# كين (ك-ي-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%8A%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Olmak istediler

- Harfler: ك - ي - ن
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 10 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [اسْتَكَانُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%86/siga/%D8%A7%D8%B3%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%83%D9%8E%D8%A7%D9%86%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | اسْتَفْعَلُوا | Olmak istediler | 2 | 2 | [3:146](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%86/ayet/3:146.md) |

## Mücavir kökler — 16 mücavir (20 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ضرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Hayvan memesidir
2. [وهن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Gevşemeyin
3. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ribve, tümsek demektir
4. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Katlanmış deri demektir
5. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sağanak yağmur demektir
6. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
7. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Granit taş demektir
8. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
9. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
10. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Beraber
11. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kesr(sin ile) kırık demektir
12. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Biribirini kesen yoldur
13. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
14. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Su yosunudur
15. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Evye kuş yuvası demektir
16. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كين |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Ecvef-i yâî |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md), [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md), [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) |
| Zıt Kök | [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İçe çekilme, büzüşme, en dipte ve örtülü kalma neticesinde zayıflık ve boyun bükme hali |
| Çekirdek Özet 2 | Zorluk ve musibetler karşısında direnci yitirip zilletle boyun eğme, teslim olma veya acze düşme tutumu |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık baskısı karşısında iradi dik duruşu kaybederek içsel çöküş yaşama ve teslimiyet gösterme olgusu |
| Kritik Hata Riski | Kökün türevi olan fiilin salt durağan bir varoluş veya fiziki sükûnet zannedilerek zillet ve içsel boyun eğiş vurgusunun gözden kaçırılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كي | Sıkıştırma, daraltma, içe doğru bastırarak büzme veya iz bırakma | ن | Büzülme ve daralma hareketini süreklilik arz eden kalıcı bir hal, zayıflık, içe gömülme ve zillet çizgisine bağlamıştır; nitekim [كيد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D8%AF.md) kökünde bu baskı gizli hileye, [كيف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%81.md) kökünde biçimsel sınırlamaya, [كيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%84.md) kökünde ise ölçü sınırına yönelirken, bu kökte içsel boyun eğiş ve acziyete dönüşmüştür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Dıştan gelen baskıyla bir şeyi bükme, kavrayıp içe doğru kıvırma ve üstünü örtme hareketini kurar. |
| ي | el ve kol; iş, yapma, uzanma | Bu bükülme ve kapanma eyleminin somut bir işleyiş, failin üzerinde gerçekleşen fiili bir durum olduğunu belirtir. |
| ن | filiz, yılan, balık; süreklilik, çoğalma, canlılık | Büzüşme, kıvrılma ve saklanma hareketinin kalıcı bir edilgenlik, zayıflık ve sükûnet haline yerleşmesini sağlar. |
| كين | avuç içiyle bastırıp bükülen şeyin içe doğru kıvrılarak süreklilik kazanması | Dışarıdan gelen etki veya darbe karşısında varlığın dikliğini kaybedip kendi içine doğru büzülmesi, alçalması ve boyun eğerek kalıcı zillet durumuna girmesi hareketini temsil eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Dişi uzvunun en dipte, gizli ve büzüşük duran iç dokusu; içe çekilme, saklanma ve büzülerek altta kalma hali. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi Cerîr’in yergisinde bir kadının esir alınması ve aşağılanmasını betimlerken bu kökün somut organ adını zillet ve acziyet bağlamında zikrettiği nakledilir: غَمَزَ ابنُ مُرَّةَ يا فرزدقُ كَيْنَها / غَمْزَ الطبيبِ نَغانِغَ المَعْذُورِ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça كين kökü, Sami dillerindeki ortak varoluş veya yerleşik hale gelme kökü olan k-w-n ile semantik bir kavşakta buluşmakla birlikte, özellikle yâ’lı biçimiyle içe büzülme, alçakta kalma ve zillet içinde boyun eğme yönünde özelleşmiş bir yapı sergiler. İbranicede k-w-n kökü bir şeyi sağlamlaştırmak, dikmek veya hazırlamak anlamına yönelirken, Arapçada bu tabandan türeyen yâ’lı form ve özellikle türetilen istikāne kalıbı, dikilmenin tam aksine kendi üzerine kapanma, ezilme ve alçalma nüansını kazanmıştır. Süryanicede k-y-n kökü doğruluk ve adalet gibi normatif düzen anlamlarını taşırken, iç Arapça gelişimde kök, bedensel bir dokunun derin ve gizli konumundan hareketle mecazi olarak derin bir eziklik, hüzün ve boyun eğiş (istekāne) hattına evrilmiştir. Bu ayrışma, Sami dillerinde genel varoluş ve düzen bildiren temel çekirdeğin Arapçada içselleşmiş bir güçsüzlük ve edilgen teslimiyet zeminine çekildiğini göstermektedir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كين kökünden türeyen kîne ve istikāne | Organın dipte ve büzüşük olmasından hareketle bir kimsenin zillet ve acziyetle boyun eğmesi, kederini içine atarak sinmesi anlamına genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice k-w-n ve Süryanice k-y-n | Kuzeybatı Sami dillerinde düzen, istikrar ve varoluş anlamı hâkimken Arapçada yâ ile türetilen form büzülme, ezilme ve alçalma yönünde semantik kırılma yaşamıştır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda güvenilir ve spekülasyondan uzak bir dış akrabalık verisi tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, HALOT, Brown-Driver-Briggs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كين | Anlamlı | İçe çekilme, boyun eğme, zillet | Bir musibet veya baskı karşısında küçülerek teslim olma ve içe büzüşme halidir. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [كني](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D9%8A.md) | Anlamlı | Örtme, üstü kapalı söyleme | Bir ismi doğrudan anmayıp kinaye ve künye yoluyla gizleyerek ima etmektir. | Ortak gizleme ve geriye çekilme çekirdeği; Kur'an'da geçmez. |
| يكن | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip. |
| ينك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Arap dilinde kullanılmayan terkip. |
| [نكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D9%8A.md) | Anlamlı | Yaralama, zarara uğratma, yenilgiye uğratma | Düşmanı kırıp geçirmek, yarasını deşmek ve onda derin acı ve hasar bırakmaktır. | Zıt yönlü aktif şiddet hareketi; Kur'an'da geçer. |
| [نيك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%8A%D9%83.md) | Anlamlı | Cinsi münasebette bulunma | Somut bedensel birleşme fiilidir. | Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كين | Merkez | Boyun eğme ve zillet | Baskı karşısında içsel bir çöküntüyle büzülüp dirençsizce alçalmayı ifade eder. | Fiziksel ve ruhsal eziklikle gelen pasif teslimiyet. |
| [خضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B6%D8%B9.md) | Komşu | Boyun eğme ve itaat | Baş ve boyun eğerek dışa vurulan saygı ve teslimiyet duruşudur; zilletten ziyade fiziki eğilmeyi öne çıkarır. | Organların teslimiyeti ve alçakgönüllülük. |
| [ذلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%84%D9%84.md) | Komşu | Alçalma ve zillet | Kolay yönetilir, boyunduruğa girer hale gelmeyi ve değersizleşmeyi anlatır. | Direncin kırılması ve itaate elverişli kılınma. |
| [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Komşu | Hareketsizlik ve yatışma | Çalkantı ve hareketin durması, sükûnete ve dinginliğe kavuşma durumudur. | Hareketsizlik ve dinginlik boyutu ön plandadır. |
| [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) | Zıt | Üstünlük, güç ve onur | Yenilgi kabul etmeyen, baskıya boyun eğmeyen mutlak güç, sağlamlık ve izzet halidir. | Zillet ve boyun eğmenin tam karşıtı olan dik duruş. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كين | Zilletle boyun eğme, büzülme | Dış baskı altında küçülerek iradesini kaybetme durumunu tam karşılar. | Kesin |
| Latince | succumbere, se submittere | Yenilgiye boyun eğmek, çökmek | Fiziksel ve iradi olarak bir gücün altına düşmeyi karşılar; bedensel büzüşme nüansını dışarıda bırakır. | Güçlü |
| İngilizce | to succumb, to cower, to abase oneself | Korkuyla sinmek, boyun eğmek | Hem sinme ve büzülme hem de baskı karşısında teslim olma yönünü dengeli biçimde verir. | Güçlü |
| Almanca | sich beugen, klein beigeben, verzagen | Eğilmek, boyun bükmek, yılmak | Direnci bırakıp küçülmeyi ifade eder; gizli içsel çöküntü boyutunu kısmen karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | succomber, s'abaisser, capituler | Yenilmek, alçalmak, teslim olmak | İradeyi terk edip aşağı bir konuma razı olmayı verir; kökün somut büzüşme imgesini içermez. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اسْتَكَانُوا | Savaştaki zorluklar karşısında zillet gösterme, düşmana boyun eğme | Allah yolunda mücadele eden kamil müminlerin uğradıkları musibetler yüzünden gevşemediklerini ve düşmana teslim olmadıklarını bildiren bağlam; Âl-i İmrân [3:146](https://lisan.digital/tr/ayet/3:146.md). |
| اسْتَكَانُوا | İlahi azap ve uyarılar karşısında kibirlenmeyip tevazuyla boyun eğme | Kendilerine dokunan azaba rağmen inkârcıların Rablerine boyun büküp yalvarmadıklarını, kibirlerini sürdürdüklerini bildiren bağlam; el-Mü'minûn [23:76](https://lisan.digital/tr/ayet/23:76.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahiyat ve kader tartışmaları | Kulun ilahi kudret karşısındaki mutlak acziyeti ile küfürdeki ısrarının sorumluluğu arasındaki ilişki; azap anında istikāne göstermemenin kalbi körlük sayılması. | Yaratıcı karşısında zorunlu ve ahlaki boyun eğiş. |
| Fıkıh | Cihad ve esaret hukuku | Düşman karşısında savaşı bırakıp zilletle teslim olmanın (istikāne) hükmü; direnç göstermenin farziyeti ve zaruret halleri. | Direncin terk edilmesi ve teslimiyetin hukuki sonuçları. |
| Tefsir | Morfolojik ve semantik tahlil | İstekāne kelimesinin [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) kökünden iftiāl mi yoksa كين kökünden istif‘āl mi olduğu dilbilimsel tartışması; kökün zillet ve tazarru anlam katmanları. | Kibrin zıddı olan içsel ezilme ve teslim olma. |
| Hadis | Dua ve ahlak rivayetleri | Kulun namazda ve münacatta Rabbine karşı tezellül ve istikāne içinde bulunmasının, buna karşılık zalimlere karşı izzetini korumasının vurgulanması. | İbadette huşu ve zillet, yaratılana karşı vakar. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Uluhiyet-ubudiyet ilişkisi | Huşu ve tazarru | Kibri kırarak mutlak teslimiyete zemin hazırlama | Kulun ancak Allah karşısında tam bir boyun eğişle istikāne göstermesi meşru bir teslimiyettir. | Kesin |
| İlmi | Hakikat arayışı | Dogmatik çöküş veya teslimiyet | Delil karşısında teslim olma veya baskı karşısında fikri direnci yitirme | Zihnin hakikat karşısında eğilmesi erdem iken, zorbalık karşısında fikren sinmesi körelmedir. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve cihad ilişkisi | Zillet ve teslimiyetçilik | Toplumsal direncin kırılarak iradenin düşmana devredilmesi | Dış baskı ve tehditler karşısında siyasi iradenin eğilerek bağımsızlığını yitirmesi kınanır. | Kesin |
| İktisadi | Kriz ve piyasa baskısı | İflas ve ezilme hali | İktisadi aktörün borç ve tekelleşme altında ezilerek faaliyetini sürdüremez oluşu | Borç ve baskı sarmalında kalan üreticinin piyasa aktörlerine boyun bükmesi halidir. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme yorulması ve plastik deformasyon | Dış gerilme ve basınca maruz kalan bir yapının esneklik sınırını aşıp eski haline dönemeyecek şekilde çökmesi ve direncini kaybetmesi olgusu. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Öğrenilmiş çaresizlik ve anomi | Bireyin veya grubun sürekli travma ve baskı altında kalarak mücadele iradesini tamamen terk edip edilgen bir boyun eğişe razı olması hali. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün fiil formunun yalnızca fiziki bir sükûnet, sıradan bir var olma veya mekanik bir hareketsizlik olarak algılanması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kelimenin salt durağanlık değil; onur kırıcı bir zillet, iradesiz teslimiyet, kalbi çöküntü ve dış güce boyun eğme anlamlarını içeren derin bir ahlaki ve psikolojik tutum olması. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âl-i İmrân [3:146](https://lisan.digital/tr/ayet/3:146.md) ayetindeki cihat ahlakının ve el-Mü'minûn [23:76](https://lisan.digital/tr/ayet/23:76.md) ayetindeki inkârcı kibrinin sıradan bir durulma gibi çevrilerek ayetin direniş ve tevazu eksenindeki keskin uyarısının zayıflatılması. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın mümin şahsiyetine yüklediği onurlu direniş ahlakı ile inkârcıların kalbi katılığını tasvir eden zıt kutupları, zillet ve boyun eğme kavramı üzerinden inşa etmesi bakımından temeldir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mücadele, savaş ve şehadet bağlamında psikolojik direncin anlatıldığı ayetler ile ilahi azaba rağmen kibirlerinden vazgeçmeyen kavimlerin tasvir edildiği uluhiyet ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müminin sabır ve tevekkül halinin pasif bir eziklik veya zillete razı olma demek olmadığını; asıl teslimiyetin yalnızca Allah'a gösterilip zalim güçler karşısında asla istikāne gösterilmeyeceğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Canlı dokunun baskı altında kalarak içe büzüşmesi, dipte ve örtülü kalarak hareket yeteneğini kaybetmesi.
- Soyut anlam: Ağır musibet, tehdit veya otorite karşısında bireyin iradi direncini terk ederek zilletle boyun eğmesi ve sinmesi hali.
- Sistematik karşılık: Dışsal bir baskı alanı karşısında sistemin iç dengesini koruyamayıp direncini sıfırlaması ve edilgen bir konuma teslim olması.
- LaTeX modeli: $$F_{ext} > R \implies \Delta I \to 0 \implies S$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $F_{ext}$ sisteme dışarıdan uygulanan şiddetli baskı, bela veya düşman gücünü temsil eder. $R$ iç direnç ve sebat eşiğidir. Dış baskının direnci aşması ($F_{ext} > R$), irade ve direnme kabiliyetinin sıfıra yaklaşmasına ($\Delta I \to 0$) yol açar; bu durumun nihai sonucu ise içsel büzülme, zillet ve teslimiyet durumu olan $S$ (istikāne) halinin gerçekleşmesidir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%8A%D9%86/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:146](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%86/ayet/3:146.md) — اسْتَكَانُوا

وَكَأَيِّنْ مِنْ نَبِيٍّ قَاتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُوا لِمَا أَصَابَهُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَمَا ضَعُفُوا وَمَا اسْتَكَانُوا وَاللَّهُ يُحِبُّ الصَّابِرِينَ

Meal (IK): Nice peygamberler, beraberinde Rabba kul olanlardan bir çoğu bulunduğu halde savaştılar ve Allah yolunda başlarına gelenlerden dolayı yılmadılar, boyun eğmediler. Allah, sabredenleri sever.

### [Müminun 23:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%86/ayet/23:76.md) — اسْتَكَانُوا

وَلَقَدْ أَخَذْنَاهُمْ بِالْعَذَابِ فَمَا اسْتَكَانُوا لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ

Meal (IK): Andolsun ki Biz, onları azabla yakaladık. Ama yine de Rabblarına boyun eğmediler. Onlar yalvarıp yakarmazlar.

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

الكاف والنون و"وايء" معهما
ك و ن، و ك ن، ن و ك، ك ن ي، ن ي ك، ك ي ن، ن ك أ، أ ن ك مستعملات كون: الكَوْنُ: الحدث يكون بين الناس، ويكون مصدراً من كان يكون كقولهم: نعوذ بالله من الحور بعد الكَوْن، أي: نعوذ بالله من رجوع بعد أن كان، ومن نقص بعد كون. والكينونة في مصدر كان أحسن. والكائنة أيضاً: الأمر الحادث.
والمكان: اشتقاقه من كان يكون، فلما كثرت صارت الميم كأنها أصلية فجمع على أمكنة، ويقال أيضاً: تمكن، كما يقال من المسكين: تمسكن. وفلان مني مكان هذا. وهو مني موضع العمامة، وغير هذا ثم يخرجه العرب على المفعل، ولا يخرجونه على غير ذلك من المصادر.
والكانُونُ: إن جعلته من الكن فهو فاعول، وإن جعلته فعلولاً على تقدير: قربوس، فالألف فيه أصلية، وهي من الواو. وسمي به موقد النار.
و كانونان هما شهرا الشتاء، كل واحد منها كانون بالرومية.
وكن: وَكَنَ الطائر يَكِنُ وُكُوناً، أي: حضن على بيضه فهو واكنٌ، والجميع: وُكُونٌ، قال:
تذكرني سلمى وقد حيل دونها		حمام على بيضاتهن وُكُـونُ
والمَوْكِنُ: هو الموضع الذي تكون فيه على البيض. قال:
تراه كالبازي انتمى في المَوْكن
والوُكْنةُ: اسم لكل وكر، والجميع: الوُكُنات.
نوك: النُّوكُ: الحمق، والنَّوْكَى: الجماعة. ويجوز في الشعر: قوم نُوك، على قياس: أفعل وفعل.
والنَّواكة: الحماقة، قال:
إن الفزاري لا ينفك مغتلماً		من النَّواكةِ تهتاراً بتهتار
كني: كَنَى فلان، يَكْنِي عن كذا، وعن اسم كذا إذا تكلم بغيره مما يستدل به عليه، نحو الجماع والغائط، والرفث، ونحوه.
والكُنْية للرجل، وأهل البصرة يقولون: فلان يُكْنَى بأبي عبد الله، وغيرهم يقول: يُكْنَى بعبد الله، وهذا غلط، ألا ترى أنك تقول: يسمى زيداً ويسمى بزيد، ويُكْنَى أبا عمرو، ويُكْنَى بأبي عمرو.
نيك: النًّيكُ: معروف، والفاعلُ، نائِكٌ، والمفعول به: مَنِيكٌ ومنَيْوُك، والأنثى: مَنْيُوكة.
نكي: نَكَيْت في العدو أَنْكِي نكاية، إذا هزمته وغلبته. ولغة أخرى: نكأت أَنْكَؤُ نَكْأً.
كين: الكَيْنُ، وجمعه: الكُيُون، غُدَدٌ داخل قبل المرأة، قال جرير:
غمز ابن مرة يا فرزدق كَيْنَها		غمز الطبيب نغانغ المغدور
نكأ: نَكَأْتُ القرحة أَنْكَؤُها نكأ، أي: قرفتها وقشرتها بعدما كادت تبرأ.
أنك: الآنُكُ: الأسرب، والقطعة: آنُكة.

##### Türkçe

**الكاف** ve **النون** ve **"وايء"** bunlarla birlikte

ك و ن، و ك ن، ن و ك، ك ن ي، ن ي ك، ك ي ن، ن ك أ، أ ن ك kullanımdadır. **كون**: **الكَوْنُ**: insanlar arasında meydana gelen hadise; ve **كان يكون**’dan bir masdar olur; onların sözü gibi: “Allah’a sığınırız **الحور**’dan sonra **الكَوْن**’dan”; yani: Allah’a sığınırız, olduktan sonra bir dönüşten; ve **كون**’dan sonra bir eksilmeden. Ve **الكينونة** **كان**’ın masdarında daha güzeldir. Ve **الكائنة** de: meydana gelen iş.

Ve **المكان**: onun اشتقاق’ı **كان يكون**’dandır; sonra çoğalınca **الميم** sanki aslî imiş gibi oldu da **أمكنة** üzere cem‘ edildi. Ve ayrıca denir: **تمكن**; **المسكين**’den denildiği gibi: **تمسكن**. Ve falan kimse benden şu **مكان**’dır. Ve o benden sarığın yeri mevkiidir; ve bunun dışı; sonra Araplar onu **المفعل** üzere çıkarırlar; ve onu masdarlardan bunun dışı üzere çıkarmazlar.

Ve **الكانُونُ**: eğer onu **الكن**’den yaparsan o **فاعول**’dür; ve eğer onu **فعلولاً** yaparsan, takdir üzere: **قربوس**; o hâlde içindeki **الألف** aslîdir; ve o **الواو**’dandır. Ve onunla ateş ocağı adlandırıldı.

Ve **كانونان** kışın iki ayıdır; her biri Rumca’da **كانون**’dur.

**وكن**: **وَكَنَ** kuş **يَكِنُ** ve **وُكُوناً**; yani: yumurtasının üzerine kuluçkaya yattı; o hâlde o **واكنٌ**’dir; ve hepsi: **وُكُونٌ**. Dedi ki:
تذكرني سلمى وقد حيل دونها		حمام على بيضاتهن وُكُـونُ

Ve **المَوْكِنُ**: yumurtanın üzerinde bulunduğu yer, odur. Dedi ki:
تراه كالبازي انتمى في المَوْكن

Ve **الوُكْنةُ**: her **وكر** için isimdir; ve hepsi: **الوُكُنات**.

**نوك**: **النُّوكُ**: ahmaklık; ve **النَّوْكَى**: topluluk. Ve şiirde caiz olur: **قوم نُوك**; **أفعل** ve **فعل** kıyası üzere.

Ve **النَّواكة**: ahmaklık. Dedi ki:
إن الفزاري لا ينفك مغتلماً		من النَّواكةِ تهتاراً بتهتار

**كني**: **كَنَى** falan kimse, **يَكْنِي** şundan; ve şu ismin yerine, ona delalet edilen başka bir şeyle konuştuğu zaman; cinsel birleşme, dışkı, **الرفث** ve benzeri gibi.

Ve **الكُنْية** erkek içindir. Ve Basra ehli derler: falan kimse **يُكْنَى** “**بأبي عبد الله**” ile; ve başkası der: “**يُكْنَى بعبد الله**”; ve bu yanlıştır. Görmüyor musun ki sen dersin: “**يسمى زيداً**” ve “**يسمى بزيد**”; ve “**يُكْنَى أبا عمرو**” ve “**يُكْنَى بأبي عمرو**”.

**نيك**: **النًّيكُ**: bilinen (şey); ve fâil: **نائِكٌ**; ve onunla yapılan: **مَنِيكٌ** ve **ومنَيْوُك**; ve dişisi: **مَنْيُوكة**.

**نكي**: **نَكَيْت** düşmanda, **أَنْكِي** **نكاية**; onu bozguna uğrattığın ve ona galip geldiğin zaman. Ve başka bir dil: **نكأت** **أَنْكَؤُ** **نَكْأً**.

**كين**: **الكَيْنُ**, ve onun cemi: **الكُيُون**; kadının ön tarafının içinde (bulunan) guddeler. Cerîr dedi ki:
غمز ابن مرة يا فرزدق كَيْنَها		غمز الطبيب نغانغ المغدور

**نكأ**: **نَكَأْتُ** yarayı, **أَنْكَؤُها** **نكأ**; yani: neredeyse iyileşmişken onu kazıdın ve kabuğunu soydun.

**أنك**: **الآنُكُ**: kurşun; ve parça: **آنُكة**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

الكَيْنُ: لحمةٌ داخل فرج المرأة، والجمع كُيونٌ، وهي كالغُدَد.

##### Türkçe

**الكَيْنُ**: kadının ferci içinde bir et parçasıdır; çoğulu **كُيونٌ**; ve o, **الغُدَد** gibidir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

ك ن ( و ا ي ء )
كنا ، كون ، كين ، كأن ، وكن ، أنك ، نكأ ، نكي ، نوك ، نيك ، أكن : ( مستعملة ) .
كنا : قال الليث : كنَى فُلانٌ عن الكلمَة المُستَفْحَشَةِ يَكني إذا تكلّمَ بغيرها مما
يُسْتَدلُّ به عليها ، نحو الرّفَثِ والغائِط ونحوه .
وفي الحديث ( مَنْ تَعَزَّى بِعَزَاءِ الجاهِليّة فَأَعِضُّوهُ بأيْرِ أبِيهِ ولا تَكْنُوا ) .
وقال أبو عبيد يُقالُ : كَنَيْت الرَّجُلَ ، وكَنَوْتُه : لُغتان . وأنشدني أبو زِيَادٍ :
وإِنِّي لأكْنِي عَنْ قَذُورَ بغيرها
وأُعْرِبُ أَحْيَاناً بها وأُصَارِحُ
وقال الليث : قال أَهْل البَصْرَة : فلانٌ يُكْنَى بأبي عَبْد الله .
وقد قال غَيْرُهُمْ : فلانٌ يُكْنَى بعبد الله .
وروى أبو العَبَّاس عن سلمة عن الفراء أَنّه قال : أَفْصحُ اللُّغاتِ أَنْ تقول : كُنِّيَ أَخُوكَ بعَمرٍ و ، والثَّانيَةُ : كُنِّيَ أَخُوكَ بأَبِي عمرٍ و ، الثالثةُ : كُنِّيَ أَخُوكَ أَبا عَمْرٍ و .
قال : ويقال : كَنَيْتُه وكَنَوْتُه ، وأكْنَيْتُه ، وكَنَّيْتُه ، وكَنَيْتُ عن اللَّفْظِ القَبِيح بلَفْظٍ أَحْسَنَ منه .
وتُكْنَى : من أَسْمَاءَ النِّسَاءِ وقال الرَّاجزُ :
خيَالُ تُكْنَى ، وخَيَالُ تُكْتَمَا
وقال غيرُه : الكُنْيَةُ على ثلاثة أَوْجُهٍ ، أحدُهَا : أَنْ يُكْنَى عن الشيءِ الذي يُسْتَفْحَشُ ذِكْرُه كالنَّيْكِ يُكْنَى عنه بالنِّكَاحِ والجِمَاِع ، والبِضَاع ، وما أَشْبَهَها ، والثاني : أَنْ يُكْنَى الرّجُلُ باسْمٍ ، توْقِيراً وتَعْظِيماً ، والثالثُ : أَنْ تقومَ الكُنْيَةُ مقامَ الاسْمِ ، فيُعْرَفَ صَاحِبُها بها كما يُعْرَفُ باسْمِه كأَبِي لَهَبٍ ، اسْمُه : عَبْدُ العُزَّى ، وعُرِفَ بكُنْيَتِه فسَمَّاهُ اللَّهُ بها .
كون كين : قال الفراء ، يقال : باتَ فلانٌ بِكينَةِ سَوْءٍ وبحِيبَةِ سَوْءٍ أي بحالِ سَوْءٍ .
( أبو عبيد عن الأحمر ) : كأَنْتُ : اشْتَدَدْتُ .
وقال أبو سعيد : يقال : أَكَانَهُ اللَّهُ يُكِينُه إكانةً أي أَخْضَعَه حتى اسْتَكَانَ ، وقد أَدْخَلَ عليه مِنَ الذُّلِّ ما أَكانَه ، وأنشد :
لَعَمْرُكَ ما تَشْفِي جِرَاحٌ تُكِينُه
ولكِنْ شِفَائِي أَنْ تَئِيمَ حَلاَئِلُهْ
وقال الله تعالى : ( فَمَا اسْتَكَانُواْ لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ ) ( المؤمنون : 76 ) من هذا أي ما خَضَعُوا لربّهم .
وقال ابن الأنباري في قولهم : استكانَ فلانٌ إذا خضع ، فيه قَوْلاَنِ ، أحدُهُما أَنَّه من السّكِينَةِ ، وكانَ في الأصْلِ : اسْتَكَنَ . وهو افْتِعَالٌ من سَكَنَ فَمَدَّوا اسْتَكَنَ لمَّا انْفَتَحَ الكَافُ منه بألِفٍ ، كما يَمُدُّونَ الضَّمَّةَ بالواوِ ، والكسرةَ بالياءِ ، كقوله . . . ( فأنْظُورُ ) أي فانْظُرُ وكقوله : شِيمَالٌ في موضع الشِّمَالِ ، والقول الثاني أنه استفعال من كانَ يَكونُ .
( قلت ) : والذي قاله أبو سعيد حَسَنٌ كأَنَّ الأصْلَ فيه : الكِينَةُ ، وهي الشِّدَّةُ والمَذَلَّةُ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : الكَيْنَة : النَّبِقَةُ ، والكَيْنَةُ : الكَفَالةُ .
وقال اللحياني : كَيْنُ المرْأَةِ : بُظَارَتُها .
وقال الليث : الكَيْنُ ، وجمْعه : الكُيُونُ : غُدَدٌ دَاخِلَ قُبُلِ المرأَةِ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : المُكْتَانُ : الكَفيلُ .
وقال أبو عبيد : قال أبو زيد : اكْتَنْتُ به اكْتِياناً ، والاسمُ منه : الكِيَانَةُ ، وكُنْتُ عليهم أكُونُ كَوْناً : مِثْله من الكَفَالة أَيْضاً .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : التَّكَوّنُ : التَّحَرُّكُ ، تقولُ العربُ لِمَنْ تَشْنَؤُهُ : لا كانَ ولاَ تَكَوَّنَ ، لا كانَ : لا خُلِقَ ، ولا تكَوَّنَ : لا تَحَرَّكَ أي ماتَ .
وقال الليث : الكَوْنُ : الحَدَثُ ، يكونُ من النّاس ، وقد يكونُ مصدراً من كانَ يكُونُ ، كقولهم : نَعُوذُ بالله من الحَوْرِ بَعْدَ الكَوْنِ أي نَعُوذُ بالله مِن رُجُوعٍ بَعْدَ أن كان ؛ ومِنْ نَقْصٍ بعد كَوْنٍ قال : والكائنة أيضاً : الأمْرُ الحادِثُ .
قال : والكَيْنُونَةُ : في مصدر كان يكونَ : أَحْسَنُ .
وقال الفرّاء : العربُ تقول في ذَوَات اليَاءِ مِمَّا يُشْبِهُ : زِغْتُ ، وسِرْتُ وطِرْتُ طَيْرُورةً ، وحِدْتُ حَيْدُودةً ، فيما لا يُحْصَى من هذا الضَّرْبِ ، فأَمّا ذَوَاتُ الواوِ مثل : قُلْتُ ، ورُضْتُ ، فإنهم لا يقولونَ ذلك ، وقد جاءَ عنهم في أَرْبَعَةِ أَحْرُفٍ ، منها : الكَيْنُونَةُ من كُنْتُ ، والدَّيْمُومَةُ من دُمْتُ ، والهَيعُوعَةُ من الهُوَاعِ ، والسَّيْدُودَةِ من سُدْتُ ، وكانَ ينبغي أن يكونَ ، كَوْنُونةً ، ولكنها لما قَلّتْ في مصادر الواو ، وكثرت في مصادر اليَاءِ ألحقوها بالذي هو أكثر مجيئاً منها إذا كانت الواو والياء متقارِبَي المَخْرَجِ ، قال : كانَ الخليل يقولُ : كَيْنُونَةٌ : فَيْعُولةٌ ، هي في الأصْلِ : كَيْوَنُونَةٌ ، الْتَقَتْ منها ياءٌ وَوَاوٌ ، والأولى منهما ساكِنَةٌ فَصُيِّرَتَا ياءً مُشَدَّدَةً ، مثل ما قالُوا الهَيِّنُ من هُنْتُ ثم خَفَّفُوها فقالُوا : كَيْنُونة ، كما قالوا هَيْنٌ لين .
قال الفراء ، وقد ذهب مَذْهَباً ، إلاَّ أَنَّ القولَ عندي هو الأولُ .
( ثعلب عن ابن الأعرابي ) : كانَ إذا كَفَلَ ، وكانَ يَدُلُّ على خَبَرٍ ماضٍ في وسطِ الكلام وآخرِه ، ولا يكون صِلَةً في أوَّلِه ، لأنّ الصّلَةَ تابعةٌ لا مَتْبُوعَةٌ ؛ وكانَ في معنى جاءَ كقول الشاعر :
إذَا كانَ الشِّتَاءُ فأَدْفِئونِي
فإنَّ الشَّيْخَ يَهْدِمُهُ الشِّتَاءُ
وكانَ تأتِي باسْمِ وخبر ؛ وتأتي باسمٍ واحدٍ وهو خَبَرُها ؛ كقولك : كانَ الأمْرُ . وكانتِ القِصَّةُ ؛ أي وَقَعَ الأمْرُ ؛ ووَقَعَتِ القِصَّةُ ، وهذه تُسَمَّى التَّامَّةَ المكْتفيَة ، وكان يكونُ جَزَاءً .
قال أبو العباس : اخْتَلَفَ النّاسُ في قول الله جلّ وعزّ : ( كَيْفَ نُكَلِّمُ مَن كَانَ فِى الْمَهْدِ صَبِيّاً ) ( مريم : 29 ) .
فقال بعضهم : كانَ هَاهُنَا صِلة ، ومعناهُ : كيفَ نُكلِّمُ مَنْ هو في المهْدِ صبيّاً .
قال وقال الفراء : كان هَاهُنا شَرْط ، وفي الكلام تعَجُّبٌ ومعناه : من يَكُنْ في المهْدِ صبيّاً ، فكيْفَ يُكلَّمُ ؟ .
وأَمَّا قولُ الله جلَّ وعزَّ : ( وَكَانَ اللَّهُ غَفُوراً رَّحِيماً ) ( النساء : 96 ) وما أَشْبَههُ فإنّ أبا إسحاقَ الزجاج قال : اختَلف الناسُ في كان .
فقال الحسنُ البصْرِيُّ : كان اللَّهُ عَفُوّاً غَفُوراً لعبَادِهِ وعن عِبَادِه ، قبل أَنْ يَخْلُقَهُمْ .
وقال النحويونَ البصريون : كأنَّ القوم شاهدُوا من الله رَحمَةً ، فأُعْلِمُوا أن ذلك ليس بحادث ، وأَنَّ الله لم يَزْلَ كذلك .
وقال قومٌ من النحويين : كانَ وفَعلَ من الله جل وعزّ بمنْزِلَةِ ما في الحال فالمعنى والله أعلم والله عَفُوٌّ غَفُورٌ .
قال أبو إسحاقَ : والذي قال الحَسَنُ وغيره أَدْخَلَ في العربيَّة وأَشْبَه بكلام العرب ، وأما القولُ الثالث فمعناه يؤُولُ إلى ما قاله الحسن وسيبويه ، إلاَّ أن كون الماضي بمعنى الحال يقلُّ ، وصاحبُ هذا القول له من الحُجَّةِ : قولُنَا : غفرَ الله لفلانٍ ، بمعنى ليَغْفِرَ الله له ، فلمّا كان في الحال دليلٌ على الاستقبَالِ ، وقَعَ الماضي مُؤدّياً عنها اسْتِخْفَافاً لأن اخْتِلاَفَ ألْفاظ الأفعَالِ إنّما وقعَ لاختلافِ الأوقاتِ .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي في قول الله : ( كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ ) ( آل عمران : 110 ) أي أنْتُمْ خَيْرُ .
قال ويقال : معناهُ : كنْتُم خَيْرَ أُمَّةٍ في علم الله .
وقال الليث : المكانُ ، اشْتِقَاقُه من كان يكون ، ولكنه لما كثُر في الكلام صارت الميم كأنها أصليّةٌ .
قال : والكانُونُ ، إن جعلْتَه منَ الكِنّ فهو ( فاعُولٌ ) ، وإن جعلْتَهُ ( فَعَلُولاً ) على تقديرِ قَرَبُوسٍ فالألف فيه أصليَّةٌ ، وهو من الواوِ . وسُمِّيَ به مَوْقِدُ النارِ .
وقد مرَّ تفسيرُ الكانُونِ وما قِيلَ فيه في ( باب كَنَّ يكِنُّ ) من مضاعَفِ الكاف .
كأنَّ : قال النحويون : ( كأَنَّ ) أصلُها ( أَنَّ ) أُدْخِلَ عليها كافُ التشبيه وهو حرف تشبيه والعرب تنصبُ به الاسمَ ، وترفَعُ خبرَه ، وقد قال الكسائي : تكونُ ( كأَنَّ ) بمعنى الجحْدِ كقولك : كأَنَّكَ أمِيرُنا فتأْمُرَنَا ، معناهُ لست أميرنَا .
قال : وكأنَّ أُخرى بمعنى التَمني كقولك كأنّك بي قَدْ قلتُ الشِّعْرَ فأُجِيدَه ، معناهُ : لَيْتَنِي قد قلت الشِّعْرَ فأُجِيدَه ، ولذلك نُصبَ فأُجِيدَه .
وقال غيره : تَجيءُ بمعنى العِلْم والظّنِّ
كقولك : كأنَّ الله يَفْعَلُ ما يشاءُ ، وكأنّكَ خارجٌ .
وأخبرني المنذريُّ عن المبَرَّدِ عن الرياشيّ عن أبي زيدٍ أنه قال : سمعت العرب تُنشِدُ هذا البيت :
ويَوْمٍ تُوَافِينَا بوجْهٍ مقسَّمٍ
كأَنْ ظَبْيَةً تَعْطُو إلى نَاضِرِ السَّلَمْ
ورُوِي : كأَنْ ظَبيَةٍ ، وكأَنْ ظَبيَةٌ ، قال : فمن رواهُ : كأَنْ ظبيَةً أراد كأَنَّ ظبيَةً فخفَّفَ وأَعْمَلَ .
ومن رواهُ : كأَنْ ظبيةٍ ، أرادَ : كظَبيَةٍ .
ومن رواهُ كأَنْ ظَبْيَةٌ أرادَ كأَنها ظَبيَةٌ فَخَفَّفَ وأَعْمَل مع الكِنَايةِ .
( الخزَّاز عن ابن الأعرابي ) : أنهُ أنشد :
كَأَمَّا يَحْتَطِبْنَ عَلَى قَتَادٍ
ويَسْتَضْحكْنَ عن حَبِّ الغمامِ
قال يريدُ : كأَنَّمَا فقال : كأَمّا .
وكن أكن : شمرٌ عن أبي عمرو : الواكِنُ من الطيْرِ : الواقعُ حيثما وقع : على حائط أو عودٍ أو شجرٍ .
( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) قال : الوكْنَةُ : موضعٌ يقعُ عليه الطائرُ للراحةِ ، ولا يبيتُ فيه .
قال : والتوكُّنُ : حُسْنُ الاتّكَاءِ في المجلس . وأنشد غيره :
قلتُ لَها إيّاكِ أَنْ تَوَكَّنِي
في جِلْسَةٍ عِنْدِيَ أو تَلَبَّنِي
وقال ابن الأعرابي : مَوْقِعَةُ الطائر : أُقْنَتُهُ ، وجمعها : أُقَنٌ ، وأُكْنتُه : موضعُ عُشِّه .
وقال أبو عبيدة : هي الوُكْنَةُ ، والأُكْنَةُ ، والوُقْنَةُ ، والأُقْنَةُ .
وقال الليث : وَكَنَ الطَّائرُ يكنُ وكُوناً إذا حَضَنَ على بيضته ، فهو واكِنٌ ، والجميعُ وكُونٌ ، وأنشد :
يذكّرُني سَلْمَى ، وقد حيلَ دُونَهَا
حمامٌ على بَيْضاتِهِنّ وُكُونُ
والمَوْكِنُ : هو الموضِع الذي تكنُ فيه على البَيْضِ ، والوُكْنَةُ : اسمٌ لكل وَكْرٍ وعُشَ والجميعُ : الوُكُناتُ .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : الوَكْر ، والوَكْنُ جميعاً : المكانُ الذي يدخُلُ فيه الطائرُ ، وقد وَكَنَ يكِنُ وَكْناً .
( قلت ) : وقد يقال لمَوْقِعَةِ الطائرِ ومنه قولُ الراجز :
تَرَاهُ كَالبَازِي انْتَمى في المَوْكِنِ
( أبو عبيد عن الأمويّ ) : أنه أنشده :
إنّي سَأُودِيكَ بسَيْرٍ وكْنِ
وهو الشديدُ .
وقال شمرٌ : لا أَعرفه .
أنك : في الحديث : ( مَنِ اسْتَمَعَ لحَدِيثِ قَوْمٍ هُمْ له كَارهُونَ صُبَّ في أُذُنيْهِ الآنُكُ يَوْمَ
القِيَامَةِ ) .
قال القُتَيْبيُّ : الآنُكُ : الأسْرُبُّ .
( قلت ) : وأحسِبُهُ معَرَّباً ، وقد جاء في الشعر العربيّ :
. . . . . بأرْطَال آنُكِ
والقِطْعةُ الواحدةُ : آنكَةٌ .
قال رؤبة :
في جِسْمِ خَدْلٍ صَلْهَبِيّ عَمَمُهْ
يأنك عن تفئيمه مُفَأَّمُهْ
قال الأصمعي : لا أدري ما يأنك .
وقال ابن الأعرابي : يأنك : يعظم .
نكأ نكي : قال الليث : نكأتُ الجِرَاحةَ أَنْكَؤُها إذا قَرَفْتَها بعدما كادتْ تَبْرَأُ ونكَأْتُ في العَدُوَّ نَكْأً .
قال : ولُغَة أُخَرى : نَكَيْتُ في العَدُوِّ نِكَايةً .
( الحرّانيُّ عن ابن السكيت ) : في باب الحروف التي تُهْمَزُ فيكون لها معنًى ، ولا تهمَزُ فيكون لها معنى آخر : نَكَأْتُ القُرْحَةَ أَنْكَؤُهَا نَكْأً إذا قَرَفْتَها .
وقد نكَيْتُ في العدُوِّ أَنْكِي نِكَاية إذا هزَمْتَهُ وغَلَبْتَه ، فَنَكِيَ يَنْكَى نَكىً .
( أبو عبيد عن الأصمعي ) : يقال في الدعاءِ للرّجُلِ : هَنِئْتَ ولا تُنْكَهْ ، أي أَصَبْتَ خيراً ، ولا أصابكَ الضُّرُّ ، يدْعُو له .
قال أبو الهَيْثَمِ ، يقال في المثلِ : لا تَنْكَهْ ؛ وَلاَ تُنْكَهْ جميعاً .
فمن قال : لا تَنْكَهْ ، فالأصلُ : لا تَنْكَ بغير هاءٍ ، فإذا وُقِفَ على الكافِ اجتمع ساكنان فحُرِّك الكافُ ، وزيدَتِ الهاءُ بسكون عليها .
قال : وقولُهم : هَنِئْتَ أي ظفِرْتَ ، بمعنى الدعاءِ له .
وقولهم : لا تُنْكَ ، أي لا نكِيتَ ، أي لا جعلكَ اللَّهُ مَنكِياً مُنْهزماً مغلوباً .
( ابن شميل ) : نَكَأْتُه حَقَّه نَكْأً أي قَضَيتُه ، وازْدَكأْتُ منه حَقّي وانْتَكَأْتُه أي أَخَذْتُه .
ولَتَجِدَنَّه زُكَأَةً نُكَأَةً : يَقْضى ما عليه .
نوك : قال الليث : النُّوكُ : الحُمْق ، والأنْوَكُ : الأحمَقُ ، وجمعه : النَّوْكَى .
قال : ويجوزُ في الشعر : قومٌ نُوكٌ ، والنَّوَاكَةُ : الحماقةُ ، واسْتَنْوَكْتُه : اسْتَحمَقْتُه .
قال أبو بكر في قولهم : فلانٌ أَنْوَكُ .
قال الأصمعي : الأنْوَكُ . العاجز الجاهلُ .
قال : والنُّوكُ عند العرب : العجزُ ، والجهل .
وأنشد :
واسْتَنْوَكَتْ وللشَّبَابِ نُوكُ
وقال غير الأصمعي : الأنْوَكُ : العَيِيُّ في كلامِه .
وأنشد :
فَكُنْ أَنْوَكَ النّوْكَى إذا ما لقِيتَهُمْ
نيك : قال الليث : النَّيْكُ : معروفٌ ، والفاعلُ : نائكٌ ، والمفعول به : مَنِيكٌ ومَنْيوكٌ ، والأنثى : منيُوكةٌ .

##### Türkçe

ك ن ( و ا ي ء )
**كنا** ، **كون** ، **كين** ، **كأن** ، **وكن** ، **أنك** ، **نكأ** ، **نكي** ، **نوك** ، **نيك** ، **أكن** : (kullanılanlar).

**كنا** : Leys dedi: Falan kimse çirkin görülen kelimeden kinaye yapar; **يكني**: onunla konuştuğunda, onunla (o çirkin kelimeyle) delil getirilen başka bir şeyle konuşur; **الرّفَثِ** ve **الغائِط** ve benzeri gibi.

Ve hadiste: (Kim cahiliye taziyesiyle taziyeleşirse, ona babasının **أيْرِ**’ini ısırtın ve kinaye yapmayın).

Ebû Ubeyd dedi: Denilir: **كَنَيْت** adamı, ve **كَنَوْتُه**: iki lugattır. Ebû Ziyâd bana okuttu:
وإِنِّي لأكْنِي عَنْ قَذُورَ بغيرها
وأُعْرِبُ أَحْيَاناً بها وأُصَارِحُ

Leys dedi: Basra ehli dedi: Falan kimse **يُكْنَى** Ebû Abdillah ile.

Başkaları dedi: Falan kimse **يُكْنَى** Abdillah ile.

Ebû’l-Abbâs, Seleme’den, Ferrâ’dan rivayet etti: O dedi ki: Lugatların en fasihi şunu demendir: **كُنِّيَ أَخُوكَ بعَمرٍ**; ikincisi: **كُنِّيَ أَخُوكَ بأَبِي عمرٍ**; üçüncüsü: **كُنِّيَ أَخُوكَ أَبا عَمْرٍ**.

Dedi: Ve denilir: **كَنَيْتُه** ve **كَنَوْتُه** ve **أكْنَيْتُه** ve **كَنَّيْتُه**; ve çirkin lafızdan daha güzel bir lafızla kinaye yaptım: **كَنَيْتُ عن اللَّفْظِ القَبِيح بلَفْظٍ أَحْسَنَ منه**.

**تُكْنَى**: kadın adlarındandır. Râciz dedi:
خيَالُ تُكْنَى ، وخَيَالُ تُكْتَمَا

Başkası dedi: **الكُنْيَةُ** üç vecih üzeredir: birincisi: zikri çirkin görülen şeyden kinaye yapılmasıdır; **النَّيْكِ** gibi; ondan **النِّكَاحِ** ve **الجِمَاِع** ve **البِضَاع** ve benzerleriyle kinaye yapılır. İkincisi: erkeğe bir isimle künye verilmesidir; saygı ve tazim için. Üçüncüsü: künyenin ismin yerini tutmasıdır; sahibi onunla bilinir, ismiyle bilindiği gibi; **كأَبِي لَهَبٍ**; onun adı: **عَبْدُ العُزَّى**; künyesiyle bilindi; Allah onu onunla adlandırdı.

**كون كين** : Ferrâ dedi: denilir: Falan kimse kötü bir **بِكينَةِ** ile ve kötü bir **بحِيبَةِ** ile geceledi; yani kötü bir hâl ile.

( Ebû Ubeyd, Ahmer’den ): **كأَنْتُ**: şiddetlendim.

Ebû Saîd dedi: denilir: Allah onu **أَكَانَهُ**; **يُكِينُه** **إكانةً**; yani onu alçalttı, ta ki **اسْتَكَانَ**; ona zillet(ten) onu **أَكانَه** kılan şeyi sokmuştur. Ve okudu:
لَعَمْرُكَ ما تَشْفِي جِرَاحٌ تُكِينُه
ولكِنْ شِفَائِي أَنْ تَئِيمَ حَلاَئِلُهْ

Allah Teâlâ dedi: ( **فَمَا اسْتَكَانُواْ لِرَبِّهِمْ وَمَا يَتَضَرَّعُونَ** ) (المؤمنون: 76); bu(ndan)dır; yani Rablerine boyun eğmediler.

İbnü’l-Enbârî, onların “falan kimse **استكان**” sözünde: “boyun eğdiğinde”, onda iki söz vardır: birincisi: onun **السّكِينَةِ**’den olduğudur; aslında: **اسْتَكَنَ** idi. O, **سَكَنَ**’dan bir **افْتِعَالٌ**’dır; ondan **اسْتَكَنَ**’i uzattılar, ondan **الكَافُ** bir elif ile açılınca; tıpkı dammayı vav ile, kesreyi yâ ile uzattıkları gibi; onun sözü gibi… ( **فأنْظُورُ** ) yani **فانْظُرُ**; ve onun sözü gibi: **شِيمَالٌ** **الشِّمَالِ** yerinde. İkinci söz: onun **كانَ يَكونُ**’dan bir **استفعال** olduğudur.

( Dedim ): Ebû Saîd’in dediği güzeldir; sanki aslında onda: **الكِينَةُ** vardır; o da şiddet ve aşağılıktır.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **الكَيْنَة**: **النَّبِقَةُ**; ve **الكَيْنَةُ**: **الكَفَالةُ**.

Lihyânî dedi: **كَيْنُ المرْأَةِ**: onun **بُظَارَتُها**’sıdır.

Leys dedi: **الكَيْنُ**; çoğulu: **الكُيُونُ**: kadının **قُبُلِ**’ünün içinde bezeler.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **المُكْتَانُ**: kefil.

Ebû Ubeyd dedi: Ebû Zeyd dedi: Onunla **اكْتَنْتُ**; **اكْتِياناً**; ondan isim: **الكِيَانَةُ**; ve onların üzerine **كُنْتُ**; **أكُونُ كَوْناً**: kefaletten de onun gibisi.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **التَّكَوّنُ**: hareket; Araplar, hoşlanmadığı kimseye der: **لا كانَ ولاَ تَكَوَّنَ**; **لا كانَ**: yaratılmadı; **ولا تكَوَّنَ**: hareket etmedi; yani öldü.

Leys dedi: **الكَوْنُ**: hadise; insanlardan olur; ve **كانَ يكُونُ**’dan bir masdar da olabilir; onların sözü gibi: “Allah’a sığınırız **الحَوْرِ**’dan **بَعْدَ الكَوْنِ**”; yani “Allah’a sığınırız, olmuş olduktan sonra bir dönüşten; ve bir varoluştan sonra bir eksilmeden.” Dedi: **الكائنة** de: vuku bulan iş.

Dedi: **الكَيْنُونَةُ**: **كان يكونَ**’un masdarında: daha güzeldir.

Ferrâ dedi: Araplar, yâlı olanlarda, benzer olanlardan, der: **زِغْتُ** ve **سِرْتُ** ve **طِرْتُ طَيْرُورةً** ve **حِدْتُ حَيْدُودةً**; bu türden sayılmayacak kadar çokta. Amma vavlı olanlar, mesela: **قُلْتُ** ve **رُضْتُ**, onlar bunu söylemezler; onlardan dört harfte gelmiştir; onlardan: **الكَيْنُونَةُ** **كُنْتُ**’dan; **الدَّيْمُومَةُ** **دُمْتُ**’dan; **الهَيعُوعَةُ** **الهُوَاعِ**’dan; **السَّيْدُودَةِ** **سُدْتُ**’dan. Ve gerekirdi ki **كَوْنُونةً** olsun; fakat vav masdarlarında az olunca ve yâ masdarlarında çok olunca, onu, ondan daha çok gelen şeye ilhak ettiler; vav ile yâ mahreççe birbirine yakın iken. Dedi: Halîl derdi: **كَيْنُونَةٌ**: **فَيْعُولةٌ**; aslında: **كَيْوَنُونَةٌ**’dir; ondan bir yâ ile bir vav buluştu; birincisi sâkindi; ikisi şeddeli bir yâ yapıldı; tıpkı onların **الهَيِّنُ**’i **هُنْتُ**’dan demeleri gibi; sonra onu hafiflettiler de **كَيْنُونة** dediler; tıpkı **هَيْنٌ**’i **لين** için demeleri gibi.

Ferrâ dedi: Bir mezhebe gitmiştir; ancak söz bende birincisidir.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den ): **كانَ**: kefil olduğunda; ve **كانَ** konuşmanın ortasında ve sonunda geçmiş bir habere delalet eder; başında sıla olmaz; çünkü sıla tâbidir, metbû‘ değildir. Ve **كانَ** “geldi” manasında olur; şairin sözü gibi:
إذَا كانَ الشِّتَاءُ فأَدْفِئونِي
فإنَّ الشَّيْخَ يَهْدِمُهُ الشِّتَاءُ

Ve **كانَ** isim ve haberle gelir; ve tek bir isimle gelir; o da onun haberidir; senin “**كانَ الأمْرُ**” demen gibi; ve “**كانتِ القِصَّةُ**”; yani iş vuku buldu; ve kıssa vuku buldu. Buna “tam, yetinen” denir. Ve **كان يكونُ** ceza olur.

Ebû’l-Abbâs dedi: İnsanlar, Allah جلّ وعزّ’ün sözü hakkında ihtilaf etti: ( **كَيْفَ نُكَلِّمُ مَن كَانَ فِى الْمَهْدِ صَبِيّاً** ) (مريم: 29).

Bazıları dedi: **كانَ** burada sıladır; manası: “Beşikte çocuk olan kimseyle nasıl konuşuruz?” yani “beşikte çocuk olan kimseyle nasıl konuşuruz?”

Dedi: Ferrâ dedi: **كان** burada şarttır; ve sözde bir taaccüb vardır; manası: “Beşikte çocuk olacak kimse, nasıl konuşturulur?”

Ama Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **وَكَانَ اللَّهُ غَفُوراً رَّحِيماً** ) (النساء: 96) ve benzerleri; Ebû İshâk ez-Zeccâc dedi: insanlar **كان** hakkında ihtilaf etti.

Hasen el-Basrî dedi: Allah, kulları için ve kullarından, onları yaratmadan önce, affedici ve bağışlayıcı idi.

Basralı nahivciler dedi: Sanki kavim Allah’tan bir rahmet görmüş de, bunun hâdis olmadığını ve Allah’ın hep böyle olduğunu bildirilmişlerdir.

Nahivcilerden bir kavim dedi: Allah جلّ وعزّ’den **كانَ** ve **فَعلَ**, hâlde olanın menzilesindedir; mana—Allah daha iyi bilir—“Allah affedicidir, bağışlayıcıdır.”

Ebû İshâk dedi: Hasen’in ve başkasının dediği Arapçaya daha dâhil ve Arapların sözüne daha benzer. Üçüncü söz ise manaca Hasen’in ve Sîbeveyh’in dediğine döner; ancak geçmişin hâl manasında olması azdır. Bu sözün sahibinin delilinden: “Allah falanı bağışladı” sözümüzdür; “Allah onu bağışlasın” manasında. Hâlde istikbale delil olunca, geçmiş, ondan (istikbalden) eda edici olarak vaki oldu; hafif görme sebebiyle; çünkü fiil lafızlarının ihtilafı ancak vakitlerin ihtilafı için vaki olmuştur.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den, Allah’ın sözü hakkında rivayet etti: ( **كُنتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ** ) (آل عمران: 110); yani “siz hayırsınız.”

Dedi: Ve denilir: manası: “Allah’ın ilminde siz hayır ümmet idiniz.”

Leys dedi: **المكانُ**; onun اشتقاقı **كان يكون**’dandır; fakat sözde çok olunca mîm sanki aslî oldu.

Dedi: **الكانُونُ**; eğer onu **الكِنّ**’den yaparsan o ( **فاعُولٌ** )’dür; eğer onu **فَعَلُولاً** yaparsan, **قَرَبُوسٍ** takdiri üzere, onda elif aslîdir; ve o vavdandır. Ateşin yakıldığı yere onunla ad verildi.

**الكانُونِ**’un tefsiri ve onda söylenen, ( **باب كَنَّ يكِنُّ** )’de, kâfın muzâafından, geçmişti.

**كأنَّ** : Nahivciler dedi: **( كأَنَّ )**’ın aslı **( أَنَّ )**’dır; ona teşbih kâfı sokuldu; o bir teşbih harfidir. Araplar onunla ismi nasb eder, haberini ref eder. Kisâî dedi: **( كأَنَّ )** cehd manasında olur; senin “**كأَنَّكَ أمِيرُنا فتأْمُرَنَا**” demen gibi; manası: “sen bizim emirimiz değilsin.”

Dedi: Ve başka bir **كأنَّ** temenni manasındadır; senin “**كأنّك بي قَدْ قلتُ الشِّعْرَ فأُجِيدَه**” demen gibi; manası: “keşke şiiri söylemiş olsaydım da onu güzel yapsaydım”; bu yüzden **فأُجِيدَه** nasb edildi.

Başkası dedi: ilim ve zan manasında gelir; senin “**كأنَّ الله يَفْعَلُ ما يشاءُ**” demen gibi; ve “**كأنّكَ خارجٌ**”.

Münzirî bana, Müberred’den, Riyâşî’den, Ebû Zeyd’den haber verdi: o dedi: Arapları bu beyti inşad ederken işittim:
ويَوْمٍ تُوَافِينَا بوجْهٍ مقسَّمٍ
كأَنْ ظَبْيَةً تَعْطُو إلى نَاضِرِ السَّلَمْ

Ve rivayet edildi: **كأَنْ ظَبيَةٍ** ve **كأَنْ ظَبيَةٌ**. Dedi: Kim onu **كأَنْ ظبيَةً** rivayet ederse, **كأَنَّ ظبيَةً** istedi; hafifletti ve amel ettirdi.

Kim onu **كأَنْ ظبيةٍ** rivayet ederse, **كظَبيَةٍ** istedi.

Kim onu **كأَنْ ظَبْيَةٌ** rivayet ederse, “sanki o bir ceylandır” istedi; hafifletti ve kinaye ile amel ettirdi.

( Hazzâz, İbnü’l-A‘râbî’den ): o şu beyti okuttu:
كَأَمَّا يَحْتَطِبْنَ عَلَى قَتَادٍ
ويَسْتَضْحكْنَ عن حَبِّ الغمامِ

Dedi: **كأَنَّمَا** istiyor; sonra **كأَمّا** dedi.

**وكن أكن** : Şemmer, Ebû Amr’dan: Kuştan **الواكِنُ**: nereye konarsa oraya konan; bir duvara yahut bir dala yahut bir ağaca.

( Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den ) dedi: **الوكْنَةُ**: kuşun dinlenmek için üzerine konduğu yer; onda geceleyip kalmaz.

Dedi: **التوكُّنُ**: mecliste güzel yaslanma. Başkası okudu:
قلتُ لَها إيّاكِ أَنْ تَوَكَّنِي
في جِلْسَةٍ عِنْدِيَ أو تَلَبَّنِي

İbnü’l-A‘râbî dedi: Kuşun konduğu yer: onun **أُقْنَتُهُ**’dur; çoğulu: **أُقَنٌ**; ve onun **أُكْنتُه**: yuvasının yeridir.

Ebû Ubeyde dedi: o **الوُكْنَةُ** ve **الأُكْنَةُ** ve **الوُقْنَةُ** ve **الأُقْنَةُ**’dir.

Leys dedi: Kuş **وَكَنَ**; **يكنُ** ve **كُوناً**; yumurtasının üstüne kuluçkaya yattığında; o **واكِنٌ**’dir; hepsi **وكُونٌ**’dur. Ve okudu:
يذكّرُني سَلْمَى ، وقد حيلَ دُونَهَا
حمامٌ على بَيْضاتِهِنّ وُكُونُ

Ve **المَوْكِنُ**: yumurtaların üzerinde kuluçkaya yattığı yerdir. Ve **الوُكْنَةُ**: her **وَكْرٍ** ve yuva için bir isimdir; çoğulu: **الوُكُناتُ**.

( Ebû Ubeyd, Asma‘î’den ): **الوَكْر** ve **الوَكْن** birlikte: kuşun içine girdiği yerdir; ve **وَكَنَ**; **يكِنُ**; **وَكْناً**.

( Dedim ): Kuşun konduğu yere de denilir; râcizin sözü ondan:
تَرَاهُ كَالبَازِي انْتَمى في المَوْكِنِ

( Ebû Ubeyd, Ümevî’den ): onu okuttu:
إنّي سَأُودِيكَ بسَيْرٍ وكْنِ

Ve o şiddetlidir.

Şemmer dedi: onu bilmem.

**أنك** : Hadiste: (Bir kavmin, kendisinden hoşlanmadıkları konuşmasını dinleyen kimsenin iki kulağına kıyamet günü **الآنُكُ** dökülür).

Kuteybî dedi: **الآنُكُ**: **الأسْرُبُّ**.

( Dedim ): Onu muarreb sayıyorum; Arap şiirinde gelmiştir:
. . . . . **بأرْطَال آنُكِ**
Tek parça: **آنكَةٌ**.

Rü’be dedi:
في جِسْمِ خَدْلٍ صَلْهَبِيّ عَمَمُهْ
يأنك عن تفئيمه مُفَأَّمُهْ

Asma‘î dedi: **يأنك**’in ne olduğunu bilmiyorum.

İbnü’l-A‘râbî dedi: **يأنك**: büyür.

**نكأ نكي** : Leys dedi: **نكأتُ الجِرَاحةَ**; onu **أَنْكَؤُها**; neredeyse iyileşmişken onu kazıdığında. Ve düşmana **نَكْأً** olarak **نكَأْتُ**.

Dedi: Başka bir lugat: düşmanda **نَكَيْتُ**; **نِكَايةً**.

( Harrânî, İbn Sikkît’ten ): Hemzelenen harfler babında—hemzelenince bir manası olur, hemzelenmeyince başka bir manası olur—: **نَكَأْتُ القُرْحَةَ**; onu **أَنْكَؤُهَا**; **نَكْأً**; onu kazıdığında.

Ve düşmanda **نكَيْتُ**; **أَنْكِي**; **نِكَاية**; onu bozguna uğratıp yendiğinde; böylece o **فَنَكِيَ**; **يَنْكَى**; **نَكىً**.

( Ebû Ubeyd, Asma‘î’den ): Dua olarak adam için denilir: **هَنِئْتَ ولا تُنْكَهْ**; yani hayra isabet ettin; ve zarar sana isabet etmesin; onun için dua eder.

Ebû’l-Heysem dedi: Meselde denilir: **لا تَنْكَهْ**; ve **وَلاَ تُنْكَهْ** ikisi de.

Kim **لا تَنْكَهْ** derse, asıl: **لا تَنْكَ** h’sizdir; kâf üzerinde durulunca iki sâkin birleşti; kâf harekelendi; üzerine sükûnlu bir h eklendi.

Dedi: Onların **هَنِئْتَ** sözü: “zafer buldun” demektir; ona dua manasında.

Ve onların **لا تُنْكَ** sözü: “**لا نكِيتَ**”; yani Allah seni **مَنكِياً**—bozguna uğramış, yenilmiş—kılmasın.

( İbn Şümeyl ): **نَكَأْتُه حَقَّه**; **نَكْأً**; yani onu ödedim. Ve ondan hakkımı **ازْدَكأْتُ** ve onu **انْتَكَأْتُ**; yani onu aldım.

“Onu mutlaka **زُكَأَةً نُكَأَةً** bulacaksın”: üzerindeki şeyi öder.

**نوك** : Leys dedi: **النُّوكُ**: ahmaklık; **الأنْوَكُ**: ahmak; çoğulu: **النَّوْكَى**.

Dedi: Şiirde caizdir: **قومٌ نُوكٌ**. Ve **النَّوَاكَةُ**: ahmaklık. Ve **اسْتَنْوَكْتُه**: onu ahmak saydım.

Ebû Bekir, onların “falan **أَنْوَكُ**” sözünde (dedi).

Asma‘î dedi: **الأنْوَكُ**: aciz, cahil.

Dedi: Araplar yanında **النُّوكُ**: acizlik ve cehalettir.

Ve okudu:
واسْتَنْوَكَتْ وللشَّبَابِ نُوكُ

Asma‘î’den başkası dedi: **الأنْوَكُ**: sözünde tutuk.

Ve okudu:
فَكُنْ أَنْوَكَ النّوْكَى إذا ما لقِيتَهُمْ

**نيك** : Leys dedi: **النَّيْكُ**: bilinen (şey)dir. Fail: **نائكٌ**; kendisiyle yapılan: **مَنِيكٌ** ve **مَنْيوكٌ**; dişi: **منيُوكةٌ**.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب الكاف والياء وما يثلثهما)
(كيد)  الكاف والياء والدال أصلٌ صحيح يدلُّ على معالجةٍ لشيء بشدّة، ثم يتّسع الباب، وكلّه راجعٌ إلى هذا الأصل. قال أهلُ اللُّغة: الكيد: المعالجة. قالوا: وكلُّ شيءٍ تُعالِجُه فأنت تَكِيدُه. هذا هو الأصل في الباب، ثم يسمُّون المَكر كيداً. قال الله تعالى: ﴿أمْ يُرِيدُونَ كَيْداً﴾ [الطور 42]. ويقولون: هو يَكيدُ بِنَفسهِ، أي يجودُ بها، كأنَّه يُعالِجها لتخرُج. والكَيْد: صِياح الغراب بجَهْدٍ. والكَيد: أن يُخرِج الزّندُ النّار ببطءٍ وشدة، والكَيد: القَيء، وربّما سمَّوا الحَيض كيداً. والكَيد: الحرب، يقال: خرجوا ولم يلقَوْا كيداً، أي حرباً.
(كير)  الكاف والياء والراء كلمةٌ، وهي كِيرُ الحَدّاد. قال أبو عمرو: الكُور: المبنيُّ من الطِّين، والكِير: الزِّقّ. قال بشر:
كأنَّ حَفيف مَنْخَرِه إذا ما *** كَتَمْنَ الرّبْوَ كِيرٌ مُستعارُ([1])(كيس)  الكاف والياء والسين أصل يدلُّ على ضمٍّ وجمع. من ذلك الكِيس، سمِّي لِمَا أنَّه يَضُمُّ الشيء ويجمعُه. ومن بابه الكَيْس في الإنسان: خلاف الخُرْق، لأنَّه مجتمَع الرّأي والعقل، يقال رجلٌ كَيِّس ورجالٌ أكياس. وأكْيَسَ الرّجلُ وأكاسَ، إذا وُلِد له أكياسٌ من الوَلَد. قال:
فلو كُنْتم لكَيِّسةٍ أكَاست *** وَكَيْسُ الأمِّ أَكْيَسُ للبنينا([2])ولعلَّ كَيسان فَعلان من أكْيَس. وكانت بنو فَهمٍ تسمِّي الغَدْرَ كيسان. قال:
إذا ما دَعَوا كيسان كانت كهولُهم *** إلى الغدر أدنى من شَبابهم المُرْدِ([3])(كيص)  الكاف والياء والصاد إنْ صحَّ فهو يدلُّ على انقباضٍ وضيق. ويقولون: كاصَ يَكيص، مثل كَاعَ([4]). ويقولون: إنَّ الكِيصَ: الرجُل الضيِّق الخُلُق. وحُكِيت كلمةٌ أنا أرتاب بها، يقولون: كِصْنا عند فُلانٍ ما شِئْنا، [أي] أكلنا.
(كيف)  الكاف والياء والفاء كلمةٌ. يقولون: الكِيفة: الكِسْفة من الثّوب. فأمَّا كيفَ فكلمةٌ موضوعة يُستفهَم بها عن حالِ الإنسان فيقال: كيف هو؟ فيقال: صالح.
(كيل)  الكاف والياء واللام ثلاثُ كلماتٍ لا يُشْبِهُ بعضُها بعضاً. فالأولى: الكَيل: كيل الطعام. يقال: كِلْتُ فلاناً أعطيته. واكتلْتُ عليه: أخَذْتُ منه. قال الله سبحانه: ﴿وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ. الَّذِينَ إذَا اكتَالُوا علَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ. وإذَا كالوهُمْ أوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ﴾ [المطففين 1، 2، 3].
والكلمة الثانية: كالَ الزَّنْدُ يَكِيلُ؛ إذا لم يُخرِجْ ناراً.
والكلمة الثالثة: الكَيُّول: مُؤَخَّر الصَّفِّ في الحرب. قال:
إنِّي امرُؤٌ عاهَدَني خليلي *** ألاَّ أقُومَ الدَّهْرَ في الكَيُّولِ([5])
(كين)  الكاف والياء والنون شيء يقولون إنه في عضوٍ من أعضاء المرأة يَضِيق به، والجمع كُيون. قال جرير:
غَمَزَ ابنُ مرَّةَ يا فرزدقُ كَيْنَها *** غَمْزَ الطبيبِ نَغانِغَ المعذورِ([6])فأمّا الكِينة، في قولهم: بات فُلانٌ بكِينةِ سَوْءٍ، أي بحال سوء، فأصله الكَوْن فِعلَة من الكون.
(كيت)  الكاف والياء والتاء كلمةٌ إن صحَّت، يقولون: التكييت تيسير الجَهاز. قال:
كَيِّت جهازك إمّا كنتَ مرتحِلاً *** إنِّي أخاف على أذوادِك السَّبُعا([7])
(كيح)  الكاف والياء والحاء* كلمةٌ واحدة. يقولون: الكِيح: سَنَد الجَبَل. قال الشَّنْفرَى:
ويركُضْنَ بالآصالِ حَولي كأنَّني *** من العُصْمِ أدفى يَنْتحِي الكِيحَ أعْقَلُ([8])--------------ـــ
([1]) البيت في المفضليات (2: 144).
([2]) لرافع بن هريم في اللسان (كيس) والبيان (1: 185/ 4: 57).
([3]) للنمر بن تولب في أخواله بني سعد، كما في المجمل واللسان (كيس) والبيان (2: 134)، وروي في اللسان أيضاً لضمرة بن ضمرة بن جابر بن قطن.
([4]) في الأصل: "كع"، صوابه في المجمل.
([5]) الرجز لأبي دجانة سماك بن خرشة الصحابي، يقول في غزوة أحد. السيرة 563 جونتجن واللسان (كيل).
([6]) ديوان جرير 194 واللسان (كين، نغغ، عذر). وقد سبق في (دغر، عذر).
([7]) أنشده في المجمل واللسان (كيت).
([8]) البيت من لاميته المشهورة التي يسمونها "لامية العرب".

ـ

##### Türkçe

(باب **الكاف** و**الياء** وما يثلثهما)
(**كيد**)  **الكاف** ve**الياء** ve**الدال** sahih bir asıldır; bir şeye şiddetle muamele etmeye delâlet eder; sonra bab genişler; hepsi bu asla râcidir. Dil ehli dedi: **الكيد**: muameledir. Dediler: Muamele ettiğin her şeyde sen onu **تَكِيدُه** olursun. Bu, babda asıldır; sonra hileyi **كيداً** diye adlandırırlar. Allah Teâlâ dedi: ﴿أمْ يُرِيدُونَ **كَيْداً**﴾ [الطور 42]. Ve derler: O, kendi nefsiyle **يَكيدُ**; yani onu cömertçe verir; sanki onu çıkması için muamele ediyor gibidir. Ve **الكَيْد**: karganın güçle bağırmasıdır. Ve **الكَيد**: çakmağın ateşi yavaşlık ve şiddetle çıkarmasıdır; ve **الكَيد**: kusmaktır; bazen hayzı da **كيداً** diye adlandırdılar. Ve **الكَيد**: savaştır; denir: çıktılar ve **كيداً** ile karşılaşmadılar; yani savaşla.

(**كير**)  **الكاف** ve**الياء** ve**الراء** bir kelimedir; o da demircinin **كِيرُ**’udur. Ebû Amr dedi: **الكُور**: çamurdan yapılmış bina edilendir; ve **الكِير**: tulumdur. Bişr dedi:
Sanki onun burun deliğinin hışırtısı, ne zaman soluk almayı tuttularsa, ödünç alınmış bir **كِيرٌ**’dur([1])(**كيس**)  **الكاف** ve**الياء** ve**السين** bir asıldır; birleştirmeye ve toplamaya delâlet eder. Bundan: **الكِيس**; ona, şeyi birleştirip topladığı için bu ad verilmiştir. Ve onun babından insanda **الكَيْس**: **الخُرْق**’un zıddıdır; çünkü o, görüş ve aklın toplanmışıdır. Denir: **رجلٌ كَيِّس** ve **رجالٌ أكياس**. Ve adam **أكْيَسَ** ve **أكاسَ**; kendisine evlâttan **أكياسٌ** doğduğu zaman. Dedi:
Eğer siz bir **كَيِّسةٍ** için olsaydınız, **أكَاست**; ve annenin **كَيْسُ**’i oğullar için daha **أَكْيَسُ**’tir([2])
Ve belki **كَيسان** **أكْيَس**’ten **فَعلان**dır. Ve Benû Fehm, **الغَدْرَ**’ı **كيسان** diye adlandırırdı. Dedi:
Ne zaman **كيسان**’ı çağırdılar, ihtiyarları *** ihanete, sakalsız gençlerinden daha yakındı([3])(**كيص**)  **الكاف** ve**الياء** ve**الصاد** eğer sahihse, o bir büzülmeye ve darlığa delâlet eder. Ve derler: **كاصَ يَكيص**; **كَاعَ** gibi([4]). Ve derler: Şüphesiz **الكِيصَ**: huyu dar olan adamdır. Bir kelime rivayet edildi; ben onda şüphe ederim: derler: **كِصْنا** falanın yanında dilediğimiz kadar, [yani] yedik.

(**كيف**)  **الكاف** ve**الياء** ve**الفاء** bir kelimedir. Derler: **الكِيفة**: elbiseden **الكِسْفة**’dir. Ama **كيفَ** ise, insanın hâlinden sorulmak için konulmuş bir kelimedir; denir: **كيف هو؟**; denir: صالح.

(**كيل**)  **الكاف** ve**الياء** ve**اللام** birbirine benzemeyen üç kelimedir. Birincisi: **الكَيل**: yiyeceğin ölçülmesidir. Denir: **كِلْتُ** falanı; ona verdim. Ve **اكتلْتُ عليه**: ondan aldım. Allah سبحانه dedi: ﴿وَيْلٌ لِلْمُطَفِّفِينَ. الَّذِينَ إذَا **اكتَالُوا** علَى النَّاسِ يَسْتَوْفُونَ. وإذَا **كالوهُمْ** أوْ وَزَنُوهُمْ يُخْسِرُونَ﴾ [المطففين 1، 2، 3].
İkinci kelime: **كالَ الزَّنْدُ يَكِيلُ**; ateş çıkarmadığı zaman.
Üçüncü kelime: **الكَيُّول**: savaşta safın arka tarafıdır. Dedi:
Ben, dostumun bana ahd ettiği bir adamım *** ömür boyunca **الكَيُّولِ**’de durmamam üzere([5])

(**كين**)  **الكاف** ve**الياء** ve**النون** bir şeydir; derler ki o, kadının uzuvlarından bir uzuvdadır; onunla daralır; çoğulu **كُيون**’dur. Cerîr dedi:
İbn Mürre, ey Ferazdak, onun **كَيْنَ**’ını yokladı *** mazeretli olanın küçük etlerini doktorun yoklaması gibi([6])
Ama **الكِينة** ise, onların sözünde: falan **بكِينةِ سَوْءٍ** ile geceledi; yani kötü bir hâl ile; aslı **الكَوْن**’dur; **الكون**’dan **فِعلَة**.

(**كيت**)  **الكاف** ve**الياء** ve**التاء** bir kelimedir, eğer sahihse; derler: **التكييت**: teçhizatı kolaylaştırmaktır. Dedi:
**كَيِّت** teçhizatını, eğer göç edecek olduysan *** ben senin deve sürülerine yırtıcı hayvanın [saldırmasından] korkarım([7])

(**كيح**)  **الكاف** ve**الياء** ve**الحاء*** tek bir kelimedir. Derler: **الكِيح**: dağın dayanağıdır. Şenferâ dedi:
İkindi vakitlerinde etrafımda koşarlar; sanki ben *** **العُصْمِ**’dan, **الكِيحَ**’a yönelen, daha akıllı bir **أدفى**’yım([8])
--------------ـــ
([1]) Beyit el-Mufaddaliyyât’ta (2: 144).
([2]) Râfi‘ b. Huraym’e ait; Lisân’da (**كيس**) ve el-Beyân’da (1: 185/ 4: 57).
([3]) En-Nemir b. Tevleb’e ait; dayıları Benû Sa‘d hakkında; el-Mucmel ve Lisân’da (**كيس**) ve el-Beyân’da (2: 134) olduğu üzere; Lisân’da ayrıca Damra b. Damra b. Câbir b. Katn’a da rivayet edilmiştir.
([4]) Asılda: "كع"; doğrusu el-Mucmel’dedir.
([5]) Recez, sahâbî Ebû Ducâne Simmâk b. Harşa’ya aittir; Uhud gazvesinde söyler. es-Sîre 563 (Jöntgen) ve Lisân (**كيل**).
([6]) Cerîr Dîvânı 194 ve Lisân (**كين**، **نغغ**، **عذر**). Daha önce (**دغر**، **عذر**)’da geçti.
([7]) el-Mucmel ve Lisân’da (**كيت**) rivayet etmiştir.
([8]) Beyit, meşhur lâmiyyesindendir; ona "لامية العرب" derler.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ك ي ن
كان الرجل يكين كينةً واستكان استكانةً إذا خضع وأكانه‏:‏ أخضعه وأدخل عليه من الذل ما أكانه‏.‏
قال‏:‏ لعمرك ما تشفى جراح تكينه ولكن شفائي أن تئيم حلائله وبات بكينة سوء‏:‏ ما يتكلّم إلا أن تنذره إذا بات واجماً‏.‏
واكتان إذا أسرّ الحزن في جوفه واشتقّ من الكين وهو لحم باطن الفرج وقيل‏:‏ البظر لأنه في أسفل موضع وأذله‏.‏

##### Türkçe

ك ي ن
Adam **يكين** **كينةً** ve **استكان** **استكانةً** ederdi; eğer boyun eğerse. Ve onu **أكانه**: onu boyun eğdirdi ve ona, onu **أكانه** kılan zillet(ten) bir şey soktu.

Dedi ki: “Ömrüne yemin olsun, **تكينه**’nin yaraları iyileşmez; fakat benim şifam, onun eşlerini dul bırakmandır.” Ve **بكِينةِ سوء** ile geceledi: eğer suskun olarak gecelediyse, onu uyarıncaya kadar konuşmaz.

Ve **اكتان**: hüznü iç boşluğunda gizlediği zaman. Ve **الكين**’den türetilmiştir; o, ferç’in iç(et)idir. Ve denildi ki: **البظر**; çünkü o, bir yerin aşağısındadır ve onu daha zelil kıldı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

الكَيْنُ: لحمةُ داخلِ فرجِ المرأَة. ابن سيده: الكَيْنُ لخم باطنِ الفرج، والرَّكَب ظاهره؛ قال جرير:
غَمَزَ ابنُ مُرَّةَ، يا فَرَزْدَقُ، كَيْنَها
غَمْزَ الطَّبِيبِ نَغانِغَ المَعْذُورِ
يعني عمرانَ بن مرة المِنْقَريّ، وكان أَسَرَ جِعْثِنَ أُخت الفرزدق يوم السيِّدان؛ وفي ذلك يقول جرير أَيضاً:
هُمُ ترَكوها بعدما طالت السُّرى
عَواناً، ورَدُّوا حُمْرةَ الكَيْنِ أَسودا
وفي ذلك يقول جرير أَيضاً:
يُفَرِّجُ عِمْرانُ مُرَّةَ كَيْنَها،
ويَنْزُو نُزاءَ العَيْر أَعْلَقَ حائلُهْ
وقيل: الكَيْنُ الغُدَدُ التي هي داخل قُبُل المرأَة مثلُ أَطراف النَّوى، والجمع كُيون. والكَيْنُ: البَظْرُ؛ عن اللحياني. وكَيْنُ المرأَة: بُظارتها؛ وأَنشد اللحياني:
يَكْوينَ أَطرافَ الأُيورِ بالكَيْن،
إذا وَجَدْنَ حَرَّةً تَنَزَّيْن
قال ابن سيده: فهذا يجوز أَن يفسر بجميع ما ذكرناه. واسْتَكانَ الرجل: خَضَعَ وذَلّ، جعله أَبو علي استفعل من هذا الباب، وغيره يجعله افتعل من المَسْكَنة، ولكل من ذلك تعليل مذكور في بابه. وباتَ فلانٌ بكِينةِ سَوْءٍ، بالكسر، أَي بحالة سَوْءِ. أَبو سعيد: يقال أَكانَه الله يُكِينُه إكانةً أَي أَخضعه حتى اسْتَكان وأَدخل عليه من الذل ما أَكانه؛ وأَنشد: لعَمْرُك ما يَشْفي جِراحٌ تُكينُه،
ولكِنْ شِفائي أَن تَئِيمَ حَلائِلُهْ
قال الأَزهري: وفي التنزيل العزيز: فما اسْتَكانوا لربهم؛ من هذا، أَي ما خَضَعُوا لربهم. وقال ابن الأَنباري في قولهم اسْتَكانَ أَي خضع: فيه قولان: أَحدهما أَنه من السَّكِينة وكان في الأَصل اسْتَكَنوا، افتعل من سَكَن، فمُدَّتْ فتحة الكاف بالأَلف كما يمدُّون الضمة بالواو والكسرة بالياء، واحتج بقوله: فأَنْظُورُ أَي فأَنظُرُ، وشِيمال في موضع الشِّمال، والقول الثاني أَنه استفعال من كان يكون. ثعلب عن ابن الأَعرابي: الكَيْنةُ النَّبِقةُ، والكَيْنة الكَفالة، والمُكْتانُ الكَفِيلُ. وكائِنْ
معناها معنى كم في الخبر والاستفهام، وفيها لغتان: كَأيٍّ مثْلُ كَعَيِّنْ، وكائِنْ مثل كاعِنْ. قال أُبَيُّ بن كَعْبٍ لزِرِّ بن حُبَيْش: كَأَيِّنْ
تَعُدُّون سورة الأَحزاب أَي كم تَعُدُّونها آيةً؛ وتستعمل في الخبر والاستفهام مثل كم؛ قال ابن الأَثير: وأَشهر لغاتها كأَيٍّ، بالتشديد، وتقول في الخبر كأَيٍّ من رجل قد رأَيت، تريد به التكثيرَ فتخفض النكرة بعدها بمن، وإدخالُ من بعد كأَيٍّ أَكثرُ من النصب بها وأَجود؛ قال ذو الرمة: وكائنْ ذَعَرْنا من مَهاةٍ ورامِحٍ
بلادُ العِدَى ليست له ببلادِ
قال ابن بري بعد انقضاء كلام الجوهري: ظاهر كلامه أَن كائن عنده بمنزلة بائع وسائر ونحو ذلك مما وَزْنُه فاعل، وذلك غلط، وإنما الأَصل فيها كأَيٍّ، الكاف للتشبيه دخلت على أَيٍّ، ثم قُدِّمت الياء المشددة ثم خففت فصارت كَيِيءٍ، ثم أُبدلت الياء أَلفاً فقالوا كاءٍ كما قالوا في طَيِّءٍ طاءٍ. وفي التنزيل العزيز: وكأَيِّنْ من نَبيٍّ؛ قال الأَزهري: أَخبرني المنذري عن أَبي الهيثم أَنه قال كأَيّ بمعنى كم، وكم بمعنى الكثرة، وتعمل عمل رب في معنى القِلَّة، قال: وفي كَأَيٍّ ثلاث لغات: كأَيٍّ بوزن كَعَيِّنْ الأَصل أَيٌّ
أُدخلت عليها كاف التشبيه، وكائِنْ بوزن كاعِنْ، واللغة الثالثة كايِنْ بوزن ماينْ، لا همز فيه؛ وأَنشد:
كايِنْ رَأَبْتُ وهايا صَدْع أَعْظُمِه،
ورُبَّهُ عَطِباً أَنَْقَذْتُ مِ العَطَبِ
يريد من العطب. وقوله: وكايِنْ بوزن فاعل من كِئْتُ أَكِيُّ أَي جبُنْتُ. قال: ومن قال كَأْي لم يَمُدَّها ولم يحرِّك همزتها التي هي أَول أَيٍّ، فكأَنها لغة، وكلها بمعنى كم. وقال الزجاج: في كائن لغتان جَيِّدتان يُقْرَأُ كَأَيّ، بتشديد الياء، ويقرأُ كائِنْ على وزن فاعل، قال: وأَكثر ما جاء في الشعر على هذه اللغة، وقرأَ ابن كثير وكائِن بوزن كاعن، وقرأَ سائر القراء وكأَيِّنْ، الهمزة بين الكاف والياء، قال: وأَصل كائن كأَيٍّ مثل كََعَيٍّ، فقدّمت الياء على الهمزة ثم خففت فصارت بوزن كَيْعٍ، ثم قلبت الياء أَلفاً، وفيها لغات أَشهرها كأَيٍّ، بالتشديد، والله أَعلم.

##### Türkçe

**الكَيْنُ**: kadının fercinin içindeki et parçası. İbn Sîde: **الكَيْنُ** ferçin iç tarafının etidir; **الرَّكَب** ise onun dışıdır; Cerîr dedi ki:

غَمَزَ ابنُ مُرَّةَ، يا فَرَزْدَقُ، كَيْنَها
غَمْزَ الطَّبِيبِ نَغانِغَ المَعْذُورِ

Yani Minḳarî olan İmrân b. Murra’yı (kasteder); ve o, es-Seyyidân günü Ferazdak’ın kız kardeşi Ci‘s̱in’i esir almıştı; bunun hakkında Cerîr ayrıca şöyle der:

هُمُ ترَكوها بعدما طالت السُّرى
عَواناً، ورَدُّوا حُمْرةَ الكَيْنِ أَسودا

Bunun hakkında Cerîr ayrıca şöyle der:

يُفَرِّجُ عِمْرانُ مُرَّةَ كَيْنَها،
ويَنْزُو نُزاءَ العَيْر أَعْلَقَ حائلُهْ

Ve denildi: **الكَيْنُ** kadının kubulünün içinde olan, hurma çekirdeğinin uçları gibi olan guddeler(bezler)dir; çoğulu **كُيون**’dur. Ve **الكَيْنُ**: **البَظْرُ**; el-Lihyânî’den.

Ve **كَيْنُ المرأَة**: onun **بُظارتها**’sı; el-Lihyânî şu beyti okudu:

يَكْوينَ أَطرافَ الأُيورِ بالكَيْن،
إذا وَجَدْنَ حَرَّةً تَنَزَّيْن

İbn Sîde dedi ki: Bu, zikrettiğimiz şeylerin hepsiyle tefsir edilmeye elverişlidir. Ve **اسْتَكانَ** adam: boyun eğdi ve zelil oldu; Ebû Alî onu bu bâbdan **استفعل** yaptı; başkası onu **المَسْكَنة**’den **افتعل** yapar; bunların her biri için, bâbında zikredilmiş bir gerekçelendirme vardır. Ve falan kimse **بكِينةِ سَوْءٍ**, kesre ile, yani kötü bir hâl üzere geceledi. Ebû Saîd: “Allah onu **أَكانَه**; **يُكِينُه** **إكانةً**” denir; yani onu, **اسْتَكانَ** edinceye kadar boyun eğdirdi ve ona, onu **أَكانه** kılan bir zillet soktu; ve şu beyti okudu:

لعَمْرُك ما يَشْفي جِراحٌ تُكينُه،
ولكِنْ شِفائي أَن تَئِيمَ حَلائِلُهْ

el-Ezherî dedi ki: Aziz tenzilde: **فما اسْتَكانوا لربهم**; bu(ndan), yani Rablerine boyun eğmediler. Ve İbnü’l-Enbârî, “**اسْتَكانَ** yani boyun eğdi” sözlerinde dedi ki: onda iki söz vardır: birincisi, onun **السَّكِينة**’den olduğudur; aslında **اسْتَكَنوا** idi; **سَكَن**’den **افتعل**; sonra **الكاف**’ın fethası, onlar dammayı **الواو** ile ve kesrayı **الياء** ile uzattıkları gibi, **الألف** ile uzatıldı; ve “**فأَنْظُورُ** yani **فأَنظُرُ**” sözüyle, ve **شِيمال**’in **الشِّمال** yerinde (kullanılmasıyla) delil getirdi. İkinci söz ise, onun **كان يكون**’tan **استفعال** olduğudur. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الكَيْنةُ** **النَّبِقةُ**’dır; ve **الكَيْنة** kefalettir; ve **المُكْتانُ** kefildir.

Ve **وكائِنْ**: manası, haber ve istifhamda **كم**’in manasıdır; onda iki lehçe vardır: **كَأَيٍّ** tıpkı **كَعَيِّنْ** gibi; ve **كائِنْ** tıpkı **كاعِنْ** gibi. Übeyy b. Ka‘b, Zirr b. Hubeyş’e dedi ki:

كَأَيِّنْ

**سورة الأَحزاب**’ı kaç sayıyorsunuz; yani onu kaç âyet sayıyorsunuz; ve haber ve istifhamda **كم** gibi kullanılır. İbnü’l-Esîr dedi ki: Lehçelerinin en meşhuru, şeddeli olarak **كأَيٍّ**’dir; ve haberde “**كأَيٍّ من رجل قد رأَيت**” dersin; onunla çokluğu kastedersin; sonra ondan sonraki nekreyi **من** ile mecrur yaparsın; ve **كأَيٍّ**’den sonra **من**’in sokulması, onunla nasbetmekten daha çoktur ve daha iyidir; Zü’r-Rumme dedi ki:

وكائنْ ذَعَرْنا من مَهاةٍ ورامِحٍ
بلادُ العِدَى ليست له ببلادِ

İbn Berrî, Cevherî’nin sözünün bitiminden sonra dedi ki: Sözünün zahiri, **كائن**’in onun yanında **بائع** ve **سائر** ve bunun benzeri, vezni **فاعل** olan şeyler menzilesinde olduğudur; bu ise yanlıştır. Ancak onun aslı **كأَيٍّ**’dir: teşbih için olan **الكاف**, **أَيٍّ** üzerine girdi; sonra şeddeli **الياء** öne alındı, sonra hafifletildi de **كَيِيءٍ** oldu; sonra **الياء** **ألف**’e ibdal edildi de **كاءٍ** dediler; tıpkı **طَيِّءٍ** hakkında **طاءٍ** dedikleri gibi. Aziz tenzilde: **وكأَيِّنْ من نَبيٍّ**; el-Ezherî dedi ki: el-Münzirî bana, Ebû’l-Heysem’den haber verdi: o, **كأَيّ**’in **كم** manasında olduğunu söyledi; ve **كم** çokluk manasındadır; ve azlık manasında **رب**’in amelini işler. Dedi ki: **كَأَيٍّ**’de üç lehçe vardır: aslı **أَيٌّ** olan, ona teşbih **كاف**’ı sokulmuş, vezni **كَعَيِّنْ** olan **كأَيٍّ**; ve vezni **كاعِنْ** olan **كائِنْ**; ve üçüncü lehçe, hemzesiz, vezni **ماينْ** olan **كايِنْ**; ve şu beyti okudu:

كايِنْ رَأَبْتُ وهايا صَدْع أَعْظُمِه،
ورُبَّهُ عَطِباً أَنَْقَذْتُ مِ العَطَبِ

**من العطب**’u kasteder. Ve onun sözü: “**وكايِنْ** vezni **فاعل** olarak, **كِئْتُ أَكِيُّ**’den; yani korkak oldum.” Dedi ki: Kim **كَأْي** derse, onu uzatmaz ve hemzesini, ki o **أَيٍّ**’in evvelidir, harekelemez; sanki o bir lehçedir; hepsi **كم** manasındadır. ez-Zeccâc dedi ki: **كائن**’de iki iyi lehçe vardır: şeddeli **الياء** ile **كَأَيّ** okunur; ve vezni **فاعل** üzere **كائِنْ** okunur. Dedi ki: Şiirde en çok bu lehçe üzere gelmiştir. İbn Kesîr, vezni **كاعن** üzere **وكائِن** okudu; diğer kurrâ ise **وكأَيِّنْ** okudu; hemze **الكاف** ile **الياء** arasındadır. Dedi ki: **كائن**’in aslı, tıpkı **كََعَيٍّ** gibi **كأَيٍّ**’dir; sonra **الياء** hemzenin önüne alındı, sonra hafifletildi de vezni **كَيْعٍ** oldu; sonra **الياء** **ألف**’e çevrildi; onda lehçeler vardır; en meşhuru, şeddeli olarak **كأَيٍّ**’dir; Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ك ي ن * * كَأَيِّنْ * معناها معنى كم في الخبر والاستفهام و * كائِنْ * بوزن كاعٍ لغة فيها

##### Türkçe

* ك ي ن * * **كَأَيِّنْ** * mânâsı, haber ve istifhamda **كم**’in mânâsıdır; ve * **كائِنْ** * **كاعٍ** vezninde, onda bir lügat vardır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( *!كانَ *!يَكِينُ *!كَيْناً : ( خَضَعَ وذَلَّ .
( *!واكْتَانَ : حَزِنَ ؛ قيلَ : هو افْتَعَلَ مِنَ *!الكَيْنِ ، وقيلَ : مِن الكَوْنِ .
( *!والكَيْنُ : لَحْمُ باطِنِ الفَرْجِ ، والرَّكَبُ ظاهِرُه ؛ قالَ جريرٌ :
غَمَزَ ابنُ مُرَّةَ يا فَرَزْدَقُ *!كَيْنُها غَمْز الطَّبِيبِ نَغانِغَ المَعْذُورِيعْنِي عِمْرانَ بن مُرَّةَ الفَزَارِيّ ، وكانَ أَسَرَ جِعْثِنَ أُخْت الفَرَزْدقِ يَوْمَ السِّيدان .
( أَو غُدَدٌ فيه كأَطْرافِ النَّوى .
( و قالَ اللَّحْيانيُّ : الكَيْنُ ( البَظْرُ ؛ وأَنْشَدَ :
يَكْوينَ أَطرافَ الأُيورِ *!بالكَيْن ِإذا وَجَدْنَ حَرَّةً تَنَزَّيْن ( ج كُيُونٌ .
( و رَوَى ثَعْلَب عن ابنِ الأَعْرابيِّ : ( *!الكَيْنَةُ : النَّبِقَةُ .
( و أَيْضاً : ( الكَفالَةُ .
( و أَيْضاً : ( بالكسْرِ ، الشِّدَّةُ المُذِلَّةُ .
( و أَيْضاً : ( الحالةُ ، ومنه قوْلُهم : باتَ فُلانٌ *!بكَيْنَةِ سُوءٍ ، أَي بحالَةِ سُوءٍ ؛ ومنهم مَنْ ذَكَرَه في كون .
( وكأيِّنْ ككَعَيِّنْ ، ( وكائِنْ ككاعِنْ ، لُغَتانِ ( بمَعْنَى كَمْ في الاسْتِفهامِ والخَبَرِ مُرَكَّبٌ من كافِ التَّشْبيهِ ، وأَيَ المُنَوَّنَةِ ، ولهذا جازَ الوَقْفُ عليها بالنُّونِ ورُسِمَ في المَصْحَفِ العُثْمانيِّ ( نُوناً وتُوَافِقُ كَمْ في خَمْسَةِ أُمُورٍ : في ( الإِبْهامِ والافْتِقارِ إلى التَّمْييزِ والبِناءِ ولُزومِ التَّصْدِيرِ وإفادَةِ

التّكْثيرِ تارَةً والاسْتِفهامِ أُخْرى ، وهو نادِرٌ .
وقالوا في كَمْ إنَّها على نَوْعَيْنِ : خَبَريَّة بمعنى كثير اسْتِفْهَامِيَّة بمَعْنَى : أَيّ عَدَدٍ .
ويَشْترِكَانِ في خَمْسَةِ أُمُورٍ : الاسْتِفْهامُ والابْهَامُ والافْتِقارُ إلى التّمييزِ والبِناءِ ولُزومِ التّصْديرِ وإفادة التكثير .
( قالَ أُبيُّ بنُ كَعْبٍ ( لابنِ مَسْعودٍ ، هكذا في النُّسخِ والصَّوابُ لزر بنِ حُبَيْش : ( كأَئّن تَقْرَأُ ، ونَصّ الحدِيثِ : تَعُدُّ ( سورةَ الأَحْزابِ ، أَي كم تَعُدُّها ( آيةً ؛ قالَ : ثلاثاً وسبعينَ .
( وتُخالِفُها في خَمْسَةِ أُمُورٍ :
( 1 أَنَّها مُرَكَّبَةٌ وكَمْ بَسِيطَةٌ على الصّحِيحِ .
( 2 أَنَّ مُمَيِّزَها مَجْرُورٌ بمِنْ غالِباً حتى زَعَمَ ابنُ عْصُفورٍ لُزُومَه ؛ ومنه قوْلُ ذي الرُّمَّة :
وكائِنْ ذَعَرْنا من مَهاةٍ ورامِحِبلادُ العِدَا ليْسَتْ له ببِلادِ ( 3 أنَّها لا تَقَعُ اسْتِفْهامِيَّةً عنْدَ الجُمْهورِ .
( 4 أَنَّها لا تَقَعُ مَجْرُورَةً خِلافاً لمَنْ جَوَّزَ بكأَيِّنْ تَبِيعُ هذا .
( 5 أَنَّ خَبَرَ ها لا يَقَعُ مُفْرداً .
وقالوا في الفَرْقِ بينَ كَمِ الخَبَريَّة والاسْتِفْهامِيَّة أَيْضاً بخَمْسَةِ أُمُورٍ :
أَحدُها : أنَّ الكَلامَ مع الخَبَريَّةِ مُحْتَمل للتَّصْديقِ والتَّكْذيبِ بخِلافِه مع الاسْتِفْهاميَّةِ .
الثاني : أَنّ المُتَكلِّمَ مع الخَبَريَّةِ لا يَسْتَدْعِي جَواباً بخِلافِ الاسْتِفْهاميَّةِ .
الثالث : أَنَّ الاسمَ المُبْدلَ من الخَبَرِيَّةِ لا يَقْتَرِنُ بالهَمْزَةِ بِخِلافِ المُبْدَل مِنَ الاسْتِفْهامِيَّةِ .
الرابع : أَنَّ تَمْييزَ الخَبَريَّةِ مُفْردٌ ومَجْموعٌ ، ولا يكونُ تَمْييزُ الاسْتِفْهاميَّة إلاَّ مُفْرداً .

الخامسُ : أَنَّ تَمْييزَ الخَبَرِيَّةِ واجِبُ الخَفْضِ وتَمْييزَ الاسْتِفْهامِيَّةِ مَنْصوبٌ ولا يُجَرُّ خِلافاً لِبَعْضِهم .
وقالَ ابنُ بَرِّي : ظاهِرُ كَلامِ الجوْهرِيِّ أَنَّ كائِنَ عنْدَه مِثْلُ بائِع وسَائِر ونَحْو ذلِكَ ممَّا وَزْنه فاعِل ، وذلِكَ غَلَطٌ ، وإنَّما الأصْلُ فيها كأَيَ ، الكافُ للتَّشْبيهِ دَخَلَتْ على أَيَ ، ثم قُدِّمَتِ الياءُ المُشدَّدَةُ ثم خُفِّفَتْ فصارَ كَيْيءٍ ثم أُبْدِلَتِ الياءُ أَلِفاً فقالوا كاءٍ كما قالوا في طَيِّىءٍ طاءٍ .
وقالَ الأزْهرِيُّ : أَخْبَرَني المُنْذري عن أَبي الهَيْثَمِ أَنَّه قالَ كأَيِّن بمعْنَى كَمْ ، وكَمْ بمعْنَى الكَثْرَةِ ، وتَعْمَلُ عَمَلَ رُبَّ في معْنَى القِلَّةِ ، قالَ : وفي كأيِّن ثلاثُ لُغاتٍ :
كأيِّنْ بِوَزْن كَعَيِّنْ الأصْل أَيٌّ أُدْخِلَتْ عليها كافُ التّشْبيه .
وكائِنْ بوَزْن كاعِنْ .
واللّغَةُ الثالثة : كاينْ بوَزْن مايِنْ ، لا هَمْز فيه ؛ وأَنْشَدَ :
كايِنْ رَأَيْتُ وَهايا صَدْعِ أَعْظُمِهورُبَّهُ عَطِبٌ أَنْقَذْتُ مِلْعَطَبِقالَ : ومن قالَ كَأْي لم يَمُدَّها ولم يحرِّكْ هَمْزَتَها التي هي أَوَّل أَيَ ، فكأَنَّها لُغَةٌ ، وكلُّها بمعْنَى كَمْ .
وقالَ الزَجَّاجُ : في كائِنْ لُغَتانِ جَيِّدتانِ يُقْرَأُ كَأَيَ بتَشْديدِ الياءِ ، ويُقْرأُ وكائِنْ على وَزْنِ فاعِلٍ ، قالَ : وأَكْثَرُ ما جاءَ في الشِّعْرِ على هذه اللّغَةِ ، وقَرَأَ ابنُ كثيرٍ وكائِنُ بوَزْنِ كاعِنُ ، وقَرَأَ سائِرُ القُرّاءِ وكأَيِّنْ ، الهَمْزَةُ بينَ الكافِ والياءِ ، قالَ : وفيها لُغاتٌ أَشْهَرُها كأَيَ بالتَّشْديدِ .
( *!والمُكْتانُ : الكَفِيلُ ؛ عن ابنِ الأعْرابيِّ .

( وقالَ أَبو سعيدٍ : يقالُ : ( *!أَكانَهُ اللّهُ *!إكانَةً . خَضَّعَهُ وأَدْخَلَ عليه الذُّلَّ حتى اسْتَكَانَ ؛ وأَنْشَدَ :
لعَمْرُك ما يَشْفي جِراحٌ تُكينُهولكِنْ شِفائي أَن تَئِيمَ حَلائِلُهُ ( *!واكْتانَ الرَّجُلُ : ( حَزِنَ وهو يُسِرُّهُ في جَوْفِه ، اشْتُقَّ من الكَيْنِ لأنَّه في أَسْفَل مَوْضِعٍ وأَذَلِّه ، كما في الأساسِ . 2 ( فصل اللام ) مع النون ) 2 ( فصل اللام ) مع النون )

##### Türkçe

: **كانَ** **يَكِينُ** **كَيْناً** : boyun eğdi ve zelil oldu.

( **واكْتَانَ** : hüzünlendi; denildi ki: o, **الكَيْنِ**’den **افْتَعَلَ**’dır; ve denildi ki: **الكَوْنِ**’den.

( **والكَيْنُ** : ferç’in iç tarafının eti; **الرَّكَبُ** onun dışıdır; Cerîr dedi ki:
İbn Mürre, ey Ferazdak, onun **كَيْنُ**’ini, tabibin mazur’un nâgânig’lerini sıkması gibi sıktı
(yani) el-Fezârî İmrân b. Mürre’yi; ve Sîdân günü Ferazdak’ın kız kardeşi Ci‘sîn’i esir almıştı.

( yahut onda, hurma çekirdeğinin uçları gibi guddeler.

( el-Laḥyânî dedi ki: **الكَيْنُ** : ( **البَظْرُ**; ve inşâd etti:
**بالكَيْن** ile aygırların uçlarını dağlarlar; bir kızgınlık bulduklarında sıçrayıp atlarlar
(çoğulu) **كُيُونٌ**.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: ( **الكَيْنَةُ** : nebika.

( ve ayrıca: ( kefâlet.

( ve ayrıca: ( kesre ile, zelil edici şiddet.

( ve ayrıca: ( hâl; ondan onların sözü: Falan, **بكَيْنَةِ سُوءٍ** ile geceledi; yani kötü bir hâl ile; onlardan onu **كون** maddesinde zikreden vardır.

( **وكأيِّنْ** **ككَعَيِّنْ** , ( **وكائِنْ** **ككاعِنْ** , iki lugattır; (istifham ve haber’de) **كَمْ** mânâsında; teşbih **كاف**’ından ve tenvinli **أَيَ**’den mürekkebdir; bu yüzden onun üzerinde **النون** ile vakıf câiz oldu ve Osmanî mushaf’ta **نُوناً** olarak resmedildi; ve **كَمْ** ile beş şeyde uyuşur: ( ibhâmda, temyîze muhtaç oluşta, binâda, tasdîri lâzım kılmada ve

tekṣîri bir defa, istifhamı başka bir defa ifade etmede; ve o nâdirdir.
Ve **كَمْ** hakkında dediler ki: o iki tür üzeredir: çok mânâsında haberiyye; “hangi sayı” mânâsında istifhâmiyye.
Ve ikisi beş şeyde ortak olur: istifham, ibhâm, temyîze muhtaç oluş, binâ, tasdîri lâzım kılma ve tekṣîri ifade etme.

( Übeyy b. Ka‘b (İbn Mes‘ûd’a), nüshalarda böyle; doğrusu Zur b. Ḥubeyş’e: “**كأَئّن** okursun”; hadisin nassı: “**سورةَ الأَحْزابِ**’ı sayarsın”; yani onu kaç âyet sayarsın; dedi ki: yetmiş üç.

( Ve ondan beş şeyde ayrılır:
( 1 onun mürekkeb olması; **كَمْ** ise sahih olana göre basittir.
( 2 onun mümeyyizinin çoğunlukla **مِنْ** ile mecrûr olması; hatta İbn ‘Usfûr onun lüzumunu zannetmiştir; ondan Zü’r-Rumme’nin sözü:
Ve nice ( **وكائِنْ** ) ürküttük: bir yaban sığırından ve bir mızraklıdan; düşman beldeleri onun için belde değildir
( 3 cumhura göre istifhâmiyye olarak vâki olmamasıdır.
( 4 “**بكأَيِّنْ** bu satarsın”ı câiz görenin hilâfına, mecrûr olarak vâki olmamasıdır.
( 5 onun haberinin müfred olarak vâki olmamasıdır.

Ve **كَمِ**’in haberiyyesi ile istifhâmiyyesi arasındaki fark hakkında da beş şey ile dediler:
Birincisi: haberiyye ile beraber kelâmın tasdîk ve tekzîbe muhtemel olması; istifhâmiyye ile beraber bunun hilâfı.
İkincisi: mütekellimin haberiyye ile beraber cevap istememesi; istifhâmiyyenin hilâfı.
Üçüncüsü: haberiyyeden bedel olan ismin hemze ile birleşmemesi; istifhâmiyyeden bedelin hilâfı.
Dördüncüsü: haberiyyenin temyîzinin müfred ve cem‘ olması; istifhâmiyyenin temyîzinin ise ancak müfred olması.

Beşincisi: haberiyyenin temyîzinin hafdının vâcip olması; istifhâmiyyenin temyîzinin mansûb olması ve bazılarının hilâfına mecrûr olmamasıdır.

İbn Berrî dedi ki: Cevherî’nin sözünün zâhiri, onun yanında **كائِنَ**’in **بائِع** ve **سَائِر** ve bunun benzeri, vezni **فاعِل** olan şeyler gibi olmasıdır; ve bu yanlıştır. Ancak aslında o **كأَيَ**’dir: teşbih için **الكاف** **أَيَ** üzerine girdi; sonra şeddeli **الياء** takdim edildi; sonra hafifletildi de **كَيْيءٍ** oldu; sonra **الياء** **أَلِف**’e ibdâl edildi de **كاءٍ** dediler; **طَيِّىءٍ** hakkında **طاءٍ** dedikleri gibi.

Ezherî dedi ki: Münzirî bana Ebü’l-Heysem’den haber verdi ki o dedi: **كأَيِّن** **كَمْ** mânâsındadır; **كَمْ** ise çokluk mânâsındadır; ve azlık mânâsında **رُبَّ**’ın ameliyle amel eder. Dedi ki: **كأيِّن**’de üç lugat vardır:
**كأيِّنْ** , **كَعَيِّنْ** vezninde; aslı **أَيٌّ**’dir, üzerine teşbih **كاف**’ı idhâl edildi.
**وكائِنْ** , **كاعِنْ** vezninde.
Üçüncü lugat: **كاينْ** , **مايِنْ** vezninde; onda hemze yoktur; ve inşâd etti:
Nice ( **كايِنْ** ) gördüm: kemiklerinin çatlağının heveslerini; belki o, helâk olmuştu; ben onu helâkten kurtardım
Dedi ki: Kim **كَأْي** derse onu uzatmadı ve **أَيَ**’nin evveli olan hemzesini harekelemedi; sanki o bir lugattır; hepsi **كَمْ** mânâsındadır.

Zeccâc dedi ki: **كائِنْ**’de iki iyi lugat vardır: **كأَيَ** **الياءِ**’nin teşdîdiyle okunur; ve **وكائِنْ** **فاعِلٍ** vezni üzere okunur. Dedi ki: Şiirde en çok bu lugat üzere gelmiştir. İbn Kesîr **وكائِنُ**’u **كاعِنُ** vezninde okudu; diğer kurrâ **وكأَيِّنْ** okudu; hemze **الكاف** ile **الياءِ** arasındadır. Dedi ki: onda lugatlar vardır; onların en meşhuru **كأَيَ** teşdîd iledir.

( **والمُكْتانُ** : kefil; İbnü’l-A‘râbî’den.

( Ebû Sa‘îd dedi ki: denilir: **أَكانَهُ اللّهُ** **إكانَةً**. Onu boyun eğdirdi ve ona zilleti soktu; ta ki **اسْتَكَانَ** etti; ve inşâd etti:
Ömrüne yemin olsun, onu **تُكينُهُ** eden yaralar şifa vermez; fakat şifam, onun helâllerinin dul kalmasıdır
( **واكْتانَ الرَّجُلُ** : ( hüzünlendi; ve onu içinin içinde gizler; **الكَيْنِ**’den türetildi; çünkü o en aşağı mevki‘de ve en zelilindedir; **الأساس**’ta olduğu gibi. 2 ( **فصل اللام** ) مع **النون** ) 2 ( **فصل اللام** ) مع **النون** )

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

اِسْتَكَانَ
10 اِسْتَكَانَ ذ : see اِسْتَكَنَ in art. سكن: and see art. كون.

كَيْنٌ
كَيْنٌ ذ (also written كَيْنَةٌ, K, voce زَرْنَبٌ): see بَظْرٌ.

##### Türkçe

**اِسْتَكَانَ**
10 **اِسْتَكَانَ** ذ : bkz. madde **اِسْتَكَنَ** , madde **سكن** içinde: ve bkz. madde **كون**.

**كَيْنٌ**
**كَيْنٌ** ذ (ayrıca **كَيْنَةٌ** şeklinde de yazılır, K, madde **زَرْنَبٌ**’da): bkz. **بَظْرٌ**.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

كَانَ
كَانَ ( y )  I ( n. ac. كَيْن 1 )
a.  [ La ], Humbled himself to.

أَكْيَنَ
أَكْيَنَ IV ,
a.  Humbled.

اِكْتَيَنَ
اِكْتَيَنَ VIII ,
a.  Was sad, downcast, dejected.

اِسْتَكْيَنَ
اِسْتَكْيَنَ X ,
a.  see I .

كِيْنَة
كِيْنَة 2t ,
a.  Evil plight.

كِيْنَا
كِيْنَا
a.  Quinine.

##### Türkçe

كَانَ
كَانَ ( y ) I ( n. ac. **كَيْن** 1 )
a. [ La ], -e karşı alçaldı, boyun eğdi.

أَكْيَنَ
أَكْيَنَ IV ,
a. Alçalttı, boyun eğdirdi.

اِكْتَيَنَ
اِكْتَيَنَ VIII ,
a. Üzgün oldu, başı eğik oldu, kederli oldu.

اِسْتَكْيَنَ
اِسْتَكْيَنَ X ,
a. I’e bak.

كِيْنَة
كِيْنَة 2t ,
a. Kötü durum.

كِيْنَا
كِيْنَا
a. Kinin.
