# كيل (ك-ي-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%8A%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kile ölçü birimidir

- Harfler: ك - ي - ل
- Kur'an'da: 16 geçiş · 13 ayet · 9 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (9)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْكَيْلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%83%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%84%D9%8E.md) | الْفَعْلَ | Ölçü | 6 | 6 | [6:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/6:152.md) |
| [الْمِكْيَالَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%90%D9%83%D9%92%D9%8A%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8E.md) | الْمِفْعَالَ | Ölçek | 2 | 2 | [11:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/11:84.md) |
| [كَيْلَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/siga/%D9%83%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%84%D9%8E.md) | فَعْلَ | Ölçü | 2 | 2 | [12:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/12:60.md) |
| [اكْتَالُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/siga/%D8%A7%D9%83%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | افْتَعَلُوا | Kendi lehlerine ölçtüler | 1 | 1 | [83:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/83:2.md) |
| [الْكَيْلُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%83%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%84%D9%8F.md) | الْفَعْلُ | Ölçü | 1 | 1 | [12:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/12:63.md) |
| [كَالُوهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/siga/%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلُوهُمْ | Onlara ölçtüler | 1 | 1 | [83:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/83:3.md) |
| [كَيْلٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/siga/%D9%83%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%84%D9%8C.md) | فَعْلٌ | Ölçü | 1 | 1 | [12:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/12:65.md) |
| [كِلْتُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/siga/%D9%83%D9%90%D9%84%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَعَلْتُمْ | Ölçtünüz | 1 | 1 | [17:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/17:35.md) |
| [نَكْتَلْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/siga/%D9%86%D9%8E%D9%83%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%84%D9%92.md) | نَفْتَعِلْ | Kendi lehimize ölçeriz | 1 | 1 | [12:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/12:63.md) |

## Mücavir kökler — 73 mücavir (99 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 8 ortak ayet · G² 57 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
2. [وزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md) — 6 ortak ayet · G² 52 · Terazi demektir
3. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 5 ortak ayet · G² 27 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
4. [قسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B7.md) — 3 ortak ayet · G² 20 · Bir şeyi böldükten sonraki yarım parçası, “nısf” bölmeden…
5. [بضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B6%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Bud parça et demektir
6. [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 17 · Çalgın ekin, cılız ekin demektir
7. [مدين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Medyen
8. [شعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Ağacın dalı demektir
9. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 13 · Hayr : At sürüsü demektir
10. [مير](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Ve erzak getiririz
11. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 11 · Bab kapı demektir
12. [بعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bair deve sürüsü demektir
13. [جهز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Cihaz yola çıkan kimsenin yol için aldığı gereklerdir
14. [حفظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%81%D8%B8.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Hafız çanta demektir
15. [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
16. [زجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%AC%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · İter
17. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
18. [عثو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AB%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sopa, değnek demektir
19. [كلف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yükümlü tutarız
20. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 7 ortak ayet · G² 6 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
21. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
22. [نقص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Nukade” çözülmüş ip demektir
23. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Hilal yeni ay demektir
24. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
25. [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Menua’, çıkılması zor, ulaşılması zor yer demektir
26. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Hayvanların ön ayaklarına denir
27. [وصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Vesat bohça gibi kıymetli şeylerin bulunduğu, kabı asıp…
28. [غير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ğayr, Ğayr dışında demektir
29. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
30. [عدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Denk tutuyorlar
31. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çeper, çit demektir
32. [وسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B3%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Sunv’a” tas demektir
33. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
34. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Feth, kapının açılması demektir
35. [عهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Söz
36. [يسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Yüsr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak…
37. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Ana kapının önündeki bekçidir
38. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
39. [مسس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ona dokundu
40. [زيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Zade : Azık demektir
41. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
42. [متع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AA%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mut’a, üzerine ev eşyasını konduğu yüksekçe yer; sonra…
43. [ضرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Darir” zor, bulanık gören kişi demektir
44. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İş ayakkabısı
45. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
46. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Onların malları
47. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Buğa boğa demektir
48. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sicim bağıdır
49. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su birikintisidir
50. [رجع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Rac’, ırmakta akan suyun ters istikamette aktığı yerdir
51. [جزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceze’e (hemze ile) bir şeyin parçası, bozulmadan bütünden…
52. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Sahip
53. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Dahl: Kuytu yer demektir
54. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
55. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
56. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
57. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
58. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Şey
59. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beraber
60. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Alet kaldıraç demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%8A%D9%84/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كيل |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef (orta harfi ya) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [وزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md), [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md), [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md), [ذرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Akışkan veya dökülebilir taneli maddelerin kap hacmiyle sınırlandırılıp ölçülmesi |
| Çekirdek Özet 2 | İktisadi ve ahlaki muamelelerde hak edişi tam hacmiyle verme ve eksiltmeme ilkesi |
| Çekirdek Özet 3 | Belirli bir kaba ve kapasiteye göre paylaştırma, hak sınırını hacimsel kesinlikle koruma |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel buğday ölçeğine indirgeyip hukuki ve ahlaki denklik ilkesini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كي | Bir varlığı belirli bir sınır, kalıp veya biçim altına alma; kapasite ve takdir oluşturma anlamı taşır. Aynı çekirdeği paylaşan [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) kökünde sınırlandırıcı plan kurma, [كيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81.md) kökünde hal ve keyfiyetin kalıbını belirleme, [كين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%86.md) kökünde ise varlığın belirli bir mahalde sabitlik ve sınır kazanması görülür. | ل | Çoban değneği ve yönlendirme imgesi taşıyan lâm harfinin eklenmesiyle soyut sınırlandırma ve kalıplama hareketi, doğrudan nesnel bir hacim kabına yöneltilmiş; dökülen nesneyi sınırlandıran, toplayan ve muameleye bağlayan nesnel bir ölçüm eylemine dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Maddeyi tutan, sınırlandıran, içine alan çukur kabı veya avuçlama hacmini temsil eder. |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Avuçtaki veya kaptaki nesneyi alma, doldurma, aktarma ve bilfiil işleme koyma iradesini gösterir. |
| ل | Çoban değneği, üvendire; yöneltme, öğretme, bağlama | Ölçülen nesneyi belirli bir kurala, hadde, sınıra ve hak dengesine bağlayıp sevk etme hareketidir. |
| كيل | Kabın içine alma, elle doldurup aktarma ve kural sınırına bağlama | Taneli ve dökülebilir bir nesneyi avuç veya kap hacmiyle sınırlandırıp el ile başkasına belirli bir hak ölçüsü dairesinde tam olarak devretme hareketini ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dökülebilir ve taneli kuru gıdaları (özellikle buğday ve arpayı) belirli bir kap (ölçek/kile) vasıtasıyla hacimce belirleme, bu kapla alıp verme. Ateş yakmayan çakmaktaşının kıvılcım yerine kül dökmesi veya savaşta arka safta durma (el-keyyûl) kullanımları da hacimsel kalıba ve sınıra dayanır. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şairi şu beyitte savaşın en son safını ve geri çekilme sınırını ifade etmek üzere kökü kullanmıştır: إنِّي امرُؤٌ عاهَدَني خليلي / ألاَّ أقُومَ الدَّهْرَ في الكَيُّولِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi el-Ahtal, mücadele ve denkliği ölçü metaforuyla şöyle zikreder: فقد كلتموني بالسوابق قبلها / فبرّزت منها ثانياً من عنانيا |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde كيل kökü, dökülebilir nesnelerin hacmini sınırlandırma, bir kabın içine alma ve kapasite belirleme ortak semantik tabanına dayanır. Kök, Doğu Sami kolunda Akadca *kâlu* (içine almak, tutmak, ölçmek, muhafaza etmek) fiilinde ve Batı Sami dillerinde belirgin şekilde takip edilir. İbranicede kök, *kîl* veya *kûl* (כול / כיל) biçiminde "içine almak, sığdırmak, ölçekle ölçmek, yetmek" anlamlarına gelir; nitekim Tevrat metinlerinde toprağın tozunu ölçekle ölçmeyi ifade eden kullanımlarda (örneğin Yeşaya [40:12](https://lisan.digital/tr/ayet/40:12.md)) bu semantik çekirdek açıkça görülür. Süryanicede *kāl* / *kayyel* (ܟܠ / ܟܝܠ) fiili ve *kaylā* (ܟܝܠܐ) ismi doğrudan "ölçmek, hacimce tartmak, ölçek kabı" karşılığıyla korunmuştur. Arapçada kök, genel "içine alma ve kapsama" anlamından sıyrılarak somut olarak tahıl gibi taneli maddelerin kap yardımıyla hacimsel tespitine ve bu tespit üzerinden kurulan mübadele ahlakına tahsis edilmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Dökülebilir zahireyi kapla ölçme | Maddenin ağırlığı yerine kabın sınırına ve hacmine itibar edilerek alınıp verilmesi; buradan soyut karşılık ve ceza/mükafat denkliğine geçilmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Akadca *kâlu*, İbranice *kîl* / *kûl*, Süryanice *kāl* | Kök bütün temel Sami dillerinde "içine alma, tutma, sığdırma ve ölçek kabı" anlamını ortak olarak muhafaza eder. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Sami kolu dışındaki Afro-Asyatik katmanlarda doğrudan ve düzenli fonetik denkliği olan güvenilir kök verisi tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Dictionnaire des racines sémitiques, Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كيل | Anlamlı | Hacimce ölçmek, ölçek | Kuru ve taneli gıdayı kap hacmine göre belirleyip verme veya alma. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [كلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%8A.md) | Anlamlı | Böbrek, koruma, esirgeme | Vücudun arındırıcı organı (el-kulyetü); etrafı kuşatıp esirgeme anlamı taşır. | Kur'an'da geçmez; el-Ayn ve Tahzîb'de müsta'meldir. |
| يكل | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilimiyle kök türetilmemiştir. | Mühmel kombinasyondur. |
| يلك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Arap dilinde bu harf dizilimiyle kök türetilmemiştir. | Mühmel kombinasyondur. |
| [لكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%83%D9%8A.md) | Anlamlı | Bir şeye yapışmak, düşkün olmak | Bir işe veya kimseye sımsıkı bağlanıp peşini bırakmama (lekiye bihi). | Kur'an'da geçmez; Kitābü’l-ʿAyn'da kayıtlıdır. |
| [ليك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%83.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Sözlüklerde anlamlı bağımsız bir kök hüviyeti tespit edilmemiştir; Eyke kelimesiyle ilişkilendirilen zayıf kayıtlar dışında terk edilmiştir. | Mühmel veya gayrimüsta'meldir. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كيل | Merkez | Hacimsel ölçüm | Maddenin yer kapladığı hacim üzerinden kap yardımıyla sınırlandırılmasıdır. | Taneli ve akışkan nesnelerin ölçek kabı ile hakkının eksiksiz tayini. |
| [وزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md) | Komşu | Ağırlıkça ölçüm | Yerçekimi ve kütle direncine dayalı olarak terazi ve dirhemle yapılan tartımdır. | كيل hacmi esas alırken, [وزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D9%86.md) kütle ve ağırlığı esas alır; Kur'an'da ikisi birbirini tamamlar. |
| [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) | Komşu | Takdir ve miktar | Varlığın mahiyetine, hedefine ve zamanına uygun mutlak ölçü ve sınır biçmektir. | كيل aletle yapılan fiziksel hacim ölçümüdür; [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) hem ontolojik hem zihni ve ilahi ölçüdür. |
| [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) | Komşu | Sayısal hesap | Ayrı ayrı birimlerin tek tek sayılarak ve aritmetik işlemle toplamının bulunmasıdır. | كيل süreklilik arz eden yığının kapla tespitidir; [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) sayılabilir fertlerin kaydıdır. |
| [ذرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B9.md) | Komşu | Uzunluk ölçümü | Arşın ve kol mesafesiyle boyut ve mesafe belirlemektir. | كيل üç boyutlu iç hacmi, [ذرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B9.md) ise tek boyutlu mesafeyi ve boyutu ölçer. |
| [بخس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AE%D8%B3.md) | Zıt | Eksiltme ve hakkı kırma | Bir malın veya emeğin hak ettiği değerini, hacmini ya da bedelini haksızca düşürmektir. | كيل kökünün ifa (tamamlama) emrine doğrudan zıt düşen haksız eksiltme eylemidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كيل | Hacimce ölçmek, kile | Belirli bir kapla taneli maddelerin miktarını tam olarak belirleme eylemi ve bu eylemde kullanılan kap. | Kesin |
| Latince | Mensura, Modius | Ölçü; tahıl ölçeği | Modius Roma'da doğrudan kuru zahire için kullanılan temel hacim kabıdır; mensura genel ölçüyü karşılar. | Kesin |
| İngilizce | Measure, Dry measure, Bushel | Ölçmek; kile, ölçek | Bushel doğrudan tahıl ölçeğini karşılar; measure fiili ise genel ölçme eylemini verir ancak tartı ile ayrımı zayıftır. | Kesin |
| Almanca | Messen, Hohlmaß, Scheffel | Hacim ölçmek; kile | Scheffel tarihsel tahıl kilesini; Hohlmaß ise sıvı ve kuru döküntüler için içi boşluklu hacim ölçüsünü tam karşılar. | Kesin |
| Fransızca | Mesurer, Boisseau, Mesure de capacité | Hacimle ölçmek; ölçek kabı | Boisseau geleneksel tahıl ölçeğidir; mesure de capacité kavramı ağırlıktan ayrılan hacimsel tayini tam verir. | Kesin |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْكَيْلَ (el-keyl) | Hacimce ölçme eylemi ve ölçüm ilkesi | Ticari ve ahlaki muamelede adalet, hileden kaçınma ve ölçüyü tam tutma emri bağlamında (En'âm [6:152](https://lisan.digital/tr/ayet/6:152.md), İsrâ [17:35](https://lisan.digital/tr/ayet/17:35.md), Şuarâ [26:181](https://lisan.digital/tr/ayet/26:181.md)). |
| كَيْلَ بَعِيرٍ (keyle ba'îr) | Bir taşıyıcının alabildiği yük miktarı | Hacim ve kapasite sınırı bağlamında, bir devenin taşıyabileceği erzak miktarı (Yûsuf [12:65](https://lisan.digital/tr/ayet/12:65.md)). |
| الْمِكْيَالَ (el-mikyâl) | Ölçü aleti, kile kabı | Muamelede hile yapılan ve eksiltilmesi yasaklanan fiziksel ölçek kabı bağlamında Şuayb kıssası (Hûd [11:84](https://lisan.digital/tr/ayet/11:84.md), [11:85](https://lisan.digital/tr/ayet/11:85.md)). |
| اكْتَالُوا / كَالُوهُمْ (iktâlû / kâlûhum) | Kendi lehine ölçme ve başkası için ölçme | Çifte standardın kınanması bağlamında; başkasından alırken tam, başkasına verirken eksik ölçme hali (Mutaffifîn [83:2](https://lisan.digital/tr/ayet/83:2.md)-3). |
| نَكْتَلْ (nektel) | Zahire ve pay alma eylemi | Kıtlık ortamında yönetimden belirli ölçek dahilinde gıda payı talep etme bağlamı (Yûsuf [12:63](https://lisan.digital/tr/ayet/12:63.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet, ceza ve mükafat dengesi | Amellerin karşılığının tam ve eksiksiz verilmesi, ilahi hitabın kullara hak ettiğinden noksan muamele etmeyeceği tartışması. | Zulmün ve eksiltmenin nefyi, ilahi takdirde mutlak denklik. |
| Fıkıh | Ribâü'l-fadl ve mübadele hukuku | Malların mekîlât (hacimle satılanlar) ve mevzûnât (tartıyla satılanlar) olarak ayrılması; aynı cinsten gıdaların hacimce denk olmadan değişiminin faiz sayılması. | Standart hacim birimi (sâ' ve müdd) üzerinden sözleşme sıhhati ve gabn yasağı. |
| Tefsir | Şuayb kavminin helaki ve Mutaffifîn suresi | Toplumsal çöküşün iktisadi ahlaksızlık ve ölçüde çifte standart gütmekle doğrudan ilişkisi. | İfa (ölçüyü tam doldurma) ile ihsar (eksiltip zarara sokma) arasındaki ahlaki ayrım. |
| Hadis | Şehirlerin iktisadi standartları | Hz. Peygamber'in "Ölçü Medine'nin ölçüsü, tartı ise Mekke'nin tartısıdır" buyruğuyla standart ölçü kabını sabitlemesi. | Nebevî sâ' biriminin zekat ve kefaretlerde evrensel ölçü haline gelmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ahlaki sorumluluk ve ilahi mizan | Hakkın tastamam teslimi | Çifte standardı önleme | Kişinin alırken hak ettiği ile verirken sunduğu arasındaki ahlaki tutarlılığı temin eder. | Kesin |
| İlmi | Fiziksel ölçüm ve standartlaşma | Hacim birimi ve kalibrasyon | Belirsizliği giderme | Göz kararı veya değişken kabuller yerine sabit, doğrulanabilir bir hacim normu kurar. | Kesin |
| Siyasi | Kamusal denetim ve hisbe teşkilatı | Piyasa denetimi ve adil düzen | Zulmü ve sömürüyü engelleme | Devletin pazar yerindeki ölçü aletlerini denetleyerek zayıfı koruma ve sözleşme güvenliğini sağlama görevidir. | Güçlü |
| İktisadi | Emtia mübadelesi ve fiyat istikrarı | Değer ve miktar tespiti | Güvenli ticaret zemini | Malların reel miktarını kesinleştirerek aldatma (garar) riskini ve haksız kazancı ortadan kaldırır. | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Hacim integrali ve kalibre edilmiş kap ($V = \int dV$) | Düzensiz taneciklerden oluşan bir kütlenin, sınırları tanımlanmış geometrik bir hacim içine hapsedilerek toplam uzamsal büyüklüğünün sonlu ve tek bir sayısal değere indirgenmesidir. | Kesin |
| Beşeri bilimler | Mütekabiliyet ve usul adaleti | Bireyin sisteme sunduğu girdi ile sistemden talep ettiği çıktı arasındaki simetrinin korunması; hak ararken azami, yükümlülük ifa ederken asgari davranma eğiliminin kurumsal dengeyle engellenmesidir. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | كيل kökünü yalnızca antik pazar yerlerinde kalmış tahta bir buğday ölçeğine (kileye) veya geri kalmış bir ticaret aletine indirgemek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, sadece fiziksel bir kabı değil; insanın başkasıyla kurduğu her türlü hak-sorumluluk dengesinde, sözleşmede, eleştiride ve takdirde objektif bir ölçü tutturması ve çifte standarttan kaçınması ilkesini ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerin getirdiği iktisadi ve ahlaki ikazların sadece eski tahıl tüccarlarını ilgilendirdiği zannına kapılarak, modern finans, bürokrasi ve sosyal ilişkilerdeki sistemsel hak gasplarını ve çifte standartları ayetin kapsamı dışında bırakmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın iktisadi hayat ile tevhidi ahlak arasında kurduğu kopmaz bağı gösterir. İbadet ile pazar ahlakının bir bütün olduğunu, ölçüde yapılan hilenin (tatfîf) doğrudan bir kavmin helak sebebi sayılabileceğini ortaya koyar. |
| Hangi ayet groupslarında belirleyicidir? | Şuayb aleyhisselamın Medyen ve Eyke kavimlerine yönelik tebliğinde, Yusuf kıssasındaki kıtlık ve erzak dağıtımı sahnelerinde ve Mutaffifîn suresindeki adalet-mizan uyarılarında belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dindarlığı yalnızca ritüellere hasredip ticari ve hukuki adaleti ikincil sayan çarpık anlayışı düzeltir; hak alırken gösterilen titizliğin hak verirken de gösterilmesinin imanın zorunlu gereği olduğunu ilan eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Taneli ve dökülebilir gıdaların, standart bir kap hacmiyle sınırlandırılarak alınıp verilmesi ve hakkın nesnel bir ölçekle teslim edilmesi.
- Soyut anlam: İki taraflı hukuki ve ahlaki ilişkilerde hak ediş ile ifa arasındaki simetrinin korunması; çifte standardın, eksiltmenin ve hak gaspının mutlak surette ortadan kaldırılması.
- Sistematik karşılık: Bir sistemdeki çıktı miktarının, girdiye veya hak edilen paya tam eşitlenmesini sağlayan kamusal denetim, standartlaşma ve ahlaki denklik normu.
- LaTeX modeli: $$M(x, y) = \begin{cases} x = y, & \Delta = 0 \\ x \neq y, & \Delta = |x - y| > 0 \end{cases}$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$ bireyin başkasından alırken talep ettiği hak ve hacim miktarını, $y$ ise aynı bireyin başkasına verirken sunduğu hak ve hacim miktarını temsil eder. $M$ fonksiyonu muamelenin adalet durumunu simgeler. Kökün emrettiği ifa (tamamlama) hali $x = y$ eşitliğinde gerçekleşir ve hata sapması ($\Delta$) sıfırdır. Mutaffifîn suresinde yerilen durum ise bireyin kendi lehine alırken $x$'i tam tutup, başkasına verirken $y$'yi kısması sonucu doğan pozitif sapma ve adaletsizliktir ($\Delta > 0$). Kökün temel gayesi $\Delta = 0$ dengesini kesinleştirmektir.

## Geçtiği ayetler (13 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%8A%D9%84/occurrences?meal=IK

### [En'am 6:152](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/6:152.md) — الْكَيْلَ

وَلَا تَقْرَبُوا مَالَ الْيَتِيمِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ حَتَّى يَبْلُغَ أَشُدَّهُ وَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ لَا نُكَلِّفُ نَفْسًا إِلَّا وُسْعَهَا وَإِذَا قُلْتُمْ فَاعْدِلُوا وَلَوْ كَانَ ذَا قُرْبَى وَبِعَهْدِ اللَّهِ أَوْفُوا ذَلِكُمْ وَصَّاكُمْ بِهِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ

Meal (IK): Yetimin malına; erginlik çağına gelinceye kadar o en güzel olanından başka bir şekilde yaklaşmayın. Ölçüyü, tartıyı da tam ve doğru yapın. Biz kimseye, gücünün yettiğinden başkasını yüklemeyiz. Söylediğiniz zaman da -akraba dahi olsa-adil olun. Allah’ın ahdini de yerine getirin. İşte iyice düşünesiniz diye size bunları emretti.

### [Araf 7:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/7:85.md) — الْكَيْلَ

وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ قَدْ جَاءَتْكُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ رَبِّكُمْ فَأَوْفُوا الْكَيْلَ وَالْمِيزَانَ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ بَعْدَ إِصْلَاحِهَا ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ مُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Medyen’e de kardeşleri Şuayb’ı. Dedi ki: Ey kavmim; Allah’a kulluk edin. Sizin O’ndan başka hiç bir ilahınız yoktur. Rabbınızdan size apaçık bir burhan gelmiştir. O halde ölçüyü ve tartıyı doğru tutun. İnsanların eşyasını eksik vermeyin. Ve o, ıslah olduktan sonra yeryüzünde fesad çıkarmayın. Bunlar, sizin için hayırlıdır, eğer mü’minlerden iseniz.

### [Hud 11:84](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/11:84.md) — الْمِكْيَالَ

وَإِلَى مَدْيَنَ أَخَاهُمْ شُعَيْبًا قَالَ يَاقَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ مَا لَكُمْ مِنْ إِلَهٍ غَيْرُهُ وَلَا تَنْقُصُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ إِنِّي أَرَاكُمْ بِخَيْرٍ وَإِنِّي أَخَافُ عَلَيْكُمْ عَذَابَ يَوْمٍ مُحِيطٍ

Meal (IK): Medyen’e de kardeşleri Şuayb’ı. Dedi ki: Ey kavmim; Allah’a kulluk edin, O’ndan başka ilahınız yoktur. Ölçüyü tartıyı eksik tutmayın. Ben sizi, iyi bir halde, refah içinde görüyorum. Ve sizi azabla kuşatacak bir günden korkuyorum.

### [Hud 11:85](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/11:85.md) — الْمِكْيَالَ

وَيَاقَوْمِ أَوْفُوا الْمِكْيَالَ وَالْمِيزَانَ بِالْقِسْطِ وَلَا تَبْخَسُوا النَّاسَ أَشْيَاءَهُمْ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ

Meal (IK): Ey kavmim; ölçüyü ve tartıyı yerine getirin. İnsanlara eşyalarını eksik vermeyin, yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın.

### [Yusuf 12:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/12:59.md) — الْكَيْلَ

وَلَمَّا جَهَّزَهُمْ بِجَهَازِهِمْ قَالَ ائْتُونِي بِأَخٍ لَكُمْ مِنْ أَبِيكُمْ أَلَا تَرَوْنَ أَنِّي أُوفِي الْكَيْلَ وَأَنَا خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ

Meal (IK): Onların yüklerini hazırlatınca dedi ki: Bana baba bir kardeşinizi getirin. Görmüyormusunuz ki ben, ölçüyü tam ölçüyorum ve ben, konukseverlerin en iyisiyim.

### [Yusuf 12:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/12:60.md) — كَيْلَ

فَإِنْ لَمْ تَأْتُونِي بِهِ فَلَا كَيْلَ لَكُمْ عِنْدِي وَلَا تَقْرَبُونِ

Meal (IK): Eğer onu bana getirmezseniz; benden bir ölçek dahi alamazsınız ve bir daha bana yaklaşmayın.

### [Yusuf 12:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/12:63.md) — الْكَيْلُ · نَكْتَلْ

فَلَمَّا رَجَعُوا إِلَى أَبِيهِمْ قَالُوا يَاأَبَانَا مُنِعَ مِنَّا الْكَيْلُ فَأَرْسِلْ مَعَنَا أَخَانَا نَكْتَلْ وَإِنَّا لَهُ لَحَافِظُونَ

Meal (IK): Babalarına döndüklerinde dediler ki: Ey babamız; artık bize zahire verilmeyecek. Kardeşimizi bizimle beraber gönder de zahiremizi alalım. Biz herhalde onu koruruz.

### [Yusuf 12:65](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/12:65.md) — كَيْلَ · كَيْلٌ

وَلَمَّا فَتَحُوا مَتَاعَهُمْ وَجَدُوا بِضَاعَتَهُمْ رُدَّتْ إِلَيْهِمْ قَالُوا يَاأَبَانَا مَا نَبْغِي هَذِهِ بِضَاعَتُنَا رُدَّتْ إِلَيْنَا وَنَمِيرُ أَهْلَنَا وَنَحْفَظُ أَخَانَا وَنَزْدَادُ كَيْلَ بَعِيرٍ ذَلِكَ كَيْلٌ يَسِيرٌ

Meal (IK): Yüklerini açyıkları vakit; karşılık olarak götürdüklerinin kendilerine iade edilmiş olduğunu gördüler. Dediler ki: Ey babamız, daha ne isteriz, işte mallarımız da bize geri verilmiş, onunla ailemize yine zahire getiririz. Kardeşimizi koruruz ve bir deve yükü zahire artırırız. Esasen bu, az bir ölçektir.

### [Yusuf 12:88](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/12:88.md) — الْكَيْلَ

فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَيْهِ قَالُوا يَاأَيُّهَا الْعَزِيزُ مَسَّنَا وَأَهْلَنَا الضُّرُّ وَجِئْنَا بِبِضَاعَةٍ مُزْجَاةٍ فَأَوْفِ لَنَا الْكَيْلَ وَتَصَدَّقْ عَلَيْنَا إِنَّ اللَّهَ يَجْزِي الْمُتَصَدِّقِينَ

Meal (IK): Onlar yanına vardıklarında dediler ki: Ey Aziz; bizi de ailemizi de darlık bastı, pek değersiz bir malla geldik. Bize yine tam ölçek ver de tasadduk et. Muhakkak ki Allah, tasadduk edenleri mükafaatlandırır.

### [İsra 17:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/17:35.md) — الْكَيْلَ · كِلْتُمْ

وَأَوْفُوا الْكَيْلَ إِذَا كِلْتُمْ وَزِنُوا بِالْقِسْطَاسِ الْمُسْتَقِيمِ ذَلِكَ خَيْرٌ وَأَحْسَنُ تَأْوِيلًا

Meal (IK): Ölçtüğünüz zaman da; ölçüyü tam tutun. Ve dosdoğru ölçekle tartın. Bu, daha hayırlı ve netice itibariyle daha güzeldir.

### [Şuara 26:181](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/26:181.md) — الْكَيْلَ

أَوْفُوا الْكَيْلَ وَلَا تَكُونُوا مِنَ الْمُخْسِرِينَ

Meal (IK): Ölçüyü tam yapın da eksiltenlerden olmayın.

### [Mutaffifun 83:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/83:2.md) — اكْتَالُوا

الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُوا عَلَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ

Meal (IK): Onlar ki; insanlardan bir şey aldıkları zaman kendileri ölçerek tam alırlar.

### [Mutaffifun 83:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/ayet/83:3.md) — كَالُوهُمْ

وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ

Meal (IK): Ama onlara bir şey ölçüp tartarak verdikleri zaman, eksik tutarlar.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Kile ölçü birimidir. Kilenin büyüklüğü ülkelere döre değişmektedir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف واللام و"وايء" معهما
ك ل و، ك و ل، و ك ل، ل و ك، ك ل ي، ك ي ل، ك ل ا، ل ك ي، ك ل أ، ك أ ل، ل ك أ، أ ك ل، أ ل ك مستعملات كلو: الكُلْوة: لغة في الُكْلية لأهل اليمن.
كول: الكَوْلانُ: نبات في الماء يشبه البردي، وورقه وساقه يشبه السعد، إلا أنه أغلظ منه، وأصله مثل أصله، يجعل في الدواء.
وكل: تقول: وكَلْته إليك أَكِلُه كِلَةً، أي: فوضته.
ورجل وَكَلٌ ووُكَلَةٌ وهو المُواكِلُ يتكل على غيره فيضيع أمره.
وتقول: وَكِلْتُ بالله، وتوكَّلْت على الله، قال:
إلا ويسمـع مـا أقـو		ل وإن وَكِلْتُ به كفاني
وتقول: وَكَلْتُ فلاناً إلى الله، أَكِلُه إليه.
والوِكالُ في الدابة، أن تحب التأخر خلف الدواب.
والوَكيلُ فعله التَّوَكُّل، ومصدره الوِكالة.
ومَوْكَل: اسم جبل. ومِيكال: اسم مَلَك.
لوك: اللَّوْكُ: مضغ الشيء الصلب الممضغة، وإدارته في الفم، قال:
ولَوْكُهُمُ جذل الحصى بشفاههم		كأن على أكتافهم فلقاً صخرا
كلي: الكُلْية لكل حيوان: لحمتان منتبرتان حمراوان لازقتان بعظم الصلب عند الخاصرتين في كظرين من الشحم، وهما منبت بيت الزرع كذا يسميان في الطب، يراد به زرع الولد.
وكلُيةُ المزادة والراوية وشبههما: جليدة مستديرة تحت العروة قد خرزت مع الأديم، والجميع: الكُلَى. وتقول: كَلَيْت الرجل، أي: رميته، فأصبت كُلْيته فأنا كالٍ وذاك مَكْلِيٌّ، قال:
من علق المَكْلِيِّ والموتون
والمَوْتُونُ: الذي وتنته.
كيل:
كال البر يَكيلُ كَيْلاً. والبرُّ مكيل، ويجوز في القياس: مَكْيُول، ولغة بني أسد: مَكُول وهي لغة رديئة ولغة أردأ: مُكال.
والمِكْيالُ: ما يُكالُ به. واكْتَلْتُ من فلان، واكْتَلْتُ عليه. وكِلْتُه طعاماً، أي: كِلْتُ له.
والكَيْل: ما يتناثر من الزند.
والفرس يُكايِلُ الفرس إذا عارضه وباراه كأنه يكيل له من جريه مثل ما يكيل له الآخر. وكايلت بين أمرين، أي: نظرت بينهما أيهما الأفضل. وتقول: أكلْتُ الرجل، أي أمكنته من كَيْله فهو مُكال.
كلاّ: كلاّ على وجهين: تكون حقاً، وتكون نفياً. وقوله عز وجل: "كلاّ لئن لم ينته لنسفعاً بالناصية". أي: حقاً. وقوله سبحانه: "أيطمع كل امرئٍ منهم أن يدخل جنة نعيم ... كلاّ"، وهو نفي.
لَكِيَ: لَكِيَ فلان بهذا الأمر يَلكَى به لَكىً، أي: أولع به.
كلأ: كَلأَك الله كلاءة، أي: حفظك وحرسك. والمفعول: مكلوء.
وقد تَكَّلأت تَكْلِئةً، إذا استنسأت نسيئة، والنسيئة: التأخير.
ونهي عن الكالِىءِ بالكالِىء، أي: النسيئة بالنسيئة.
ويقال: بلغ الله بك أَكلأَ العمر، أي: آخره وأبعده، وهو من التأخير أيضاً. قال:
وعينه كالكالئ الضمار
والمُكَلأُ: موضع ترفأ فيه السفن. والجميع المُكَلأَّت.
والكَلأُ: العشب، رطبه ويبسه. والعشب لا يكون إلا رطباً، والخلى: الرطب من النبات، واحدتها: خلاة، ومنه اشتقت المخلاة.
وأرض مُكْلِئةٌ ومكلأة: كثيرة الكلأ، وقد يجمع الكَلأَ فيقال: أكلاء.
كأل: الكَوَأْلَلُ: القصير. ويجمع على الكالِل. قال العجاج:
ليس بزميل ولا كوأللِ
لكأ: لَكَأْتُه بالسَّوْط لَكْأ، أي: ضَرَبْتُه ضرباً.
أكل: الأَكْلَةُ: المرة. والأُكْلَةُ: اسم كاللقمة.
والأَكْاَلُ: أن يَتَأَكَّل عود أو شيء.
والأكولة من الشاء: التي ترعى للأكل، لا للنسل والبيع.
وَأكِيلُك: الذي يُؤاكِلُك وتُؤاكِلُه. وأكيلُ الذئب: شاة أو غيرها إذا أردت معنى المأكول، سواء فيه الذكر والأنثى، وإن أردت به اسماً جعلته: أكيلة ذئب.
المأْكُلَةُ: ما جعل للإنسان لا يحاسب عليه.
والنار إذا اشتد التهابها، كأنها يأكل بعضها بعضاً تقول: ائتكلت النار. والجل إذا اشتد غضبه يَأْتَكِلُ، قال:
أبلغ يزيد بني شيبان مألكة		أبا ثبيت أما تنفك تَأْتكِـلُ
والرجل يَسْتَأْكِلُ قوماً، أي: يأَكُلُ أموالهم من الإسنات.
ورجل أكول: كثير الأكل. وامرأة أكول. والمأَكَلْ كالمطعم والمشرب. والمُؤْكِلُ: المطعم، وفي الحديث: "لعن آكل الربا ومُؤْكِلُهُ".
والآكالُ: مآكِلُ الملوك، أي: قطائعهم.
والمَأْكَلَةُ والمَأَكُلَةُ: الطعام. باتوا على مَأْكلة، أي: على طعام، ويقال: استغنيا بالدر عن الْمَأْكلةِ، أي: باللبن عن الطعام.
والمِثْكَلُ: إناء يؤكل فيه. والمِثكلةُ: قصعة تشبع الرجلين والثلاثة.
ألك: الألُوكُ: الرسالة، وهي الْمَأْلُكةُ، على مفعلة، سميت أَلُوكاً لأنها تؤلك في الفم، من قولهم: يَأْلُكُ الفرس اللجام، أي: يَعْلُكُهُ. قال:
أَلِكْني يا عتيق إليك قولاً		ستهديه الرواة إليك عني

##### Türkçe

**الكاف** ve **اللام** ve “**وايء**” bunlarla birlikte

ك ل و، ك و ل، و ك ل، ل و ك، ك ل ي، ك ي ل، ك ل ا، ل ك ي، ك ل أ، ك أ ل، ل ك أ، أ ك ل، أ ل ك استعمالات

كلو: **الكُلْوة**: Yemen ehli için **الُكْلية** hakkında bir dildir.

كول: **الكَوْلانُ**: suda bir bitkidir; **البردي**’ye benzer; yaprağı ve sapı **السعد**’a benzer; ancak ondan daha kalındır; kökü de onun kökü gibidir; ilaçta yapılır.

وكل: dersin ki: **وكَلْته إليك أَكِلُه كِلَةً**, yani: onu (işi) sana havale ettim.

Ve bir adam **وَكَلٌ** ve **وُكَلَةٌ**’dir; o, **المُواكِلُ**’dir; başkasına dayanır da işi zayi olur.

Ve dersin ki: **وَكِلْتُ بالله** ve **توكَّلْت على الله**; dedi ki:
إلا ويسمـع مـا أقـو		ل وإن **وَكِلْتُ** به كفاني

Ve dersin ki: **وَكَلْتُ** falanı Allah’a; **أَكِلُه** ona.

Ve **الوِكالُ** binek hayvanda: bineklerin arkasında geri kalmayı sevmendir.

Ve **الوَكيلُ**: onun fiili **التَّوَكُّل**’dür; masdarı **الوِكالة**’dir.

Ve **مَوْكَل**: bir dağın adıdır. Ve **مِيكال**: bir meleğin adıdır.

لوك: **اللَّوْكُ**: katı şeyi çiğnenmiş olarak çiğnemek ve onu ağızda çevirmektir; dedi ki:
ولَوْكُهُمُ جذل الحصى بشفاههم		كأن على أكتافهم فلقاً صخرا

كلي: **الكُلْية** her hayvan için: iki böbrektir; iki kabarık kırmızı et parçası; böğürlerde omurga kemiğine yapışık; yağdan iki **كظرين** içinde; ikisi, tıpta böyle adlandırılan **بيت الزرع**’ın bitiş yeridir; bununla çocuğun zürriyeti kastedilir.

Ve **كلُيةُ** kırbanın ve su tulumunun ve benzerlerinin: askının altında yuvarlak bir deri parçasıdır; deriye birlikte dikilmiştir; hepsi: **الكُلَى**. Ve dersin ki: **كَلَيْت** adamı, yani: onu attım; böylece **كُلْيته**’ne isabet ettirdim; ben **كالٍ**’im ve o **مَكْلِيٌّ**’dir; dedi ki:
من علق **المَكْلِيِّ** والموتون

Ve **المَوْتُونُ**: **وتنته** olan (yani: **وتين**’i kesilmiş olan)dır.

كيل:
**كال** buğdayı **يَكيلُ كَيْلاً**. Ve buğday **مكيل**’dir; kıyasta caiz olur: **مَكْيُول**; ve Benî Esed’in dili: **مَكُول**; ve o kötü bir dildir; daha kötü bir dil: **مُكال**.

Ve **المِكْيالُ**: kendisiyle ölçülen şeydir. Ve **اكْتَلْتُ** falandan, ve **اكْتَلْتُ** ona karşı. Ve **كِلْتُه** yiyecek, yani: ona ölçtüm.

Ve **الكَيْل**: çakmak taşından sıçrayan şeydir.

Ve at, ata **يُكايِلُ**; ona karşı çıkarsa ve onunla yarışırsa; sanki koşusundan ona, ötekinin ona ölçtüğü gibi ölçer. Ve iki iş arasında **كايلت** ettim, yani: ikisinin arasında baktım, hangisi daha faziletlidir. Ve dersin ki: **أكلْتُ** adamı, yani: onu **كَيْله**’mden mümkün kıldım; o halde o **مُكال**’dır.

كلاّ: **كلاّ** iki vecih üzeredir: hak olur, ve nefy olur. Aziz ve celil olanın sözü: “**كلاّ لئن لم ينته لنسفعاً بالناصية**”. yani: hak olarak. Ve yüce olanın sözü: “**أيطمع كل امرئٍ منهم أن يدخل جنة نعيم ... كلاّ**”, ve o nefy’dir.

لَكِيَ: **لَكِيَ** falan bu işle **يَلكَى** onunla **لَكىً**, yani: ona düşkün oldu.

كلأ: **كَلأَك الله كلاءة**، yani: seni korudu ve gözetti. Ve mef’ûl: **مكلوء**.

Ve muhakkak **تَكَّلأت تَكْلِئةً**; eğer **استنسأت** **نسيئة** olarak; ve **النسيئة**: geciktirmedir.

Ve **الكالِىءِ** ile **الكالِىء**’den nehiy olundu, yani: **النسيئة** ile **النسيئة**.

Ve denilir: Allah seni **أَكلأَ العمر**’a ulaştırsın, yani: onun sonuna ve en uzağına; ve o da yine geciktirmedendir. Dedi ki:
وعينه كالكالئ الضمار

Ve **المُكَلأُ**: gemilerin içinde barındığı yerdir. Ve hepsi **المُكَلأَّت**.

Ve **الكَلأُ**: ottur; yaşı ve kurusu. Ve **العشب** ancak yaş olur. Ve **الخلى**: bitkiden yaş olandır; onun bir tanesi: **خلاة**; ondan **المخلاة** türetildi.

Ve bir yer **مُكْلِئةٌ** ve **مكلأة**: **الكلأ**’sı çok olan. Ve bazen **الكَلأَ** toplanır da **أكلاء** denilir.

كأل: **الكَوَأْلَلُ**: kısa boylu. Ve **الكالِل** üzerine cem’ olunur. **العجاج** dedi ki:
ليس بزميل ولا كوأللِ

لكأ: **لَكَأْتُه بالسَّوْط لَكْأ**، yani: onu bir vuruşla dövdüm.

أكل: **الأَكْلَةُ**: bir keredir. Ve **الأُكْلَةُ**: lokma gibi bir isimdir.

Ve **الأَكْاَلُ**: bir dalın veya bir şeyin **يَتَأَكَّل** etmesidir.

Ve koyundan **الأكولة**: yemek için otlayan, nesil ve satış için değil.

Ve **وَأكِيلُك**: seni **يُؤاكِلُك** olan ve senin onu **تُؤاكِلُه** olduğundur. Ve kurdun **أكيلُ**’i: yenilen manasını istediğinde bir koyun veya başkasıdır; onda erkek ve dişi eşittir; eğer onunla bir isim istersen onu: **أكيلة ذئب** yaparsın.

**المأْكُلَةُ**: insan için konulan, kendisinden dolayı hesaba çekilmeyen şeydir.

Ve ateş, alevlenmesi şiddetlendiğinde, sanki bir kısmı bir kısmını yer; dersin ki: **ائتكلت النار**. Ve adam, öfkesi şiddetlendiğinde **يَأْتَكِلُ**; dedi ki:
أبلغ يزيد بني شيبان مألكة		أبا ثبيت أما تنفك تَأْتكِـلُ

Ve adam bir kavmi **يَسْتَأْكِلُ**, yani: onların mallarını **الإسنات**’tan yer.

Ve bir adam **أكول**: çok yiyen. Ve bir kadın **أكول**. Ve **المأَكَلْ**: **المطعم** ve **المشرب** gibidir. Ve **المُؤْكِلُ**: yedirendir; ve hadiste: “**لعن آكل الربا ومُؤْكِلُهُ**”.

Ve **الآكالُ**: kralların **مآكِلُ**’idir, yani: onların **قطائع**’larıdır.

Ve **المَأْكَلَةُ** ve **المَأَكُلَةُ**: yemektir. **باتوا على مَأْكلة**، yani: yemek üzere (gecelediler). Ve denilir: **استغنيا بالدر عن الْمَأْكلةِ**، yani: yemek yerine süt ile müstağni oldular.

Ve **المِثْكَلُ**: içinde yemek yenilen kaptır. Ve **المِثكلةُ**: iki ve üç adamı doyuran büyük çanaktır.

ألك: **الألُوكُ**: mesajdır; ve o **الْمَأْلُكةُ**’dır; **مفعلة** üzere; ona **أَلُوكاً** adı verildi; çünkü o ağızda **تؤلك** edilir; onların sözü olan: at gemi **يَأْلُكُ** eder, yani: onu **يَعْلُكُهُ**’den. Dedi ki:
أَلِكْني يا عتيق إليك قولاً		ستهديه الرواة إليك عني

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكَيْلُ: المِكيالُ. والكَيْلُ: مصدرُ كلْتُ الطعامَ كَيْلاً ومَكالاً ومَكيلاً أيضاً. يقال: ما في بُرِّكَ مَكالٌ، وقد قيل مَكيلٌ. والاسم الكيلَةُ، بالكسر. يقال: إنَّه لحَسَنُ الكيلَةِ، مثالُ الجِلْسَةِ والرِكبةِ. وفي المثل: "أَحَشَفاً وسوءَ كيلَةٍ" أي أتجمعُ أن تعطيني حَشَفاً وأن تسيءُ لي الكيلَ. ويقال: كِلْتُهُ، بمعنى كِلْتُ له. قال تعالى: "وإذا كالوهُمْ" أي كالوا لهم. واكْتَلْتُ عليه: أخذْتُ منه. يقال: كالَ المعطى واكتالَ الآخِذُ. وكِيلَ الطعامُ على ما لم يسمّ فاعله، وإنْ شئتَ ضممْتَ الكاف. والطعام مكيلٌ ومكْيولٌ. وكايَلْتُهُ وتكايَلْنا، إذا كالَ لكَ وكلْتَ له، فهو مُكايِلٌ بلا همزٍ. وقولهم: لا تَكايُلَ بالدَمِ، أي لا يجوز أن تقتُلَ إلا ثأرَك، ولا تعتبرُ فيه المُساواةُ في الفضل إذا لم يكن غَيْرُهُ. وكالَ الزَنْدُ يكيلُ، إذا لم يُخرِج ناراً. والكَيُّولُ: مؤخَّرُ الصفوفِ. وتكلَّى الرجلُ، أي قام في الكيُّول. والأصل تكَيَّلَ، وهو مقلوبٌ منه.

##### Türkçe

**الكَيْلُ**: ölçek (ölçme kabı). Ve **الكَيْلُ**: “yemeği ölçtüm” demen olan **كلْتُ الطعامَ كَيْلاً ومَكالاً ومَكيلاً**’in masdarıdır da. Denir: “Senin buğdayında **مَكالٌ** yoktur”; ve **مَكيلٌ** denildiği de olmuştur. İsim **الكيلَةُ**’dir, kesre ile. Denir: “O, **الكيلَةِ**’si güzel olandır”; **الجِلْسَةِ** ve **الرِكبةِ** misali. Meselde: “**أَحَشَفاً وسوءَ كيلَةٍ**” (yani:) “Bana hem **حَشَفاً** vermeyi, hem de bana ölçmede kötülük etmeyi mi bir araya getiriyorsun?” Ve denir: **كِلْتُهُ**; **كِلْتُ له** manasında. Yüce Allah dedi ki: “**وإذا كالوهُمْ**” yani onlar için ölçtüler. Ve **اكْتَلْتُ عليه**: ondan aldım. Denir: veren **كالَ** etti, alan **اكتالَ** etti. Ve **كِيلَ الطعامُ**: faili adlandırılmamış üzere; istersen **الكاف**’ı zamme yaparsın. Ve yiyecek **مكيلٌ** ve **مكْيولٌ**’dür. Ve **كايَلْتُهُ** ve **تكايَلْنا**: sana ölçtüğünde ve sen de ona ölçtüğünde; o, hemzesiz olarak **مُكايِلٌ**’dir. Ve onların sözü: “**لا تَكايُلَ بالدَمِ**”, yani: ancak kendi öcünü öldürmen caizdir; ondan başkası yoksa fazilette eşitlik onda dikkate alınmaz. Ve **كالَ الزَنْدُ يكيلُ**: ateş çıkarmadığında. Ve **الكَيُّولُ**: safların arkası. Ve adam **تكلَّى** etti; yani **الكيُّول**’de durdu. Asıl **تكَيَّلَ**’dir; o, ondan çevrilmiş (kalb edilmiş) olandır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ل ( و ا ي ء )
كول ، كيل ، كلي ، كلأ ، كلا ، أكل ، ألك ، لكأ ، وكل ، لكي ، لوك : مستعملة .
كول كيل : تَكَوَّلَ القومُ عليه تكَوُّلاً ، وتثَوَّلُوا عليه تَثَوُّلاً إذا اجتمعوا عليه يَضْرِبونَه ، فلا يُقْلِعُونَ عن ضربِه وشَتْمه ، وهم قاهرونَ له .
وقال غيره يقال : انكَالُوا عليه ، وانْثَالُوا بهذا المعنى .
وقال الليث : الكَوْلاَنُ : نباتٌ ينْبُت في الماء مثل البرْديّ يُشْبِهُ ورقهُ وساقهُ السعْدَ إلا أَنَّه أغْلظُ وأعظمُ ، وأصلُه مثل أَصْلِه ، يُجْعلُ في الدَّواءِ .
وقال أبو زيد : اكْوَألّ الرَّجُلُ ، فهو مكْوِئلُّ إذا قصُرَ ، وهو الكَوَأْلَلُ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : إذا كان فيه قصرٌ وغلظٌ من شِدَّةٍ قيل : رجُلٌ كَوَأْللٌ ، وكُلْكُلٌ ، وكُلاكِلٌ .
ومن ذَوَاتِ اليَاءِ ، قال الليث : الكَيْلُ : كَيْلُ البُرِّ ونَحْوه ، تقول : كالَ يكِيلُ كيْلاً ، وبُرٌّ مكِيلٌ ، ويجوزُ في القياسِ : مكْيُولٌ ، ولُغةُ بني أَسدٍ مكُولٌ ولغةٌ رَدِيَّةٌ : مُكَالٌ .
( قلتُ ) : أَمَّا مُكَالٌ فمن لُغةِ المُولَّدِين وأما مَكُولٌ فمنْ لغةٍ رَدِيَّةٍ ، واللغةُ الفصيحةُ : مَكِيلٌ ثم يليها في الجودَةِ : مكْيُولٌ .
وقال الليث : المِكْيَالُ : ما يكالُ به ،
حديداً كان أو خشباً ، واكْتَلْتُ من فلانٍ ، واكْتَلْتُ عليه .
ومنه قول الله : ( الَّذِينَ إِذَا اكْتَالُواْ عَلَى النَّاسِ ) ( المطففين : 2 ) ، أي : اكْتَالُوا منهم لأنفُسِهمْ ، وكِلْتُ فلاناً طعاماً ، أي : كِلْتُ له .
قال الله : ( يَسْتَوْفُونَ وَإِذَا كَالُوهُمْ أَوْ وَّزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ ) ( المطففين : 3 ) أي كَالُوا لهمْ .
ورُوِيَ عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنَّه قال : المِكْيَالُ : مكيالُ أَهْلِ المدينةِ ، والميزان : ميزانُ أهل مكةَ .
قال أبو عبيد يقال : إنَّ هذا الحديثَ أصْلٌ لكلِّ شيءٍ من الكيْلِ والوَزْنِ ، إنَّمَا يَأْتَمُّ الناسُ فيهما بأهل مكة ، وأهل المدينةِ ، وإن تغيَّر ذلك في سائر الأمصارِ ، ألاَ ترَى أن أصلَ التمر بالمدينة : كَيْلٌ ، وهو يُوزنُ في كثيرٍ من الأمصارِ ، وأنَّ السمنَ عندهم : وَزْنٌ ، وهو كَيْلٌ في كثيرٍ من الأمصارِ ، والذي يعرفُ به أصْلُ الكَيْلِ والوزنِ أنَّ كلَّ ما لَزِمَهُ اسمُ المَخْتُومِ والقَفِيز ، والمكُّوك ، والمُدِّ ، والصَّاعِ فهو كَيْلٌ وكلّ ما لَزِمَهُ اسمُ الأرْطَالِ ، والأوَاقيّ والأمْنَاءِ فهو وَزْنٌ .
( قلت ) : فالتَّمْرُ أَصْلُه الكيل ، فلا يجوزُ أن يباعَ منه رطلٌ برطل ، ولا وزنٌ بوزنٍ ، لأنَّه إذا رُدَّ بعد الوزنِ أن الكَيْلِ تفَاضَل وإنَّمَا يُباعُ كيلاً بكَيْلٍ سواءً بسواءٍ ، وكذلك ما كان أصلُه موزوناً فإنَّه لا يجوزُ أن يباعَ منه كَيْلٌ بكَيْلٍ ، لأنَّه إذا رُدَّ إلى الوزنِ لم يُؤْمَنْ فيه التفاضلُ ، وإنما احتيج إلى هذا الحديث لهذا المعنى ، ولئلا يتهافت النّاسُ في الرِّبَا المنهيّ عنه .
وفي حديث آخرَ : أن رجُلاً أتى النبيَّ ( صلى الله عليه وسلم ) وهو يقاتلُ العَدُوَّ ، فسأله سيفاً يقاتلُ به ، فقال له : فلَعَلّكَ إنْ أعْطَيْتُك أن تقومَ به في الكَيُّولِ ، فقال : لا ، فأَعطاهُ سيفاً فجعلَ يقاتِلُ به وهو يقول :
إنّي امرؤٌ عاهَدَنِي خَلِيلِي
أَنْ لا أَقُومَ الدّهرَ في الكَيُّولِ
أضْرِبْ بِسَيْفِ الله والرَّسُولِ
فلم يزلْ يقاتلُ به حتى قُتِلَ .
قال أبو عبيد : قولُه في الكَيُّولِ : هو مُؤَخَّرُ الصفوفِ ، ولم أسمَعْ هذا الحرفَ إلا في الحديث .
( قلت ) : والكَيُّولُ في كلام العرب : فيْعُولٌ من كَالَ الزّنْدُ يكِيلُ كَيْلاً إذا كبا ولم يُخْرِجْ ناراً فشُبّهِ مُؤَخَّرُ صفوف الحربِ به ، لأن مَنْ كان فيه لا يكَادُ يقاتلُ .
وقال الليث : الفَرَسُ يكَايِلُ الفَرَسَ في الجري إذا عارضَه وبَارَاه ، كأَنَّهُ يكِيلُ له من جَرْيهِ مثل ما يكِيلُ له الآخَرُ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) قال : المُكايلَةُ : أَنْ يتَشَاتمَ رَجُلاَن فَيُربِي أحدُهَما على الآخرِ .
قال : والمُوَاكلَةُ : أَنْ يُهدِيَ المُدَانُ لِلْمُدينِ ليُؤخّرَ قضاءَهُ .
وقال غيرُه : كِلْتُ فلاناً بفُلاَنٍ أي : قستُه به ، وإذا أَرَدْتَ عِلْمَ رَجُلٍ فكِلْهُ بغيره ؛ وكلِ الفَرَسَ بغيرِه أي قسهُ به في الجري .
وقال الأخطل :
فَقَدَ كِلْتُمُوني بالسَّوَابِقِ قَبَلَها
فَبَرَّزتُ منها ثَانِياً من عَنَانيَا
أي سبقتها وبعضُ عناني مكفوف ، وقال آخر فجعلَ الكَيلَ وزناً :
قارُورَةٌ ذاتُ مِسكٍ عندَ ذِي لَطَفٍ
من الدّنانِيرِ كالُوها بمثقَالِ
قال يقال : كل هذا الدِّرْهَم أي زِنْهُ ، وأنشد ابن الأعرابي هذا البيت .
وفي ( نوادِرِ الأعرابِ ) : الأكَاوِلُ : نشُوزٌ من الأرضِ أشباهُ الجِبالِ ، واحدُها : أكْوَل .
كلي : قال الليث : الكُلْيَةُ للإنسانِ وكل حيوَان ، وهما لَحْمتَانِ مُنتَبِرَتانِ حَمْرَاوَانَ لازقتَانِ بعَظْم الصُّلْبِ عند الخاصِرَتينِ في كُظْرين من الشَّحمِ ، وهما منبتُ بيتِ الزّرْع ، هكذا يُسمَّيَانِ في كتبِ الطِّبِّ ، يرادُ به زَرْعُ الولَدِ .
وكُلْيَةُ المزَادةِ : رقعةٌ مستديرةٌ تُخْرزُ تحت العُرْوَةِ على أديمِ المزَادةِ ، وجمعها : الكُلَى ، وأنشد :
كأنَّهُ منْ كُلَى مَفْرِيَّةٍ سَرَبُ
وقال الليث : الكُلْوَةُ : لغةٌ في الكلْيَةِ ، لأهل اليمنِ .
وقال ابنُ السكيت : يقال : كلَيْتُ فلاناً فهو مكلْيٌّ إذا أَصبْتَ كُلْيَتُه .
قال حُمَيْدٌ الأرْقَطُ :
مِنْ عَلَقِ المكْلِيِّ والمَوْتُونِ
وإذا أُصيبَ كِبدُه فهو مكْبُودٌ .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الهيثمِ أنه قال : العربُ إذا أَضافَتْ ( كُلاَّ ) إلى اثنين ليَّنَتْ لامَهَا ، وجعلَتْ معها ألف التَّثنيةِ ، ثم سوتْ بينها في الرفعِ والنصبِ والخفضِ فجعلت إعرابها بالألف ، وأضافتَها إلى اثنين ، وأَخْبرَتْ عن واحدٍ ، فقالت : كِلاَ أخَوَيْكَ كان قائماً ، ولم يقولوا : كانَا قائِميْنِ ، وكلا عمَّيْكَ كان فَقِيهاً ، وكلْتَا المَرْأتين كانت جميلة ، لا يقولون : كانَتَا جَمِيلَتَيْنِ .
قال الله جل وعز : ( كِلْتَا الْجَنَّتَيْنِ آتَتْ أُكُلَهَا ) ( الكهف : 33 ) ولم يقل : آتتا .
وتقول : مررت بِكلاَ الرَّجُلين ، وجاءني كِلاَ الرَّجُلَين ، فيسْتَوِي في كلا إذا أضفتها إلى ظاهرَيْنِ الرفعُ ، والنصبُ ، والخفضُ ، فإذا كنَوْا عن مَخْفوضِها أجرَوها بما يُصيبُها من الإعراب .
فقالوا : أَخَوَاكَ مررتُ بكلَيْهِما ، فجُعلوا نَصْبَها وخفضها بالياء .
وقالوا : أَخَوَايَ جاءاني كلاهُمَا جعلُوا رفعَ الإثنين بالألف .
وقال الأعشى في موضع الرَّفعِ :
كِلاَ أَبَوَيكُمْ كانَ فَرْعاً دِعَامةً
يريدُ كل واحدٍ منهما كان فرعاً ، وكذلك قال لبيد :
فَعَدَتْ كِلاَ الفَرْجَينِ تَحْسَبُ أَنَّه
مَوْلَى المخافةِ خَلْفُها وأَمامُها
عَدَتْ يعني بقرةً وحشيةً ، وكلاَ الفَرْجين أراد كِلاَ فرجَيْها ، فأقامَ الألفَ واللام مُقام الكِنايَة .
ثم قال : تحسب يعني البقرة ، أنه ولم يقل : أَنَّهُما مَوْلى المخافة أي وليُّ مخافتِها ، ثم ترجمَ عن قوله كِلاَ الفَرْجينِ فقال : خلفُها وأمامُها .
وكذلك تقولُ : كِلاَ الرَّجُلين قائمٌ ، وكلتا المرأتينِ قائمةٌ .
وأنشد :
كِلاَ الرَّجُلَيْنِ أَفّاكٌ أثِيمُ
وقد مر تفسيرُ ( كلّ ) في باب المضاعف ، فكرهتُ إعادته .
كلأ : قال الله جلَّ وعزَّ : ( قُلْ مَن يَكْلَؤُكُم بِالَّيْلِ وَالنَّهَارِ مِنَ الرَّحْمَانِ ) ( الأنبياء : 42 ) .
قال الفراء : هي مهموزة ، ولو تَركْتَ هَمْز مثله في غير القرآن لقلتَ يَكْلُوكم بواوٍ ساكنة ، ويكلاَكُم بألف ساكنة ، مثل يَخْشَاكُمْ ، فمن جعلها واواً ساكنة ، وقال : كلاَتُ بألف يترك النَّبرَة منها ، ومن قال : يَكَلاكُم قال : كلَيْتُ مثل قَضَيْت ، وهي من لغة قريش ، وكلٌّ حسنٌ ، إلا أنَّهم يقولونَ في الوجهين : مكْلُوَّة ومكْلُوٌّ أكْثرَ مما يقولُونَ : مكْليٌّ .
ولو قيل : مكْليٌّ في الذين يقولُون : كلَيْتُ كان صواباً .
قال : وسمعتُ بعض العرب ينشد :
ما خاصم الأقوامَ من ذي خصومَةٍ
كَوَرْهَاءَ مَشْنِيَ إليها حَليلُها
فَبَنَى على شَنَيْت بتركِ النَّبْرةِ .
وقال الليث : يقال : كَلأكَ اللَّهُ كَلاءَةً أي حفظِكَ وحَرَسكَ ، والمفعول به : مكلوءٌ ، وأنشد :
إنَّ سُلَيمَى ، والله يكْلَؤُها
ضَنَّتْ بزادٍ ما كان يَرَزَؤُها
ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنَّه نهَى عن الكالِىء بالكالىء ) .
قال أبو عبيدةَ : هو النّسيئةُ بالنّسيئةِ .
ويقال : تكلأَّتُ كلاءةً إذا استَنْسأتَ نسيئةً ، والنَّسِيئةُ : التّأخيرُ .
قال أبو عبيدٍ : وتفسيرُه أن يسلم الرَّجُلُ إلى الرجل مِئةَ درهمٍ إلى سنةٍ في كُرِّ طعامٍ ، فإذا انقضتِ السنةُ وحلَّ الطعامُ عليه ، قال الذي عليه الطعامُ للدّافع : ليسَ
عندي طعامٌ ولكن بِعْني هذا الكُرَّ بمئتي درهم إلى شهرٍ ، فهذه نَسيئةٌ انتقلت إلى نسيئة ، وكلُّ ما أشبهَ هذا هكذا ، ولو قبضَ الطعامَ منه ثم باعه منه أو من غيره بنسيئة لم يكن كالِئاً بكالىء .
وقال أبو زيد : كلَّأْتُ في الطعامِ تكلِيئاً ، وأكلأْتُ فيه إكلاءً إذا سلَّفْتَ فيه ، وما أعطيتَ في الطعام من الدراهم ، نسيئةً ، فهي الكُلأةُ .
قال ويقال : كلأَ القومُ سفِينتَهُم تكليئاً إذا ما حبسوها .
ويقالُ : بَلَغَ الله بكَ أَكْلأ العُمُرِ ، يَعْنِي آخِرَه وأَبْعدَه .
وقال غيرُه : الكَلاَّء والمُكَلَّأُ ، والأوَّلُ ممْدُودٌ ، والثاني مهموز مَقْصورٌ : مكانٌ يُرْفأُ فيه السُّفُنُ ، وهو ساحلُ كلِّ نَهْرٍ ، وجاء في بعض الأخْبَارِ ( مَن عَرَّضَ عرَّضْنَا له . ومَنْ مشَى على الكَلاَّءِ ألْقَيْناهُ في البَحْرِ ) ومَعْنَاهُ أنَّ مَنْ عرَّض بالقَذْفِ ، ولم يُصَرّحُ عُرِّضَ له بضرْبٍ خفيف تأْديباً ، ولم يُضْرَبِ الحدَّ كاملاً ، ومَنْ صَرَّحَ بالقَذْفِ ألقيناه في نَهَرِ الحَدِّ فحدَدْنَاهُ ، وذلك أَنَّ الكَلاَّءَ : مَرْفأُ السُّفُنِ عند السّاحِلِ في الماءِ ، ويُثَنَّى الكَلاَّءُ فيقالُ : كَلاّءانِ ، ويُجْمَعُ فيقال : كَلاّءونَ .
وقال أبو النجم :
, تَرَى بكَلاَّوَيْهِ منه عَسْكَرَا
قَوْماً يدُقُّون الصَّفَا المكَسَّرَا
وصَفَ الهَنِىءَ والمَرِىءَ ، وهما نهرانِ حفرهُما هشام بن عبد الملك يقول : ترى بكَلاَّوَيْ هذا النهْرِ من الحَفرَةِ قَوْماً يَحْفِرُون ويدُقونَ حِجَارةً موضعَ الحَفْرِ منه ويُكَسّرُونَه .
وقال أبو زيد : اكْتَلأتُ مِنَ الرَّجُلِ اكْتِلاَءً إذا ما احْتَرَسْتَ منه .
ويقال اكتلأَتْ عَيْنِي اكتِلاءً إذا حَذِرَتْ أَمْراً فَسَهِرَتْ له ولم تَنَمْ .
وقَالَ غيرُه : كَلأتُه مِئةَ سَوْطٍ كَلأً إذا ضَرَبْتَه .
ويُقَالُ : كَلأتُ إليه تكْلِيئاً أي تَقَدَّمْتُ إليه .
وأنْشد الفراء في لُغَة مَنْ لا يَهْمِزُ :
فَمَنْ يُحْسِنْ إليْهِمْ لا يُكلِّي
إلى جازٍ بذَاكَ ولا شَكُورِ
وقال أبو وَجْزَةَ :
فإنْ تبدَّلْتَ أو كلَّأتَ في رجُلٍ
فلا يغُرَّنْكَ ذُو ألْفَينِ مغمورُ
قالوا أرادَ بذِي ألْفَينِ : من له ألْفان من المالِ .
أخبرنَي المُنْذِريُّ عن الحَرَّانِيِّ عن ابن السكيت أَنّه قال : الكَلاّءُ : مُجْتَمَعُ السُّفُنِ ، ومن هذا سُمِّي كلاءُ البَصْرَةِ كلاّءً لاجْتِماع سُفُنِه .
قال : والتَّكْلِئةٌ : التَّقَدُّمُ إلى المكانِ ، والوقوفُ به ، ومن هذا يقال كلّأتُ إلى فلانٍ في الأمْرِ أي تقدّمْتُ إليه .
ويقال : كلّأتُ في أَمْرِكَ تكلِيئاً أي تأمَّلْتُ ونَظَرْتُ فيه ، وكلّأتُ في فلانٍ أي نَظَرْتُ إليه متأمِّلاً فأعْجَبَنِي .
ويقال : عَينٌ كَلُوءٌ إذا كانت ساهرةً ، ورجُلٌ كَلُوءُ العَينِ ، وقال الأخطل :
ومَهْمَهٍ مُقْفِرِ تُخْشَى غَوَائِلُه
قطعْتُهُ بكلُوءِ العَيْنِ مِسْفَارِ
والكَلأُ مَهْمُوزٌ : ما يُرْعَى ، وأَرضٌ مُكْلِئَةٌ ، وقد أَكْلأت إكْلاءً .
( أبو عبيد عن أبي عُبيدةَ ) : كَلأَتِ النَّاقَةُ وأَكْلأَت إذَا أَكَلَتِ الكلأ .
وقال أَبُو نَصرٍ : كَلَّى فلانٌ يُكَلِّي تَكلِيَةً ، وهو أَن يَأْتِيَ مكاناً فيه مُستَتَرٌ ، جاء به غيرَ مهموزٍ .
وقال الليث : الكَلأُ : العشْبُ رطَبُه ويَبْسُهُ ، قال : وأَرْضٌ مُكْلِئةٌ ومِكْلاءٌ : كثِيرَةُ الكلأ ، والكَلأُ : اسْمٌ لجماعةٍ لا يُفْرَدُ .
( قلت ) : الكلأ : اسْمٌ واحدٌ يدخُلُ فيه النَّصِيُّ والصِّلِّيان ، والحَلَمةُ والشِّيحُ والعَرْفجُ ، وضُرُوبُ العُرَا كلُّها دَاخِلةٌ في الكلأ ، وكذلك : العُشْبُ والبَقْلُ ، وكُلُّ ما يرعاهُ المال .
وقال الأصمعي : كلأتُ الرَّجُلَ كلْأً ، وسَلأْتُه سَلأً بالسّوطِ .
وقال النَّضْرُ : أرضٌ مُكْلِئةٌ وهي التي قد شبعَ إبلُهَا ، وما لم تَشْبَعِ الإبلُ لم يَعُدُّوهُ إعْشَاباً ولا إكْلاءً وإنْ شَبِعَتِ الغَنَمُ ، والمُكِلئةُ والكَلِئةُ : واحدٌ .
قال : والكَلأُ : البَقْلُ والشجرُ .
( تفسير كلاَّ )
( كلاَّ ) : سلمة عن الفراء . قال : قال الكسائي : ( لا ) تَنْفِي حَسْبُ و ( كَلاَّ ) تَنْفِي شيئاً وتُوجِبُ غَيْرَه ، من ذلك قولك لرَجُلٍ قال لك : أَكلْتَ شَيْئاً فقلتَ أَنْتَ : لا ، ويقول الآخَرُ : أكَلْتُ تَمْراً ، فتقول أَنْتَ : كلاَّ ، أَرَدْتَ أَنَّكَ أكَلْتَ عَسَلاً لا تَمْراً ، قال : وتَأْتِي كلاَّ بمعنَى قولهم : حَقّاً .
ورواهُ أبو عُمَرَ عن ثعلب عن سلمة .
وقال ابن الأنْبَارِيِّ في تفسير كلاَّ : هي عند الفراء تكونُ صِلَةً لا يُوقَفُ عليها ، وتكونُ حرْفَ ردَ بمنْزِلة نَعَمْ ولا في الاكتِفَاءِ ، فإذا جعلتها صِلَةً لِمَا بعدَها لم تَقِفْ عليها ، كقولك : كلاَّ وربِّ الكعبةِ ، لا تَقَفُ على كلاَّ لأنَّها بمنزلة إي والله ، قال الله جلَّ وعزَّ : ( لِلْبَشَرِ كَلاَّ وَالْقَمَرِ ) ( المدثر : 22 ) الوَقْفُ على كلا قبيحٌ ، لأنها صِلةٌ لليَمِينِ .
قال : وقال الأخفش : معنى كلاَّ : الرَّدْعُ والزّجْرُ .
( قلت ) : وهو مذهب الخليل ، وإليه ذهب الزّجاجُ في جميع القُرْآنِ .
وقال ابن الأنْبَاريِّ : قال المفسِّرُونَ : معنى كلاَّ : حقّاً .
قال : وقال أبو حاتم : جاءت كلاَّ في القرآنِ على وجهَيْن ، فهي في موضعٍ بمعنى لا ، وهو رَدٌّ للأوَّلِ كما قال العجاج :
قَدْ طَلَبَتْ شَيْبانُ أَنْ يُصَاكِمُوا
كَلاّ ولمَّا تَصْطَفِقْ مَآتِمُ
قال : وتَجيءُ كلا بمعنى أَلاَ التي للتنبيه كقوله : ( أَلا إِنَّهُمْ يَثْنُونَ صُدُورَهُمْ ) ( هود : 5 ) وهي زائدةٌ ، لَوْ لمْ تَأْتِ كان الكلامُ تامّاً مفهوماً ، قال ومنه المَثَلُ : ( كلاَّ زَعمْتَ العِيَرُ لا تُقَاتَل ) وقال الأعشى :
كلا زَعمْتُمْ بِأنَّا لا نُقَاتِلُكُمْ
إنَّا لأمْثَالِكُمْ يا قَوْمَنَا قُتُلُ
قال أبو بكر : وهذا غلطٌ ، معنى كلاَّ في المَثَلِ والبَيْتِ : لا ، ليس الأمْرُ على ما يقولونَ ، قال : وسمعت أبا العباس ، يقول : لا يُوقَفُ على كلاَّ في جميع القُرَآن ، لأنها جوابٌ ، والفائدة تَقَعُ فيما بَعْدَهَا ، قال : واحْتَجَّ السِّجِسْتَانيُّ في أَنّ كلاَّ بمعنى ألاَ بقوله جلَّ وعزَّ : ( يَعْلَمْ كَلاَّ إِنَّ الإِنسَانَ لَيَطْغَى ) ( العلق : 6 ) قال : فمعناهُ : ألاَ ، قال أبو بكر : ويجوزُ أنْ يكون بمعنى حقّاً إنّ الإنسان ليطغى ، ويجوزُ أنْ يكونَ رَدّاً كأنه قال : لا ، ليس الأمْرُ على ما تظُنُّونَ .
وروى ابن شميل عن الخليل أنه قال : كلُّ شيء في القرآن كلاّ : رَدٌّ يَرُدُّ شيئاً ، ويُثْبِتُ آخر .
قال أبو زيد : وسمعتُ العربَ تقول : كلاَّكَ والله ، وبلاك والله بمعنى كلاَّ والله ، وبَلَى والله .
( قلت ) : والكاف لا موضع لها .
أكل : ( أبو عبيد عن الأصمعي ) : أكلْتُ أُكْلَةً أي لُقْمَةً ، وأكلْتُ أَكْلَةً إذا أكلَ حتى يَشْبَعَ ، وإنه لذو أُكلة للناس وإكلةٍ إذا كان ذا غِيبة يَغْتَابُهُمْ .
وفي أَسْنَانِه أَكَلٌ أي أَنّها مُؤْتكِلةٌ .
وإنّه لعظيمُ الأكْلِ في الدُّنْيَا أي عظيم الرزْقِ ، ومنه قيل للمَيِّتِ : انقطعَ أُكْلُهُ .
ورجُلٌ ذُو أُكْلٍ إذا كان ذا رأْيٍ وعَقْلٍ .
وتَوْبٌ ذُو أُكْلٍ إذا كان صفِيقاً ، قَوِيّاً .
وقال أعرابيٌّ : أُريدُ ثَوْباً له أكْلٌ أي نفْسٌ وقُوَّةٌ .
( الأصمعي والكسائي ) : وجَدْتُ في جَسَدِي أُكَالاً أي حِكّةً .
وقال غيرُه : أكَلَتِ النَّارُ الحَطَبَ ، وآكَلْتُها إيّاه أي أَطْعَمْتُها ، وكذلك : كلُّ شيء أَطْعَمْتَه شيئاً .
ويقال : آكَلْتُ الرَّجُلَ ، وواكلتُه فهو أكِيلِي ، والهمزةُ في آكَلْتُ : أكْثَرُ وأَجْوَدُ .
قال : وواكَلَتِ الدابَّةُ وِكَالاً إذا أساءتِ
السَّيْرَ ، وما ذُقْتُ أَكَالاً أي ما يُؤْكلُ .
ويقال : أَكِلَتِ الناقةُ تأكَلُ أكَلاً إذا نَبَتَ وَبَرُ جَنِينِهَا في بَطْنِها فوجَدَتْ لذلك حِكَّةً وأَذىً .
وسمعتُ بعضَ العَرَبِ يقول : جِلْدِي يأْكُلُنِي إذا وَجَدَ حِكَّةً ، ولا يقُولُ : جِلْدِي يَحُكُّنِي .
وقال أبو نصرٍ في قول الأعْشَى :
أبا ثُبَيْتٍ أَمَا تَنْفَكُّ تَأْتَكِلُ
قال : معناه أَمَا تَرَاكَ تَأْكُلُ لحُومنَا وتَغْتَابُنَا ، وهو تَفْتَعِلُ من الأكْلِ .
ورَجلٌ أَكُولٌ أي كثيرُ الأكْلِ .
وفلانٌ أَكِيلِي ، وهو الذي يأْكُلُ مَعَكَ .
ويقال لما أُكِلَ : مأْكولٌ وأَكِيلٌ .
وتَأَكَّلَ السّيفُ تأكُّلاً إذا ما تَوَهَّجَ من الحِدَّةِ .
وقال أوسُ بن حجرٍ :
وأبْيَضَ صُوليّاً كأَنَّ غِرَارَهْ
تَلألُؤُ بَرْقٍ في حَبِيَ تأكَّلا
وفي حديث عمر أنه قال : ( لَيَضْرِبَنَّ أحَدُكم أخاهُ بمِثْلِ آكِلَةِ اللّحْمِ ثم يَرَى أَنَّي لا أُقِيدُه ، والله لأُقِيدَنَّهُ منه ) .
قال أبو عبيد ، قال الحجاج : أَرَادَ بِآكِلَةِ اللّحْمِ عَصاً مُحَدَّدةً .
قال : وقال الأمَوِيُّ : الأصلُ في هذا أنها السِّكِّينُ ، وإنما شُبِّهَتِ العصا المحدَّدة بها .
وقال شمر : قِيلَ في آكِلَةِ اللّحم : إنها السِّيَاطُ ، شَبَّهَهَا بالنار لأنَّ آثارَها كآثارِها .
ويقال : أكلَتْهُ العَقْرَبُ ، وأكلَ فلانٌ عُمْرهُ إذا أَفْنَاهُ ، والنّارُ تأكلُ الحَطَبَ .
وفي حديثٍ آخرَ لعمرَ أنه قال لِسَاعٍ بَعَثَهُ مُصَدِّقاً : ( دَعِ الرُّبَّى والمَاخِضَ والأَكُولَةَ ) .
قال أبو عبيد : الأكُولَةُ التي تُسَمَّنُ للأكْلِ .
وقال شمر : قال غيره : أَكُولَةُ غَنَمِ الرَّجُلِ : الْخَصِيُّ والهَرِمَةُ والعَاقِرُ .
وقال ابن شميل : أكُولَةُ الحيِّ : التي يَجْلُبُونَ لِلْبَيْع يأكلون ثَمَنها : التَّيْسُ والجَزْرَةُ ، والكَبْشُ العظيمُ التي ليست بِقُنْوَةٍ ، والْهَرِمَةُ والشارِفُ التي ليست من جَوَارِح المَالِ .
قال : وقد تكُونُ أكُولَةُ الحَيِّ أَكِيلَةً ، فيما زعم يونس فيقال : هَلْ في غَنَمِكَ أكُولةٌ ؟ فيقال : لا إِلاَّ شَاةٌ واحدةٌ .
يقالُ هذا من الأكُولة ، ولا يقال للواحدة هذه أكولة .
ويقال : ما عِنْدَهُ مِئَةُ أكَائِلَ ، وعندَه مِئَةُ أكولة .
وقال الفرّاء : هي أكولةُ الرّاعِي ، وأكِيلةُ السَّبُعِ .
قال : وأَكِيلَةُ السَّبُعِ : التي يأكلُ منها ، وتُسْتَنْقَذُ منه .
وقال أبو زيد : هي أَكِيلَةُ الذِّئْبِ ، وهي فَرِيستُه .
قال : والأكُولةُ من الغَنَم خاصة وهي الواحدةُ إلى ما بَلَغَتْ وهي القَواصِي ، وهي العاقرُ ، والهَرِمُ والْخَصِيُّ من الذِّكَارَةِ ، صغَاراً أو كِبَاراً ، وجمعُها : الأكَائِلُ .
( اللحياني ) : إِنَّهُ لَيَجِدُ أَكِلَةً ، عَلَى فَعِلَةٍ ، وأَكْلَةً ، وأُكَالاً أي حِكَّةً .
قال : ويقال : كَثُرَتِ الآكِلَةُ في أرضِ بني فلانٍ ، أي كثُرَ مَن يَرْعَى ، وناقةٌ أكِلةٌ على فَعِلَةٍ إذا وَجَدَتْ أَلَماً في بطْنِهَا من نَبَاتِ وَبَرِ جَنِينِها .
والإكْلَةُ : الحالُ التي يأكلُ عليها مُتَّكئاً أو قاعِداً .
والتأكُّلُ : شِدَّةُ بَرِيقِ الكُحْلِ إذا كُسِرَ ، والفِضَّةِ أو الصَّبرِ .
ويقال : فلانةُ أكِيلَتي للمرأةِ التي تُؤَاكِلُكَ .
وإنَّهُ لَعَظِيمُ الأكْلِ من الدُّنْيَا أَيْ عظيمُ الرِّزْقِ .
والأكْلُ : الطُّعْمَةُ : يقال : جَعَلْتُه له أُكْلاً أي طُعْمَةً .
ويقال : ما هُمْ إلا أَكَلَةُ رَأْسٍ أي قليلٌ ، قَدْرُ ما يُشْبِعُهم رَأْسٌ .
والأكولةُ : الشَّاةُ تُنْصَبُ للأسَد أو الذِّئْب أو الضّبُع يُصَادُ بها .
وأما التي يَفْرِسُها الأسدُ فهي أَكِيلةٌ .
ويقال : أكَّلْتَنِي ما لمْ آكُلْ ، وآكلْتَنِي ما لمْ آكُلْ .
ويقال : أَلَيْسَ قَبِيحاً أَنْ تُؤَكِّلَنِي ما لمْ آكُلْ ؟
ويقال : قد أَكَّلَ فلانٌ غَنمِي وشَرَّبَها .
ويقالُ : ظَلّ مالِي يُؤَكَّلُ ويُشَرَّبُ .
ورَجُلٌ أُكَلَةٌ : كثيرُ الأكل .
ويقال : أُكُلُ بُسْتَانِكَ دائمٌ ، وأُكُلْهُ : ثَمَرُه .
ويقال : شاةٌ مَأْكلَةٌ ، ومَأكُلَةٌ .
والمِئْكَلَةُ : ضَرْبٌ من البِرَامِ ، وضَرْبٌ من الأقْدَاحِ ، وكلُّ ما أُكِلَ فيه فهو المِئكَلَة ، والجميعُ : المآكِلُ .
أخبرني المنذريُّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : وقال بعضُهم : الحمد لله الذي أَغنانا بالرِّسْلِ عن الْمَأكَلَةِ .
قال : وهي المِيرَةُ ، وإنما يَمْتَارُونَ في الجَدْبِ .
وقال الليثُ : الآكالُ : جماعةُ الآكِلِ . والأكْلُ : ما جَعَلَهُ الملُوكُ مأكَلَةً ، والأكْلُ : الرِّعْيُ أيضاً .
قال : وأَكُولَةُ الرّاعي التي يُكْرَهُ للمُصَدِّقِ أَنْ يأخذَها ، هي التي يُسَمِّنُها الرّاعِي .
والْمَأكلَةُ : ما جُعِلَ للإنسان لا يحاسَبُ عليه .
قال : والنارُ إذا اشتَدّ التِهابُها كأَنَّها تأكلُ
بعضَها . يقال : ائْتَكَلَتِ النَّارُ ، والرَّجُلُ إذا اشْتَدَّ غضبُهُ يأتَكِلُ ، واحتَجَّ بقول الأعْشَى . والرجُلُ يَسْتَأكِلُ قوماً أي يأكلُ أَمْوالهم من الإسْنَاتِ .
والْمُؤْكِلُ : الْمُطْعِمُ ، وفي الحديث : ( لُعِنَ آكِلُ الرِّبَا ومُؤْكِلُهُ ) .
والآكالُ : مَآكِلُ المُلوكِ .
( أبو سَعِيدٍ ) : رجُلٌ مُوكَلٌ أي مرزوقٌ ، وأنشدَ :
مُنْهَرِتِ الأشْدَاقِ عَضْبٍ مُؤْكَلِ
في الآهِلِينَ واخْتِرَامِ السُّبَّلِ
آكَلْتُ بينَ القومِ أي حرَّشْتُ وأَفْسَدْتُ .
وأكلَ فلانٌ عُمْرَهُ إذا أَفْنَاهُ ، وقال الجعديُّ :
سَأَلَتْنِي عن أُنَاسٍ هلكوا
شَرِبَ الدَّهْرُ عليهم وأَكَلْ
قال أبو عمرٍ و يقول : مَرَّ عليهم ، وهو مَثَلٌ .
وقال غيره : معناه شَرِبَ النّاسُ بعدَهمُ وأكَلُوا .
ألك : قال الليث الألُوكُ : الرِّسالةُ ، وهي المأْلُكَةُ ، على مَفْعُلَةٍ سُمِّيَتْ ألُوكاً لأنّه يُؤْلَكَ في الفَمِ ، مُشْتَقٌّ من قولِ العرب : الفرسُ يألُكّ اللِّجَامَ ، والمعروفُ : يَلُوكُ أو يَعْلُكُ أي يَمْضَغُ .
وقال غيرُه : جاءَ فلانٌ وقد اسْتَالَكَ مالُكَتَه أي حَمَلَ رسالَتَه .
( أبو عبيد عن الأحمر ) : هي المأْلُكَةُ .
وقال ابن السكيت مِثْلَه ، قال : والمَلأكَةُ على القَلْبِ .
والمَلاَئِكَةُ : جَمْعُ مَلأَكَةٍ ومَلأَكٍ ، ثُمّ تُرِكَ الهَمْزُ ، فقيلَ : مَلَك في الوُحْدَانِ ، وأَصْلُه مَلأَكٌ كما ترى ، وأنشد :
فَلَسْتَ لإنْسِيَ ولكِنْ لِمَلأكٍ
تَنَزَّلَ مِنْ جَوِّ السَّمَاءِ يَصُوبُ
لكي : ( أبو عبيدٍ عن أبي عَمْرٍ و ) : لَكِيَ به لكًى ، مَقْصُوراً إذا لَزِمَهُ .
وقال شمرٌ : لَكِيَ به إذا أُولِعَ به .
وقال رؤبةُ :
والمِلْغُ يَلْكَى بالكلامِ الأمْلَغِ
( أبو عبيد عن الفراء ) : لَكِئْتُ به : لَزِمْتُه ، جاء به مهموزاً .
لكأ : وقال الليث : لكَأْتُهُ بالسَّوْطِ لكْأً إذا ضربْتَه .
وقال أبو زيد : تلَكَّأتُ عليه تلكُّؤاً إذا اعْتَلَلْت عليه وامْتَنعت .
وكل : قال ابن الأنباريّ في قولهم : ( حَسْبُنَا اللَّهُ وَنِعْمَ الْوَكِيلُ ) ( آل عمران : 173 ) يقول كافِينَا الله ونعم الكافِي ، كقولك : رَازِقُنا اللَّهُ ونِعْمَ الرَّازِقُ .
وقال الفراء في قَوْل الله ) أَلاَّ تَتَّخِذُواْ مِن دُونِى وَكِيلاً ) ( الإسراء : 2 ) .
قال ، يقال : ربّاً ، ويقال : كافِياً .
قال ابن الأنباري : وقيلَ : الوكِيلُ : الحافِظُ ، وقيلَ : الوَكيلُ : الكَفيلُ ، فَنِعْمَ الكفيلُ اللَّهُ بأرْزَاقِنا .
وقال أبو إسحاقَ : الوكيلُ في صِفةِ الله جل وعزّ : الذي توكَّل بالقِيَامِ بجميع ما خَلَق .
وقال اللحْياني : رجُلٌ وَكَلٌ إذا كانَ ضَعيفاً ليْس بنَافِذٍ .
ويقال : رَجُلٌ مُوَاكِلٌ أي لا تَجِدُهُ خَفيفاً ، بغير هَمْزٍ .
ويقال : فيه وَكَالٌ أي بُطْءٌ وبَلادَةٌ .
ويقال : قدِ اتَّكلَ فُلانٌ عَلَيْكَ ، وأَوْكَل عليكَ فلانٌ بمعْنًى واحدٍ .
ويقالُ : قَدْ أوْكلْتَ على أخِيكَ العَمَلَ : خلَّيْتَه كلَّهُ عليه .
ورجُلٌ وُكَلَةٌ إذا كان يَكِلُ أمْرَه إلى النّاسِ .
ورجُلٌ تُكَلَة إذا كانَ يَتَّكِلُ على غيرِه .
وقال غيره : المتوَكِّلُ على الله : الذي يعلمُ أن الله كافِلُ رزْقِهِ وأَمْرِه فاطْمَأنَّ قلْبُه على ذلك ، ولم يَتَوَكلْ على غيره .
وغُرْفةُ مَوْكَل : موضعٌ باليَمَنِ ذَكَرَه لبيد فقال :
وغَلَبْنَ أَبْرَهَةَ الذي أَلْفَيْنَهُ
قد كَانَ خُلِّدَ فَوْق غُرْفَةِ مَوْكَلِ
وجاءَ مَوْكَلٌ على مَفْعَلٍ نَادِراً في بابِه ، والقياسُ : مَوْكِلٌ .
( أبو عبيد ) : وَاكَلَتِ الدَّابَّةُ وِكالاً إذا أساءَت السَّيْرَ .
قال وقال أبو عمرو : المُوَاكِلُ من الخَيْلِ : الذي يَتَّكلُ على صاحبِهِ في العَدْوِ .
وَكِيلُ الرَّجُل : الذي يقومُ بأمْره ، سُمِّيَ وَكِيلاً ، لأنَّ مُوَكِّلَه به قد وَكلَ إليه القِيَامَ بأمْرِه فهو مَوْكُولٌ إليه الأمْرُ ، والوَكِيلُ على هذا المعْنَى : فَعيلٌ بمعنى مَفْعُولٍ .
ويُقالُ : اللَّهُمَّ لا تكِلْنَا إلى أنفُسنَا طرْفَةَ عيْنٍ .
وقيلَ : الوَكِيلُ : رَبُّ الإبِل .
لوك : ( شمرٌ ) : مَا ذُقْتُ عنده لَوَاكاً أي مَضَاغاً ، مِنْ لاكَ يَلُوكُ إذا مَضغَ .
وقال الليثُ : اللَّوْكُ : المَضْغُ للشيء الصُّلْبِ المَمْضَغةِ ، وإدَارَتُه في الفَم : لَوْكٌ ، وأنشد :
ولَوْكُهُمُ جَذْلَ الحصَى بِشِفَاهِهِم
كَأنَّ على أكْتَافِهِمْ فِلَقاً صَخْرَا

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والياء وما يثلثهما)
(كيد)  الكاف والياء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على معالجةٍ لشيء بشدّة، ثم يتّسع الباب، وكلّه راجعٌ إلى هذا الأصل. قال أهلُ اللُّغة: الكيد: المعالجة. قالوا: وكلُّ شيءٍ تُعالِجُه فأنت تَكِيدُه. هذا هو الأصل في الباب، ثم يسمُّون المَكر كيداً. قال الله تعالى: ﴿أمْ يُرِيدُونَ كَيْداً﴾ [الطور 42]. ويقولون: هو يَكيدُ بِنَفسهِ، أي يجودُ بها، كأنَّه يُعالِجها لتخرُج. والكَيْد: صِياح الغراب بجَهْدٍ. والكَيد: أن يُخرِج الزّندُ النّار ببطءٍ وشدة، والكَيد: القَيء، وربّما سمَّوا الحَيض كيداً. والكَيد: الحرب، يقال: خرجوا ولم يلقَوْا كيداً، أي حرباً.
(كير)  الكاف والياء والراء كلمةٌ، وهي كِيرُ الحَدّاد. قال أبو عمرو: الكُور: المبنيُّ من الطِّين، والكِير: الزِّقّ. قال بشر:
كأنَّ حَفيف مَنْخَرِه إذا ما *** كَتَمْنَ الرّبْوَ كِيرٌ مُستعارُ([1])(كيس)  الكاف والياء والسين أصل يدلُّ على ضمٍّ وجمع. من ذلك الكِيس، سمِّي لِمَا أنَّه يَضُمُّ الشيء ويجمعُه. ومن بابه الكَيْس في الإنسان: خلاف الخُرْق، لأنَّه مجتمَع الرّأي والعقل، يقال رجلٌ كَيِّس ورجالٌ أكياس. وأكْيَسَ الرّجلُ وأكاسَ، إذا وُلِد له أكياسٌ من الوَلَد. قال:
فلو كُنْتم لكَيِّسةٍ أكَاست *** وَكَيْسُ الأمِّ أَكْيَسُ للبنينا([2])ولعلَّ كَيسان فَعلان من أكْيَس. وكانت بنو فَهمٍ تسمِّي الغَدْرَ كيسان. قال:
إذا ما دَعَوا كيسان كانت كهولُهم *** إلى الغدر أدنى من شَبابهم المُرْدِ([3])(كيص)  الكاف والياء والصاد إنْ صحَّ فهو يدلُّ على انقباضٍ وضيق. ويقولون: كاصَ يَكيص، مثل كَاعَ([4]). ويقولون: إنَّ الكِيصَ: الرجُل الضيِّق الخُلُق. وحُكِيت كلمةٌ أنا أرتاب بها، يقولون: كِصْنا عند فُلانٍ ما شِئْنا، [أي] أكلنا.
(كيف)  الكاف والياء والفاء كلمةٌ. يقولون: الكِيفة: الكِسْفة من الثّوب. فأمَّا كيفَ فكلمةٌ موضوعة يُستفهَم بها عن حالِ الإنسان فيقال: كيف هو؟ فيقال: صالح.
(كيل)  الكاف والياء واللام ثلاثُ كلماتٍ لا يُشْبِهُ بعضُها بعضاً. فالأولى: الكَيل: كيل الطعام. يقال: كِلْتُ فلاناً أعطيته. واكتلْتُ عليه: أخَذْتُ منه. قال الله سبحانه: ﴿وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ. الَّذِينَ إذَا اكتَالُوا علَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ. وإذَا كالوهُمْ أوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ﴾ [المطففين 1، 2، 3].
والكلمة الثانية: كالَ الزَّنْدُ يَكِيلُ؛ إذا لم يُخرِجْ ناراً.
والكلمة الثالثة: الكَيُّول: مُؤَخَّر الصَّفِّ في الحرب. قال:
إنِّي امرُؤٌ عاهَدَني خليلي *** ألاَّ أقُومَ الدَّهْرَ في الكَيُّولِ([5])(كين)  الكاف والياء والنون شيء يقولون إنه في عضوٍ من أعضاء المرأة يَضِيق به، والجمع كُيون. قال جرير:
غَمَزَ ابنُ مرَّةَ يا فرزدقُ كَيْنَها *** غَمْزَ الطبيبِ نَغانِغَ المعذورِ([6])فأمّا الكِينة، في قولهم: بات فُلانٌ بكِينةِ سَوْءٍ، أي بحال سوء، فأصله الكَوْن فِعلَة من الكون.
(كيت)  الكاف والياء والتاء كلمةٌ إن صحَّت، يقولون: التكييت تيسير الجَهاز. قال:
كَيِّت جهازك إمّا كنتَ مرتحِلاً *** إنِّي أخاف على أذوادِك السَّبُعا([7]) (كيح)  الكاف والياء والحاء* كلمةٌ واحدة. يقولون: الكِيح: سَنَد الجَبَل. قال الشَّنْفرَى:
ويركُضْنَ بالآصالِ حَولي كأنَّني *** من العُصْمِ أدفى يَنْتحِي الكِيحَ أعْقَلُ([8])--------------ـــ
([1]) البيت في المفضليات (2: 144).
([2]) لرافع بن هريم في اللسان (كيس) والبيان (1: 185/ 4: 57).
([3]) للنمر بن تولب في أخواله بني سعد، كما في المجمل واللسان (كيس) والبيان (2: 134)، وروي في اللسان أيضاً لضمرة بن ضمرة بن جابر بن قطن.
([4]) في الأصل: "كع"، صوابه في المجمل.
([5]) الرجز لأبي دجانة سماك بن خرشة الصحابي، يقول في غزوة أحد. السيرة 563 جونتجن واللسان (كيل).
([6]) ديوان جرير 194 واللسان (كين، نغغ، عذر). وقد سبق في (دغر، عذر).
([7]) أنشده في المجمل واللسان (كيت).
([8]) البيت من لاميته المشهورة التي يسمونها "لامية العرب".

ـ

##### Türkçe

(باب **الكاف** و**الياء** وما يثلثهما)
(**كيد**)  **الكاف** ve**الياء** ve**الدال** sağlam bir asıldır; bir şeye şiddetle muamele etmeye delâlet eder; sonra bab genişler; hepsi bu asla râcidir. Dil ehli dedi: **الكيد**: muamele etmektir. Dediler: Her şeyi muamele ettiğinde sen onu **تَكِيدُه** olursun. Bu, babda asıldır; sonra hileyi **كيداً** diye adlandırırlar. Allah Teâlâ dedi: ﴿أمْ يُرِيدُونَ **كَيْداً**﴾ [الطور 42]. Ve derler: O, kendi nefsiyle **يَكيدُ**; yani onunla cömertlik eder; sanki onu çıkması için muamele ediyormuş gibi. Ve **الكَيْد**: karganın güçlükle bağırmasıdır. Ve **الكَيد**: çakmağın ateşi yavaşlık ve şiddetle çıkarmasıdır; ve **الكَيد**: kusmaktır; bazen hayzı **كيداً** diye adlandırdılar. Ve **الكَيد**: savaştır; denir: çıktılar ve **كيداً** ile karşılaşmadılar; yani savaşla.

(**كير**)  **الكاف** ve**الياء** ve**الراء** bir kelimedir; o da demircinin **كِيرُ**’udur. Ebû Amr dedi: **الكُور**: çamurdan yapılmış bina edilendir; ve **الكِير**: tulumdur. Bişr dedi:
كأنَّ حَفيف مَنْخَرِه إذا ما *** كَتَمْنَ الرّبْوَ كِيرٌ مُستعارُ([1])(**كيس**)  **الكاف** ve**الياء** ve**السين** bir asıldır; birleştirmeye ve toplamaya delâlet eder. Bundan: **الكِيس**; ona, şeyi birleştirip topladığı için ad verilmiştir. Ve onun babından insanda **الكَيْس**: **الخُرْق**’un zıddıdır; çünkü o, görüş ve aklın toplanmışıdır; denir: **رجلٌ كَيِّس** ve **رجالٌ أكياس**. Ve adam **أكْيَسَ** ve **أكاسَ**; kendisine çocuklardan **أكياسٌ** doğduğunda. Dedi:
فلو كُنْتم لكَيِّسةٍ أكَاست *** وَكَيْسُ الأمِّ أَكْيَسُ للبنينا([2])Ve belki **كَيسان** **أكْيَس**’ten **فَعلان**dır. Ve **بنو فَهمٍ** ihaneti **كيسان** diye adlandırırdı. Dedi:
إذا ما دَعَوا كيسان كانت كهولُهم *** إلى الغدر أدنى من شَبابهم المُرْدِ([3])(**كيص**)  **الكاف** ve**الياء** ve**الصاد** eğer sahihse, o bir büzülmeye ve darlığa delâlet eder. Ve derler: **كاصَ يَكيص**; **كَاعَ** gibi([4]). Ve derler: Şüphesiz **الكِيصَ**: huyu dar olan adamdır. Ve bir kelime nakledildi; ben onunla şüpheleniyorum: derler: **كِصْنا** falanın yanında dilediğimiz kadar; [yani] yedik.

(**كيف**)  **الكاف** ve**الياء** ve**الفاء** bir kelimedir. Derler: **الكِيفة**: elbiseden **الكِسْفة**’dir. Ama **كيفَ** ise, insanın hâlinden sorulmak için konulmuş bir kelimedir; denir: **كيف هو؟**; denir: صالح.

(**كيل**)  **الكاف** ve**الياء** ve**اللام** üç kelimedir; bazısı bazısına benzemez. Birincisi: **الكَيل**: yiyeceğin ölçülmesidir. Denir: **كِلْتُ** falanı; ona verdim. Ve **اكتلْتُ عليه**: ondan aldım. Allah Subhânehu dedi: ﴿وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ. الَّذِينَ إذَا **اكتَالُوا** علَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ. وإذَا **كالوهُمْ** أوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ﴾ [المطففين 1، 2، 3].
İkinci kelime: **كالَ الزَّنْدُ يَكِيلُ**; ateş çıkarmadığında.
Üçüncü kelime: **الكَيُّول**: savaşta safın arka tarafıdır. Dedi:
إنِّي امرُؤٌ عاهَدَني خليلي *** ألاَّ أقُومَ الدَّهْرَ في الكَيُّولِ([5])(**كين**)  **الكاف** ve**الياء** ve**النون** bir şeydir; derler ki o, kadının uzuvlarından bir uzuvdadır; onunla daralır; çoğulu **كُيون**. Cerîr dedi:
غَمَزَ ابنُ مرَّةَ يا فرزدقُ كَيْنَها *** غَمْزَ الطبيبِ نَغانِغَ المعذورِ([6])Ama **الكِينة** ise, onların sözünde: falan **بكِينةِ سَوْءٍ** geceledi; yani kötü bir hâl üzere; aslı **الكَوْن**’dur; **فِعلَة** vezninde, **الكون**’dan.

(**كيت**)  **الكاف** ve**الياء** ve**التاء** bir kelimedir; eğer sahihse; derler: **التكييت**: teçhizatı kolaylaştırmaktır. Dedi:
كَيِّت جهازك إمّا كنتَ مرتحِلاً *** إنِّي أخاف على أذوادِك السَّبُعا([7]) (**كيح**)  **الكاف** ve**الياء** ve**الحاء*** tek bir kelimedir. Derler: **الكِيح**: dağın dayanağıdır. Şenferâ dedi:
ويركُضْنَ بالآصالِ حَولي كأنَّني *** من العُصْمِ أدفى يَنْتحِي الكِيحَ أعْقَلُ([8])--------------ـــ
([1]) Beyit, el-Mufaddaliyât’ta (2: 144).
([2]) Râfi‘ b. Huraym’indir; Lisân’da (**كيس**) ve el-Beyân’da (1: 185/ 4: 57).
([3]) En-Nemir b. Tevleb’indir; dayıları Benî Sa‘d hakkında; el-Mucmel ve Lisân’da (**كيس**) ve el-Beyân’da (2: 134) olduğu üzere; Lisân’da ayrıca Damra b. Damra b. Câbir b. Katn’a da rivayet edilmiştir.
([4]) Asılda: "كع"; doğrusu el-Mucmel’dedir.
([5]) Recez, sahâbî Ebû Ducâne Simâk b. Harşa’nındır; Uhud gazvesinde söyler. es-Sîre 563 (Jöntgen) ve Lisân (**كيل**).
([6]) Cerîr divanı 194 ve Lisân (**كين**، **نغغ**، **عذر**). Ve daha önce (**دغر**، **عذر**)’da geçti.
([7]) Onu el-Mucmel ve Lisân’da (**كيت**) inşâd etti.
([8]) Beyit, meşhur lâmiyyesindendir; ona "لامية العرب" adını verirler.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الكيل: كيل الطعام. يقال: كلت له الطعام: إذا توليت ذلك له، وكلته الطعام: إذا أعطيته كيلا، واكتلت عليه: أخذت منه كيلا. قال الله تعالى: ﴿ويل للمطففين * الذين إذا اكتالوا على الناس يستوفون * وإذا كالوهم﴾ [المطففين/1 - 3] وذلك إن كان مخصوصا بالكيل فحث على تحري العدل في كل ما وقع فيه أخذ ودفع. وقوله: ﴿فأوف لنا الكيل﴾ [يوسف/88]، ﴿فأرسل معنا أخانا نكتل﴾ [يوسف/63]، ﴿كيل بعير﴾ [يوسف/65] مقدار حمل بعير.

##### Türkçe

- **الكيل**: yiyeceğin ölçülmesi. Denilir: **كلت له الطعام**: eğer bunu onun için üstlendiysen; ve **كلته الطعام**: eğer ona ölçü olarak verdiysen; ve **اكتلت عليه**: ondan ölçü olarak aldım. Allah Teâlâ dedi: ﴿Vay hâline ölçüde ve tartıda hile yapanların * ki onlar insanlardan **اكتالوا** (ölçü ile aldıkları) zaman tam alırlar * ve onlara **كالُوهُم** (ölçtükleri) zaman﴾ [المطففين/1 - 3]. Bu, eğer ölçmeye mahsus ise, her ne ki onda alma ve verme vuku bulmuşsa, onda adaleti araştırmaya teşvik etti. Ve O’nun sözü: ﴿O hâlde bize **الكيل**i tam yap﴾ [يوسف/88], ﴿Öyleyse kardeşimizi bizimle gönder; **نكتل** (ölçü ile alalım)﴾ [يوسف/63], ﴿**كيل بعير**﴾ [يوسف/65]: bir devenin yükü miktarı.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك ي ل
برّ مكيل وكلته له‏:‏ أعطيته‏.‏
واكتلته منه واكتلته عليه‏:‏ أخذته‏.‏
ومن المجاز‏:‏ كايلناهم صاعاً بصاع‏:‏ كافأناهم وتكايلوا بالدم‏.‏
قال‏:‏ فيقتل جبراً بامريء لم يكن له بواء ولكن لا تكايل بالدم وكايلته في المقال إذا قلت له مثل ما يقول لك وقال ذلك مكايلةً أي مقايسة وكاله به‏:‏ قاسه‏.‏
قال الأخطل‏:‏ فقد كلتموني بالسوابق قبلها فبرّزت منها ثانياً من عنانيا وكالهم بالسيف كيلاً‏.‏
قال‏:‏ أكيلكم بالسيف كيل السندرة والفرس يكابل الفرس كيلاً بكيل‏:‏ يسابقه‏.‏
وهذا طعام لا يكيلني‏:‏ لا يكفيني‏.‏
وكال الزند يكيل إذا قتل فخرجت سحالته وهي حكاكة العود‏.‏
ولم ير‏.‏
وكال فلان بسلحه من الفزع ومنه قيل للجبان‏:‏ الكبّول‏.‏
وقام في الكيول‏:‏ في مؤخر الصفوف‏.‏
وفي الحديث أنه قال لرجل ‏"‏ فلعلك إن أعطيتك سيفاً أن تقوم في الكيول ‏"‏‏.‏

##### Türkçe

ك ي ل
**برّ**: ölçülmüş; ve **كلته له**: ona verdim; yani: ona verdim.
Ve **اكتلته منه** ve **اكتلته عليه**: ondan aldım.
Ve mecazdan: **كايلناهم صاعاً بصاع**: onları karşılıklandırdık; ve **تكايلوا بالدم**: kan ile karşılıklandılar.
Dedi: “Böylece, kendisi için bir **بواء** bulunmayan bir kimse yüzünden zorla öldürür; fakat kan ile **تكايل** etme.” Ve **كايلته في المقال**: ona, sana söylediğinin benzerini söylediğinde; ve bunu **مكايلةً** dedi; yani: ölçüşme. Ve **كاله به**: onu onunla ölçtü.
**الأخطل** dedi:
“Artık siz beni, ondan önceki öncülerle ölçtünüz;
böylece ben onlardan, inadımdan dolayı ikinci olarak sivrildim.”
Ve **كالهم بالسيف كيلاً**.
Dedi: “Sizi, kılıçla, **السندرة** ölçüsü gibi ölçeceğim.” Ve at, atı **كيلاً بكيل** **يكابل** eder: onunla yarışır.
Ve bu, bir yiyecektir; **لا يكيلني**: bana yetmez.
Ve **كال الزند يكيل**: öldürdüğünde; böylece onun **سحالته** çıktı; o, odunun kazıntısıdır.
Ve görmedi.
Ve falan, korkudan silahıyla **كال** etti; ve ondan, korkağa denildi: **الكبّول**.
Ve **قام في الكيول**: safların arka tarafında.
Ve hadiste: bir adama dedi ki: “Belki, sana bir kılıç verirsem, **في الكيول** durursun.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَيْلُ: المِكْيال. غيره: الكَيْل كَيْل البُرِّ ونحوه، وهو مصدر كالَ الطعامَ ونحوه يَكِيلُ كَيْلاً ومَكالاً ومَكِيلاً أَيضاً، وهو شاذ لأَن المصدر من فَعَل يَفْعِل مَفْعِل، بكسر العين؛ يقال: ما في برك مَكالٌ، وقد قيل مَكِيل عن الأَخفش؛ قال ابن بري: هكذا قال الجوهري، وصوابه مَفْعَل بفتح العين. وكِيلُ الطعامُ، على ما لم يسم فاعله، وإِن شئت ضممت الكاف، والطعامُ مَكِيلٌ ومَكْيُول مثل مَخِيط ومَخْيوط، ومنهم من يقول: كُولَ الطعامُ وبُوعَ واصْطُودَ الصَّيْدُ واسْتُوقَ مالُه، بقلب الياء واواً حين ضم ما قبلها لأَن الياء الساكنة لا تكون بعد حرف مضموم. واكْتالَه وكالَه طعاماً وكالَه له؛ قال سيبويه: اكْتَل يكون على الاتحاد وعلى المُطاوَعة. وقوله تعالى: الذين إِذا اكْتالوا على الناس يَسْتَوْفُون؛ أَي اكْتالوا منهم لأَنفسهم؛ قال ثعلب: معناه من الناس، والاسم الكِيلَةُ، بالكسر، مثل الجِلْسة والرِّكْبة. واكْتَلْت من فلان واكْتَلْت عليه وكِلْت فُلاناً طعاماً أَي كِلْتُ له؛ قال الله تعالى: وإِذا كالُوهمْ أَو وَزَنُوهم؛ أَي كالُوا لهم. وفي المثل: أَحَشَفاً وسُوء كِيلة؟ أَي أَتَجْمَعُ عليَّ أَن يكون المَكِيل حَشَفاً وأَن يكون الكَيل مُطَفَّفاً؛ وقال اللحياني: حَشَف وسوء كِيلةٍ وكَيْلٍ ومَكِيلةٍ. وبُرٌّ مَكِيلٌ، ويجوز في القياس مَكْيول، ولغة بني أَسد مَكُول، ولغة رديئة مُكالٌ؛ قال الأَزهري: أَما مُكالٌ فمن لغات الحَضَرِيِّين، قال: وما أَراها عربية محضة، وأَما مَكُول فهي لغة رديئة، واللغة الفصيحة مَكِيل ثم يليها في الجودة مَكْيول. الليث: المِكْيال ما يُكالُ به، حديداً كان أَو خشباً. واكْتَلْتُ عليه: أَخذت منه. يقال: كال المعطي واكْتال الآخِذ. والكَيْلُ والمِكْيَلُ والمِكْيال والمِكْيَلةُ: ما كِيلَ به؛ الأَخيرة نادرة. ورجل كَيَّال: من الكَيْل؛ حكاه سيبويه في الإِمالة، فإِما أَن يكون على التكثير لأَن فِعْله معروف، وإِما يُفَرّ إِلى النسَب إِذا عُدِم الفعل؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي:
حين تكالُ النِّيبُ في القَفِيزِ
فسره فقال: أَراد حين تَغْزُر فيُكال لَبَنُها كَيْلاً فهذه الناقة أَغزرهنَّ. وكال الدراهمَ والدنانير: وزنها؛ عن ابن الأَعرابي خاصة؛ وأَنشد لشاعر جعل الكَيْل وَزْناً:
قارُروة ذات مِسْك عند ذي لَطَفٍ،
من الدَّنانيرِ، كالُوها بمِثْقال
فإِما أَن يكون هذا وَضْعاً، وإِما أَن يكون على النسب لأَن الكَيْل والوزن سواء في معرِفة المَقادير. ويقال: كِلْ هذه الدراهمَ، يريدون زِنْ. وقال مُرَّة: كُلُّ ما وزن فقد كِيلَ.
وهما يتَكايَلان أَي يتَعارَضان بالشَّتْم أَو الوَتْرِ؛ قالت امرأَة من طيِّءٍ:
فيَقْتل خيراً بامرِئٍ لم يكن له
نِواءٌ، ولكن لا تَكَايُلَ بالدَّمِ
قال أَبو رِياش: معناه لا يجوز لك أَن تقتل إِلاَّ ثأْرَك ولا تعتبر فيه المُساواة في الفضل إِذا لم يكن غيره. وكايَل الرجلُ صاحبَه: قال له مثل ما يقول أَو فَعَل كفعله. وكايَلْته وتكايَلْنا إِذا كالَ لَكَ وكِلْتَ له فهو مُكائِل، بالهمز. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنه نَهَى عن المُكايَلة وهي المُقايَسة بالقَوْل والفعل، والمراد المُكافأَة بالسُّوءِ وتركُ الإِغْضاء والاحتمالِ أَي تقول له وتفعَل معه مثل ما يقول لك ويفعل معك، وهي مُفاعلة من الكَيْل، وقيل: أَراد بها المُقايَسة في الدِّين وترك العمل بالأَثر. وكالَ الزَّنْدُ يَكِيلُ كَيْلاً: مثل كَبا ولم يخرِج ناراً فشبه مؤخَّر الصفوف
(* قوله «فشبه مؤخر الصفوف إلى قوله من كان فيه»
هكذا في الأصل هنا، وقد ذكره ابن الاثير عقب حديث دجانة، ونقله المؤلف عنه فيما يأتي عقب ذلك الحديث ولا مناسبة له هنا فالاقتصار على ما يأتي احق) في الحرب به لأَنه لا يُقاتِل مَن كان فيه.
وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: المِكْيال مِكْيال أَهل المدينة والمِيزانُ مِيزانُ أَهلِ مكة؛ قال أَبو عبيدة: يُقال إِن هذا الحديث أَصل لكل شيء من الكَيْل والوَزْن، وإِنما يأْتَمُّ الناس فيهما بأَهل مكة وأَهل المدينة، وإِن تغيَّر ذلك في سائر الأَمصار، أَلا ترى أَن أَصل التمر بالمدينة كَيْلٌ وهو يُوزَن في كثير من الأَمصار، وأَنَّ السَّمْن عندهم وَزْن وهو كَيْل في كثير من الأَمصار؟ والذي يعرف به أَصل الكَيْل والوَزْن أَن كل ما لَزِمه اسم المَخْتوم والقَفِيزِ والمَكُّوكِ والمُدِّ والصاعِ فهو كَيْل، وكلُّ ما لزمه اسم الأَرْطالِ والأَواقيِّ والأَمْناءِ فهو وزن؛ قال أَبو منصور: والتمر أَصله الكَيْل فلا يجوز أَن يباع منه رِطْل برطل ولا وزن بوزن، لأَنه إِذا رُدَّ بعد الوزن إِلى الكيل تَفاضَل، إِنما يُباع كَيْلاً بكَيْل سواء بسواء، وكذلك ما كان أَصله مَوْزُوناً فإِنه لا يجوز أَن يُباع منه كَيْل بكَيْل، لأَنه إِذا رُدَّ إِلى الوزن لم يؤْمن فيه التَّفاضُل، قال: وإِنما احتيج إِلى هذا الحديث لهذا المعنى، ولا يتَهافت الناس في الرِّبَا الذي نَهَى الله عز وجل عنه، وكل ما كان في عَهْد النبي، صلى الله عليه وسلم، بمكة والمدينة مَكِيلاً فلا يُباعُ إِلا بالكَيْل، وكل ما كان بها مَوْزُوناً فلا يُباع إِلا بالوزن لئلا يدخله الرِّبا بالتَّفاضُل، وهذا في كل نوع تتعلق به أَحكام الشرع من حقوق الله تعالى دون ما يَتعامل به الناسُ في بِياعاتِهم، فأَما المِكْيال فهو الصاع الذي يتعلَّق به وُجوب الزكاة والكفارات والنفقات وغير ذلك، وهو مقدر بكيل أَهل المدينة دون غيرها من البُلْدان لهذا الحديث، وهو مِفْعال من الكَيْل، والميم فيه للآلة؛ وأَما الوَزْن فيريد به الذهب والفضة خاصة لأَن حق الزكاة يتعلَّق بهما، ودِرْهمُ أَهلِ مكة ستة دَوانيق، ودراهم الإِسلام المعدَّلة كل عشرة دراهم سبعة مَثاقيل، وكان أَهلُ المدينة يتَعاملون بالدراهم عند مَقْدَمِ سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بالعَدَدِ فأَرْشَدَهم إِلى وزن مكة، وأَما الدنانير فكانت تحمل إِلى العرب من الرُّوم إِلى أَن ضَرَبَ عبدُ الملك بن مَرْوان الدينار في أَيامه، وأَما الأَرطالُ والأَمْناءُ فللناس فيها عادات مختلفة في البُلْدان وهم مُعاملون بها ومُجْرَوْن عليها.
والكَيُّولُ: آخِرُ الصُّفوفِ في الحرب، وقيل: الكَيُّول مؤخر الصفوف؛ وفي الحديث: أَن رجلاً أَتى النبي، صلى الله عليه وسلم، وهو يقاتِلُ العدوَّ فسأَله سيفاً يقاتِل به فقال له: فلَعَلَّك إِن أَعطيتك أَن تقوم في الكَيُّول، فقال: لا، فأَعطاه سيفاً فجعل يُقاتِل وهو يقول: إِنِّي امْرُؤٌ عهَدَني خَلِيلي
أَن لا أَقومَ الدَّهْرَ في الكَيُّولِ
أَضْرِبْ بسيفِ الله والرسولِ،
ضَرْبَ غُلامٍ ماجدٍ بُهْلولِ
فلم يزل يقاتِل به حتى قُتِل. الأَزهري: أَبو عبيد الكَيُّولُ هو مؤخر الصفوف، قال: ولم أَسمع هذا الحرف إِلا في هذا الحديث، وسكن الباءَ في أَضْرِبْ لكثرة الحركات. وتَكَلَّى الرجلُ أَي قام في الكَيُّول، والأَصل تَكَيَّل وهو مقلوب منه؛ قال ابن بري: الرجَز لأَبي دُجَانَةَ سِمَاك بن خَرَشَةَ؛ قال ابن الأَثير: الكَيُّول، فَيْعُول، من كالَ الزندُ إِذا كَبَا ولم يخرج ناراً، فشبَّه مؤخَّر الصفوف به لأَن مَنْ كان فيه لا يُقاتِل، وقيل: الكَيُّول الجَبَان؛ والكَيُّول: ما أَشرف من الأَرض، يُريد تقومُ فوقَه فتنظر ما يصنع غيرك. أَبو منصور: الكَيُّول في كلام العرب ما خرج من حَرِّ الزَّنْد مُسْوَدّاً لا نار فيه.
الليث: الفرس يُكايِل الفرس في الجَرْي إِذا عارَضه وباراه كأَنه يَكِيل له من جَرْيهِ مثل ما يَكِيل له الآخر. ابن الأَعرابي: المُكَايلة أَن يتَشاتَم الرجلان فيُرْبِي أَحدهما على الآخر، والمُواكلة أَن يُهْدِيَ المُدانُ للمَدِينِ ليُؤخِّر قضاءه. ويقال: كِلْتُ فلاناً بفلانٍ أَي قِسْتُه به، وإِذا أَردْت عِلْمَ رجل فكِلْهُ بغيره، وكِلِ الفرسَ بغيره أَي قِسْه به في الجَرْي؛ قال الأَخطل:
قد كِلْتُموني بالسَّوابِقِ كُلِّها،
فَبَرَّزْتُ منها ثانياً من عِنَانِيَا
أَي سبقتها وبعض عِناني مَكْفوف.
والكِيَالُ: المُجاراة؛ قال:
أُقْدُرْ لنَفْسِكَ أَمْرَها،
إِن كان من أَمْرٍ كِيَالَهْ
وذكر أَبو الحسن بن سيده في أَثناء خُطْبة كتابه المحكم مما قَصَدَ به الوَضْعَ من ابن السكيت فقال: وأَيُّ مَوْقِفةٍ أَخْزَى لِواقِفِها من مقامة أَبي يوسف يعق بن إِسحق السكيت مع أَبي عثمان المازني بين يدي المتوكِّل جعفر؟ وذلك أَن المتوكل قال: يا مازني سل يعقوب عن مسأَلة من النحو، فَتَلَكَّأَ المازني عِلْماً بتأَخر يعقوب في صناعة الإِعراب، فعَزَم المتوكل عليه وقال: لا بدَّ لك من سؤاله، فأَقبل المازني يُجْهِد نفسه في التلخيص وتَنكُّب السؤال الحُوشِيِّ العَوِيص، ثم قال: يا أَبا يوسف ما وَزْن نَكْتَلْ من قوله عز وجل: فأَرْسِلْ معنا أَخانا نَكْتَلْ، فقال له: نَفْعَل؛ قال: وكان هناك قوم قد علموا هذا المِقْدار، ولم يُؤْتَؤْا من حَظِّ يعقوب في اللغة المِعْشار، ففاضوا ضَحِكاً، وأَداروا من اللَّهْو فَلَكاً، وارتفع المتوكِّل وخرج السِّكِّيتي والمازني، فقال ابن السكيت: يا أَبا عثمان أَسأْت عِشْرَتي وأَذْويْتَ بَشَرتي، فقال له المازني: والله ما سأَلتُك عن هذا حتى بحثت فلم أَجد أَدْنى منه مُحاوَلاً، ولا أَقْرَب منه مُتَناوَلاً.

##### Türkçe

**الكَيْلُ**: **المِكْيال**. Başkası: **الكَيْل** buğdayın ve benzerinin ölçülmesi; ve o bir mastardır: **كالَ** yiyeceği ve benzerini **يَكِيلُ** **كَيْلاً** ve **مَكالاً** ve ayrıca **مَكِيلاً**; ve o şâzdır; çünkü **فَعَل**’ın **يَفْعِل**’den mastarı **مَفْعِل**’dir, ayn’ın kesresiyle; denir ki: senin buğdayında **مَكالٌ** yoktur; ve **الأَخفش**’ten **مَكِيل** denildi; İbn Berrî dedi: Cevherî böyle dedi; doğrusu ise ayn’ın fethasıyla **مَفْعَل**’dir. Ve **كِيلُ** yiyecek, faili adlandırılmayan üzere; ve istersen kâf’ı dammeleyebilirsin; ve yiyecek **مَكِيلٌ** ve **مَكْيُول**’dür; **مَخِيط** ve **مَخْيوط** gibi. Onlardan kimi der ki: **كُولَ** yiyecek, ve **بُوعَ** ve av **اصْطُودَ** ve malı **اسْتُوقَ**; yâ’yı vâv’a çevirerek, öncesi dammelendiği zaman; çünkü sâkin yâ, dammeli bir harften sonra olmaz.

Ve onu **اكْتالَه**; ve ona yiyecek olarak **كالَه**; ve onun için **كالَه**; Sîbeveyh dedi: **اكْتَل** birlik üzere ve **المُطاوَعة** üzere olur. Ve Yüce’nin sözü: “**الذين إِذا اكْتالوا على الناس يَسْتَوْفُون**”; yani kendileri için onlardan ölçtüler; Sa‘leb dedi: manası “insanlardan”dır. İsim **الكِيلَةُ**’dir, kesre ile; **الجِلْسة** ve **الرِّكْبة** gibi. Ve falandan **اكْتَلْت** ve onun üzerine **اكْتَلْت**; ve falana yiyecek **كِلْت**; yani onun için ölçtüm; Allah تعالى dedi: “**وإِذا كالُوهمْ أَو وَزَنُوهم**”; yani onlar için ölçtüler. Meselde: “**أَحَشَفاً وسُوء كِيلة؟**”; yani bana, ölçülenin **حَشَفاً** olması ve ölçmenin **مُطَفَّفاً** olması hâlini mi bir araya getiriyorsun? Lihyânî dedi: **حَشَف** ve kötü **كِيلةٍ** ve **كَيْلٍ** ve **مَكِيلةٍ**. Ve buğday **مَكِيلٌ**’dür; kıyasta **مَكْيول** câizdir; Benî Esed’in dili **مَكُول**; kötü bir dil **مُكالٌ**; Ezherî dedi: **مُكالٌ** ise, o **الحَضَرِيِّين**’in dillerindendir; dedi: onu saf Arapça görmüyorum. **مَكُول** ise kötü bir dildir; fasih dil **مَكِيل**’dir; sonra kalitece onu **مَكْيول** izler. Leys: **المِكْيال** kendisiyle ölçülen şeydir; demir de olsa, tahta da olsa. Ve onun üzerine **اكْتَلْتُ**: ondan aldım. Denir ki: veren **كال** etti, alan **اكْتال** etti. Ve **الكَيْلُ** ve **المِكْيَلُ** ve **المِكْيال** ve **المِكْيَلةُ**: kendisiyle ölçülen şey; sonuncusu nâdirdir. Ve **كَيَّال** adam: ölçmeden (olan); Sîbeveyh bunu **الإِمالة** bahsinde nakletti; ya çokluk üzere olur, çünkü fiili bilinir; yahut fiil bulunmadığında nisbe’ye gidilir. Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî okudu:
حين تكالُ النِّيبُ في القَفِيزِ
Bunu açıkladı ve dedi: “Sütü bol olur da sütü ölçüyle ölçülür” zamanını kastetti; şu hâlde bu deve onların en bol süt verenidir. Ve dirhemleri ve dinarları **كال** etti: onları tarttı; özellikle İbnü’l-A‘râbî’den. Ve bir şaire, **الكَيْل**’i tartı kılan şu beyit okundu:
قارُروة ذات مِسْك عند ذي لَطَفٍ،
من الدَّنانيرِ، كالُوها بمِثْقال
Bu ya vaz‘dır, yahut nisbe üzeredir; çünkü **الكَيْل** ve tartı, miktarları bilmede eşittir. Ve denir ki: bu dirhemleri **كِلْ**; “tart” demek isterler. Murra dedi: tartılan her şey ölçülmüş (**كِيلَ**) olmuştur.

Ve onlar **يتَكايَلان**; yani sövme yahut kin ile birbirlerine karşılık verirler; Tayy’dan bir kadın dedi:
فيَقْتل خيراً بامرِئٍ لم يكن له
نِواءٌ، ولكن لا تَكَايُلَ بالدَّمِ
Ebû Riyâş dedi: manası: senin için, ancak kendi öcünü öldürmen câizdir; onda, başkası yoksa, fazilette eşitliği gözetmezsin. Ve adam, arkadaşına **كايَل** etti: ona, söylediği gibi söyledi yahut onun yaptığı gibi yaptı. Ve onunla **كايَلْته** ve **تكايَلْنا**: o sana ölçtüğünde ve sen ona ölçtüğünde; o, hemzeli olarak **مُكائِل**’dir. Ömer’in, رضي الله عنه, hadisinde: **المُكايَلة**’yi yasakladı; o, söz ve fiilde **المُقايَسة**’dir; murad, kötülükle karşılık vermek, göz yummayı ve tahammülü terk etmektir; yani ona, sana söylediği gibi söylersin ve seninle yaptığı gibi yaparsın; ve o, **الكَيْل**’den **مُفاعلة**’dir. Ve denildi ki: onunla dinde **المُقايَسة**’yi ve eserle amel etmeyi terk etmeyi kastetti. Ve **كالَ** çakmak taşı (**الزَّنْدُ**) **يَكِيلُ** **كَيْلاً**: **كَبا** gibi; ateş çıkarmadı; böylece savaşta safların arkasını ona benzetti; çünkü onda bulunan kimse savaşmaz.

Ve Peygamber’den, صلى الله عليه وسلم, rivayet olundu: “**المِكْيال مِكْيال أَهل المدينة والمِيزانُ مِيزانُ أَهلِ مكة**”; Ebû Ubeyde dedi: denir ki bu hadis, ölçme ve tartmadan her şey için asıldır; insanlar bu ikisinde Mekke ehli ve Medine ehline uyarlar; diğer beldelerde bu değişse bile. Görmez misin ki hurmanın aslı Medine’de ölçüdür (**كَيْلٌ**), hâlbuki birçok beldede tartılır; ve içyağının (**السَّمْن**) onlarda aslı tartıdır (**وَزْن**), hâlbuki birçok beldede ölçüdür? Ölçmenin ve tartının aslını bilinen şey şudur: **المَخْتوم** ve **القَفِيز** ve **المَكُّوك** ve **المُدِّ** ve **الصاع** adını gerektiren her şey ölçüdür; **الأَرْطال** ve **الأَواقيِّ** ve **الأَمْناء** adını gerektiren her şey tartıdır. Ebû Mansûr dedi: hurmanın aslı ölçüdür; ondan bir rıtl karşılığında bir rıtl satılması câiz olmaz; ne de tartı karşılığında tartı; çünkü tartıdan sonra ölçüye döndürülürse fazlalık olur; ancak ölçüyle ölçü, eşit eşit satılır. Aynı şekilde aslı tartılan şey, ondan ölçüyle ölçü satılması câiz olmaz; çünkü tartıya döndürülürse fazlalıktan emin olunmaz. Dedi: bu hadise ancak bu mana için ihtiyaç duyuldu; insanlar, Allah عز وجل’in yasakladığı ribâda birbirlerini helâke sürüklemesinler diye. Peygamber’in, صلى الله عليه وسلم, zamanında Mekke ve Medine’de ölçülen (**مَكِيلاً**) her şey ancak ölçüyle satılır; orada tartılan (**مَوْزُوناً**) her şey ancak tartıyla satılır; fazlalıkla ribâ girmesin diye. Bu, şeriat hükümlerinin iliştiği her türde, insanların alışverişlerinde muamele ettikleri şeyler dışında, Allah تعالى’nın haklarıyla ilgili olanlardadır. **المِكْيال** ise, zekâtın, kefaretlerin, nafakaların ve başka şeylerin vücûbunun iliştiği **الصاع**’dır; bu hadis sebebiyle, diğer beldeler değil, Medine ehlinin ölçüsüyle takdir edilmiştir. O, **الكَيْل**’den **مِفْعال** veznindedir; mîm onda âlet içindir. **الوَزْن** ile ise altın ve gümüş özellikle kastedilir; çünkü zekât hakkı ikisine ilişir. Mekke ehlinin dirhemi altı **دَوانيق**’tir; İslâm’ın dengelenmiş dirhemleri her on dirhem yedi **مَثاقيل**’dir. Medine ehli, Efendimiz Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, gelişinde dirhemlerle sayı üzerinden muamele ediyorlardı; onları Mekke tartısına yönlendirdi. Dinarlar ise, Abdülmelik b. Mervân kendi günlerinde dinarı basıncaya kadar, Rum’dan Araplara taşınırdı. **الأَرطالُ** ve **الأَمْناءُ** ise, beldelerde insanların onlarda farklı âdetleri vardır; onlarla muamele ederler ve onlara göre yürürler.

Ve **الكَيُّولُ**: savaşta safların sonu; ve denildi ki: **الكَيُّول** safların arkasıdır. Hadiste: bir adam Peygamber’e, صلى الله عليه وسلم, geldi; o düşmanla savaşıyordu; ondan, onunla savaşacağı bir kılıç istedi; ona dedi ki: “Belki sana verirsem **الكَيُّول**’de durursun”; dedi ki: “Hayır”; ona bir kılıç verdi; o da savaşmaya başladı ve şöyle diyordu:
إِنِّي امْرُؤٌ عهَدَني خَلِيلي
أَن لا أَقومَ الدَّهْرَ في الكَيُّولِ
أَضْرِبْ بسيفِ الله والرسولِ،
ضَرْبَ غُلامٍ ماجدٍ بُهْلولِ
Onunla savaşmayı sürdürdü, nihayet öldürüldü. Ezherî: Ebû Ubeyd: **الكَيُّولُ** safların arkasıdır; dedi: bu harfi ancak bu hadiste işittim. **أَضْرِبْ**’de bâ’yı, hareketlerin çokluğundan dolayı sükûnladı. Ve adam **تَكَلَّى** etti; yani **الكَيُّول**’de durdu; aslı **تَكَيَّل**’dir; ondan kalbedilmiştir. İbn Berrî dedi: recez, Ebû Ducâne Semmâk b. Harşe’nindir. İbnü’l-Esîr dedi: **الكَيُّول** **فَيْعُول** veznindedir; **كالَ الزندُ**’den, yani **كَبَا** etti ve ateş çıkarmadı; safların arkasını ona benzetti; çünkü onda bulunan kimse savaşmaz. Ve denildi ki: **الكَيُّول** korkaktır. Ve **الكَيُّول**: yerden yüksek olan şeydir; yani onun üstünde durursun da başkasının ne yaptığını görürsün. Ebû Mansûr: Arapların كلامında **الكَيُّول**, çakmak taşının hararetinden çıkıp kararmış, içinde ateş olmayan şeydir.

Leys: at, koşuda ata **يُكايِل** eder; onu karşılar ve onunla yarışır; sanki koşusundan ona, ötekinin ona ölçtüğü gibi ölçer. İbnü’l-A‘râbî: **المُكَايلة** iki adamın birbirine sövüşmesi ve birinin ötekine üstün gelmesidir; **المُواكلة** ise borçlunun, borcunu geciktirsin diye alacaklıya hediye vermesidir. Ve denir ki: falanı falanla **كِلْتُ**; yani onu onunla ölçtüm/kıyasladım. Bir adamın bilgisini istemen hâlinde onu başkasıyla **كِلْ**; ve atı başkasıyla **كِلِ**; yani koşuda onunla kıyasla. Ahtal dedi:
قد كِلْتُموني بالسَّوابِقِ كُلِّها،
فَبَرَّزْتُ منها ثانياً من عِنَانِيَا
Yani onları geçtim; ve dizginimin bir kısmı tutulmuş olduğu hâlde.

Ve **الكِيَالُ**: **المُجاراة**; dedi ki:
أُقْدُرْ لنَفْسِكَ أَمْرَها،
إِن كان من أَمْرٍ كِيَالَهْ
Ve Ebû’l-Hasen b. Sîde, **المحكم** kitabının hutbesi sırasında, İbnü’s-Sikkît’ten kastettiği **الوَضْع**’dan olarak zikretti ve dedi: Ebû Yûsuf Ya‘kūb b. İshâk es-Sikkît’in, Ebû Osmân el-Mâzinî ile, Mütevekkil Ca‘fer’in huzurunda duruşundan daha utandırıcı hangi duruş vardır? Şöyle ki: Mütevekkil dedi: “Ey Mâzinî, Ya‘kūb’a nahivden bir mesele sor.” Mâzinî, Ya‘kūb’un i‘râb sanatında geri kalmışlığını bildiğinden ağır davrandı. Mütevekkil onu buna zorladı ve dedi: “Onu sormadan olmaz.” Bunun üzerine Mâzinî, özeti çıkarmakta ve vahşî, çetin sorudan kaçınmakta kendini zorladı; sonra dedi: “Ey Ebû Yûsuf, Yüce’nin sözü olan: **فأَرْسِلْ معنا أَخانا نَكْتَلْ**’deki **نَكْتَلْ**’in vezni nedir?” Ona dedi ki: **نَفْعَل**. Orada, bu miktarı bilen bir topluluk vardı; fakat Ya‘kūb’un dildeki payının onda birine bile eriştirilmemişlerdi; kahkahayla güldüler; eğlenceden bir çark döndürdüler. Mütevekkil kalktı; es-Sikkîtî ve Mâzinî çıktı. İbnü’s-Sikkît dedi: “Ey Ebû Osmân, arkadaşlığımı kötü ettin ve derimi soldurdun.” Mâzinî ona dedi: “Vallahi sana bunu, araştırıp ondan daha aşağı bir denenecek şey bulmadıkça ve ondan daha yakın bir ele alınacak şey bulmadıkça sormadım.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك ي ل * * الكَيْلُ المِكْيالُ * و * الكَيْلُ * أيضا مصدر * كالَ * الطعام من باب باع و * مَكالاً * و * مَكِيلاً * أيضا والاسم * الكِيلةُ * بالكسر يقال إنه لحسن الكيلة كالجلسة والركبة وفي المثل أحشفاً وسوء كيلة أي تجمع أن تعطيني حشفا وأن تسيء لي الكيل ويقال * كَالَهُ * أي كال له قال الله تعالى ﴿وإذا كالوهم﴾ أي كالوا لهم و * اكْتَالَ * عليه أخذ منه يقال * كَالَ * المعطي و * اكْتَالَ * الآخذ و * كِيلَ * الطعام على ما لم يسم فاعله وإن شئت ضممت الكاف والطعام * مَكِيلٌ * و * مَكْيُولٌ * مثل مخيط ومخيوط ومنهم من يقول * كُولَ * الطعام وبوع واصطود الصيد واستوق ماله و * كَايَلَهُ * و * تكَايَلا * إذا كال كل واحد منهما لصاحبه فهو * مُكَايِلٌ * بلا همز و * الكَيُّولُ * مؤخر الصفوف وهو في الحديث

##### Türkçe

* ك ي ل * * **الكَيْلُ** **المِكْيالُ** * ve * **الكَيْلُ** * ayrıca **كالَ**’ın mastarıdır; yiyeceği, باب باع’dan, * **مَكالاً** * ve * **مَكِيلاً** * da (olmak üzere) ölçtü; ismi de kesre ile * **الكِيلةُ** *’dir. “Onun ölçüsü ne güzeldir” denilir; **الجلسة** ve **الركبة** gibi. Meselde: “Hem **أحشفاً** hem de kötü **كِيلة** mi?” yani, bana **حشف** vermeni ve bana ölçüyü kötü yapmanı bir araya mı getiriyorsun? Ve “**كَالَهُ**” denilir; yani ona ölçtü. Yüce Allah’ın sözü: ﴿وإذا كالوهم﴾ yani onlara ölçtüler. Ve * **اكْتَالَ** * onun aleyhine: ondan aldı; “veren **كَالَ** etti, alan **اكْتَالَ** etti” denilir. Ve yiyecek, faili adlandırılmayan üzere * **كِيلَ** edildi; istersen كاف’ı zamme yaparsın. Ve yiyecek * **مَكِيلٌ** * ve * **مَكْيُولٌ** *’dür; **مخيط** ve **مخيوط** gibi. Onlardan kimi “yiyecek * **كُولَ** * edildi” der; ve “satıldı” ve “av avlandı” ve “malı sürüldü”. Ve * **كَايَلَهُ** * ve * **تكَايَلا** *: her biri arkadaşına ölçtüğü zaman; o, hemzesiz * **مُكَايِلٌ** *’dir. Ve * **الكَيُّولُ** * safların arkasıdır; ve o hadistedir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

كال الطعام يكيله كيلا ومكيلا، وهو شاذ؛ لأن المصدر من فعل يفعل مفعل بكسر العين، قال ابن بري: هكذا قاله الجوهري، وصوابه: مفعل، بفتح العين، ومكالا، يقال: ما في برك مكال، وقد قيل: مكيل، عن الأخفش. واكتاله اكتيالا بمعنى واحد، وقوله تعالى:  الذين إذا اكتالوا على الناس يستوفون  أي اكتالوا منهم لأنفسهم، قال ثعلب: معناه من الناس، وقال غيره: اكتلت عليه: أخذت منه، يقال: كال المعطي، واكتال الآخذ. والاسم الكيلة، بالكسر، يقال: إنه لحسن الكيلة، مثال الجلسة والركبة. وكاله طعاما وكاله له بمعنى، قال الله تعالى:  وإذا كالوهم أو وزنوهم  أي كالوا لهم. والكيل، والمكيل، والمكيال، والمكيلة، كمنبر ومحراب ومكنسة، الأخيرة نادرة: ما كيل به حديدا كان أو خشبا. وكال الدراهم والدنانير: وزنها، عن ابن الأعرابي خاصة، وأنشد لشاعر جعل الكيل وزنا:
  قارورة ذات مسك عند ذي لطف                      من الدنانير كالوها بمـثـقـال

  فإما أن يكون هذا وضعا، وإما أن يكون على النسب؛ لأن الكيل والوزن سواء في معرفة المقادير، ويقال: كل هذه الدراهم: يريدون زن، وقال مرة: كل ما وزن فقد كيل، وروي في الحديث:  المكيال مكيال أهل المدينة، والميزان ميزان أهل مكة  ، قال أبو عبيدة: هذا الحديث أصل لكل شيء من الكيل والوزن، إنما يأتم الناس فيهما بأهل مكة وأهل المدينة، وإن تغير ذلك في كثير من الأمصار، ألا ترى أن أصل التمر بالمدينة كيل وهو يوزن في كثير من الأمصار، وأن السمن عندهم وزن وهو كيل في كثير من الأمصار، والذي يعرف به أصل الكيل والوزن، أن كل ما لزمه اسم المختوم والقفيز والمكوك والمد والصاع فهو كيل، وكل ما لزمه اسم الأرطال والأواقي والأمناء فهو وزن، ودرهم أهل مكة ستة دوانيق، ودراهم الإسلام المعدلة؛ كل عشرة دراهم سبعة مثاقيل. من المجاز: كال الزند يكيل كيلا كبا ولم يخرج ناره، وفي الأساس: وذلك إذا فتل فخرجت سحالته، وهو حكاكة العود ولم ير. من المجاز: كال الشيء بالشيء كيلا: إذا قاسه به، يقال: إذا أردت علم رجل فكله بغيره أي قسه بغيره، وكل الفرس بغيره: أي قسه به في الجري، قال الأخطل:
  قد كلتموني بالسوابق كلهـا                      فبرزت منها ثانيا من عنانيا أي سبقتها وبعض عناني مكفوف. من المجاز: هما يتكايلان: أي يتعارضان بالشتم أو الوتر. وكايله مكايلة: قال له مثل مقاله أو فعل كفعله، فهو مكايل، بغير همز. أو كايله: شاتمه فأربى عليه، عن ابن الأعرابي، وفي حديث عمر رضي الله عنه: أنه نهى عن المكايلة. وهي المقايسة بالقول والفعل، والمراد: المكافأة بالسوء وترك الإغضاء والاحتمال: أي تقول له وتفعل معه مثل ما يقول لك ويفعل معك، وهي مفاعلة من الكيل، وقيل: أراد بها المقايسة في الدين وترك العمل بالأثر. والكيول، كعيوق: آخر صفوف الحرب، وفي الصحاح: مؤخر الصفوف، وفي الحديث:  أن رجلا أتى النبي صلى الله عليه وسلم وهو يقاتل العدو فسأله سيفا يقاتل به، فقال له: فلعلك إن أعطيتك أن تقوم في الكيول، فقال: لا، فأعطاه سيفا، فجعل يقاتل وهو يقول:
  إني امرؤ عاهدني خليلي
  أن لا أقوم الدهر في الكيول
  أضرب بسيف الله والرسول
  ضرب غلام ماجد بهلول فلم يزل يقاتل به حتى قتل  ، قال الأزهري عن أبي عبيد: ولم أسمع هذا الحرف إلا في هذا الحديث، وسكن الباء في: أضرب، لكثرة الحركات، قال ابن بري: الرجز لأبي دجانة سماك بن خرشة. وتكلى الرجل: قام فيه؛ أي في الكيول، وهو مقلوب تكيل، وقال ابن الأثير: الكيول فيعول من كال الزند إذا كبا ولم يخرج نارا، فشبه مؤخر الصفوف به؛ لأن من كان فيه لا يقاتل. قيل الكيول: الجبان، وقد كيل تكييلا. قيل: هو ما أشرف من الأرض، وبه فسر الحديث، يريد تقوم فيه فتنظر ما يصنع غيرك. قال الأزهري: الكيول في كلام العرب: السحالة وهو ما خرج من حر الزند مسودا لا نار فيه، كالكيل كهين، وقالت امرأة من طيء:
  فيقتل جبرا بامرئ لم يكن له                      بواء ولكن لا تكايل بالـدم

  قال أبو رياش: أي لا يجوز لك أن تقتل إلا ثأرك ولا تعتبر فيه المساواة في الفضل إذا لم يكن غيره، كما في الصحاح. والكيل: ما يتناثر من الزند، وهي السحالة. يقال: هذا طعام لا يكيلني: أي لا يكفيني كيله، كما في العباب، وهو مجاز. قول الساجع: إذا طلع سهيل، رفع كيل ووضع كيل: أي ذهب الحر وجاء البرد، كما في العباب. ومما يستدرك عليه: كيل الطعام على ما لم يسم فاعله، وإن شئت ضممت الكاف، والطعام مكيل ومكيول، كمخيط ومخيوط، ومنهم من يقول: كول الطعام وبوع واصطود الصيد واستوق ماله، يقلب واوا حين ضم ما قبلها؛ لأن الياء الساكنة لا تكون بعد حرف مضموم. وفي المثل: أحشفا وسوء كيلة، أي أتجمع علي أن يكون المكيل حشفا، وأن يكون الكيل مطففا، وقال اللحياني: حشف وسوء كيلة، وكيل ومكيلة. وبر مكيل، ويجوز في القياس مكيول، ولغة بني أسد مكول، ولغة ردية مكال، قال الأزهري: أما مكال فمن لغات الحضريين، قال: وما أراها عربية محضة، وأما مكيل، ثم تليها في الجودة مكيول. ورجل كيال من الكيل، حكاه سيبويه في الإمالة، فإما أن يكون على التكثير؛ لأن فعله معروف، وإما أن يفر إلى النسب إذا عدم الفعل. وقوله، أنشده ابن الأعرابي:
  حتى تكال النيب في القفيز قال: أراد حين تغزر فيكال ابنها كيلا، فهذه الناقة أغزرهن. وقال الليث: الفرس يكايل الفرس في الجري: إذا عارضه وباراه، كأنه يكيل له من جريه مثل ما يكيل له الآخر. والكيال، بالكسر: المجاراة، قال:
  أقدر لنفسك أمـرهـا                      إن كان من أمر كياله والكيالة أيضا: أجرة الكيل. وكايلناهم صاعا بصاع: كافأناهم. وكال فلان بسلحه من الفزع، ومنه الكيول للجبان، وهو مجاز. وثابت بن منصور الكيلي الحافظ، بالكسر، عن مالك البانياسي، مات سنة 538. وبنو الكيال: جماعة بالشام، منهم شيخنا السيد شعيب بن عمر بن إسماعيل الأولبي الشافعي المحدث الصوفي، مات بين الحرمين سنة 1171.

##### Türkçe

**كال** yemeği **يكيله** **كيلا** ve **مكيلا** (ölçtü); ve o şâzdır; çünkü mastar, **فعل يفعل**’den **مفعل** (ayn’ın kesriyle) gelir. İbn Berrî dedi: Cevherî onu böyle söylemiştir; doğrusu: **مفعل** (ayn’ın fethasıyla) ve **مكالا**’dır. Denir: “Senin kuyunda **مكال** yoktur.” Ve **الأخفش**’ten: **مكيل** denilmiştir. Ve **اكتاله** **اكتيالا** aynı mânâdadır. Yüce Allah’ın sözü: **الذين إذا اكتالوا على الناس يستوفون**; yani kendileri için onlardan ölçtüler. Sa‘leb dedi: mânâsı “insanlardan”dır. Başkası dedi: “**اكتلت عليه**: ondan aldım.” Denir: veren ölçtü (**كال المعطي**), alan ölçtü (**واكتال الآخذ**). İsim **الكيلة**’dir, kesre ile. Denir: “O, **الكيلة**’si güzel olandır”; **الجلسة** ve **الركبة** misali. Ve “Ona yiyecek ölçtü” (**وكاله طعاما**) ve “Onun için ölçtü” (**وكاله له**) mânâca birdir. Allah Teâlâ dedi: **وإذا كالوهم أو وزنوهم**; yani onlar için ölçtüler. Ve **الكيل** ve **المكيل** ve **المكيال** ve **المكيلة**, **منبر** ve **محراب** ve **مكنسة** gibi; sonuncusu nâdirdir: demir olsun odun olsun, onunla ölçülen şey. Ve “Dirhemleri ve dinarları ölçtü” (**كال الدراهم والدنانير**): onları tarttı; özellikle İbnü’l-A‘râbî’den. Ve vezin kılmayı tartı yapan bir şair için şu beyit okunmuştur:
  قارورة ذات مسك عند ذي لطف                      من الدنانير كالوها بمـثـقـال

Şu hâlde bu ya vaz‘dır, ya da nisbet üzerinedir; çünkü **الكيل** ve **الوزن** miktarları bilmede eşittir. Ve denir: “Bu dirhemleri ölç” (**كل هذه الدراهم**): “tart” isterler. Ve bir defa dedi: “Her ne tartıldıysa ölçülmüştür” (**كل ما وزن فقد كيل**). Ve hadiste rivayet edilmiştir: **المكيال مكيال أهل المدينة، والميزان ميزان أهل مكة**. Ebû Ubeyde dedi: Bu hadis, ölçme ve tartmanın her şeyi için asıldır; insanlar bu ikisinde ancak Mekke ehli ve Medine ehline uyarlar; birçok beldede bu değişmiş olsa da. Görmez misin ki hurmanın aslı Medine’de ölçüdür (**كيل**) ve birçok beldede tartılır; ve sadeyağ onlarda tartıdır (**وزن**) ve birçok beldede ölçüdür. Ölçmenin ve tartmanın aslının bilindiği şey şudur: Üzerine **المختوم** ve **القفيز** ve **المكوك** ve **المد** ve **الصاع** adı lâzım gelen her şey ölçüdür; ve üzerine **الأرطال** ve **الأواقي** ve **الأمناء** adı lâzım gelen her şey tartıdır. Mekke ehlinin dirhemi altı **دوانيق**tir; ve İslâm’ın mu‘addel dirhemleri: her on dirhem yedi **مثاقيل**dir.

Mecazdan: **كال الزند يكيل كيلا**: sıçradı (**كبا**) ve ateşini çıkarmadı. **الأساس**’ta: bu, bükülünce onun **سحالته**’si çıktığı zamandır; o, odunun kazıntısıdır ve kıvılcım görülmez.

Mecazdan: **كال الشيء بالشيء كيلا**: onu onunla kıyas ettiğinde. Denir: “Bir adamın bilgisini istersen onu başkasıyla ölç” (**فكله بغيره**) yani onu başkasıyla kıyas et. “Atı başkasıyla ölç” (**وكل الفرس بغيره**) yani onu koşuda onunla kıyas et. Ahtal dedi:
  قد كلتموني بالسوابق كلهـا                      فبرزت منها ثانيا من عنانيا
yani onu geçtim; ve **عناني**’min bir kısmı tutulmuştu.

Mecazdan: “İkisi **يتكايلان**”: yani sövme veya kin ile birbirlerine karşı çıkarlar. Ve “Onunla **مكايلة** yaptı” (**كايله مكايلة**): ona sözünün benzerini söyledi veya onun fiili gibi yaptı; o hâlde o **مكايل**’dir, hemzesiz. Yahut “Onunla **كايله**”: ona sövdü de ona üstün geldi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Ömer رضى الله عنه hadîsinde: onun **المكايلة**’yi yasakladığı (rivayet edilmiştir). O, söz ve fiil ile karşılaştırmadır; murad: kötülükle mukabele ve göz yumma ile tahammülü terk etmektir; yani sana söylediği ve sana yaptığı gibi ona söylersin ve onunla yaparsın. Ve o, **الكيل**’den **مفاعلة**’dir. Ve denildi: onunla dinde karşılaştırmayı ve eserle amel etmeyi terk etmeyi murad etti.

Ve **الكيول**, **عيوق** gibi: savaş saflarının sonudur. Ve **الصحاح**’ta: safların arkası. Ve hadiste: “Bir adam, düşmanla savaşırken Peygamber صلى الله عليه وسلم’e geldi; onunla savaşacağı bir kılıç istedi. Ona dedi ki: ‘Belki sana verirsem **الكيول**’de durursun.’ Dedi ki: ‘Hayır.’ Ona bir kılıç verdi; o da savaşmaya başladı ve şöyle diyordu:
  إني امرؤ عاهدني خليلي
  أن لا أقوم الدهر في الكيول
  أضرب بسيف الله والرسول
  ضرب غلام ماجد بهلول
Onunla savaşmayı sürdürdü, nihayet öldürüldü.” Ezherî, Ebû Ubeyd’den: “Bu harfi ancak bu hadiste işittim” dedi. Ve “**أضرب**”de **الباء**’yı sükûnladı; hareketlerin çokluğundan. İbn Berrî dedi: Bu recez, Ebû Ducâne Semmâk b. Harşe’nindir.

Ve “Adam **تكلى**”: onda durdu; yani **الكيول**’de. O, **تكيل**’in kalbidir. İbnü’l-Esîr dedi: **الكيول**, **فيعول** veznindedir; “**كال الزند**”den, sıçrayıp ateş çıkarmadığında; safların arkasını ona benzetti; çünkü orada olan savaşmaz. Denildi: **الكيول** korkaktır; ve **كيل تكييلا**. Denildi: o, yerden yüksek olan şeydir; ve hadis bununla tefsir edilmiştir: yani orada durursun da başkasının ne yaptığını gözetirsin. Ezherî dedi: Arapların كلامında **الكيول**: **السحالة**’dir; o, çakmak taşının hararetinden çıkan, kararmış, içinde ateş olmayan şeydir; **كهين** gibi **الكيل**. Tayy’dan bir kadın dedi:
  فيقتل جبرا بامرئ لم يكن له                      بواء ولكن لا تكايل بالـدم

Ebû Riyâş dedi: yani senin için, ancak öcün olanı öldürmek câizdir; ve onda fazilette eşitliği gözetmezsin, eğer ondan başkası yoksa; **الصحاح**’ta olduğu gibi.

Ve **الكيل**: çakmak taşından saçılan şeydir; o, **السحالة**’dir. Denir: “Bu, beni ölçmez bir yemektir” (**هذا طعام لا يكيلني**): yani onun ölçüsü bana yetmez; **العباب**’da olduğu gibi; ve o mecazdır. Secî‘ sahibinin sözü: “**سهيل** doğduğunda, bir **كيل** kaldırılır ve bir **كيل** konur”: yani sıcak gitti ve soğuk geldi; **العباب**’da olduğu gibi.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: “Yemek ölçüldü” (**كيل الطعام**) meçhul fâil üzere; istersen **الكاف**’ı zamme yaparsın. Ve yemek **مكيل** ve **مكيول**’dür; **مخيط** ve **مخيوط** gibi. Ve onlardan kimi der ki: “Yemek **كول** oldu” ve “satılan **بوع** oldu” ve “av **اصطود** edildi” ve “malı **استوق** etti”; önceki harf zamme olunca **واو**’a çevirir; çünkü sâkin **ياء**, zamme harften sonra olmaz.

Ve meselde: “**أحشفا وسوء كيلة**”: yani bana, ölçülenin **حشف** olması ve ölçmenin eksik yapılması (**مطففا**) olmasını mı bir araya getiriyorsun? Lihyânî dedi: “**حشف وسوء كيلة**” ve “**كيل ومكيلة**”. Ve “Ölçülmüş buğday” (**بر مكيل**); kıyasta **مكيول** câizdir. Benî Esed’in dili **مكول**’dür; kötü bir dil **مكال**’dır. Ezherî dedi: **مكال** ise, şehirli olanların dillerindendir; dedi ki: onu saf Arapça görmüyorum. **مكيل** ise, sonra kalitede onu takip eden **مكيول**’dür.

Ve “Ölçücü adam” (**رجل كيال**) **الكيل**’dendir; Sîbeveyh onu **الإمالة** bahsinde nakletti. Şu hâlde ya çokluk üzerinedir; çünkü fiili bilinir; yahut fiil bulunmadığında nisbet’e kaçar. Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu:
  حتى تكال النيب في القفيز
Dedi: “Yavrusu bol süt emdiğinde, onun yavrusu ölçü ile ölçülür (**فيكال ابنها كيلا**); şu hâlde bu deve, onların en bol olanıdır.”

Leys dedi: “At, koşuda atla **يكايل** eder”: ona karşı çıkar ve onunla yarışır; sanki koşusundan ona, ötekinin ona ölçtüğü kadar ölçer.

Ve **الكيال**, kesre ile: birlikte koşmadır (**المجاراة**). Dedi:
  أقدر لنفسك أمـرهـا                      إن كان من أمر كياله
Ve **الكيالة** da: ölçmenin ücreti. Ve “Onlarla bir **صاع**a bir **صاع** ile **كايلناهم**”: onlara karşılık verdik.

Ve “Falandan, korkudan silahıyla ölçtü” (**كال فلان بسلحه من الفزع**); ve ondan **الكيول** korkak içindir; ve o mecazdır.

Ve Sâbit b. Mansûr **الكيلي** el-Hâfız, kesre ile; Mâlik el-Bâniyâsî’den (rivayet etti); 538 yılında öldü.

Ve Benû **الكيال**: Şam’da bir topluluktur; onlardan şeyhimiz seyyid Şuayb b. Ömer b. İsmâîl el-Ûlebî eş-Şâfiî, muhaddis sûfî; iki Harem arasında 1171 yılında öldü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

٨
8 اِكْتَالَ عَلَيْهِ ذ and مِنْهُ : see عَلَى in the sense of مِنْ.

كَيْلٌ
كَيْلٌ ذ : see مِكْيَالٌ.

كَيَّالٌ
كَيَّالٌ ذ [A measurer of corn and the like]. (A, art. بخس.)

مِكْيَالٌ
مِكْيَالٌ ذ A measure with which corn is measured; (S, Msb, K;) as also ↓ كَيْلٌ; (Msb;) a measure of capacity.

##### Türkçe

٨
8 **اِكْتَالَ عَلَيْهِ** ذ ve **مِنْهُ**: **مِنْ** mânâsında **عَلَى** maddesine bak.

**كَيْلٌ**
**كَيْلٌ** ذ: **مِكْيَالٌ** maddesine bak.

**كَيَّالٌ**
**كَيَّالٌ** ذ [hububat ve benzeri şeyleri ölçen kimse]. (A, mad. **بخس**.)

**مِكْيَالٌ**
**مِكْيَالٌ** ذ hububatın kendisiyle ölçüldüğü bir ölçü; (S, Msb, K;) ve ayrıca ↓ **كَيْلٌ**; (Msb;) hacim ölçüsü.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَالَ
كَالَ ( y )  I ( n. ac. كَيْل 1 ,  مَكَال [ 17A ] ,  مَكِيْل [ 18 ] ),
a.  Measured.

b.  [ acc. or La ], Meted out to; allotted, gave to.

c.  [ acc. &  Bi ], Measured by, compared with.

d.  Sufficed.

e.  Failed to give fire ( flint ).

كَيَّلَ
كَيَّلَ II ,
a.  see I (a) .

كَاْيَلَ
كَاْيَلَ III ,
a.  Measured, compared with.

b.  Rendered like for like, gave as good as he got.

تَكَيَّلَ
تَكَيَّلَ V ,
a.  Was in the rear-rank ( soldier ).

تَكَاْيَلَ
تَكَاْيَلَ VI ,
a.  see III .

c.  Quarreled, abused one another.

اِكْتَيَلَ
اِكْتَيَلَ VIII
a.  [ Min or 'Ala ], Took, received a measure of; had measured ( corn ).

كَيْل
كَيْل 1 , ( pl. أَكْيَاْل 38 ),
a.  Measure.

b.  Capacity.

c.  Measure of six mudds.

d.  Sparks.

كَيْلَة
كَيْلَة 1t ,
a.  Small measure (2 mudds).

b.  [ coll. ], Measure; receptacle.

كِيْلَة
كِيْلَة 2t ,
a.  Measurement.

مِكْيَل
مِكْيَل 20 ,  مِكْيَلَة 20t , ( pl. مَكَاْيِلُ 44 ),
a.  Measure.

كِيَاْلَة
كِيَاْلَة 23t ,
a.  Measuring, measurement.

b.   Fee for measuring.

كَيِيْل
كَيِيْل 25 ,
a.  Refuse.

كَيَّاْل
كَيَّاْل 28 ,
a.  Measurer.

كَيُّوْل
كَيُّوْل 31 ,
a.  see 25 .

b.  Rear-rank.

c.  Coward.

مِكْيَاْل
مِكْيَاْل 45 , ( pl. مَكَاْيِيْلُ 65 ),
a.  see 20 .

مَكِيْل
مَكِيْل ,  مَكْيُوْل
a.  Measured.

b.  [ coll. ], Measure.

كِيْلُو
كِيْلُو G. ,
a.  Kilogramme.

كَيْلُوْس
كَيْلُوْس G. ,
a.  Chyle.

كَيْمَا
كَيْمَا
a.  In order that.

كَيْمُوْس
كَيْمُوْس G. ,
a.  Chyme.

كِيْمِيَآء
كِيْمِيَآء G. ,
a.  Chemistry.

b.  Alchemy.

كِيْمِيّ
كِيْمِيّ ,  كِيْمَوِيّ
a.  Chemical.

b.  Chemist.

##### Türkçe

**كَالَ**
**كَالَ** ( y ) I ( n. ac. **كَيْل** 1 , **مَكَال** [ 17A ] , **مَكِيْل** [ 18 ] ),
a. Ölçtü.

b. [ acc. veya La ], birine ölçüyle verdi; paylaştırdı, verdi.

c. [ acc. & Bi ], ile ölçtü; ile karşılaştırdı.

d. Yetti.

e. Ateş vermedi (çakmaktaşı).

**كَيَّلَ**
**كَيَّلَ** II ,
a. I (a)’ya bak.

**كَاْيَلَ**
**كَاْيَلَ** III ,
a. Ölçtü, karşılaştırdı.

b. Misliyle karşılık verdi, aldığı kadar iyi verdi.

**تَكَيَّلَ**
**تَكَيَّلَ** V ,
a. Arka safta idi (asker).

**تَكَاْيَلَ**
**تَكَاْيَلَ** VI ,
a. III’e bak.

c. Birbirleriyle çekiştiler, birbirlerine sövdüler.

**اِكْتَيَلَ**
**اِكْتَيَلَ** VIII
a. [ Min veya 'Ala ], bir ölçü aldı, bir ölçü teslim aldı; (tahılı) ölçtürdü.

**كَيْل**
**كَيْل** 1 , ( pl. **أَكْيَاْل** 38 ),
a. Ölçü.

b. Hacim.

c. Altı mudd’luk ölçü.

d. Kıvılcımlar.

**كَيْلَة**
**كَيْلَة** 1t ,
a. Küçük ölçü (2 mudd).

b. [ coll. ], ölçü; kap.

**كِيْلَة**
**كِيْلَة** 2t ,
a. Ölçme.

**مِكْيَل**
**مِكْيَل** 20 , **مِكْيَلَة** 20t , ( pl. **مَكَاْيِلُ** 44 ),
a. Ölçü.

**كِيَاْلَة**
**كِيَاْلَة** 23t ,
a. Ölçme, ölçüm.

b. Ölçme ücreti.

**كَيِيْل**
**كَيِيْل** 25 ,
a. Süprüntü.

**كَيَّاْل**
**كَيَّاْل** 28 ,
a. Ölçen.

**كَيُّوْل**
**كَيُّوْل** 31 ,
a. 25’e bak.

b. Arka saf.

c. Korkak.

**مِكْيَاْل**
**مِكْيَاْل** 45 , ( pl. **مَكَاْيِيْلُ** 65 ),
a. 20’ye bak.

**مَكِيْل**
**مَكِيْل** , **مَكْيُوْل**
a. Ölçülmüş.

b. [ coll. ], ölçü.

**كِيْلُو**
**كِيْلُو** G. ,
a. Kilogram.

**كَيْلُوْس**
**كَيْلُوْس** G. ,
a. Şil.

**كَيْمَا**
**كَيْمَا**
a. -mek için.

**كَيْمُوْس**
**كَيْمُوْس** G. ,
a. Kimus.

**كِيْمِيَآء**
**كِيْمِيَآء** G. ,
a. Kimya.

b. Simya.

**كِيْمِيّ**
**كِيْمِيّ** , **كِيْمَوِيّ**
a. Kimyevî.

b. Kimyager.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

كيل
كَالَ - يَكِيلُ - كَيْل - مِكْيَال - اكْتَال - يَكْتَالُ
كَالَ - يَكِيْلُ + كائن + كائناً + شيئاً: يقدير كمية من شيء في وعاء ذي سَعة معروفة: يقَدَّر ويحدَّد لآخر مقداراً من شيء، وسع  وعاء مرجعي، بغرض تبادله مقابل ثمن أو بدل
كَيْل - الكَيْل : اسم فعل " كَالَ - يَكِيلُ ": وهو كذلك بمعنى مفعول: المقدار الذي يقدر ويحدد بوعاء ذي وسع مرجعي.
مِكْيَال - المِكْيَال: على وزن " مـِفعال" اسم آلة من " كَالَ - يَكِيلُ ": الأداة التي تستعمل لقدر (تقدير) الحجم أو السعة
اكْتَال - يَكْتَالُ: على وزن " افتعل " من " كَالَ - يَكِيلُ ": يقوم بفعل " كَالَ - يَكِيلُ " بدافع ذاتي: يسعى أن يحصل على تقدير كيل وحجم شيء لصالحه ونفعه، فيطلب من آخر أن يكيل له شيئاً، بغرض تبادله مقابل ثمن أو بدل
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " تعريض كائن أو شيء لشدة وجهد لاختباره وفحصه واستخلاص الجيد وفرزه وتصنيفه "، وهي:
فَتَنَ - يَفْتِنُ، بَلا - يَبْلوْ، مَحَصَ - يَمْحَصُ، مَحَنَ - يَمْحُنً، كَالَ - يَكِيْلُ، وَزَنَ - يَزِنُ
كال - يكيل ( كالَهَ - يكيكلَه)
 	﴿وإذا كالوهم أو وزنوهم يخسرون (3)﴾ المطففين
الكيل
 ﴿ولا تقربوا مال اليتيم إلا بالتي هي أحسن حتى يبلغ أشده وأوفوا الكيل والميزان بالقسط لا نكلف نفسا إلا وسعها وإذا قلتم فاعدلوا ولو كان ذا قربى وبعهد الله أوفوا ذلكم وصاكم به لعلكم تذكرون(152)﴾ الأنعام ﴿وياقوم أوفوا المكيال والميزان بالقسط ولا تبخسوا الناس أشياءهم ولا تعثوا في الأرض مفسدين(85)﴾ هود
 	﴿وإلى مدين أخاهم شعيبا قال ياقوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره قد جاءتكم بينة من ربكم فأوفوا الكيل والميزان ولا تبخسوا الناس أشياءهم ولا تفسدوا في الأرض بعد إصلاحها ذلكم خير لكم إن كنتم مؤمنين(85)﴾ الأعراف ﴿وياقوم أوفوا المكيال والميزان بالقسط ولا تبخسوا الناس أشياءهم ولا تعثوا في الأرض مفسدين(85)﴾ هود
 	﴿وأوفوا الكيل إذا كلتم وزنوا بالقسطاس المستقيم ذلك خير وأحسن تأويلا(35)﴾ الإسراء ﴿أوفوا الكيل ولا تكونوا من المخسرين(181)﴾ الشعراء
 	﴿ولما جهزهم بجهازهم قال ائتوني بأخ لكم من أبيكم ألا ترون أني أوفي الكيل وأنا خير المنزلين(59)﴾ يوسف ﴿فلما دخلوا عليه قالوا ياأيها العزيز مسنا وأهلنا الضر وجئنا ببضاعة مزجاةفأوف لنا الكيل وتصدق علينا إن الله يجزي المتصدقين(88)﴾ يوسف
 	﴿فإن لم تأتوني به فلا كيل لكم عندي ولا تقربوني (60)﴾ يوسف ﴿فلما رجعوا إلى أبيهم قالوا ياأبانا منع منا الكيل فأرسل معنا أخانا نكتل وإنا له لحافظون(63)﴾ يوسف
 	﴿ولما فتحوا متاعهم وجدوا بضاعتهم ردت إليهم قالوا ياأبانا ما نبغي هذه بضاعتنا ردت إلينا ونمير أهلنا ونحفظ أخاناونزداد كيل بعير ذلك كيل يسير(65)﴾ يوسف
المكيال
 ﴿وياقوم أوفوا المكيال والميزان بالقسط ولا تبخسوا الناس أشياءهم ولا تعثوا في الأرض مفسدين(85)﴾ هود ﴿وإلى مدين أخاهم شعيبا قال ياقوم اعبدوا الله ما لكم من إله غيره ولا تنقصوا المكيال والميزان إني أراكم بخير وإني أخاف عليكم عذاب يوم محيط(84)﴾ هود
اكتال - يكتال - اكتالوا
 ﴿الذين إذا اكتالوا على الناس يستوفون (2)﴾ المطففين
مختار الصحاح
● [كيل] ك ي ل: الكَيْلُ المِكْيالُ و الكَيْلُ أيضا مصدر كالَ الطعام من باب باع و مَكالاً و مَكِيلاً أيضا والاسم الكِيلةُ بالكسر يقال إنه لحسن الكيلة كالجلسة والركبة وفي المثل أحشفاً وسوء كيلة أي تجمع أن تعطيني حشفا وأن تسيء لي الكيل ويقال كَالَهُ أي كال له قال الله تعالى ﴿وإذا كالوهم﴾ أي كالوا لهم و اكْتَالَ عليه أخذ منه يقال كَالَ المعطي و اكْتَالَ الآخذ و كِيلَ الطعام على ما لم يسم فاعله وإن شئت ضممت الكاف والطعام مَكِيلٌ و مَكْيُولٌ مثل مخيط ومخيوط ومنهم من يقول كُولَ الطعام وبوع واصطود الصيد واستوق ماله و كَايَلَهُ و تكَايَلا إذا كال كل واحد منهما لصاحبه فهو مُكَايِلٌ بلا همز و الكَيُّولُ مؤخر الصفوف وهو في الحديث
الراغب
كيل
- الكيل: كيل الطعام. يقال: كلت له الطعام: إذا توليت ذلك له، وكلته الطعام: إذا أعطيته كيلا، واكتلت عليه: أخذت منه كيلا. قال الله تعالى: }ويل للمطففين * الذين إذا اكتالوا على الناس يستوفون * وإذا كالوهم﴿[المطففين/1 - 3] وذلك إن كان مخصوصا بالكيل فحث على تحري العدل في كل ما وقع فيه أخذ ودفع. وقوله:﴾فأوف لنا الكيل﴿[يوسف/88]،﴾فأرسل معنا أخانا نكتل﴿[يوسف/63]،﴾كيل بعير{ [يوسف/65] مقدار حمل بعير.
ملخص اللسان:
1.     الكَيْلُ: المِكْيال. كالَ الطعامَ ونحوه يَكِيلُ كَيْلاً ومَكالاً ومَكِيلاً أَيضاً، واكْتالَه وكالَه طعاماً وكالَه له؛
2.      اكْتَل يكون على الاتحاد وعلى المُطاوَعة.
3.      واكْتَلْتُ عليه: أَخذت منه.
4.     وكال الدراهمَ والدنانير: وزنها؛ كُلُّ ما وزن فقد كِيلَ.
5.     وهما يتَكايَلان أَي يتَعارَضان بالشَّتْم أَو الوَتْرِ؛
6.     وكايَل الرجلُ صاحبَه: قال له مثل ما يقول أَو فَعَل كفعله.
7.     المِكْيال فهو الصاع الذي يتعلَّق به وُجوب الزكاة والكفارات والنفقات وغير ذلك، وهو مقدر بكيل أَهل المدينة دون غيرها من البُلْدان
8.     والكَيُّولُ: آخِرُ الصُّفوفِ في الحرب،
9.     والكَيُّول: ما أَشرف من الأَرض، يُريد تقومُ فوقَه فتنظر ما يصنع غيرك
لسان العرب
● - كيل: الكَيْلُ: المِكْيال. غيره: الكَيْل كَيْل البُرِّ ونحوه، وهو مصدر     كالَ الطعامَ ونحوه يَكِيلُ كَيْلاً ومَكالاً ومَكِيلاً أَيضاً، وهو شاذ     لأَن المصدر من فَعَل يَفْعِل مَفْعِل، بكسر العين؛ يقال: ما في برك     مَكالٌ، وقد قيل مَكِيل عن الأَخفش؛ قال ابن بري: هكذا قال الجوهري، وصوابه     مَفْعَل بفتح العين. وكِيلُ الطعامُ، على ما لم يسم فاعله، وإِن شئت ضممت     الكاف، والطعامُ مَكِيلٌ ومَكْيُول مثل مَخِيط ومَخْيوط، ومنهم من يقول:     كُولَ الطعامُ وبُوعَ واصْطُودَ الصَّيْدُ واسْتُوقَ مالُه، بقلب الياء     واواً حين ضم ما قبلها لأَن الياء الساكنة لا تكون بعد حرف مضموم.     واكْتالَه وكالَه طعاماً وكالَه له؛ قال سيبويه: اكْتَل يكون على     الاتحاد وعلى المُطاوَعة. وقوله تعالى: الذين إِذا اكْتالوا على الناس     يَسْتَوْفُون؛ أَي اكْتالوا منهم لأَنفسهم؛ قال ثعلب: معناه من الناس، والاسم     الكِيلَةُ، بالكسر، مثل الجِلْسة والرِّكْبة. واكْتَلْت من فلان واكْتَلْت     عليه وكِلْت فُلاناً طعاماً أَي كِلْتُ له؛ قال الله تعالى: وإِذا     كالُوهمْ أَو وَزَنُوهم؛ أَي كالُوا لهم. وفي المثل: أَحَشَفاً وسُوء كِيلة؟ أَي     أَتَجْمَعُ عليَّ أَن يكون المَكِيل حَشَفاً وأَن يكون الكَيل     مُطَفَّفاً؛ وقال اللحياني: حَشَف وسوء كِيلةٍ وكَيْلٍ ومَكِيلةٍ. وبُرٌّ مَكِيلٌ،     ويجوز في القياس مَكْيول، ولغة بني أَسد مَكُول، ولغة رديئة مُكالٌ؛ قال     الأَزهري: أَما مُكالٌ فمن لغات الحَضَرِيِّين، قال: وما أَراها عربية     محضة، وأَما مَكُول فهي لغة رديئة، واللغة الفصيحة مَكِيل ثم يليها في     الجودة مَكْيول. الليث: المِكْيال ما يُكالُ به، حديداً كان أَو خشباً.     واكْتَلْتُ عليه: أَخذت منه. يقال: كال المعطي واكْتال الآخِذ. والكَيْلُ     والمِكْيَلُ والمِكْيال والمِكْيَلةُ: ما كِيلَ به؛ الأَخيرة نادرة. ورجل     كَيَّال: من الكَيْل؛ حكاه سيبويه في الإِمالة، فإِما أَن يكون على التكثير     لأَن فِعْله معروف، وإِما يُفَرّ إِلى النسَب إِذا عُدِم الفعل؛ وقوله     أَنشده ابن الأَعرابي:     حين تكالُ النِّيبُ في القَفِيزِ     فسره فقال: أَراد حين تَغْزُر فيُكال لَبَنُها كَيْلاً فهذه الناقة     أَغزرهنَّ. وكال الدراهمَ والدنانير: وزنها؛ عن ابن الأَعرابي خاصة؛ وأَنشد     لشاعر جعل الكَيْل وَزْناً:     قارُروة ذات مِسْك عند ذي لَطَفٍ،     من الدَّنانيرِ، كالُوها بمِثْقال     فإِما أَن يكون هذا وَضْعاً، وإِما أَن يكون على النسب لأَن الكَيْل     والوزن سواء في معرِفة المَقادير. ويقال: كِلْ هذه الدراهمَ، يريدون زِنْ.     وقال مُرَّة: كُلُّ ما وزن فقد كِيلَ.     وهما يتَكايَلان أَي يتَعارَضان بالشَّتْم أَو الوَتْرِ؛ قالت امرأَة من     طيِّءٍ:     فيَقْتل خيراً بامرِئٍ لم يكن له     نِواءٌ، ولكن لا تَكَايُلَ بالدَّمِ     قال أَبو رِياش: معناه لا يجوز لك أَن تقتل إِلاَّ ثأْرَك ولا تعتبر فيه     المُساواة في الفضل إِذا لم يكن غيره. وكايَل الرجلُ صاحبَه: قال له مثل     ما يقول أَو فَعَل كفعله. وكايَلْته وتكايَلْنا إِذا كالَ لَكَ وكِلْتَ     له فهو مُكائِل، بالهمز. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: أَنه نَهَى عن     المُكايَلة وهي المُقايَسة بالقَوْل والفعل، والمراد المُكافأَة بالسُّوءِ     وتركُ الإِغْضاء والاحتمالِ أَي تقول له وتفعَل معه مثل ما يقول لك ويفعل     معك، وهي مُفاعلة من الكَيْل، وقيل: أَراد بها المُقايَسة في الدِّين وترك     العمل بالأَثر. وكالَ الزَّنْدُ يَكِيلُ كَيْلاً: مثل كَبا ولم يخرِج     ناراً فشبه مؤخَّر الصفوف     (* قوله «فشبه مؤخر الصفوف إلى قوله من كان فيه»     هكذا في الأصل هنا، وقد ذكره ابن الاثير عقب حديث دجانة، ونقله المؤلف     عنه فيما يأتي عقب ذلك الحديث ولا مناسبة له هنا فالاقتصار على ما يأتي     احق) في الحرب به لأَنه لا يُقاتِل مَن كان فيه.     وروي عن النبي، صلى الله عليه وسلم، أَنه قال: المِكْيال مِكْيال أَهل     المدينة والمِيزانُ مِيزانُ أَهلِ مكة؛ قال أَبو عبيدة: يُقال إِن هذا     الحديث أَصل لكل شيء من الكَيْل والوَزْن، وإِنما يأْتَمُّ الناس فيهما     بأَهل مكة وأَهل المدينة، وإِن تغيَّر ذلك في سائر الأَمصار، أَلا ترى أَن     أَصل التمر بالمدينة كَيْلٌ وهو يُوزَن في كثير من الأَمصار، وأَنَّ     السَّمْن عندهم وَزْن وهو كَيْل في كثير من الأَمصار؟ والذي يعرف به أَصل     الكَيْل والوَزْن أَن كل ما لَزِمه اسم المَخْتوم والقَفِيزِ والمَكُّوكِ     والمُدِّ والصاعِ فهو كَيْل، وكلُّ ما لزمه اسم الأَرْطالِ والأَواقيِّ     والأَمْناءِ فهو وزن؛ قال أَبو منصور: والتمر أَصله الكَيْل فلا يجوز أَن يباع     منه رِطْل برطل ولا وزن بوزن، لأَنه إِذا رُدَّ بعد الوزن إِلى الكيل     تَفاضَل، إِنما يُباع كَيْلاً بكَيْل سواء بسواء، وكذلك ما كان أَصله     مَوْزُوناً فإِنه لا يجوز أَن يُباع منه كَيْل بكَيْل، لأَنه إِذا رُدَّ إِلى     الوزن لم يؤْمن فيه التَّفاضُل، قال: وإِنما احتيج إِلى هذا الحديث لهذا     المعنى، ولا يتَهافت الناس في الرِّبَا الذي نَهَى الله عز وجل عنه، وكل     ما كان في عَهْد النبي، صلى الله عليه وسلم، بمكة والمدينة مَكِيلاً فلا     يُباعُ إِلا بالكَيْل، وكل ما كان بها مَوْزُوناً فلا يُباع إِلا بالوزن     لئلا يدخله الرِّبا بالتَّفاضُل، وهذا في كل نوع تتعلق به أَحكام الشرع     من حقوق الله تعالى دون ما يَتعامل به الناسُ في بِياعاتِهم، فأَما     المِكْيال فهو الصاع الذي يتعلَّق به وُجوب الزكاة والكفارات والنفقات وغير     ذلك، وهو مقدر بكيل أَهل المدينة دون غيرها من البُلْدان لهذا الحديث، وهو     مِفْعال من الكَيْل، والميم فيه للآلة؛ وأَما الوَزْن فيريد به الذهب     والفضة خاصة لأَن حق الزكاة يتعلَّق بهما، ودِرْهمُ أَهلِ مكة ستة دَوانيق،     ودراهم الإِسلام المعدَّلة كل عشرة دراهم سبعة مَثاقيل، وكان أَهلُ     المدينة يتَعاملون بالدراهم عند مَقْدَمِ سيدنا رسول الله، صلى الله عليه     وسلم، بالعَدَدِ فأَرْشَدَهم إِلى وزن مكة، وأَما الدنانير فكانت تحمل إِلى     العرب من الرُّوم إِلى أَن ضَرَبَ عبدُ الملك بن مَرْوان الدينار في     أَيامه، وأَما الأَرطالُ والأَمْناءُ فللناس فيها عادات مختلفة في البُلْدان     وهم مُعاملون بها ومُجْرَوْن عليها.     والكَيُّولُ: آخِرُ الصُّفوفِ في الحرب، وقيل: الكَيُّول مؤخر الصفوف؛     وفي الحديث: أَن رجلاً أَتى النبي، صلى الله عليه وسلم، وهو يقاتِلُ     العدوَّ فسأَله سيفاً يقاتِل به فقال له: فلَعَلَّك إِن أَعطيتك أَن تقوم في     الكَيُّول، فقال: لا، فأَعطاه سيفاً فجعل يُقاتِل وهو يقول:     إِنِّي امْرُؤٌ عهَدَني خَلِيلي     أَن لا أَقومَ الدَّهْرَ في الكَيُّولِ     أَضْرِبْ بسيفِ الله والرسولِ،     ضَرْبَ غُلامٍ ماجدٍ بُهْلولِ     فلم يزل يقاتِل به حتى قُتِل. الأَزهري: أَبو عبيد الكَيُّولُ هو مؤخر     الصفوف، قال: ولم أَسمع هذا الحرف إِلا في هذا الحديث، وسكن الباءَ في     أَضْرِبْ لكثرة الحركات. وتَكَلَّى الرجلُ أَي قام في الكَيُّول، والأَصل     تَكَيَّل وهو مقلوب منه؛ قال ابن بري: الرجَز لأَبي دُجَانَةَ سِمَاك بن     خَرَشَةَ؛ قال ابن الأَثير: الكَيُّول، فَيْعُول، من كالَ الزندُ إِذا     كَبَا ولم يخرج ناراً، فشبَّه مؤخَّر الصفوف به لأَن مَنْ كان فيه لا     يُقاتِل، وقيل: الكَيُّول الجَبَان؛ والكَيُّول: ما أَشرف من الأَرض، يُريد     تقومُ فوقَه فتنظر ما يصنع غيرك. أَبو منصور: الكَيُّول في كلام العرب ما خرج     من حَرِّ الزَّنْد مُسْوَدّاً لا نار فيه.     الليث: الفرس يُكايِل الفرس في الجَرْي إِذا عارَضه وباراه كأَنه يَكِيل     له من جَرْيهِ مثل ما يَكِيل له الآخر. ابن الأَعرابي: المُكَايلة أَن     يتَشاتَم الرجلان فيُرْبِي أَحدهما على الآخر، والمُواكلة أَن يُهْدِيَ     المُدانُ للمَدِينِ ليُؤخِّر قضاءه. ويقال: كِلْتُ فلاناً بفلانٍ أَي     قِسْتُه به، وإِذا أَردْت عِلْمَ رجل فكِلْهُ بغيره، وكِلِ الفرسَ بغيره أَي     قِسْه به في الجَرْي؛ قال الأَخطل:     قد كِلْتُموني بالسَّوابِقِ كُلِّها،     فَبَرَّزْتُ منها ثانياً من عِنَانِيَا     أَي سبقتها وبعض عِناني مَكْفوف.     والكِيَالُ: المُجاراة؛ قال:     أُقْدُرْ لنَفْسِكَ أَمْرَها،     إِن كان من أَمْرٍ كِيَالَهْ     وذكر أَبو الحسن بن سيده في أَثناء خُطْبة كتابه المحكم مما قَصَدَ به     الوَضْعَ من ابن السكيت فقال: وأَيُّ مَوْقِفةٍ أَخْزَى لِواقِفِها من     مقامة أَبي يوسف يعق بن إِسحق السكيت مع أَبي عثمان المازني بين يدي     المتوكِّل جعفر؟ وذلك أَن المتوكل قال: يا مازني سل يعقوب عن مسأَلة من النحو،     فَتَلَكَّأَ المازني عِلْماً بتأَخر يعقوب في صناعة الإِعراب، فعَزَم     المتوكل عليه وقال: لا بدَّ لك من سؤاله، فأَقبل المازني يُجْهِد نفسه في     التلخيص وتَنكُّب السؤال الحُوشِيِّ العَوِيص، ثم قال: يا أَبا يوسف ما     وَزْن نَكْتَلْ من قوله عز وجل: فأَرْسِلْ معنا أَخانا نَكْتَلْ، فقال له:     نَفْعَل؛ قال: وكان هناك قوم قد علموا هذا المِقْدار، ولم يُؤْتَؤْا من     حَظِّ يعقوب في اللغة المِعْشار، ففاضوا ضَحِكاً، وأَداروا من اللَّهْو     فَلَكاً، وارتفع المتوكِّل وخرج السِّكِّيتي والمازني، فقال ابن السكيت: يا     أَبا عثمان أَسأْت عِشْرَتي وأَذْويْتَ بَشَرتي، فقال له المازني: والله     ما سأَلتُك عن هذا حتى بحثت فلم أَجد أَدْنى منه مُحاوَلاً، ولا أَقْرَب     منه مُتَناوَلاً.
مقاييس اللغة:
(كيل) الكاف والياء واللام ثلاثُ كلماتٍ لا يُشْبِهُ بعضُها بعضاً. فالأولى: الكَيل: كيل الطعام. يقال: كِلْتُ فلاناً أعطيته. واكتلْتُ عليه: أخَذْتُ منه. قال الله سبحانه: ﴿وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ. الَّذِينَ إذَا اكتَالُوا علَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ. وإذَا كالوهُمْ أوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ﴾ [المطففين 1، 2، 3].
والكلمة الثانية: كالَ الزَّنْدُ يَكِيلُ؛ إذا لم يُخرِجْ ناراً.
والكلمة الثالثة: الكَيُّول: مُؤَخَّر الصَّفِّ في الحرب. قال:
إنِّي امرُؤٌ عاهَدَني خليلي *** ألاَّ أقُومَ الدَّهْرَ في الكَيُّولِ([5])
القاموس المحيط:
كالَ الطعامَ يَكيلُه كَيْلاً ومَكيلاً ومَكالاً واكْتالَه بمعنًى، والاسمُ الكِيلَةُ، بالكسر، وكالَهُ طَعاماً وكالَهُ له. والكَيْلُ والمِكْيَلُ والمِكْيالُ والمِكْيلَة ما كيلَ به. وكالَ الدراهِمَ وَزَنها، و الزَّنْدُ كبا،
و الشيءَ بالشيء: قاسَه. وهما يَتَكايَلان: يَتَعارَضانِ بالشَّتْمِ أو الوَتْرِ. وكايَلَهُ: قال له مِثْلَ مَقالهِ، أَو فَعَلَ كفِعْلِهِ، أو شاتَمَهُ فأرْبَى عليه. والكَيُّولُ، كعَيُّوقٍ: آخِرُ صُفوفِ الحَرْبِ. وتَكَلَّى: قامَ فيه، مَقْلوبُ تَكَيَّلَ، والجَبانُ، وقد كَيَّلَ تَكْييلاً، وما أشْرَفَ من الأرضِ، والسُّحالَةُ، كالكَيِّلِ، كهَيِّنٍ، ولا تَكايُلَ بالدَّمِ، أي: لا يجوزُ لَكَ أن تَقْتُلَ إلاَّ ثَأْرَكَ. والكَيْلُ: ما يَتنَاثَرُ من الزَّنْدِ.
وهذا طَعامٌ لا يَكيلُني: لا يَكْفيني كَيْلهُ. وإذا طَلَعَ سُهَيْلٌ رُفِعَ كَيْلٌ ووُضعَ كَيْلٌ، أي: ذَهَبَ الحَرُّ، وجاءَ البَرْدُ.
تاج العروس:
كيل
كال الطعام يكيله كيلا ومكيلا وهو شاذ ؛ لأن المصدر من فعل يفعل مفعل بكسر العين قال ابن بري : هكذا قاله الجوهري وصوابه : مفعل بفتح العين ومكالا يقال : ما في برك مكال وقد قيل : مكيل عن الأخفش . واكتاله اكتيالا بمعنى واحد وقوله تعالى : " الذين إذا اكتالوا على الناس يستوفون " أي اكتالوا منهم لأنفسهم قال ثعلب : معناه من الناس وقال غيره : اكتلت عليه : أخذت منه يقال : كال المعطي واكتال الآخذ . والاسم الكيلة بالكسر يقال : إنه لحسن الكيلة مثال الجلسة والركبة . وكاله طعاما وكاله له بمعنى قال الله تعالى : " وإذا كالوهم أو وزنوهم " أي كالوا لهم . والكيل والمكيل والمكيال والمكيلة كمنبر ومحراب ومكنسة الأخيرة نادرة : ما كيل به حديدا كان أو خشبا . وكال الدراهم والدنانير : وزنها عن ابن الأعرابي خاصة وأنشد لشاعر جعل الكيل وزنا :
قارورة ذات مسك عند ذي لطف ... من الدنانير كالوها بمثقال
فإما أن يكون هذا وضعا وإما أن يكون على النسب ؛ لأن الكيل والوزن سواء في معرفة المقادير ويقال : كل هذه الدراهم : يريدون زن وقال مرة : كل ما وزن فقد كيل وروي في الحديث : " المكيال مكيال أهل المدينة والميزان ميزان أهل مكة " قال أبو عبيدة : هذا الحديث أصل لكل شيء من الكيل والوزن إنما يأتم الناس فيهما بأهل مكة وأهل المدينة وإن تغير ذلك في كثير من الأمصار ألا ترى أن أصل التمر بالمدينة كيل وهو يوزن في كثير من الأمصار وأن السمن عندهم وزن وهو كيل في كثير من الأمصار والذي يعرف به أصل الكيل والوزن أن كل ما لزمه اسم المختوم والقفيز والمكوك والمد والصاع فهو كيل وكل ما لزمه اسم الأرطال والأواقي والأمناء فهو وزن ودرهم أهل مكة ستة دوانيق ودراهم الإسلام المعدلة ؛ كل عشرة دراهم سبعة مثاقيل . من المجاز : كال الزند يكيل كيلا كبا ولم يخرج ناره وفي الأساس : وذلك إذا فتل فخرجت سحالته وهو حكاكة العود ولم ير . من المجاز : كال الشيء بالشيء كيلا : إذا قاسه به يقال : إذا أردت علم رجل فكله بغيره أي قسه بغيره وكل الفرس بغيره : أي قسه به في الجري قال الأخطل :
قد كلتموني بالسوابق كلها ... فبرزت منها ثانيا من عنانيا أي سبقتها وبعض عناني مكفوف . من المجاز : هما يتكايلان : أي يتعارضان بالشتم أو الوتر . وكايله مكايلة : قال له مثل مقاله أو فعل كفعله فهو مكايل بغير همز . أو كايله : شاتمه فأربى عليه عن ابن الأعرابي وفي حديث عمر رضي الله عنه : أنه نهى عن المكايلة . وهي المقايسة بالقول والفعل والمراد : المكافأة بالسوء وترك الإغضاء والاحتمال : أي تقول له وتفعل معه مثل ما يقول لك ويفعل معك وهي مفاعلة من الكيل وقيل : أراد بها المقايسة في الدين وترك العمل بالأثر . والكيول كعيوق : آخر صفوف الحرب وفي الصحاح : مؤخر الصفوف وفي الحديث : " أن رجلا أتى النبي صلى الله عليه وسلم وهو يقاتل العدو فسأله سيفا يقاتل به فقال له : فلعلك إن أعطيتك أن تقوم في الكيول فقال : لا فأعطاه سيفا فجعل يقاتل وهو يقول :
" إني امرؤ عاهدني خليلي
" أن لا أقوم الدهر في الكيول
" أضرب بسيف الله والرسول
" ضرب غلام ماجد بهلول فلم يزل يقاتل به حتى قتل " قال الأزهري عن أبي عبيد : ولم أسمع هذا الحرف إلا في هذا الحديث وسكن الباء في : أضرب لكثرة الحركات قال ابن بري : الرجز لأبي دجانة سماك بن خرشة . وتكلى الرجل : قام فيه ؛ أي في الكيول وهو مقلوب تكيل وقال ابن الأثير : الكيول فيعول من كال الزند إذا كبا ولم يخرج نارا فشبه مؤخر الصفوف به ؛ لأن من كان فيه لا يقاتل . قيل الكيول : الجبان وقد كيل تكييلا . قيل : هو ما أشرف من الأرض وبه فسر الحديث يريد تقوم فيه فتنظر ما يصنع غيرك . قال الأزهري : الكيول في كلام العرب : السحالة وهو ما خرج من حر الزند مسودا لا نار فيه كالكيل كهين وقالت امرأة من طيء :
فيقتل جبرا بامرئ لم يكن له ... بواء ولكن لا تكايل بالدم
قال أبو رياش : أي لا يجوز لك أن تقتل إلا ثأرك ولا تعتبر فيه المساواة في الفضل إذا لم يكن غيره كما في الصحاح . والكيل : ما يتناثر من الزند وهي السحالة . يقال : هذا طعام لا يكيلني : أي لا يكفيني كيله كما في العباب وهو مجاز . قول الساجع : إذا طلع سهيل رفع كيل ووضع كيل : أي ذهب الحر وجاء البرد كما في العباب . ومما يستدرك عليه : كيل الطعام على ما لم يسم فاعله وإن شئت ضممت الكاف والطعام مكيل ومكيول كمخيط ومخيوط ومنهم من يقول : كول الطعام وبوع واصطود الصيد واستوق ماله يقلب واوا حين ضم ما قبلها ؛ لأن الياء الساكنة لا تكون بعد حرف مضموم . وفي المثل : أحشفا وسوء كيلة أي أتجمع علي أن يكون المكيل حشفا وأن يكون الكيل مطففا وقال اللحياني : حشف وسوء كيلة وكيل ومكيلة . وبر مكيل ويجوز في القياس مكيول ولغة بني أسد مكول ولغة ردية مكال قال الأزهري : أما مكال فمن لغات الحضريين قال : وما أراها عربية محضة وأما مكيل ثم تليها في الجودة مكيول . ورجل كيال من الكيل حكاه سيبويه في الإمالة فإما أن يكون على التكثير ؛ لأن فعله معروف وإما أن يفر إلى النسب إذا عدم الفعل . وقوله أنشده ابن الأعرابي :
" حتى تكال النيب في القفيز قال : أراد حين تغزر فيكال ابنها كيلا فهذه الناقة أغزرهن . وقال الليث : الفرس يكايل الفرس في الجري : إذا عارضه وباراه كأنه يكيل له من جريه مثل ما يكيل له الآخر . والكيال بالكسر : المجاراة قال :
أقدر لنفسك أمرها ... إن كان من أمر كياله والكيالة أيضا : أجرة الكيل . وكايلناهم صاعا بصاع : كافأناهم . وكال فلان بسلحه من الفزع ومنه الكيول للجبان وهو مجاز . وثابت بن منصور الكيلي الحافظ بالكسر عن مالك البانياسي مات سنة 538 . وبنو الكيال : جماعة بالشام منهم شيخنا السيد شعيب بن عمر بن إسماعيل الأولبي الشافعي المحدث الصوفي مات بين الحرمين سنة 1171

##### Türkçe

كيل
**كَالَ** - **يَكِيلُ** - **كَيْل** - **مِكْيَال** - **اكْتَال** - **يَكْتَالُ**
**كَالَ** - **يَكِيْلُ** + **كائن** + **كائناً** + **شيئاً**: Bilinen bir kapasiteye sahip bir kap içinde bir şeyin miktarını takdir eder: bir başkası için bir şeyden bir miktarı takdir eder ve belirler; bir referans kabın kapasitesi (ölçüsü) (ile), onu bir fiyat veya bir bedel karşılığında değiş-tokuş etmek amacıyla.
**كَيْل** - **الكَيْل**: “**كَالَ** - **يَكِيلُ**” fiilinin isim (masdar)ıdır; ve o, aynı zamanda mef‘ûl manasındadır: referans bir kapasiteye sahip bir kap ile takdir edilip belirlenen miktar.
**مِكْيَال** - **المِكْيَال**: “**مـِفعال**” vezninde, “**كَالَ** - **يَكِيلُ**”den âlet ismidir: hacmi veya kapasiteyi ölçmek (takdir etmek) için kullanılan alet.
**اكْتَال** - **يَكْتَالُ**: “**افتعل**” vezninde, “**كَالَ** - **يَكِيلُ**”den: “**كَالَ** - **يَكِيلُ**” fiilini öz-sevk ile yapar: kendi lehine ve faydasına bir şeyin ölçü takdirini ve hacmini elde etmeye çalışır; bu yüzden bir başkasından kendisi için bir şeyi ölçmesini ister; onu bir fiyat veya bir bedel karşılığında değiş-tokuş etmek amacıyla.
Ve lafız, “**تعريض كائن أو شيء لشدة وجهد لاختباره وفحصه واستخلاص الجيد وفرزه وتصنيفه**” lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**فَتَنَ** - **يَفْتِنُ**، **بَلا** - **يَبْلوْ**، **مَحَصَ** - **يَمْحَصُ**، **مَحَنَ** - **يَمْحُنً**، **كَالَ** - **يَكِيْلُ**، **وَزَنَ** - **يَزِنُ**
**كال** - **يكيل** (**كالَهَ** - **يكيكلَه**)
	﴿Ve onları ölçtüklerinde yahut tarttıklarında eksiltirler (3)﴾ **المطففين**
**الكيل**
﴿Yetimin malına, en güzel olan dışında yaklaşmayın; ta ki olgunluk çağına erişinceye kadar. Ve ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın; biz hiçbir nefse ancak gücünün yettiğini yükleriz. Ve söylediğinizde adaletli olun, yakın akraba olsa bile. Ve Allah’ın ahdini yerine getirin; işte size bunu vasiyet etti; umulur ki hatırlarsınız (152)﴾ **الأنعام** ﴿Ey kavmim, ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın; insanların eşyalarını eksiltmeyin; yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın (85)﴾ **هود**
	﴿Medyen’e de kardeşleri Şuayb’ı (gönderdik). Dedi ki: Ey kavmim, Allah’a kulluk edin; sizin için O’ndan başka ilâh yoktur. Rabbinizden size bir apaçık delil gelmiştir; öyleyse ölçüyü ve tartıyı tam yapın; insanların eşyalarını eksiltmeyin; yeryüzünde, ıslahından sonra fesat çıkarmayın. Bu, eğer mümin iseniz, sizin için daha hayırlıdır (85)﴾ **الأعراف** ﴿Ey kavmim, ölçüyü ve tartıyı adaletle tam yapın; insanların eşyalarını eksiltmeyin; yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın (85)﴾ **هود**
	﴿Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam yapın; doğru terazi ile tartın; bu daha hayırlı ve te’vilce daha güzeldir (35)﴾ **الإسراء** ﴿Ölçüyü tam yapın ve eksiltenlerden olmayın (181)﴾ **الشعراء**
	﴿Onları yükleriyle donattığında dedi ki: Bana babanızdan bir kardeşinizi getirin; görmüyor musunuz ki ben ölçüyü tam yapıyorum ve ben konuklayanların en hayırlısıyım (59)﴾ **يوسف** ﴿Onun yanına girdiklerinde dediler ki: Ey aziz, bize ve ailemize sıkıntı dokundu; değersiz bir sermaye ile geldik; öyleyse bize ölçüyü tam yap ve bize sadaka ver; şüphesiz Allah sadaka verenleri mükâfatlandırır (88)﴾ **يوسف**
	﴿Eğer onu bana getirmezseniz, benim yanımda sizin için ölçü yoktur ve bana yaklaşmayın (60)﴾ **يوسف** ﴿Babalarına döndüklerinde dediler ki: Ey babamız, bizden ölçü menedildi; bizimle kardeşimizi gönder ki ölçü alalım; ve şüphesiz biz onu elbette koruyacağız (63)﴾ **يوسف**
	﴿Eşyalarını açtıklarında, sermayelerinin kendilerine geri çevrilmiş olduğunu buldular. Dediler ki: Ey babamız, daha ne isteriz; işte sermayemiz bize geri çevrilmiş; ailemize erzak getiririz; kardeşimizi koruruz; ve bir deve yükü ölçü artırırız; bu, kolay bir ölçüdür (65)﴾ **يوسف**
**المكيال**
﴿Ey kavmim, ölçü kabını ve tartıyı adaletle tam yapın; insanların eşyalarını eksiltmeyin; yeryüzünde bozguncular olarak fesat çıkarmayın (85)﴾ **هود** ﴿Medyen’e de kardeşleri Şuayb’ı (gönderdik). Dedi ki: Ey kavmim, Allah’a kulluk edin; sizin için O’ndan başka ilâh yoktur; ölçü kabını ve tartıyı eksiltmeyin; şüphesiz ben sizi bir hayır içinde görüyorum; ve şüphesiz ben sizi kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum (84)﴾ **هود**
**اكتال** - **يكتال** - **اكتالوا**
﴿İnsanlardan ölçü aldıklarında tam alırlar (2)﴾ **المطففين**
**مختار الصحاح**
● [**كيل**] **ك ي ل**: **الكَيْلُ** **المِكْيالُ**; ve **الكَيْلُ** ayrıca, **كالَ**’ın masdarıdır; yiyeceği, **باع** babından, **مَكالاً** ve **مَكِيلاً** da (olarak) ölçtü; ve isim **الكِيلةُ** (kesre ile)dir; “Onun ölçüsü ne güzeldir” denir; **الجلسة** ve **الركبة** gibi. Ve meselde: “**أحشفاً وسوء كيلة**” yani: bana hem düşük kaliteli hurma vermeyi hem de bana ölçüyü kötü yapmayı bir araya getiriyorsun. Ve “**كَالَهُ**” denir; yani ona ölçtü. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**وإذا كالوهم**﴾ yani: onlara ölçtüler. Ve **اكْتَالَ** ona karşı: ondan aldı; “**كَالَ** veren, **اكْتَالَ** alan” denir. Ve yiyecek, faili zikredilmeksizin, ölçüldü: **كِيلَ**. İstersen kâf’ı zammeleyebilirsin. Ve yiyecek **مَكِيلٌ** ve **مَكْيُولٌ**dur; **مخيط** ve **مخيوط** gibi. Ve onlardan kimi “**كُولَ** yiyecek” der; ve “satıldı” ve “avlandı av” ve “malı sürüldü” ve “**كَايَلَهُ**” ve “**تكَايَلا**”: her biri diğerine ölçtüğünde; o, hemzesiz olarak **مُكَايِلٌ**dir. Ve **الكَيُّولُ** safların gerisidir; ve o, hadistedir.
**الراغب**
كيل
- **الكيل**: yiyeceğin ölçülmesi. Denir: “**كلت له الطعام**”: eğer bunu onun için üstlendiysen; ve “**وكلته الطعام**”: eğer ona bir ölçü verdiysen; ve “**واكتلت عليه**”: ondan bir ölçü aldım. Allah Teâlâ dedi ki: }**ويل للمطففين** * **الذين إذا اكتالوا على الناس يستوفون** * **وإذا كالوهم**﴿[**المطففين**/1 - 3]. Ve bu, ölçmeye mahsus olsa da, her alış ve verişin vuku bulduğu her şeyde adaleti gözetmeye teşvik etti. Ve O’nun sözü:﴾**فأوف لنا الكيل**﴿[**يوسف**/88],﴾**فأرسل معنا أخانا نكتل**﴿[**يوسف**/63],﴾**كيل بعير**{ [**يوسف**/65] bir devenin yükü miktarıdır.
**ملخص اللسان:**
1. **الكَيْلُ**: **المِكْيال**. **كالَ** yiyeceği ve benzerini **يَكِيلُ** **كَيْلاً** ve **مَكالاً** ve **مَكِيلاً** da; ve **واكْتالَه** ve onu yiyecek olarak ölçtü ve onu onun için ölçtü;
2. **اكْتَل** birlik (ittihad) üzere ve mutâvaat üzere olur.
3. Ve “**واكْتَلْتُ عليه**”: ondan aldım.
4. Ve dirhemleri ve dinarları ölçtü: onları tarttı; tartılan her şey ölçülmüş (**كِيلَ**) olmuştur.
5. Ve ikisi “**يتَكايَلان**”: yani sövme veya kin (intikam) ile birbirine karşılık verirler;
6. Ve adam, arkadaşına “**كايَل**” etti: onun söylediğinin benzerini ona söyledi yahut onun yaptığı gibi yaptı.
7. **المِكْيال**: o, zekâtın, kefaretlerin, nafakaların ve bunun dışındakilerin vücûbunun kendisine bağlandığı sâ‘dır; ve o, diğer beldeler değil, Medine ehlinin ölçüsüyle takdir edilmiştir.
8. Ve **الكَيُّولُ**: savaşta safların sonudur,
9. Ve **الكَيُّول**: yerden yüksek olan şeydir; yani onun üstünde durursun da başkasının ne yaptığını görürsün.
**لسان العرب**

● - كيل: **الكَيْلُ**: **المِكْيال**. Başkası: **الكَيْل** buğdayın ve benzerinin ölçülmesi; ve o, **كالَ الطعامَ** ve benzerini **يَكِيلُ** **كَيْلاً** ve **مَكالاً** ve ayrıca **مَكِيلاً** (diye) bir mastardır; ve o şâzdır; çünkü mastar **فَعَل يَفْعِل**’den **مَفْعِل**’dir, ayn’ın kesresiyle; denilir: “Senin kuyunda **مَكالٌ** yoktur”; ve **مَكِيل** denildi; el-Ahfeş’ten; İbn Berrî dedi: Cevherî böyle dedi; doğrusu ise ayn’ın fethasıyla **مَفْعَل**’dir. Ve **كِيلُ الطعامُ**, faili anılmayan üzere; istersen kâf’ı damme edersin; ve yiyecek **مَكِيلٌ** ve **مَكْيُول**’dür; **مَخِيط** ve **مَخْيوط** gibi; onlardan kimi der: **كُولَ الطعامُ** ve **بُوعَ** ve **اصْطُودَ الصَّيْدُ** ve **اسْتُوقَ مالُه**; yâ’yı vâv’a çevirerek, öncesi dammeli kılınınca; çünkü sâkin yâ dammeli bir harften sonra olmaz. Ve **اكْتالَه** ve **كالَه** yiyecek olarak ve **كالَه له**; Sîbeveyh dedi: **اكْتَل** ittihâd üzere ve mutâva‘at üzere olur. Ve Yüce sözü: **الذين إِذا اكْتالوا على الناس يَسْتَوْفُون**; yani kendileri için onlardan ölçtüler; Sa‘leb dedi: manası “insanlardan”dır; isim **الكِيلَةُ**’dir, kesre ile; **الجِلْسة** ve **الرِّكْبة** gibi. Ve “Falancadan ölçtüm” dersin: **اكْتَلْت من فلان** ve “ona karşı ölçtüm”: **اكْتَلْت عليه**; ve “falancaya yiyecek ölçtüm” dersin: **كِلْت فُلاناً طعاماً**; yani “ona ölçtüm”; Allah Teâlâ dedi: **وإِذا كالُوهمْ أَو وَزَنُوهم**; yani “onlara ölçtüler”. Ve meselde: **أَحَشَفاً وسُوء كِيلة؟**; yani “Bana hem ölçülenin **حَشَفاً** olmasını hem de ölçmenin **مُطَفَّفاً** olmasını mı topluyorsun?”; Lihyânî dedi: **حَشَف** ve **سوء كِيلةٍ** ve **كَيْلٍ** ve **مَكِيلةٍ**. Ve **بُرٌّ مَكِيلٌ**; kıyasta **مَكْيول** câizdir; Benî Esed’in dili **مَكُول**; kötü bir dil **مُكالٌ**; Ezherî dedi: **مُكالٌ** ise Hadarîlerin dillerindendir; dedi: onu saf Arapça görmüyorum; **مَكُول** ise kötü bir dildir; fasih dil **مَكِيل**’dir, sonra kalitece onu **مَكْيول** izler. Leys: **المِكْيال** kendisiyle ölçülen şeydir; demir de olsa, tahta da olsa. Ve **اكْتَلْتُ عليه**: ondan aldım. Denilir: veren **كال** eder, alan **اكْتال** eder. Ve **الكَيْلُ** ve **المِكْيَلُ** ve **المِكْيال** ve **المِكْيَلةُ**: kendisiyle ölçülen şey; sonuncusu nâdirdir. Ve **رجل كَيَّال**: ölçmeden (olan); Sîbeveyh bunu imâlede nakletti; ya çokluk üzere olur, çünkü fiili bilinir; yahut fiil bulunmadığında nisbe’ye kaçılır. Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

حين تكالُ النِّيبُ في القَفِيزِ

Bunu açıkladı ve dedi: “Sütü bol olur da onun sütü ölçüyle ölçülürken” demek istedi; şu halde bu deve onların en bol süt verenidir. Ve **كال الدراهمَ والدنانير**: onları tarttı; özellikle İbnü’l-A‘râbî’den; ve kîli vezin kılan bir şaire ait olarak inşâd etti:

قارُروة ذات مِسْك عند ذي لَطَفٍ،
من الدَّنانيرِ، كالُوها بمِثْقال

Bu ya vaz‘dır, yahut nisbe üzeredir; çünkü **الكَيْل** ile **الوزن** miktarları bilmede eşittir. Ve denilir: “Şu dirhemleri **كِلْ** et”; “tart” demek isterler. Murra dedi: Tartılan her şey **كِيلَ** edilmiştir.

Ve ikisi **يتَكايَلان**: sövme ile yahut kin ile birbirlerine karşılık verirler; Tayy’dan bir kadın dedi:

فيَقْتل خيراً بامرِئٍ لم يكن له
نِواءٌ، ولكن لا تَكَايُلَ بالدَّمِ

Ebû Riyâş dedi: manası: “Senin, ancak kendi kan dâvanı öldürmen câizdir; onda fazilette eşitliği dikkate almazsın, eğer ondan başkası yoksa.” Ve adam, arkadaşına **كايَل** etti: ona, onun dediğinin benzerini söyledi yahut onun fiili gibi yaptı. Ve **كايَلْته** ve **تكايَلْنا**: o sana ölçtüğünde ve sen ona ölçtüğünde; o, hemzeli olarak **مُكائِل**’dir. Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: **المُكايَلة**’den nehyetti; o, söz ve fiilde **المُقايَسة**’dir; murad, kötülükle mukâbele ve göz yumma ile tahammülü terk etmektir; yani ona, sana dediği gibi dersin ve seninle yaptığı gibi onunla yaparsın; ve o, **الكَيْل**’den bir **مُفاعلة**’dir; ve denildi: onunla dinde **المُقايَسة**’yi ve eserle amel etmeyi terk etmeyi murad etti. Ve **كالَ الزَّنْدُ يَكِيلُ كَيْلاً**: **كَبا** gibi; ateş çıkarmadı; böylece savaşta safların arkasını ona benzetti; çünkü onda bulunanla savaşmaz.

(* Sözü “فشبه مؤخر الصفوف إلى قوله من كان فيه” asılda burada böyledir; İbnü’l-Esîr onu Ducâne hadisinin ardından zikretti; müellif de ondan, ileride o hadisin ardından nakletti; burada ona münasebet yoktur; bu sebeple ileride gelene iktisar daha uygundur)

Ve Nebî’den, sallallahu aleyhi ve sellem, rivayet olundu: “**المِكْيال** Medine ehlinin **مِكْيال**’ıdır ve **المِيزانُ** Mekke ehlinin **مِيزانُ**’ıdır”; Ebû Ubeyde dedi: Bu hadisin, **الكَيْل** ve **الوَزْن**’den her şey için bir asıl olduğu söylenir; insanlar ikisinde de Mekke ehli ve Medine ehline uyarlar; diğer beldelerde bu değişse bile. Görmez misin ki hurmanın aslı Medine’de **كَيْلٌ**’dir; o, birçok beldede tartılır; ve **السَّمْن** onların yanında **وَزْن**’dir; o, birçok beldede **كَيْل**’dir. **الكَيْل** ve **الوَزْن**’ün aslını bilinen şey: kendisine **المَخْتوم** ve **القَفِيزِ** ve **المَكُّوكِ** ve **المُدِّ** ve **الصاعِ** adı lâzım gelen her şey **كَيْل**’dir; kendisine **الأَرْطالِ** ve **الأَواقيِّ** ve **الأَمْناءِ** adı lâzım gelen her şey ise tartıdır; Ebû Mansûr dedi: Hurmanın aslı **الكَيْل**’dir; ondan “rıtıl rıtıl” yahut “tartı tartı” satılması câiz değildir; çünkü tartıdan sonra kile geri döndürülürse fazlalık olur; ancak **كَيْلاً بكَيْل** eşit eşit satılır; aslı tartılan olan şey de böyledir: ondan **كَيْل بكَيْل** satılması câiz değildir; çünkü tartıya geri döndürülürse onda fazlalıktan emin olunmaz. Dedi: Bu hadise ancak bu mana için ihtiyaç duyuldu; insanlar, Allah عز وجل’in nehyettiği ribâda gevşeklik etmesinler diye. Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, zamanında Mekke ve Medine’de **مَكِيلاً** olan her şey ancak **الكَيْل** ile satılır; orada **مَوْزُوناً** olan her şey de ancak tartı ile satılır; içine fazlalıkla ribâ girmesin diye. Bu, şer‘î hükümlerin bağlandığı her türde, Allah Teâlâ’nın haklarıyla ilgili olan şeylerdedir; insanların alışverişlerinde muamele ettikleri şeylerde değil. **المِكْيال** ise zekâtın vücûbu, kefaretler, nafakalar ve başka şeylerin bağlandığı **الصاع**’dır; bu hadis sebebiyle, diğer beldeler değil, Medine ehlinin ölçüsüyle takdir edilmiştir; o, **الكَيْل**’den **مِفْعال**’dır; ondaki mîm âlet içindir. **الوَزْن** ile ise özellikle altın ve gümüş kastedilir; çünkü zekât hakkı ikisine bağlanır. Mekke ehlinin dirhemi altı **دَوانيق**’tir; İslâm’ın dengelenmiş dirhemleri: her on dirhem yedi **مَثاقيل**’dir. Efendimiz Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, Medine’ye geldiğinde Medine ehli dirhemlerle sayı ile muamele ediyordu; onları Mekke’nin tartısına irşad etti. Dinarlar ise, Abdülmelik b. Mervân kendi günlerinde dinarı bastırıncaya kadar, Rum’dan Araplara taşınırdı. **الأَرطالُ** ve **الأَمْناءُ** ise, beldelerde insanların onlarda farklı âdetleri vardır; onlarla muamele ederler ve onların üzerine yürütülürler.

Ve **الكَيُّولُ**: savaşta safların sonu; ve denildi: **الكَيُّول** safların arkasıdır. Ve hadiste: bir adamın Nebî’ye, sallallahu aleyhi ve sellem, geldiği (vardır),

O, düşmanla çarpışıyordu; ona, onunla çarpışacağı bir kılıç sordu. Ona dedi ki: “Belki de ben sana verirsem, **الكَيُّول** içinde durasın (diye)?” Dedi ki: “Hayır.” Ona bir kılıç verdi; o da çarpışmaya başladı ve şöyle diyordu:

Ben, dostumun bana ahdettiği bir kişiyim:
Ömür boyunca **الكَيُّول** içinde durmamam (üzere).
Allah’ın ve Resul’ün kılıcıyla vururum,
Şerefli, budala bir delikanlının vuruşu (gibi).

Onunla çarpışmayı sürdürdü; nihayet öldürüldü.

el-Ezherî: Ebû Ubeyd: **الكَيُّول** safların arka tarafıdır. Dedi ki: Bu harfi ancak bu hadiste işittim; ve hareketlerin çokluğundan dolayı **أَضْرِبْ**’de **الباء**’yı sâkin kıldı. Ve adam **تَكَلَّى** etti; yani **الكَيُّول** içinde durdu. Asıl olan **تَكَيَّل**’dir; o, ondan çevrilmiştir. İbn Berrî dedi ki: Bu recez, Ebû Ducâne Simâk b. Haraşe’nindir. İbnü’l-Esîr dedi ki: **الكَيُّول**; **فَيْعُول** (veznindedir); **كالَ الزندُ** (yani çakmak taşı) **إِذا كَبَا** (tutuşmayıp) ve ateş çıkarmadığında (denir). Safların arka tarafını ona benzetti; çünkü onda olan kimse çarpışmaz. Ve denildi ki: **الكَيُّول** korkaktır. Ve **الكَيُّول**: yerden yüksek olan şeydir; “üzerinde durursun da başkasının ne yaptığını görürsün” demek ister.

Ebû Mansûr: **الكَيُّول** Arapların sözünde, **الزَّنْد**’in hararetinden çıkıp kararmış, içinde ateş olmayan şeydir.

el-Leys: At, koşuda ata **يُكايِل** eder; yani ona karşı çıkar ve onunla yarışır; sanki koşusundan ona, ötekinin ona ölçtüğü kadar ölçer.

İbnü’l-A‘râbî: **المُكَايلة** iki adamın birbirine sövüşmesidir; böylece birisi ötekine karşı artırır. Ve **المُواكلة** borçlunun, borcunu geciktirsin diye alacaklıya hediye vermesidir.

Ve denilir: **كِلْتُ** falanı falanla; yani onu onunla ölçtüm. Ve bir adamın bilgisini istediğinde, onu başkasıyla ölç. Ve atı başkasıyla **كِلِ**; yani koşuda onu onunla ölç. el-Ahtal dedi ki:

Beni bütün öncülerle ölçtünüz,
Onlardan dizginimden ikinci olarak sivrildim.

Yani onları geçtim; dizginimin bir kısmı tutulmuş (iken).

Ve **الكِيَالُ**: birlikte koşma/yarışma; dedi ki:

Kendin için onun işini takdir et,
Eğer işten bir şey ise, onun **كِيَالَهْ**’si (varsa).

Ebû’l-Hasen b. Sîde, kitabı el-Muhkem’in hutbesi sırasında, İbnü’s-Sikkît’ten kastettiği “vaz‘”dan (dil koyma/uydurma) dolayı şunu söyledi: “Ve hangi duruş, duranına, Ebû Yûsuf Ya‘kūb b. İshâk es-Sikkît’in, Ebû Osmân el-Mâzinî ile, el-Mütevekkil Ca‘fer’in huzurunda (bulunduğu) makamdan daha rezildir?” Bu, Mütevekkil’in şöyle demesindendir: “Ey Mâzinî, Ya‘kūb’a nahivden bir mesele sor.” Mâzinî, Ya‘kūb’un i‘rab sanatındaki geri kalmışlığını bildiğinden ağır davrandı. Mütevekkil ona kesin emir verdi ve dedi ki: “Onu sormadan olmaz.” Bunun üzerine Mâzinî, özetlemekte ve yabanî, çetin sorudan kaçınmakta kendini zorlayarak yöneldi; sonra dedi ki: “Ey Ebû Yûsuf, Aziz ve Celil olanın sözü: **فأَرْسِلْ معنا أَخانا نَكْتَلْ**’deki **نَكْتَلْ**’in vezni nedir?” Ona dedi ki: “**نَفْعَل**.” Dedi ki: Orada, bu miktarı bilmiş bir topluluk vardı; fakat Ya‘kūb’un dildeki payının onda birine bile eriştirilmemişlerdi; derken kahkahayla güldüler, eğlenceden bir çark döndürdüler. Mütevekkil kalktı; es-Sikkîtî ile el-Mâzinî çıktı. İbnü’s-Sikkît dedi ki: “Ey Ebû Osmân, arkadaşlığıma kötülük ettin ve derimi soldurdun.” Mâzinî ona dedi ki: “Vallahi, ben bunu sana, araştırıp da ondan daha aşağı bir denenecek şey ve ondan daha yakın bir ele alınacak şey bulmadıkça sormadım.”

مقاييس اللغة:
(**كيل**) **الكاف** ve **الياء** ve **اللام** üç kelimedir; bazısı bazısına benzemez. Birincisi: **الكَيل**: yiyeceğin ölçülmesi. Denir: **كِلْتُ فلاناً**: ona verdim. Ve **اكتلْتُ عليه**: ondan aldım. Allah, yüce ve münezzeh, dedi: ﴿وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ. الَّذِينَ إذَا اكتَالُوا علَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ. وإذَا كالوهُمْ أوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ﴾ [المطففين 1، 2، 3].
İkinci kelime: **كالَ الزَّنْدُ يَكِيلُ**; ateş çıkarmadığı zaman.
Üçüncü kelime: **الكَيُّول**: savaşta safın arkası. Dedi:
إنِّي امرُؤٌ عاهَدَني خليلي *** ألاَّ أقُومَ الدَّهْرَ في الكَيُّولِ([5])

القاموس المحيط:
**كالَ الطعامَ يَكيلُه** **كَيْلاً** ve **مَكيلاً** ve **مَكالاً** ve **اكْتالَه** aynı anlamla; isim **الكِيلَةُ**dur, kesre ile. Ve **كالَهُ طَعاماً** ve **كالَهُ له**. Ve **الكَيْلُ** ve **المِكْيَلُ** ve **المِكْيالُ** ve **المِكْيلَة**: onunla ölçülen şey. Ve **كالَ الدراهِمَ**: onları tarttı; ve **الزَّنْدُ**: sekip kaldı.
Ve **الشيءَ بالشيء**: onu onunla ölçtü. Ve ikisi **يَتَكايَلان**: sövme veya kin ile birbirlerine karşı koyarlar. Ve **كايَلَهُ**: ona sözünün benzerini söyledi; yahut onun yaptığı gibi yaptı; yahut ona sövdü de ona üstün geldi. Ve **الكَيُّولُ** ( **عَيُّوقٍ** gibi): savaş saflarının sonu. Ve **تَكَلَّى**: onda durdu; **تَكَيَّلَ**’in ters çevrilmişidir. Ve ( **الجَبانُ** ) ve gerçekten **كَيَّلَ تَكْييلاً**; ve yerden yüksek olan şey; ve **السُّحالَةُ** ( **الكَيِّلِ** gibi, **هَيِّنٍ** gibi). Ve **لا تَكايُلَ بالدَّمِ**: yani, senin için ancak kendi kan davan olarak öldürmen caizdir. Ve **الكَيْلُ**: **الزَّنْدِ**’den saçılan şey.
Ve bu, **طَعامٌ لا يَكيلُني**: onun ölçüsü beni yetirmez. Ve **سُهَيْلٌ** doğduğunda **رُفِعَ كَيْلٌ** ve **وُضعَ كَيْلٌ**; yani sıcak gitti, soğuk geldi.

تاج العروس:
**كيل**
**كال الطعام يكيله كيلا ومكيلا**; ve o şâzdır; çünkü mastar, **فعل يفعل**’den **مفعل** (aynın kesresiyle)dir. İbn Berrî dedi: Cevherî onu böyle söyledi; doğrusu: **مفعل** (aynın fethasıyla)dır. Ve **مكالا**: denir: “Senin kuyunda **مكال** yoktur.” Ve denilmiştir: Ahfeş’ten **مكيل**. Ve **واكتاله اكتيالا**: tek bir anlamla. Ve onun sözü, yüce: " الذين إذا اكتالوا على الناس يستوفون " yani kendileri için onlardan ölçtüler. Sa‘leb dedi: manası “insanlardan”dır. Başkası dedi: **اكتلت عليه**: ondan aldım. Denir: **كال** veren; **واكتال** alan. Ve isim **الكيلة**dir, kesre ile. Denir: “O, **الكيلة** bakımından güzeldir”; **الجلسة** ve **الركبة** misali. Ve **وكاله طعاما** ve **وكاله له**: Allah’ın sözü gereğince, yüce: " وإذا كالوهم أو وزنوهم " yani onlar için ölçtüler. Ve **الكيل** ve **المكيل** ve **المكيال** ve **المكيلة** ( **منبر** ve **محراب** ve **مكنسة** gibi; sonuncusu nadirdir): onunla ölçülen şey; demir de olsa tahta da olsa. Ve **كال الدراهم والدنانير**: onları tarttı; özellikle İbnü’l-A‘râbî’den. Ve bir şair için, ölçmeyi tartı kılan, şunu inşad etti:
قارورة ذات مسك عند ذي لطف ... من الدنانير كالوها بمثقال
Artık ya bu bir vaz‘dır, ya da nisbet üzerinedir; çünkü **الكيل** ve **الوزن** miktarları bilmede eşittir. Ve denir: “Bu dirhemlerin hepsini **كل**”: “tartın” isterler. Ve bir defa dedi: “Her ne tartıldıysa, gerçekten ölçülmüştür.” Ve hadiste rivayet edildi: " المكيال مكيال أهل المدينة والميزان ميزان أهل مكة " Ebû Ubeyde dedi: Bu hadis, ölçü ve tartıdan her şey için asıldır; insanlar ikisinde de ancak Mekke ehli ve Medine ehline uyarlar; birçok beldede bu değişmiş olsa da. Görmez misin ki hurmanın aslı Medine’de ölçüdür; birçok beldede tartılır. Ve sadeyağ onlarda tartıdır; birçok beldede ölçüdür. Ve ölçü ile tartının aslının bilindiği şey: her neye **المختوم** ve **القفيز** ve **المكوك** ve **المد** ve **الصاع** adı lâzım geldiyse o ölçüdür; her neye **الأرطال** ve **الأواقي** ve **الأمناء** adı lâzım geldiyse o tartıdır. Ve Mekke ehlinin dirhemi altı **دوانيق**tir; ve ayarlı İslâm dirhemleri: her on dirhem yedi **مثاقيل**dir. Mecazdan: **كال الزند يكيل كيلا**: sekip kaldı ve ateşini çıkarmadı. Ve **الأساس**’ta: bu, büküldüğü zaman olur; onun **سحالته**si çıkar; o, odunun kazıntısıdır; ve görünmez. Mecazdan: **كال الشيء بالشيء كيلا**: onu onunla ölçtüğü zaman. Denir: “Bir adamın bilgisini istediğinde onu başkasıyla **كله**”; yani onu başkasıyla ölç. Ve atı başkasıyla **كل**: yani koşuda onu onunla ölç. Ahtal dedi:
قد كلتموني بالسوابق كلها ... فبرزت منها ثانيا من عنانيا
yani onları geçtim; ve **عناني**’nin bir kısmı tutulmuştur. Mecazdan: **هما يتكايلان**: yani sövme veya kin ile birbirlerine karşı koyarlar. Ve **كايله مكايلة**: ona sözünün benzerini söyledi; yahut onun yaptığı gibi yaptı; o halde o, hemzesiz **مكايل**dir. Yahut **كايله**: ona sövdü de ona üstün geldi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: gerçekten o, **المكايلة**’yi yasakladı. Ve o, söz ve fiil ile karşılaştırmadır; murad: kötülükle karşılık vermek ve göz yummayı ve tahammülü terk etmektir; yani sana söylediği gibi ona söylersin ve seninle yaptığı gibi onunla yaparsın. Ve o, **الكيل**’den **مفاعلة**dir. Ve denildi: onunla dinde karşılaştırmayı ve eserle amel etmeyi terk etmeyi murad etti. Ve **الكيول** ( **عَيُّوق** gibi): savaş saflarının sonu. Ve **الصحاح**’ta: safların arkası. Ve hadiste: " أن رجلا أتى النبي صلى الله عليه وسلم وهو يقاتل العدو فسأله سيفا يقاتل به فقال له : فلعلك إن أعطيتك أن تقوم في الكيول فقال : لا فأعطاه سيفا فجعل يقاتل وهو يقول :
" إني امرؤ عاهدني خليلي
" أن لا أقوم الدهر في الكيول
" أضرب بسيف الله والرسول
" ضرب غلام ماجد بهلول فلم يزل يقاتل به حتى قتل "
Ezherî, Ebû Ubeyd’den: Bu harfi ancak bu hadiste işittim. Ve **أضرب**’de **الباء**’yı, hareketlerin çokluğundan dolayı sâkin kıldı. İbn Berrî dedi: Recez, Ebû Dücâne Semmâk b. Harşe’nindir. Ve **تكلى الرجل**: onda durdu; yani **الكيول**’de; ve o, **تكيل**’in ters çevrilmişidir. Ve İbnü’l-Esîr dedi: **الكيول** **فيعول** veznindedir; **كال الزند**’den, ateş çıkarmadan sekip kaldığı zaman; safın arkasını ona benzetti; çünkü onda olan kimse savaşmaz. Denildi: **الكيول**: korkaktır; ve gerçekten **كيل تكييلا**. Denildi: o, yerden yüksek olan şeydir; ve onunla hadis tefsir edildi: yani onda durursun da başkasının ne yaptığını gözetirsin. Ezherî dedi: **الكيول** Arapların sözünde: **السحالة**dır; o, **الزند**’in sürtünmesinin hararetinden çıkan, kararmış, içinde ateş olmayan şeydir; **الكيل** gibi, **هين** gibi. Ve Tayy’dan bir kadın dedi:
فيقتل جبرا بامرئ لم يكن له ... بواء ولكن لا تكايل بالدم

Ebû Riyâş dedi ki: yani sana ancak kendi kan davanı öldürmen câiz olur; onda fazilette eşitliği dikkate almazsın, eğer ondan başkası yoksa; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **الكيل**: çakmaktan saçılan şeydir; o da **السحالة**’dır. Denilir ki: bu, beni **يكيلني** etmeyen bir yiyecektir: yani onun **كيل**i beni doyurmaz; **العباب**’da olduğu gibi; bu mecazdır. Secili söyleyenin sözü: “Eğer **سهيل** doğarsa bir **كيل** kaldırılır ve bir **كيل** konur”: yani sıcak gitti ve soğuk geldi; **العباب**’da olduğu gibi. Ve ona ilâve olarak hatırlatılanlardandır: yiyeceğin **كيل** edilmesi, faili adlandırılmamış olarak; istersen **الكاف**’ı zammeleyebilirsin; ve yiyecek **مكيل** ve **مكيول**’dür; **مخيط** ve **مخيوط** gibi. Onlardan kimi der ki: **كول** yiyecek; ve **بوع**; ve **اصطود** av; ve **استوق** malı: zammelediği zaman ondan önceki harfi, **واو**’a çevirir; çünkü sâkin **الياء**, zamme harften sonra olmaz. Meselde: “**أحشفا** ve kötü **كيلة**”: yani bana, ölçülenin **حشفا** olması ve ölçmenin eksik yapılmış olması mı toplanıyor? **اللحياني** dedi ki: **حشف** ve kötü **كيلة** ve **كيل** ve **مكيلة**. **مكيل** buğday; kıyasta **مكيول** câizdir. **بني أسد**’in dili: **مكول**; kötü bir dil: **مكال**. **الأزهري** dedi ki: **مكال**’a gelince, o şehirli kimselerin dillerindendir. Dedi ki: ben onu saf Arapça görmüyorum. **مكيل**’e gelince, sonra kalitede onu **مكيول** takip eder. Ve **كيال** adam, **الكيل**’dendir; bunu Sîbeveyh **الإمالة** bahsinde nakletti: ya çoğaltma üzeredir; çünkü fiili bilinir; yahut fiil bulunmadığında nisbe’ye kaçar. Ve onun sözü; İbnü’l-A‘râbî onu okuttu:
" حتى تكال النيب في القفيز
Dedi ki: maksadı, semizleştiği zaman, yavrusu **كيلا** ile **يكال** edilir; şu halde bu deve, onların en semizidir. **الليث** dedi ki: at, koşuda ata **يكايل** eder: ona karşı çıktığı ve onunla yarıştığı zaman; sanki koşusundan ona, ötekinin ona ölçtüğü kadar ölçer. Ve **الكيال** (kesre ile): **المجاراة**’dır. Dedi ki:
أقدر لنفسك أمرها ... إن كان من أمر كياله
Ve **الكيالة** dahi: ölçmenin ücreti. Ve onları bir sâ‘ ile bir sâ‘ **كايلناهم**: onları karşılıklandırdık. Ve falan kimse korkudan silahıyla **كال** etti; bundan da korkak için **الكيول**; bu mecazdır. Ve hâfız **ثابت بن منصور الكيلي** (kesre ile), Mâlik el-Bâniyâsî’den; 538 yılında öldü. Ve **بنو الكيال**: Şam’da bir topluluktur; onlardan şeyhimiz seyyid, Şuayb b. Ömer b. İsmâil el-Ûlebî eş-Şâfiî, muhaddis sûfî; iki Harem arasında 1171 yılında öldü.
