 185/ 4: 57).
([3]) En-Nemir b. Tevleb’e, dayıları Benî Sa‘d hakkında; el-Mucmel ve Lisân’da (كيس) ve el-Beyân’da (2: 134) olduğu üzere; Lisân’da ayrıca Ḍamra b. Ḍamra b. Câbir b. Qaṭan’a da rivayet edilmiştir.
([4]) Asılda: "كع"; doğrusu el-Mucmel’dedir.
([5]) Recez, sahâbî Ebû Ducâne Simâk b. Harşe’nindir; Uhud gazvesinde söyler. es-Sîre 563 (Jöntgen) ve Lisân (كيل).
([6]) Cerîr Dîvânı 194 ve Lisân (كين، نغغ، عذر). Daha önce (دغر، عذر)’de geçti.
([7]) el-Mucmel ve Lisân’da (كيت) rivayet etmiştir.
([8]) Beyit, meşhur Lâmiyye’sindendir; ona “**لامية العرب**” derler.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- كيف: لفظ يسأل به عما يصح أن يقال فيه: شبيه وغير شبيه، كالأبيض والأسود، والصحيح والسقيم، ولهذا لا يصح أن يقال في الله عز وجل: كيف، وقد يعبر بكيف عن المسئول عنه كالأسود والأبيض، فإنا نسميه كيف، وكل ما أخبر الله تعالى بلفظه كيف عن نفسه فهو استخبار على طريق التنبيه للمخاطب، أو توبيخا نحو: ﴿كيف تكفرون بالله﴾ [البقرة/28]، ﴿كيف يهدي الله﴾ [آل عمران/86]، ﴿كيف يكون للمشركين عهد﴾ [التوبة/7]، ﴿انظر كيف ضربوا لك الأمثال﴾ [الإسراء/48]، ﴿فانظروا كيف بدأ الخلق﴾ [العنكبوت/20]، ﴿أو لم يرو كيف يبدئ الله الخلق ثم يعيده﴾ [العنكبوت/ 19].

##### Türkçe

- **كيف**: Kendisiyle, hakkında “benzer ve benzer olmayan” denilmesi sahih olan şeyden sorulan bir lafızdır; **الأبيض** ve **الأسود**, **الصحيح** ve **السقيم** gibi. Bu sebeple Allah عز وجل hakkında: **كيف** denilmesi sahih olmaz. Bazen **كيف**, **الأسود** ve **الأبيض** gibi, kendisinden sorulan şey hakkında da ifade edilir; çünkü biz ona **كيف** adını veririz. Allah تعالى’nın kendi nefsi hakkında lafzıyla **كيف** ile haber verdiği her şey ise, muhataba tenbih yoluyla bir istihbardır; yahut bir tevbih olarak; şu örnekte olduğu gibi: ﴿كيف تكفرون بالله﴾ [البقرة/28]، ﴿كيف يهدي الله﴾ [آل عمران/86]، ﴿كيف يكون للمشركين عهد﴾ [التوبة/7]، ﴿انظر كيف ضربوا لك الأمثال﴾ [الإسراء/48]، ﴿فانظروا كيف بدأ الخلق﴾ [العنكبوت/20]، ﴿أو لم يرو كيف يبدئ الله الخلق ثم يعيده﴾ [العنكبوت/ 19].

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

كيَّفَ الأَدِيم: قَطَّعه، والكِيفةُ: القِطْعة منه؛ كلاهما عن اللحياني. ويقال للخِرْقة التي يُرْقَع بها ذَيْل القميص القُدَّامُ: كِيفة، والذي يرقع بها ذيل القميص الخَلفُ: حيفةٌ.
وكيْفَ: اسم معناه الاستفهام؛ قال اللحياني: هي مؤنثة وإن ذكِّرت جاز، فأَما قولهم: كَيَّف الشيءَ فكلام مولّد. الأَزهري: كيفَ حرف أَداة ونصْبُ الفاء فراراً به من الياء الساكنة فيها لئلا يلتقي ساكنان. وقال الزجاج في قول اللّه تعالى: كيف تكفرون باللّه وكنتم أَمواتاً(الآية): تأَويل كيف استفهام في معنى التعجب، وهذا التعجب إنما هو للخلق والمؤمنين أَي اعجَبوا من هؤلاء كيف يكفرون وقد ثبتت حجة اللّه عليهم، وقال في مصدر كيف: الكَيْفِيَّة. الجوهري: كيف اسم مبهم غير متمكن وإنما حرك آخره لالتقاء الساكنين، وبني على الفتح دون الكسر لمكان الياء وهو للاستفهام عن الأَحوال، وقد يقع بمعنى التعجب، وإذا ضممت إليه ما صح أَن يجازي به تقول: كَيْفَما تَفْعَلْ أَفْعَلْ؛ قال ابن بري: في هذا المكان لا يجازى بكيفَ ولا بكيفما عند البصريين، ومن الكوفيين من يُجازي بكيفما.

##### Türkçe

**كيَّفَ** **الأَدِيم**: onu parçaladı; **الكِيفةُ**: ondan parça; ikisi de el-Lihyânî’den.

Ve denilir: gömleğin ön tarafındaki eteğine yamalanan bez parçasına: **كِيفة**; gömleğin arka tarafındaki eteğine yamalanan şeye: **حيفةٌ**.

Ve **كيْفَ**: anlamı istifham olan bir isimdir; el-Lihyânî dedi: o müennestir; eğer müzekker kılınırsa câiz olur. Amma onların “**كَيَّف** şeyi” sözü ise, müvelled bir sözdür. el-Ezherî: **كيفَ** bir edat harfidir; fâ’nın nasbı, içindeki sâkin yâ’dan kaçınmak içindir; iki sâkin birleşmesin diye. Ve ez-Zeccâc, Allah’ın sözü hakkında: **كيف تكفرون باللّه وكنتم أَمواتاً** (âyet): **كيف**’in te’vîli, taaccüb mânâsında bir istifhamdır; bu taaccüb ancak halk ve müminler içindir; yani: bunlardan hayret edin, nasıl küfrediyorlar; hâlbuki Allah’ın hücceti onların aleyhine sabit olmuştur. Ve **كيف**’in masdarı hakkında dedi: **الكَيْفِيَّة**. el-Cevherî: **كيف** yerleşik olmayan müphem bir isimdir; ancak iki sâkinin buluşması sebebiyle sonu harekelendi; yâ’nın yeri sebebiyle kesre değil fetha üzere bina edildi; hâller hakkında istifham içindir; ve bazen taaccüb mânâsında vâki olur. Ve ona, onunla cezalandırma sahih olan şeyi zammettiğinde şöyle dersin: **كَيْفَما تَفْعَلْ أَفْعَلْ**; İbn Berrî dedi: bu yerde Basralılara göre **كيفَ** ile de **بكيفما** ile de cezalandırma yapılmaz; Kûfelilerden ise **بكيفما** ile cezalandırma yapan vardır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك ي ف * * كَيفَ * اسم مبهم غير متمكن وإنما حرك آخره لالتقاء الساكنين وبني على الفتح دون الكسر لمكان الياء وهو للاستفهام عن الأحوال وقد يقع بمعنى التعجب كقوله تعالى ﴿كيف تكفرون بالله﴾ وإذا ضُمَّ إليه * ما * صح أن يجازى به تقول كيفما تفعل أفعل

##### Türkçe

* ك ي ف * * **كَيفَ** * Yerleşik olmayan, müphem bir isimdir; ancak iki sâkinin karşılaşması sebebiyle sonu harekelendi ve **الياء**’ın yeri sebebiyle kesre olmaksızın fetha üzere bina edildi. Hâller hakkında istifham içindir. Taaccüb mânâsıyla da vâki olabilir; Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿**كيف** تكفرون بالله﴾ . Ve ona **ما** zammedildiği vakit, onunla cezalandırılmak sahih olur; dersin ki: كيفما تفعل أفعل.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

الكيف: القطع وقد كافه يكيفه، ومنه: كيف الأديم تكييفا: إذا قطعه. وكيف، ويقال: كي بحذف فإئه، كما قالوا في سوف: سو، ومنه قول الشاعر:
  كي تجنحون إلى سلم ومأثئرت                      قتلاكم، ولظى الهيجاء تضطرم كما في البصائر، قال الجوهري: اسم مبهم غير متمكن وإنما حرك آخره للساكنين، وبني بالفتح دون الكسر لمكان الياء كما في الصحاح، وقال الأزهري: كيف: حرف أداة، ونصب الفاء فرارا به من الياء الساكنة فهيا، لئلا يلتقي ساكنان. والغالب فيه أن يكون استفهاما عن الأحوال إما حقيقيا، ككيف زيد? أو غيره مثل:  كيف تكفرون بالله  فإنه أخرج مخرج التعجب والتوبيخ، وقال الزجاج: كيف هنا: استفهام في معنى التعجب، وهذا التعجب إنما هو للخلق وللمؤمنين، أي اعجبوا من هؤلاء كيف يكفرون باله وقد ثبتت حجة الله عليهم? وكذلك قول سويد بن أبي كاهل اليشكري:
  كيف يرجون سقاطي بعدما                      جلل الرأس مشيب وصلع

  فإنه أخرج مخرج النفي أي: لا ترجوا مني ذلك. ويقع خبرا قبل ما لا يستغني عنه، ككيف أنت? وكيف كنت?. ويكون حالا لا سؤال معه، كقولك: لأكرمنك كيف كنت، أي: على أي حال كنت، وحالا قبل ما يستغني عنه، ككيف جاء زيد?. ويقع مفعولا مطلقا مثل:  كيف فعل ربك  . وأما قوله تعالى:  فكيف إذا جئنا من كلش أمة بشهيد  فهو توكيد لما تقدم من خبر، وتحقيق لما بعده، على تأويل إن الله لا يظرم مثقال ذرة في الدنيا، فكيف في الآخرة? وقيل: كيف يستعمل على وجهين: أحدهما: أن يكون شرطا، فيقتضي فعلين متفقي اللفظ والمعنى، غير مجزومين، ككيف تصنع أصنع ولا يجوز كيف تجلس أذهب باتفاق. والثاني: - وهو الغالب - أن يكون استفهاما، وقد ذكره المصنف قريبا. وفي الارتشاف: كيف: يكون استفهاما، وهي لتعميم الأحوال، وإذا تعلقت بجملتين، فقالوا: يكون للمجازاة من حيث المعنى لا من حيث العمل، وقصرت عن أدوات الشرط بكونها لا يكون الفعلان معها إلا متفقين نحو: كيف تجلس أجلس. وقال شيخنا: كيف: إنما تستعمل شرطا عند الكوفيين، ولم يذكروا لها مثالا، واشترطوا لها مع ما ذكر المصنف أن يقترن بها ما فيقال: كيفما، وأما مجردة فلم يقل أحد بشرطيتها، ومن قال بشرطيتها - وهم الكوفيون - يجزمون بها، كما في مبادئ العربية، ففي كلام المصنف نظر من وجوه. قلت: وهذا الذي أشار له شيخنا فقد ذكره الجوهري حيث قال: وإذا ضممت إليه ما صح أن يجازى به تقول: كيفما تفعل أفعل. وقال ابن بري: لا يجازى بكيف، ولا بكيفما عند البصريين، ومن الكوفيين من يجازي بكيفما، فتأمل هذا مع كلام شيخنا. وقال سيبويه: إن كيف: ظرف. وعن السيرافي، والأخفش: لا يجوز ذلك أي، أنها اسم غير ظرف. ورتبوا على هذا الخلاف أمورا: أحدها: أن موضعها عند سيبويه نصب، وعندهما رفع من المبتدإ، نصب مع غيره. الثاني: أن تقديرها عند سيبويه في أي حال، أو على أي حال، وعندهما تقديرها في نحو: كيف زيد? أصحيح، ونحوه، وفي نحو ?: كيف جاء زيد? راكبا جاء زيد، ونحوه. الثالث: أن الجواب المطابق عند سيبويه: على خير، ونحوه، وعندهما: صحيح، أو سقيم، ونحوه. وقال ابن مالك: صدق الأخفش والسيرافي، لم يقل أحد إن كيف ظرف، إذ ليس زمانا ولا مكانا، ونعم لما كان يفسر بقولك: على أي حال - لكونه سؤالا الأحوال العامة - سمي ظرفا لأنها في تأويل الجار والمجرور، واسم الظرف يطلق عليهما مجازا. وفي الارتشاف: سيبويه يقول: يجازى بكيف، والخليل يقول: الجزاء به مستكرة، وقال الزجاج: وكل ما أخبر الله تعالى عن نفسه بلفظ كيف، فهو استخبار على طريق التنبيه للمخاطب، أو توبيخ، كما تقدم في الآية. قال ابن مالك: ولا تكون عاطفة كما زعم بعضهم محتجا بقوله أي الشاعر:
  إذا قل مال المرء لانت قـنـاتـه                      وهان على الأدنى فكيف الأباعد?

  لاقترانه بالفاء وص ابن مالك: ودخول الفاء عليها يزيد خطأه وضوحا ولأنه هنا اسم مرفوع المحل على الخبرية. ثم إن المصنف يستعمل كيف مذكرا تارة، ومؤنثا أخرى، وهما جائزان، فقال اللحياني: كيف مؤنثة، فإذا ذكرت جاز. والكيفة، بالكسر: الكسفة من الثوب قاله اللحياني. والخرقة التي ترقع بها ذيل القميص من قدام: كيفة وما كان من خلف فحيفة عن أبي عمرو، وقد ذكر في موضعه. وقال الفراء: يقال: كيف لي بفلان?: فتقول: كل الكيف، والكيف، بالجر والنصب. وحصن كيفى، كضيزى: قلعة حصينة شاهقة بين آمد وجزيرة ابن عمر وفي تاريخ ابن خلكان: بين ميافارقين وجزيرة ابن عمر. قلت: والنسبة إليه: الحصكفي. وقال اللحياني: كوف الأديم وكيفه?: إذا قطعه من الكيف، والكوف. وقول المتكلمين في اشتقاق الفعل من كيف: كيفته، فتكيف فإنه قياس لا سماع فيه، من العرب، ونص اللحياني: فأما قولهم: كيف الشيء فكلام مولد. قلت: فعتى بالقياس هنا التوليد، قال شيخنا: أو أنها مولدة، ولكن أجروها على قياس كلام العرب. قلت: وفيه تأمل. قال ابن عباد: وانكاف: انقطع فهو مطاوع كافه كيفا. قال: وتكيفه أي الشيء: إذا تنقصه، كتحيفه. وأما قول شيخنا: وينبغي أن يزيد قولهم: الكيفية أيضا، فإنها لا تكاد توجد في الكلام العربي. قلت: نعم قد ذكره الزجاج، فقال: والكيفية: مصدر كيف، فتأمل.

##### Türkçe

**الكيف**: kesme; ve “onu kesti”: **كافه يكيفه**. Ondandır: “deriyi kesme”: **كيف الأديم تكييفا**: onu kestiği zaman. Ve **كيف**; ve denilir: **كي** (onun **ف**’sini hazf ile), nitekim **سوف** hakkında “**سو**” dediler. Ondandır şairin sözü:

  “**كي** barışa ve övünülecek şeye meyledesiniz diye;
  öldürülmüşleriniz (vardır), ve savaşın alevi tutuşup durur”

**البصائر**’de olduğu gibi. **الجوهري** dedi: (Bu) yerleşik olmayan müphem bir isimdir; ancak iki sâkin için sonu harekelendi; ve **الياء** sebebiyle **الصحاح**’ta olduğu gibi kesre değil fetha üzere bina edildi. **الأزهري** dedi: **كيف**: bir edat harfidir; ve **ف**’nin nasbı, sâkin **الياء** sebebiyle ondan kaçınmak içindir; ta ki iki sâkin birleşmesin. Ve onda galip olan, hâller hakkında istifham olmasıdır: ya hakikî olarak, “**كيف زيد?**” gibi; yahut onun dışı, “**كيف تكفرون بالله**” gibi; çünkü o, taaccüb ve azarlama çıkışıyla çıkarılmıştır. **الزجاج** dedi: Burada **كيف**: taaccüb mânâsında istifhamdır; ve bu taaccüb ancak mahlûkat ve müminler içindir; yani: Bunlardan hayret edin: Allah’ın hücceti üzerlerine sabit olmuşken nasıl Allah’a küfrediyorlar? Yine **سويد بن أبي كاهل اليشكري**’nin sözü:

  “**كيف** düşüşümü umarlar, artık (ben) olduktan sonra;
  başı kapladı aklık ve kellik”

Çünkü o, nefy çıkışıyla çıkarılmıştır; yani: Benden bunu ummayın. Ve kendisinden müstağni olunmayan şeyden önce haber olur: “**كيف أنت?**” ve “**كيف كنت?**” gibi. Ve onda soru olmaksızın hâl olur: “Seni mutlaka ikram edeceğim, **كيف كنت**” sözün gibi; yani: hangi hâl üzere olursan ol. Ve kendisinden müstağni olunmayan şeyden önce hâl olur: “**كيف جاء زيد?**” gibi. Ve mutlak mef’ûl olur; “**كيف فعل ربك**” gibi. Ama Yüce Allah’ın sözü: “**فكيف إذا جئنا من كلش أمة بشهيد**” ise, önce geçen habere te’kîd ve sonrasına tahkîktir; “Şüphesiz Allah dünyada zerre ağırlığınca zulmetmez; öyleyse âhirette nasıl?” te’vîli üzere. Ve denildi: **كيف** iki vecih üzere kullanılır: Birincisi: şart olmasıdır; böylece lafız ve mânâca mutabık, cezmedilmemiş iki fiili gerektirir; “**كيف تصنع أصنع**” gibi; ve ittifakla “**كيف تجلس أذهب**” câiz olmaz. İkincisi: —ki galip olan odur— istifham olmasıdır; ve musannif onu az önce zikretti. **الارتشاف**’ta: **كيف**: istifham olur; ve o, hâllerin umumî kılınması içindir; iki cümleye taalluk ettiğinde, “amel bakımından değil mânâ bakımından mücâzât için olur” dediler; ve şart edatlarından, onunla iki fiilin ancak mutabık olmasıyla kısa kalır; “**كيف تجلس أجلس**” gibi. Şeyhimiz dedi: **كيف** ancak Kûfeliler nezdinde şart olarak kullanılır; ve ona bir misal zikretmediler; ve musannifin zikrettiğiyle beraber ona “**ما**”nın bitişmesini şart koştular; böylece “**كيفما**” denilir. Ama mücerred olarak, hiç kimse onun şartlığını söylemedi. Onun şartlığını söyleyenler —ki onlar Kûfelilerdir— onunla cezmederler; **مبادئ العربية**’de olduğu gibi. O hâlde musannifin sözünde çeşitli yönlerden nazar vardır. Dedim: Şeyhimizin işaret ettiği bu (hususu) **الجوهري** zikretmiştir; şöyle dedi: Ona “**ما**”yı zammettiğinde, onunla mücâzât sahih olur; dersin ki: “**كيفما تفعل أفعل**”. **ابن بري** dedi: Basralılar nezdinde ne **كيف** ile ne de **كيفما** ile mücâzât yapılır; Kûfelilerden kimi **كيفما** ile mücâzât yapar; öyleyse bunu şeyhimizin sözüyle beraber düşün. **سيبويه** dedi: Şüphesiz **كيف**: bir zarf(tır). **السيرافي** ve **الأخفش**’ten: Bu câiz değildir; yani o, zarf olmayan bir isimdir. Ve bu ihtilâf üzerine birtakım şeyler tertip ettiler: Birincisi: **سيبويه** nezdinde onun yeri nasbdır; onların ikisi nezdinde ise mübtedâdan ref’dir; başkasıyla beraber nasb (olur). İkincisi: **سيبويه** nezdinde onun takdiri “hangi hâlde” yahut “hangi hâl üzere”dir; onların ikisi nezdinde ise “**كيف زيد?**” gibi yerde takdiri “sağlam mı?” ve benzeri; ve “**كيف جاء زيد?**” gibi yerde takdiri “binitli olarak Zeyd geldi” ve benzeri. Üçüncüsü: **سيبويه** nezdinde mutabık cevap: “hayır üzere” ve benzeri; onların ikisi nezdinde ise: “sağlam” yahut “hasta” ve benzeri. **ابن مالك** dedi: **الأخفش** ve **السيرافي** doğru söyledi; hiç kimse “**كيف** zarf(tır)” demedi; zira o ne zamandır ne mekândır. Evet, “hangi hâl üzere” sözünle tefsir edildiği için —genel hâllerin sorusu olması sebebiyle— zarf diye adlandırıldı; çünkü o, câr ve mecrûr te’vîlindedir; ve zarf ismi, ikisine mecazen ıtlak olunur. **الارتشاف**’ta: **سيبويه** der ki: **كيف** ile mücâzât yapılır; **الخليل** der ki: onunla cezâ müstakreh(tir). **الزجاج** dedi: Yüce Allah’ın kendisi hakkında **كيف** lafzıyla haber verdiği her şey, muhataba tenbih yoluyla yahut azarlama (yoluyla) bir istihbârdır; az önce âyette geçtiği gibi. **ابن مالك** dedi: Bazılarının zannettiği gibi atıf edici de olmaz; şairin şu sözüyle delil getirerek:

  “Kişinin malı azaldığında yumuşar mızrağı;
  ve en aşağı olana karşı değersizleşir; öyleyse uzaklar (ne olur)?”

Çünkü onun **ف** ile iktirânı (vardır). **ابن مالك** dedi: **ف**’nin ona girişi, onun hatasını daha da açık kılar; ve çünkü burada o, haberlik bakımından mahalli merfû olan bir isimdir. Sonra musannif **كيف**’i bazen müzekker, bazen müennes kullanır; ikisi de câizdir. **اللحياني** dedi: **كيف** müennestir; onu müzekker yaptığında câiz olur. Ve **الكيفة** (kesre ile): elbiseden parça; bunu **اللحياني** söyledi. Gömleğin eteğini önden yamamak için olan bez parçası: **كيفة**; arkadan olan ise **حيفة**; **أبي عمرو**’dan. Ve o, yerinde zikredilmiştir. **الفراء** dedi: Denilir: “**كيف لي بفلان?**”; böylece dersin: “**كل الكيف**”; ve **الكيف**, cer ve nasb ile. Ve “**حصن كيفى**”, “**ضيزى**” gibi: Âmid ile Cezîretü İbn Ömer arasında yüksek, sağlam bir kale. **تاريخ ابن خلكان**’da: Meyyâfârikîn ile Cezîretü İbn Ömer arasında. Dedim: Ona nisbet: **الحصكفي**. **اللحياني** dedi: “Deriyi kesti” ve “onu kesti”: **كوف الأديم وكيفه**; **الكيف** ve **الكوف**’tan (olarak) onu kestiği zaman. Mütekellimlerin, **كيف**’ten fiil iştikakı hakkındaki sözü: “Onu keyfledim”: **كيفته**; böylece “keyflendi”: **فتكيف**; çünkü o, onda semâ‘ olmayan bir kıyastır; Araplardan (nakledilmiş) değildir. **اللحياني**’nin nassı: “Ama onların ‘şey keyfledi’: **كيف الشيء** sözü, muvelled bir sözdür.” Dedim: Burada kıyas ile kastedilen, tevlīddir. Şeyhimiz dedi: Yahut o muvelleddir; fakat onu Arapların sözünün kıyası üzere yürüttüler. Dedim: Onda teemmül vardır. **ابن عباد** dedi: “Kesildi”: **وانكاف**; böylece o, “onu kesti”: **كافه كيفا**’nın mutâvi‘idir. Dedi: Ve “onu eksiltti”: **وتكيفه** yani şeyi; onu noksanlaştırdığı zaman; “onu eksiltti”: **تحيفه** gibi. Şeyhimizin sözüne gelince: “Ve onların ‘**الكيفية**’ sözü de eklemelidir; çünkü o, Arap sözünde neredeyse bulunmaz.” Dedim: Evet, onu **الزجاج** zikretmiştir; şöyle dedi: Ve **الكيفية**: **كيف**’in masdarıdır; öyleyse düşün.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

كَيَّفْتُهُ فَتَكَيَّفَ
2 كَيَّفْتُهُ فَتَكَيَّفَ ذ , used by the Muslim theologians, (K, TA,) verbs derived from كَيْفَ, (TA,) [signifying I specified by the ascription of its quality and it became so specified,] are formed in accordance with analogy, not heard from the Arabs. (K, * TA.)

تَكَيَّفَ
5 تَكَيَّفَ ذ : see what next precedes.

كَيْفِيَّةٌ
كَيْفِيَّةٌ ذ Quality as answering to “ how? ”; mode, or manner, of being.

كَيْفُوفِيَّةٌ
كَيْفُوفِيَّةٌ ذ for كَيْفِيَّةٌ: see تَيْسِيَّةٌ.

##### Türkçe

كَيَّفْتُهُ فَتَكَيَّفَ
2 **كَيَّفْتُهُ فَتَكَيَّفَ** ذ , Müslüman kelâmcılar tarafından kullanılan, (K, TA,) **كَيْفَ**’dan türetilmiş fiiller, (TA,) [“onu, niteliğinin isnadıyla belirledim ve o da böyle belirlenmiş oldu” mânâsını ifade ederek,] kıyasa uygun olarak teşkil olunur; Araplardan işitilmiş değildir. (K, * TA.)

تَكَيَّفَ
5 **تَكَيَّفَ** ذ : bir sonraki önce gelenin ne olduğuna bak.

كَيْفِيَّةٌ
**كَيْفِيَّةٌ** ذ “nasıl?”a cevap olarak nitelik; var oluşun tarzı yahut keyfiyeti.

كَيْفُوفِيَّةٌ
**كَيْفُوفِيَّةٌ** ذ **كَيْفِيَّةٌ** yerine: **تَيْسِيَّةٌ**’ye bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَافَ
كَافَ ( y )  I ( n. ac. كَيْف 1 ),
a.  Cut.

كَيَّفَ
كَيَّفَ II ,
a.  see I .

b.  [ coll. ], Amused, diverted.

c.  [ coll. ], Intoxicated.

تَكَيَّفَ
تَكَيَّفَ V ,
a.  Diminished.

b.  Assumed a form; became.

c.  [ coll. ], Enjoyed himself; caroused.

اِنْكَيَفَ
اِنْكَيَفَ VII ,
a.  Pass. of I.

كَيْف
كَيْف [ 1 ]
a.  [ coll. ], Enjoyment.

b.  Well-being.

c.  Good spirits.

d.  Carouse, spree.

كَيْفِيَّة
كَيْفِيَّة [ 1yit ],
a.  Quality; mode, manner.

b.  [ coll. ], Pleasure, amusement.

c.  [ coll. ], Pleasureparty.

كِيْفَة
كِيْفَة [ 2t ] , ( pl. كِيَف 7 ],
a.  Piece of cloth.

كَيْفَ
كَيْفَ
a.  How? In what way?

b.  As, like; as well as, as also.

كَيْفَ حَالُك
كَيْفَ حَالُك
a.  How are you? How do you do?

كَيْفَمَا كَان
كَيْفَمَا كَان
a.  Howsoever; be that as it may.

عَلَى كَيْفِكَ
عَلَى كَيْفِكَ
a.  [ coll. ], As you will.

##### Türkçe

**كَافَ**
**كَافَ** ( y ) I ( n. ac. **كَيْف** 1 ),
a. Kesmek.

**كَيَّفَ**
**كَيَّفَ** II ,
a. I’e bak.

b. [ topl. ], Eğlendirdi, oyaladı.

c. [ topl. ], Sarhoş etti.

**تَكَيَّفَ**
**تَكَيَّفَ** V ,
a. Azaldı.

b. Bir şekil aldı; oldu.

c. [ topl. ], Kendini eğlendirdi; âlem yaptı.

**اِنْكَيَفَ**
**اِنْكَيَفَ** VII ,
a. I’in edilgeni.

**كَيْف**
**كَيْف** [ 1 ]
a. [ topl. ], Zevk, haz.

b. İyi olma hâli.

c. İyi ruh hâli.

d. Âlem, sefahat.

**كَيْفِيَّة**
**كَيْفِيَّة** [ 1yit ],
a. Nitelik; tarz, biçim.

b. [ topl. ], Zevk, eğlence.

c. [ topl. ], Eğlence meclisi.

**كِيْفَة**
**كِيْفَة** [ 2t ] , ( pl. **كِيَف** 7 ],
a. Kumaş parçası.

**كَيْفَ**
**كَيْفَ**
a. Nasıl? Ne şekilde?

b. Gibi, benzer; -dığı gibi, ayrıca.

**كَيْفَ حَالُك**
**كَيْفَ حَالُك**
a. Nasılsın? Ne haber?

**كَيْفَمَا كَان**
**كَيْفَمَا كَان**
a. Her ne şekilde olursa; her hâlükârda.

**عَلَى كَيْفِكَ**
**عَلَى كَيْفِكَ**
a. [ topl. ], Dilediğin gibi.
