# كيف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%8A%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كيف

الكيف: القطع وقد كافه يكيفه، ومنه: كيف الأديم تكييفا: إذا قطعه. وكيف، ويقال: كي بحذف فإئه، كما قالوا في سوف: سو، ومنه قول الشاعر:
  كي تجنحون إلى سلم ومأثئرت                      قتلاكم، ولظى الهيجاء تضطرم كما في البصائر، قال الجوهري: اسم مبهم غير متمكن وإنما حرك آخره للساكنين، وبني بالفتح دون الكسر لمكان الياء كما في الصحاح، وقال الأزهري: كيف: حرف أداة، ونصب الفاء فرارا به من الياء الساكنة فهيا، لئلا يلتقي ساكنان. والغالب فيه أن يكون استفهاما عن الأحوال إما حقيقيا، ككيف زيد? أو غيره مثل:  كيف تكفرون بالله  فإنه أخرج مخرج التعجب والتوبيخ، وقال الزجاج: كيف هنا: استفهام في معنى التعجب، وهذا التعجب إنما هو للخلق وللمؤمنين، أي اعجبوا من هؤلاء كيف يكفرون باله وقد ثبتت حجة الله عليهم? وكذلك قول سويد بن أبي كاهل اليشكري:
  كيف يرجون سقاطي بعدما                      جلل الرأس مشيب وصلع

  فإنه أخرج مخرج النفي أي: لا ترجوا مني ذلك. ويقع خبرا قبل ما لا يستغني عنه، ككيف أنت? وكيف كنت?. ويكون حالا لا سؤال معه، كقولك: لأكرمنك كيف كنت، أي: على أي حال كنت، وحالا قبل ما يستغني عنه، ككيف جاء زيد?. ويقع مفعولا مطلقا مثل:  كيف فعل ربك  . وأما قوله تعالى:  فكيف إذا جئنا من كلش أمة بشهيد  فهو توكيد لما تقدم من خبر، وتحقيق لما بعده، على تأويل إن الله لا يظرم مثقال ذرة في الدنيا، فكيف في الآخرة? وقيل: كيف يستعمل على وجهين: أحدهما: أن يكون شرطا، فيقتضي فعلين متفقي اللفظ والمعنى، غير مجزومين، ككيف تصنع أصنع ولا يجوز كيف تجلس أذهب باتفاق. والثاني: - وهو الغالب - أن يكون استفهاما، وقد ذكره المصنف قريبا. وفي الارتشاف: كيف: يكون استفهاما، وهي لتعميم الأحوال، وإذا تعلقت بجملتين، فقالوا: يكون للمجازاة من حيث المعنى لا من حيث العمل، وقصرت عن أدوات الشرط بكونها لا يكون الفعلان معها إلا متفقين نحو: كيف تجلس أجلس. وقال شيخنا: كيف: إنما تستعمل شرطا عند الكوفيين، ولم يذكروا لها مثالا، واشترطوا لها مع ما ذكر المصنف أن يقترن بها ما فيقال: كيفما، وأما مجردة فلم يقل أحد بشرطيتها، ومن قال بشرطيتها - وهم الكوفيون - يجزمون بها، كما في مبادئ العربية، ففي كلام المصنف نظر من وجوه. قلت: وهذا الذي أشار له شيخنا فقد ذكره الجوهري حيث قال: وإذا ضممت إليه ما صح أن يجازى به تقول: كيفما تفعل أفعل. وقال ابن بري: لا يجازى بكيف، ولا بكيفما عند البصريين، ومن الكوفيين من يجازي بكيفما، فتأمل هذا مع كلام شيخنا. وقال سيبويه: إن كيف: ظرف. وعن السيرافي، والأخفش: لا يجوز ذلك أي، أنها اسم غير ظرف. ورتبوا على هذا الخلاف أمورا: أحدها: أن موضعها عند سيبويه نصب، وعندهما رفع من المبتدإ، نصب مع غيره. الثاني: أن تقديرها عند سيبويه في أي حال، أو على أي حال، وعندهما تقديرها في نحو: كيف زيد? أصحيح، ونحوه، وفي نحو ?: كيف جاء زيد? راكبا جاء زيد، ونحوه. الثالث: أن الجواب المطابق عند سيبويه: على خير، ونحوه، وعندهما: صحيح، أو سقيم، ونحوه. وقال ابن مالك: صدق الأخفش والسيرافي، لم يقل أحد إن كيف ظرف، إذ ليس زمانا ولا مكانا، ونعم لما كان يفسر بقولك: على أي حال - لكونه سؤالا الأحوال العامة - سمي ظرفا لأنها في تأويل الجار والمجرور، واسم الظرف يطلق عليهما مجازا. وفي الارتشاف: سيبويه يقول: يجازى بكيف، والخليل يقول: الجزاء به مستكرة، وقال الزجاج: وكل ما أخبر الله تعالى عن نفسه بلفظ كيف، فهو استخبار على طريق التنبيه للمخاطب، أو توبيخ، كما تقدم في الآية. قال ابن مالك: ولا تكون عاطفة كما زعم بعضهم محتجا بقوله أي الشاعر:
  إذا قل مال المرء لانت قـنـاتـه                      وهان على الأدنى فكيف الأباعد?

  لاقترانه بالفاء وص ابن مالك: ودخول الفاء عليها يزيد خطأه وضوحا ولأنه هنا اسم مرفوع المحل على الخبرية. ثم إن المصنف يستعمل كيف مذكرا تارة، ومؤنثا أخرى، وهما جائزان، فقال اللحياني: كيف مؤنثة، فإذا ذكرت جاز. والكيفة، بالكسر: الكسفة من الثوب قاله اللحياني. والخرقة التي ترقع بها ذيل القميص من قدام: كيفة وما كان من خلف فحيفة عن أبي عمرو، وقد ذكر في موضعه. وقال الفراء: يقال: كيف لي بفلان?: فتقول: كل الكيف، والكيف، بالجر والنصب. وحصن كيفى، كضيزى: قلعة حصينة شاهقة بين آمد وجزيرة ابن عمر وفي تاريخ ابن خلكان: بين ميافارقين وجزيرة ابن عمر. قلت: والنسبة إليه: الحصكفي. وقال اللحياني: كوف الأديم وكيفه?: إذا قطعه من الكيف، والكوف. وقول المتكلمين في اشتقاق الفعل من كيف: كيفته، فتكيف فإنه قياس لا سماع فيه، من العرب، ونص اللحياني: فأما قولهم: كيف الشيء فكلام مولد. قلت: فعتى بالقياس هنا التوليد، قال شيخنا: أو أنها مولدة، ولكن أجروها على قياس كلام العرب. قلت: وفيه تأمل. قال ابن عباد: وانكاف: انقطع فهو مطاوع كافه كيفا. قال: وتكيفه أي الشيء: إذا تنقصه، كتحيفه. وأما قول شيخنا: وينبغي أن يزيد قولهم: الكيفية أيضا، فإنها لا تكاد توجد في الكلام العربي. قلت: نعم قد ذكره الزجاج، فقال: والكيفية: مصدر كيف، فتأمل.

### Türkçe

**الكيف**: kesme; ve “onu kesti”: **كافه يكيفه**. Ondandır: “deriyi kesme”: **كيف الأديم تكييفا**: onu kestiği zaman. Ve **كيف**; ve denilir: **كي** (onun **ف**’sini hazf ile), nitekim **سوف** hakkında “**سو**” dediler. Ondandır şairin sözü:

  “**كي** barışa ve övünülecek şeye meyledesiniz diye;
  öldürülmüşleriniz (vardır), ve savaşın alevi tutuşup durur”

**البصائر**’de olduğu gibi. **الجوهري** dedi: (Bu) yerleşik olmayan müphem bir isimdir; ancak iki sâkin için sonu harekelendi; ve **الياء** sebebiyle **الصحاح**’ta olduğu gibi kesre değil fetha üzere bina edildi. **الأزهري** dedi: **كيف**: bir edat harfidir; ve **ف**’nin nasbı, sâkin **الياء** sebebiyle ondan kaçınmak içindir; ta ki iki sâkin birleşmesin. Ve onda galip olan, hâller hakkında istifham olmasıdır: ya hakikî olarak, “**كيف زيد?**” gibi; yahut onun dışı, “**كيف تكفرون بالله**” gibi; çünkü o, taaccüb ve azarlama çıkışıyla çıkarılmıştır. **الزجاج** dedi: Burada **كيف**: taaccüb mânâsında istifhamdır; ve bu taaccüb ancak mahlûkat ve müminler içindir; yani: Bunlardan hayret edin: Allah’ın hücceti üzerlerine sabit olmuşken nasıl Allah’a küfrediyorlar? Yine **سويد بن أبي كاهل اليشكري**’nin sözü:

  “**كيف** düşüşümü umarlar, artık (ben) olduktan sonra;
  başı kapladı aklık ve kellik”

Çünkü o, nefy çıkışıyla çıkarılmıştır; yani: Benden bunu ummayın. Ve kendisinden müstağni olunmayan şeyden önce haber olur: “**كيف أنت?**” ve “**كيف كنت?**” gibi. Ve onda soru olmaksızın hâl olur: “Seni mutlaka ikram edeceğim, **كيف كنت**” sözün gibi; yani: hangi hâl üzere olursan ol. Ve kendisinden müstağni olunmayan şeyden önce hâl olur: “**كيف جاء زيد?**” gibi. Ve mutlak mef’ûl olur; “**كيف فعل ربك**” gibi. Ama Yüce Allah’ın sözü: “**فكيف إذا جئنا من كلش أمة بشهيد**” ise, önce geçen habere te’kîd ve sonrasına tahkîktir; “Şüphesiz Allah dünyada zerre ağırlığınca zulmetmez; öyleyse âhirette nasıl?” te’vîli üzere. Ve denildi: **كيف** iki vecih üzere kullanılır: Birincisi: şart olmasıdır; böylece lafız ve mânâca mutabık, cezmedilmemiş iki fiili gerektirir; “**كيف تصنع أصنع**” gibi; ve ittifakla “**كيف تجلس أذهب**” câiz olmaz. İkincisi: —ki galip olan odur— istifham olmasıdır; ve musannif onu az önce zikretti. **الارتشاف**’ta: **كيف**: istifham olur; ve o, hâllerin umumî kılınması içindir; iki cümleye taalluk ettiğinde, “amel bakımından değil mânâ bakımından mücâzât için olur” dediler; ve şart edatlarından, onunla iki fiilin ancak mutabık olmasıyla kısa kalır; “**كيف تجلس أجلس**” gibi. Şeyhimiz dedi: **كيف** ancak Kûfeliler nezdinde şart olarak kullanılır; ve ona bir misal zikretmediler; ve musannifin zikrettiğiyle beraber ona “**ما**”nın bitişmesini şart koştular; böylece “**كيفما**” denilir. Ama mücerred olarak, hiç kimse onun şartlığını söylemedi. Onun şartlığını söyleyenler —ki onlar Kûfelilerdir— onunla cezmederler; **مبادئ العربية**’de olduğu gibi. O hâlde musannifin sözünde çeşitli yönlerden nazar vardır. Dedim: Şeyhimizin işaret ettiği bu (hususu) **الجوهري** zikretmiştir; şöyle dedi: Ona “**ما**”yı zammettiğinde, onunla mücâzât sahih olur; dersin ki: “**كيفما تفعل أفعل**”. **ابن بري** dedi: Basralılar nezdinde ne **كيف** ile ne de **كيفما** ile mücâzât yapılır; Kûfelilerden kimi **كيفما** ile mücâzât yapar; öyleyse bunu şeyhimizin sözüyle beraber düşün. **سيبويه** dedi: Şüphesiz **كيف**: bir zarf(tır). **السيرافي** ve **الأخفش**’ten: Bu câiz değildir; yani o, zarf olmayan bir isimdir. Ve bu ihtilâf üzerine birtakım şeyler tertip ettiler: Birincisi: **سيبويه** nezdinde onun yeri nasbdır; onların ikisi nezdinde ise mübtedâdan ref’dir; başkasıyla beraber nasb (olur). İkincisi: **سيبويه** nezdinde onun takdiri “hangi hâlde” yahut “hangi hâl üzere”dir; onların ikisi nezdinde ise “**كيف زيد?**” gibi yerde takdiri “sağlam mı?” ve benzeri; ve “**كيف جاء زيد?**” gibi yerde takdiri “binitli olarak Zeyd geldi” ve benzeri. Üçüncüsü: **سيبويه** nezdinde mutabık cevap: “hayır üzere” ve benzeri; onların ikisi nezdinde ise: “sağlam” yahut “hasta” ve benzeri. **ابن مالك** dedi: **الأخفش** ve **السيرافي** doğru söyledi; hiç kimse “**كيف** zarf(tır)” demedi; zira o ne zamandır ne mekândır. Evet, “hangi hâl üzere” sözünle tefsir edildiği için —genel hâllerin sorusu olması sebebiyle— zarf diye adlandırıldı; çünkü o, câr ve mecrûr te’vîlindedir; ve zarf ismi, ikisine mecazen ıtlak olunur. **الارتشاف**’ta: **سيبويه** der ki: **كيف** ile mücâzât yapılır; **الخليل** der ki: onunla cezâ müstakreh(tir). **الزجاج** dedi: Yüce Allah’ın kendisi hakkında **كيف** lafzıyla haber verdiği her şey, muhataba tenbih yoluyla yahut azarlama (yoluyla) bir istihbârdır; az önce âyette geçtiği gibi. **ابن مالك** dedi: Bazılarının zannettiği gibi atıf edici de olmaz; şairin şu sözüyle delil getirerek:

  “Kişinin malı azaldığında yumuşar mızrağı;
  ve en aşağı olana karşı değersizleşir; öyleyse uzaklar (ne olur)?”

Çünkü onun **ف** ile iktirânı (vardır). **ابن مالك** dedi: **ف**’nin ona girişi, onun hatasını daha da açık kılar; ve çünkü burada o, haberlik bakımından mahalli merfû olan bir isimdir. Sonra musannif **كيف**’i bazen müzekker, bazen müennes kullanır; ikisi de câizdir. **اللحياني** dedi: **كيف** müennestir; onu müzekker yaptığında câiz olur. Ve **الكيفة** (kesre ile): elbiseden parça; bunu **اللحياني** söyledi. Gömleğin eteğini önden yamamak için olan bez parçası: **كيفة**; arkadan olan ise **حيفة**; **أبي عمرو**’dan. Ve o, yerinde zikredilmiştir. **الفراء** dedi: Denilir: “**كيف لي بفلان?**”; böylece dersin: “**كل الكيف**”; ve **الكيف**, cer ve nasb ile. Ve “**حصن كيفى**”, “**ضيزى**” gibi: Âmid ile Cezîretü İbn Ömer arasında yüksek, sağlam bir kale. **تاريخ ابن خلكان**’da: Meyyâfârikîn ile Cezîretü İbn Ömer arasında. Dedim: Ona nisbet: **الحصكفي**. **اللحياني** dedi: “Deriyi kesti” ve “onu kesti”: **كوف الأديم وكيفه**; **الكيف** ve **الكوف**’tan (olarak) onu kestiği zaman. Mütekellimlerin, **كيف**’ten fiil iştikakı hakkındaki sözü: “Onu keyfledim”: **كيفته**; böylece “keyflendi”: **فتكيف**; çünkü o, onda semâ‘ olmayan bir kıyastır; Araplardan (nakledilmiş) değildir. **اللحياني**’nin nassı: “Ama onların ‘şey keyfledi’: **كيف الشيء** sözü, muvelled bir sözdür.” Dedim: Burada kıyas ile kastedilen, tevlīddir. Şeyhimiz dedi: Yahut o muvelleddir; fakat onu Arapların sözünün kıyası üzere yürüttüler. Dedim: Onda teemmül vardır. **ابن عباد** dedi: “Kesildi”: **وانكاف**; böylece o, “onu kesti”: **كافه كيفا**’nın mutâvi‘idir. Dedi: Ve “onu eksiltti”: **وتكيفه** yani şeyi; onu noksanlaştırdığı zaman; “onu eksiltti”: **تحيفه** gibi. Şeyhimizin sözüne gelince: “Ve onların ‘**الكيفية**’ sözü de eklemelidir; çünkü o, Arap sözünde neredeyse bulunmaz.” Dedim: Evet, onu **الزجاج** zikretmiştir; şöyle dedi: Ve **الكيفية**: **كيف**’in masdarıdır; öyleyse düşün.
