# كين — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%86/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%8A%D9%86/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [كين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A%D9%86.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: كين

: ( *!كانَ *!يَكِينُ *!كَيْناً : ( خَضَعَ وذَلَّ .
( *!واكْتَانَ : حَزِنَ ؛ قيلَ : هو افْتَعَلَ مِنَ *!الكَيْنِ ، وقيلَ : مِن الكَوْنِ .
( *!والكَيْنُ : لَحْمُ باطِنِ الفَرْجِ ، والرَّكَبُ ظاهِرُه ؛ قالَ جريرٌ :
غَمَزَ ابنُ مُرَّةَ يا فَرَزْدَقُ *!كَيْنُها غَمْز الطَّبِيبِ نَغانِغَ المَعْذُورِيعْنِي عِمْرانَ بن مُرَّةَ الفَزَارِيّ ، وكانَ أَسَرَ جِعْثِنَ أُخْت الفَرَزْدقِ يَوْمَ السِّيدان .
( أَو غُدَدٌ فيه كأَطْرافِ النَّوى .
( و قالَ اللَّحْيانيُّ : الكَيْنُ ( البَظْرُ ؛ وأَنْشَدَ :
يَكْوينَ أَطرافَ الأُيورِ *!بالكَيْن ِإذا وَجَدْنَ حَرَّةً تَنَزَّيْن ( ج كُيُونٌ .
( و رَوَى ثَعْلَب عن ابنِ الأَعْرابيِّ : ( *!الكَيْنَةُ : النَّبِقَةُ .
( و أَيْضاً : ( الكَفالَةُ .
( و أَيْضاً : ( بالكسْرِ ، الشِّدَّةُ المُذِلَّةُ .
( و أَيْضاً : ( الحالةُ ، ومنه قوْلُهم : باتَ فُلانٌ *!بكَيْنَةِ سُوءٍ ، أَي بحالَةِ سُوءٍ ؛ ومنهم مَنْ ذَكَرَه في كون .
( وكأيِّنْ ككَعَيِّنْ ، ( وكائِنْ ككاعِنْ ، لُغَتانِ ( بمَعْنَى كَمْ في الاسْتِفهامِ والخَبَرِ مُرَكَّبٌ من كافِ التَّشْبيهِ ، وأَيَ المُنَوَّنَةِ ، ولهذا جازَ الوَقْفُ عليها بالنُّونِ ورُسِمَ في المَصْحَفِ العُثْمانيِّ ( نُوناً وتُوَافِقُ كَمْ في خَمْسَةِ أُمُورٍ : في ( الإِبْهامِ والافْتِقارِ إلى التَّمْييزِ والبِناءِ ولُزومِ التَّصْدِيرِ وإفادَةِ

التّكْثيرِ تارَةً والاسْتِفهامِ أُخْرى ، وهو نادِرٌ .
وقالوا في كَمْ إنَّها على نَوْعَيْنِ : خَبَريَّة بمعنى كثير اسْتِفْهَامِيَّة بمَعْنَى : أَيّ عَدَدٍ .
ويَشْترِكَانِ في خَمْسَةِ أُمُورٍ : الاسْتِفْهامُ والابْهَامُ والافْتِقارُ إلى التّمييزِ والبِناءِ ولُزومِ التّصْديرِ وإفادة التكثير .
( قالَ أُبيُّ بنُ كَعْبٍ ( لابنِ مَسْعودٍ ، هكذا في النُّسخِ والصَّوابُ لزر بنِ حُبَيْش : ( كأَئّن تَقْرَأُ ، ونَصّ الحدِيثِ : تَعُدُّ ( سورةَ الأَحْزابِ ، أَي كم تَعُدُّها ( آيةً ؛ قالَ : ثلاثاً وسبعينَ .
( وتُخالِفُها في خَمْسَةِ أُمُورٍ :
( 1 أَنَّها مُرَكَّبَةٌ وكَمْ بَسِيطَةٌ على الصّحِيحِ .
( 2 أَنَّ مُمَيِّزَها مَجْرُورٌ بمِنْ غالِباً حتى زَعَمَ ابنُ عْصُفورٍ لُزُومَه ؛ ومنه قوْلُ ذي الرُّمَّة :
وكائِنْ ذَعَرْنا من مَهاةٍ ورامِحِبلادُ العِدَا ليْسَتْ له ببِلادِ ( 3 أنَّها لا تَقَعُ اسْتِفْهامِيَّةً عنْدَ الجُمْهورِ .
( 4 أَنَّها لا تَقَعُ مَجْرُورَةً خِلافاً لمَنْ جَوَّزَ بكأَيِّنْ تَبِيعُ هذا .
( 5 أَنَّ خَبَرَ ها لا يَقَعُ مُفْرداً .
وقالوا في الفَرْقِ بينَ كَمِ الخَبَريَّة والاسْتِفْهامِيَّة أَيْضاً بخَمْسَةِ أُمُورٍ :
أَحدُها : أنَّ الكَلامَ مع الخَبَريَّةِ مُحْتَمل للتَّصْديقِ والتَّكْذيبِ بخِلافِه مع الاسْتِفْهاميَّةِ .
الثاني : أَنّ المُتَكلِّمَ مع الخَبَريَّةِ لا يَسْتَدْعِي جَواباً بخِلافِ الاسْتِفْهاميَّةِ .
الثالث : أَنَّ الاسمَ المُبْدلَ من الخَبَرِيَّةِ لا يَقْتَرِنُ بالهَمْزَةِ بِخِلافِ المُبْدَل مِنَ الاسْتِفْهامِيَّةِ .
الرابع : أَنَّ تَمْييزَ الخَبَريَّةِ مُفْردٌ ومَجْموعٌ ، ولا يكونُ تَمْييزُ الاسْتِفْهاميَّة إلاَّ مُفْرداً .

الخامسُ : أَنَّ تَمْييزَ الخَبَرِيَّةِ واجِبُ الخَفْضِ وتَمْييزَ الاسْتِفْهامِيَّةِ مَنْصوبٌ ولا يُجَرُّ خِلافاً لِبَعْضِهم .
وقالَ ابنُ بَرِّي : ظاهِرُ كَلامِ الجوْهرِيِّ أَنَّ كائِنَ عنْدَه مِثْلُ بائِع وسَائِر ونَحْو ذلِكَ ممَّا وَزْنه فاعِل ، وذلِكَ غَلَطٌ ، وإنَّما الأصْلُ فيها كأَيَ ، الكافُ للتَّشْبيهِ دَخَلَتْ على أَيَ ، ثم قُدِّمَتِ الياءُ المُشدَّدَةُ ثم خُفِّفَتْ فصارَ كَيْيءٍ ثم أُبْدِلَتِ الياءُ أَلِفاً فقالوا كاءٍ كما قالوا في طَيِّىءٍ طاءٍ .
وقالَ الأزْهرِيُّ : أَخْبَرَني المُنْذري عن أَبي الهَيْثَمِ أَنَّه قالَ كأَيِّن بمعْنَى كَمْ ، وكَمْ بمعْنَى الكَثْرَةِ ، وتَعْمَلُ عَمَلَ رُبَّ في معْنَى القِلَّةِ ، قالَ : وفي كأيِّن ثلاثُ لُغاتٍ :
كأيِّنْ بِوَزْن كَعَيِّنْ الأصْل أَيٌّ أُدْخِلَتْ عليها كافُ التّشْبيه .
وكائِنْ بوَزْن كاعِنْ .
واللّغَةُ الثالثة : كاينْ بوَزْن مايِنْ ، لا هَمْز فيه ؛ وأَنْشَدَ :
كايِنْ رَأَيْتُ وَهايا صَدْعِ أَعْظُمِهورُبَّهُ عَطِبٌ أَنْقَذْتُ مِلْعَطَبِقالَ : ومن قالَ كَأْي لم يَمُدَّها ولم يحرِّكْ هَمْزَتَها التي هي أَوَّل أَيَ ، فكأَنَّها لُغَةٌ ، وكلُّها بمعْنَى كَمْ .
وقالَ الزَجَّاجُ : في كائِنْ لُغَتانِ جَيِّدتانِ يُقْرَأُ كَأَيَ بتَشْديدِ الياءِ ، ويُقْرأُ وكائِنْ على وَزْنِ فاعِلٍ ، قالَ : وأَكْثَرُ ما جاءَ في الشِّعْرِ على هذه اللّغَةِ ، وقَرَأَ ابنُ كثيرٍ وكائِنُ بوَزْنِ كاعِنُ ، وقَرَأَ سائِرُ القُرّاءِ وكأَيِّنْ ، الهَمْزَةُ بينَ الكافِ والياءِ ، قالَ : وفيها لُغاتٌ أَشْهَرُها كأَيَ بالتَّشْديدِ .
( *!والمُكْتانُ : الكَفِيلُ ؛ عن ابنِ الأعْرابيِّ .

( وقالَ أَبو سعيدٍ : يقالُ : ( *!أَكانَهُ اللّهُ *!إكانَةً . خَضَّعَهُ وأَدْخَلَ عليه الذُّلَّ حتى اسْتَكَانَ ؛ وأَنْشَدَ :
لعَمْرُك ما يَشْفي جِراحٌ تُكينُهولكِنْ شِفائي أَن تَئِيمَ حَلائِلُهُ ( *!واكْتانَ الرَّجُلُ : ( حَزِنَ وهو يُسِرُّهُ في جَوْفِه ، اشْتُقَّ من الكَيْنِ لأنَّه في أَسْفَل مَوْضِعٍ وأَذَلِّه ، كما في الأساسِ . 2 ( فصل اللام ) مع النون ) 2 ( فصل اللام ) مع النون )

### Türkçe

: **كانَ** **يَكِينُ** **كَيْناً** : boyun eğdi ve zelil oldu.

( **واكْتَانَ** : hüzünlendi; denildi ki: o, **الكَيْنِ**’den **افْتَعَلَ**’dır; ve denildi ki: **الكَوْنِ**’den.

( **والكَيْنُ** : ferç’in iç tarafının eti; **الرَّكَبُ** onun dışıdır; Cerîr dedi ki:
İbn Mürre, ey Ferazdak, onun **كَيْنُ**’ini, tabibin mazur’un nâgânig’lerini sıkması gibi sıktı
(yani) el-Fezârî İmrân b. Mürre’yi; ve Sîdân günü Ferazdak’ın kız kardeşi Ci‘sîn’i esir almıştı.

( yahut onda, hurma çekirdeğinin uçları gibi guddeler.

( el-Laḥyânî dedi ki: **الكَيْنُ** : ( **البَظْرُ**; ve inşâd etti:
**بالكَيْن** ile aygırların uçlarını dağlarlar; bir kızgınlık bulduklarında sıçrayıp atlarlar
(çoğulu) **كُيُونٌ**.

( Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: ( **الكَيْنَةُ** : nebika.

( ve ayrıca: ( kefâlet.

( ve ayrıca: ( kesre ile, zelil edici şiddet.

( ve ayrıca: ( hâl; ondan onların sözü: Falan, **بكَيْنَةِ سُوءٍ** ile geceledi; yani kötü bir hâl ile; onlardan onu **كون** maddesinde zikreden vardır.

( **وكأيِّنْ** **ككَعَيِّنْ** , ( **وكائِنْ** **ككاعِنْ** , iki lugattır; (istifham ve haber’de) **كَمْ** mânâsında; teşbih **كاف**’ından ve tenvinli **أَيَ**’den mürekkebdir; bu yüzden onun üzerinde **النون** ile vakıf câiz oldu ve Osmanî mushaf’ta **نُوناً** olarak resmedildi; ve **كَمْ** ile beş şeyde uyuşur: ( ibhâmda, temyîze muhtaç oluşta, binâda, tasdîri lâzım kılmada ve

tekṣîri bir defa, istifhamı başka bir defa ifade etmede; ve o nâdirdir.
Ve **كَمْ** hakkında dediler ki: o iki tür üzeredir: çok mânâsında haberiyye; “hangi sayı” mânâsında istifhâmiyye.
Ve ikisi beş şeyde ortak olur: istifham, ibhâm, temyîze muhtaç oluş, binâ, tasdîri lâzım kılma ve tekṣîri ifade etme.

( Übeyy b. Ka‘b (İbn Mes‘ûd’a), nüshalarda böyle; doğrusu Zur b. Ḥubeyş’e: “**كأَئّن** okursun”; hadisin nassı: “**سورةَ الأَحْزابِ**’ı sayarsın”; yani onu kaç âyet sayarsın; dedi ki: yetmiş üç.

( Ve ondan beş şeyde ayrılır:
( 1 onun mürekkeb olması; **كَمْ** ise sahih olana göre basittir.
( 2 onun mümeyyizinin çoğunlukla **مِنْ** ile mecrûr olması; hatta İbn ‘Usfûr onun lüzumunu zannetmiştir; ondan Zü’r-Rumme’nin sözü:
Ve nice ( **وكائِنْ** ) ürküttük: bir yaban sığırından ve bir mızraklıdan; düşman beldeleri onun için belde değildir
( 3 cumhura göre istifhâmiyye olarak vâki olmamasıdır.
( 4 “**بكأَيِّنْ** bu satarsın”ı câiz görenin hilâfına, mecrûr olarak vâki olmamasıdır.
( 5 onun haberinin müfred olarak vâki olmamasıdır.

Ve **كَمِ**’in haberiyyesi ile istifhâmiyyesi arasındaki fark hakkında da beş şey ile dediler:
Birincisi: haberiyye ile beraber kelâmın tasdîk ve tekzîbe muhtemel olması; istifhâmiyye ile beraber bunun hilâfı.
İkincisi: mütekellimin haberiyye ile beraber cevap istememesi; istifhâmiyyenin hilâfı.
Üçüncüsü: haberiyyeden bedel olan ismin hemze ile birleşmemesi; istifhâmiyyeden bedelin hilâfı.
Dördüncüsü: haberiyyenin temyîzinin müfred ve cem‘ olması; istifhâmiyyenin temyîzinin ise ancak müfred olması.

Beşincisi: haberiyyenin temyîzinin hafdının vâcip olması; istifhâmiyyenin temyîzinin mansûb olması ve bazılarının hilâfına mecrûr olmamasıdır.

İbn Berrî dedi ki: Cevherî’nin sözünün zâhiri, onun yanında **كائِنَ**’in **بائِع** ve **سَائِر** ve bunun benzeri, vezni **فاعِل** olan şeyler gibi olmasıdır; ve bu yanlıştır. Ancak aslında o **كأَيَ**’dir: teşbih için **الكاف** **أَيَ** üzerine girdi; sonra şeddeli **الياء** takdim edildi; sonra hafifletildi de **كَيْيءٍ** oldu; sonra **الياء** **أَلِف**’e ibdâl edildi de **كاءٍ** dediler; **طَيِّىءٍ** hakkında **طاءٍ** dedikleri gibi.

Ezherî dedi ki: Münzirî bana Ebü’l-Heysem’den haber verdi ki o dedi: **كأَيِّن** **كَمْ** mânâsındadır; **كَمْ** ise çokluk mânâsındadır; ve azlık mânâsında **رُبَّ**’ın ameliyle amel eder. Dedi ki: **كأيِّن**’de üç lugat vardır:
**كأيِّنْ** , **كَعَيِّنْ** vezninde; aslı **أَيٌّ**’dir, üzerine teşbih **كاف**’ı idhâl edildi.
**وكائِنْ** , **كاعِنْ** vezninde.
Üçüncü lugat: **كاينْ** , **مايِنْ** vezninde; onda hemze yoktur; ve inşâd etti:
Nice ( **كايِنْ** ) gördüm: kemiklerinin çatlağının heveslerini; belki o, helâk olmuştu; ben onu helâkten kurtardım
Dedi ki: Kim **كَأْي** derse onu uzatmadı ve **أَيَ**’nin evveli olan hemzesini harekelemedi; sanki o bir lugattır; hepsi **كَمْ** mânâsındadır.

Zeccâc dedi ki: **كائِنْ**’de iki iyi lugat vardır: **كأَيَ** **الياءِ**’nin teşdîdiyle okunur; ve **وكائِنْ** **فاعِلٍ** vezni üzere okunur. Dedi ki: Şiirde en çok bu lugat üzere gelmiştir. İbn Kesîr **وكائِنُ**’u **كاعِنُ** vezninde okudu; diğer kurrâ **وكأَيِّنْ** okudu; hemze **الكاف** ile **الياءِ** arasındadır. Dedi ki: onda lugatlar vardır; onların en meşhuru **كأَيَ** teşdîd iledir.

( **والمُكْتانُ** : kefil; İbnü’l-A‘râbî’den.

( Ebû Sa‘îd dedi ki: denilir: **أَكانَهُ اللّهُ** **إكانَةً**. Onu boyun eğdirdi ve ona zilleti soktu; ta ki **اسْتَكَانَ** etti; ve inşâd etti:
Ömrüne yemin olsun, onu **تُكينُهُ** eden yaralar şifa vermez; fakat şifam, onun helâllerinin dul kalmasıdır
( **واكْتانَ الرَّجُلُ** : ( hüzünlendi; ve onu içinin içinde gizler; **الكَيْنِ**’den türetildi; çünkü o en aşağı mevki‘de ve en zelilindedir; **الأساس**’ta olduğu gibi. 2 ( **فصل اللام** ) مع **النون** ) 2 ( **فصل اللام** ) مع **النون** )
