# كي (ك-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: -maması için

- Harfler: ك - ي
- Kur'an'da: 10 geçiş · 10 ayet · 2 sîga
- 3 sözlük

_Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır._

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [لِكَيْلَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A/siga/%D9%84%D9%90%D9%83%D9%8E%D9%8A%D9%92%D9%84%D9%8E%D8%A7.md) | لِكَيْلَا | -maması için | 6 | 6 | [3:153](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A/ayet/3:153.md) |
| [كَيْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A/siga/%D9%83%D9%8E%D9%8A%D9%92.md) | كَيْ | İçin | 4 | 4 | [20:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A/ayet/20:33.md) |

## Mücavir kökler — 122 mücavir (141 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [رذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B0%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Rezl meyvenin döküntüsü, adisi demektir
2. [فوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Fevt İki parmak arasındaki açıklık demektir
3. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 19 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
4. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 18 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
5. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
6. [غمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Yol, işaret bulunmayan yer
7. [حرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%AC.md) — 2 ortak ayet · G² 16 · Haric içiden geçilmesi zor ağaçlık yer demektir
8. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 3 ortak ayet · G² 15 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
9. [فيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 14 · Fey Güneşin en kısa gölgesi demektir
10. [همد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Kuru
11. [وطر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B7%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · “Betır” yarık demektir
12. [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · “U’mare” katlı bina demektir
13. [دول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Düvel (dal) : Bir sene önceki kurumuş, tekrar yaşaran ot…
14. [مضغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B6%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Et parçası
15. [بهج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%87%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Behic çiçekli otlak yer demektir
16. [عمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · “An” ve “ma”dan oluşmuştur
17. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Ayn göz, “evya” göze demektir
18. [وفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%81%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · “Vefyü” düzlük yerde oluşan tümsek yer veya tepecikler…
19. [أسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Usve ilacın acıtmasından üzülmek anlamında kullanılmaktadır
20. [طفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yeni doğan çocuktur
21. [لوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ucu kıvrık demir veya ağaç demektir
22. [هزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kımıldadı
23. [خول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hal bir işte çalışanları gözetleyen kimsedir
24. [علق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sülük demektir
25. [فخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Fehr (hı) “Fehhar” çömlekçi demektir
26. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
27. [دلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Dell : Delv kova demektir
28. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Sicim bağıdır
29. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 7 ortak ayet · G² 7 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
30. [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Heyl (hı) : At demektir
31. [صعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bayır, yokuş yer demektir
32. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Emam ön demektir
33. [كفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Üstüne oturulan keçe demektir
34. [مدين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Medyen
35. [أهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%87%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Hilal yeni ay demektir
36. [نطف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B7%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Duvarda aşağı doğru akan sıvı damlasıdır
37. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kıdr kazandır
38. [فرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Farz (dat) Ayırmada ayrılacak yerin belirtildiği yer…
39. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Oğullar
40. [ربو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Rebbe’deki be vav’a dönüşmüş, gelişmek, evrimleşmek anlamı…
41. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Dağın sivri noktası demektir
42. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Nikah
43. [سنه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Seneler
44. [مشي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B4%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Yürür
45. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Kesr(sin ile) kırık demektir
46. [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
47. [ترب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Toprak demektir
48. [وهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ve hibe ettik
49. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
50. [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sevb dış elbise demektir
51. [نبت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bitki
52. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Koku veren yağdır
53. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
54. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kaldınız
55. [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hecire (he), Terkedilmiş harabe yer demektir
56. [بدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Açığa çıkarırsınız
57. [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hales : Çekirdek içidir
58. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 4 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
59. [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hafy, Sık ağaçlı yerdir
60. [ريب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Ravb” kesik süt, “reyb” ise kesilip kesilmediği belli…

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%8A/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | كي |
| Yapı | Edat / İşlev sözü |
| Özel Durum | İki harfli işlev sözü (mâ-kablini mâ-ba‘dine bağlayan ta‘lîl ve nâsıba edatı) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حتى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%89.md), ل, ان |
| Zıt Kök | [لولا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%84%D8%A7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir eylemin gerekçesini, yöneldiği hedefi veya gayesini belirterek iki yargıyı birbirine bağlama |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi fiillerin, ibadetlerin ve teşrîî hükümlerin nihai bir hikmete ve gayeye matuf oluşu |
| Çekirdek Özet 3 | Kör zorunluluk ve tesadüfü dışlayan, eylemleri ereksel ve hikmet temelli bir nizam içinde açıklayan teleolojik ilke |
| Kritik Hata Riski | Edatı salt sözdizimsel bir bağlaca indirgeyip Kur'an'ın varlık, ahlak ve iktisattaki gaye odaklı hikmet örgüsünü mekanik bir nedensellik gibi yorumlamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| كي | Amaç, illet ve teleolojik yönelim bildirme | Belirgin fark tespit edilmedi | Söz konusu yapı kök türetimine giren üçlü bir fiil kökü değil, iki harfli müstakil bir işlev sözü olduğundan harf eklenmesiyle kök genişlemesi gerçekleşmez; başına gelen ل ile sebep pekişir, sonuna gelen لا ile hedeflenen sonucun olumsuzlanması (sakındırma) sağlanır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ك | Avuç içi; kavrama, eğme, kaplama | Eylemin hedeflenen sonucu ihata etmesi ve bir neticeye raptedilmesi |
| ي | El ve kol; iş, yapma, uzanma | Eylemin gelecekteki bir gayeye doğru uzanması ve icra edilmesi |
| كي | Hedefe uzanarak sonucu kavrama hareketi | Bir eylemin veya sürecin yöneldiği gayeye doğru bizzat uzanıp o gayeyi kapsayarak gerekçelendirmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir hareketin veya eylemin yöneldiği somut hedefi, gayeyi ve gerekçeyi sonraki bir duruma raptetme işlevi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Klasik Arapçada muzari fiili nasb ederek geleceğe dönük sebep ve amaç (ta‘lîl) bildiren temel edat olarak kullanılmıştır |

Kaynak: Kitâbü Sîbeveyhi, Lisânü’l-Arab, el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde كي edatı, sebep, açıklama, ilgi ve gaye bildiren temel bağlaç unsurlarıyla yakından ilişkilidir. İbranicede kî (כי) parçacığı "çünkü, zira, ki, şayet, amacıyla" anlamlarında sebep ve gerekçe cümleciklerinin başında son derece geniş bir kullanım alanına sahiptir. Benzer biçimde Aramice ve Süryanicede sebep-sonuç bağıntısı kuran eklemlerle morfo-semantik paralellik taşır. Arapçada bu arkaik Sami parçacığı, özellikle geleceğe dönük bir erek bildirme (ta‘lîl) işlevinde özelleşmiş ve kendisinden sonraki muzari fiili nasb ederek salt bir bağlaç olmanın ötesinde sentaktik bir amil niteliği kazanmıştır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, Gesenius Hebrew Grammar.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | كي | Gaye ve gerekçe (ta‘lîl) bildiren mebni edat; nâsıba olarak müstakil veya lâm-ı ta‘lîl ile birlikte [لكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%83%D9%8A.md) biçiminde kullanılır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice kî (כי) | Sebep, izah ve şart bildiren Sami asıllı kök bağlaç katmanıyla doğrudan ortak miras niteliği taşır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik katmanda edat düzeyinde doğrudan kanıtlanmış genişleme sınırlıdır | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisânü’l-Arab, Lane's Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| كي | Anlamlı | Gaye ve ta‘lîl bildirme | Bir fiilin gerekçesini ve hedeflenen gayesini açıklar; muzari fiili nasb eder | Kur'an'da geçer, hedef edat |
| يك | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| كي | Merkez | Gaye ve ta‘lîl | Fiilin doğrudan amacını ve hedeflenen neticeyi kurar | Bir eylemin hangi nihai maksat doğrultusunda gerçekleştiğini gösterir |
| [حتى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%89.md) | Komşu | Gaye ve sınır | Amacın yanında nihai bir bitiş sınırını (gāye/intihâ) bildirir | كي salt amaç ve gerekçe iken, [حتى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AA%D9%89.md) sürecin varacağı sınır noktasını ve tükenişi içerir |
| ل | Komşu | Ta‘lîl ve ihtisas | Harf-i cer olarak doğrudan sebebe ve aidiyete yönelir | كي müstakil bir edat olarak nasb amiliyeti taşırken lâm harf-i cer yapısıyla sebep kurar |
| ان | Komşu | Masdariyye ve ta‘lîl | Fiili masdara dönüştürerek amaç yapısı oluşturur | كي doğrudan doğruya geleceğe dönük gaye vurgusunu merkezde tutar |
| [لولا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%84%D8%A7.md) | Zıt | İmtina ve engelleme | Bir durumun varlığı sebebiyle hedeflenen sonucun gerçekleşmesini önler | كي bir maksadın tahakkukunu temin ederken [لولا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D9%84%D8%A7.md) bir engelle sonucun vukuunu iptal eder |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | كي | Gaye ve ta‘lîl edatı | Fiilin yöneldiği maksadı ve hedefi bildirir | Kesin |
| Latince | ut, ad hoc ut | Amacıyla, -sin diye | Eylemin yöneldiği teleolojik gayeyi bağlayan konjonktif yapıyı tam karşılar | Güçlü |
| İngilizce | in order that, so that | -mesi için, amacıyla | Amaç ve hedeflenen sonucu bildirir; salt geçmiş neden ("because") anlamını dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | damit, um zu | -mek için, -sin diye | Gaye yan cümlesi kurarak ana eylemin hedefini ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | afin que, pour que | Amacıyla, -sin diye | İstek ve gaye kipiyle birlikte hedeflenen neticeyi kurar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| كَيْ | Doğrudan gaye ve maksat (olumlu erek) | İbadet, tesbih, ilahi nizamın tecellisi ve göz aydınlığı gibi hayırlı hedeflerin beyan edildiği bağlamlar (Tâhâ [20:33](https://lisan.digital/tr/ayet/20:33.md), Tâhâ [20:40](https://lisan.digital/tr/ayet/20:40.md), Kasas [28:13](https://lisan.digital/tr/ayet/28:13.md)) |
| كَيْ (lâm ile: لِكَيْ) | İktisadi ve toplumsal adaletin nihai gayesi | Toplumsal servetin tabana yayılması ve tekelleşmenin önlenmesi bağlamı (Haşr [59:7](https://lisan.digital/tr/ayet/59:7.md)) |
| لِكَيْلَا | Olumsuz gaye ve sakındırma (nefy-i gaye / nehy) | İnsanın geçmiş kayıplara aşırı üzülmesini, kibirlenmesini veya güçsüzlüğe düşmesini engelleme bağlamları (Âl-i İmrân [3:153](https://lisan.digital/tr/ayet/3:153.md), Hac [22:5](https://lisan.digital/tr/ayet/22:5.md), Ahzâb [33:37](https://lisan.digital/tr/ayet/33:37.md), Hadîd [57:23](https://lisan.digital/tr/ayet/57:23.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Ef‘âlullâh ve hikmet-illet meselesi | Allah'ın fiillerinin bir gayeye veya illete (ta‘lîl) bağlı olup olmadığı; Eş‘arîlerin ta‘lîli vacip görmemesi ile Mâtürîdî ve Mu‘tezile'nin ilahi fiillerde hikmet ve gaye kabulü | İlahi eylemlerde hikmet, teleoloji ve amaçsallık bağlamında yoğunlaşır |
| Fıkıh | Ahkâmın ta‘lîli ve makâsıdü'ş-şerîa | Hükümlerin illetlerinin lafızdan tespiti; lafzî ta‘lîl yollarından biri olarak nassın illet bildirmesi ve kıyasa temel teşkil etmesi | Hükmün arkasındaki kamu yararı (maslahat) ve vaz ediliş gayesinde yoğunlaşır |
| Tefsir | Nazım münasebeti ve ilahi gayeler | Ayetler arasındaki irtibatın hangi hikmetle kurulduğu; emir ve nehiylerin arka planındaki beşeri ve ahlaki maksatlar | Teleolojik rabıta ve pedagojik sakındırma anlamında yoğunlaşır |
| Hadis | Nebevi gerekçelendirme | Hz. Peygamber'in emir ve uygulamalarındaki maksatların beyan edilmesi | Hükmün toplumsal veya ahlaki gerekçesini açıklamada yoğunlaşır |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ubudiyet ve kulluk gayesi | Nihai erek ve rıza | İbadetleri ve varoluşu bilinçli bir gayeye bağlama | Eylemlerin ve ibadetlerin rastlantısal değil, ilahi marifet ve tesbihe matuf olması (Tâhâ [20:33](https://lisan.digital/tr/ayet/20:33.md)) | Kesin |
| İlmi | Teleoloji ve düzen | Amaçsal nedensellik | Süreçlerin ve sistemlerin yöneldiği hedefi tanımlama | Tabiatta ve bilgide kör bir mekanizm yerine gayeli bir tasarım ve nizamın varlığı | Güçlü |
| Siyasi | Hukuk ve kamu düzeni | Amme maslahatı | İdari ve hukuki tasarrufları toplumsal barışa yöneltme | Siyasi iradenin koyduğu kuralların keyfîliği değil, ortak refahı hedeflemesi | Güçlü |
| İktisadi | Servet dağılımı ve mülkiyet | Tekelleşmeyi önleme gayesi | Servetin tabana yayılmasını ve dolaşımını güvenceleme | Ekonomik artı-değerin yalnızca zenginler arasında dönen bir güce dönüşmesini engelleme (Haşr [59:7](https://lisan.digital/tr/ayet/59:7.md)) | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Amaç fonksiyonu (Objective function) | Bir sistemin, algoritmanın veya fiziksel hareketin belirli bir hedef parametreyi en üst düzeye çıkarmak ya da kısıtları sağlamak üzere yönlendirilmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Teleolojik eylem modeli | Bireysel ve kolektif eylemlerin geçmiş mekanik itkilerden ziyade gelecekte tasarlanan bir gayeye (telos) göre biçimlenmesi ve yönetilmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | كي edatını yalnızca alelade bir Türkçe "-mek için" bağlacına indirgeyerek metnin taşıdığı kurucu teleolojik iddiayı ve ontolojik hikmeti göz ardı etmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da bu edat; ilahi fiillerin amaçsızlığını reddeden, iktisadi tekelleşmeye set çeken ve insan psikolojisini kadere teslimiyetle inşa eden külli gayelerin taşıyıcısıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İlahi hükümleri keyfî buyruklar, iktisadi adalet ilkelerini ise ikincil tavsiyeler gibi görerek dinin kurmak istediği gayeli toplumsal nizamı ıskalamak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın teleolojik dil yapısını doğrudan inşa eden edattır; Allah'ın evrene ve insana dair tasarruflarının rastlantısal değil, hikmet ve hedefe dayalı bir düzen içinde olduğunu bildirir |
| Hangi ayet groupslarında belirleyicidir? | İktisadi adaletin formüle edildiği kamu hukuku ayetinde (Haşr [59:7](https://lisan.digital/tr/ayet/59:7.md)), insanın hüzün ve kibrini sağaltan kader ayetinde (Hadîd [57:23](https://lisan.digital/tr/ayet/57:23.md)) ve peygamberlik kıssalarında gayenin beyan edildiği bağlamlarda (Tâhâ [20:33](https://lisan.digital/tr/ayet/20:33.md), Kasas [28:13](https://lisan.digital/tr/ayet/28:13.md)) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Varlık nizamının ve şeriat hükümlerinin sebepsiz ve hikmetsiz olduğunu varsayan mekanist veya aşırı lafızcı yaklaşımları tashih eder; servetin dar bir zümrede toplanmasını meşru sayan iktisadi yanılgıları ortadan kaldırır |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir eylemi veya süreci, hedeflenen neticeye doğru uzatarak o neticenin sınırları içinde sabitleyen eklemleme hareketi.
- Soyut anlam: Bütün fiillerin, hükümlerin ve varoluşsal süreçlerin nihai bir hikmete, gayeye ve maslahata raptedilmesi.
- Sistematik karşılık: Hukukî, iktisadî ve ahlakî sistemlerde her kuralın meşruiyetini hizmet ettiği teleolojik hedeften alması.
- LaTeX modeli: $$x \mapsto y \quad (y \in \{g, \neg g\})$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $x$ icra edilen fiili, hükmü veya ilahi tasarrufu temsil eder. $\mapsto$ sembolü bu fiilin teleolojik olarak yöneldiği hedefi kuran كي edatının bağlama işlevidir. $y$ elde edilmesi murat edilen sonuç kümesidir; $g$ doğrudan hedeflenen olumlu gayeyi (كي), $\neg g$ ise eylemin kaçınmak veya önlemek üzere yöneldiği olumsuz akıbeti (كيلا) ifade eder.

## Geçtiği ayetler (10 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%83%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:153](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A/ayet/3:153.md) — لِكَيْلَا

إِذْ تُصْعِدُونَ وَلَا تَلْوُونَ عَلَى أَحَدٍ وَالرَّسُولُ يَدْعُوكُمْ فِي أُخْرَاكُمْ فَأَثَابَكُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِكَيْلَا تَحْزَنُوا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا مَا أَصَابَكُمْ وَاللَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Hani siz; kimseye bakmadan kaçıyordunuz. Peygamber de arkanızdan çağırıp duruyordu. Kaybettiğinize ve başınıza gelene üzülmeyesiniz diye Allah, sizi kederden kedere uğrattı. Ve Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

### [Nahl 16:70](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A/ayet/16:70.md) — لِكَيْلَا

وَاللَّهُ خَلَقَكُمْ ثُمَّ يَتَوَفَّاكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ بَعْدَ عِلْمٍ شَيْئًا إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ قَدِيرٌ

Meal (IK): Allah sizi yaratmıştır, sonra da öldürecektir. İçinizden bir kısmı ömrünün en fena zamanına ulaştırılır ki bilirken bilmez olur. Muhakkak Allah Alim’dir, Kadir’dir.

### [Taha 20:33](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A/ayet/20:33.md) — كَيْ

كَيْ نُسَبِّحَكَ كَثِيرًا

Meal (IK): Ki seni daha çok tesbih edelim.

### [Taha 20:40](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A/ayet/20:40.md) — كَيْ

إِذْ تَمْشِي أُخْتُكَ فَتَقُولُ هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى مَنْ يَكْفُلُهُ فَرَجَعْنَاكَ إِلَى أُمِّكَ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَقَتَلْتَ نَفْسًا فَنَجَّيْنَاكَ مِنَ الْغَمِّ وَفَتَنَّاكَ فُتُونًا فَلَبِثْتَ سِنِينَ فِي أَهْلِ مَدْيَنَ ثُمَّ جِئْتَ عَلَى قَدَرٍ يَامُوسَى

Meal (IK): Hani kızkardeşin gidip diyordu ki: Ona bakacak birini size göstereyim mi? İşte böylece, annen üzülmesin de gözü aydın olsun diye seni ona geri vermiştik. Ve sen, bir cana kıymıştın da; seni üzüntüden kurtarmıştık. Hem seni bir çok musibetlerle denemiştik. Böylece Medyen halkı arasında yıllarca kalmıştın. Sonra da bir kader üzerine geldin ey Musa.

### [Hac 22:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A/ayet/22:5.md) — لِكَيْلَا

يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنْ كُنْتُمْ فِي رَيْبٍ مِنَ الْبَعْثِ فَإِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ تُرَابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ مِنْ مُضْغَةٍ مُخَلَّقَةٍ وَغَيْرِ مُخَلَّقَةٍ لِنُبَيِّنَ لَكُمْ وَنُقِرُّ فِي الْأَرْحَامِ مَا نَشَاءُ إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى ثُمَّ نُخْرِجُكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلَى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلَا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئًا وَتَرَى الْأَرْضَ هَامِدَةً فَإِذَا أَنْزَلْنَا عَلَيْهَا الْمَاءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ وَأَنْبَتَتْ مِنْ كُلِّ زَوْجٍ بَهِيجٍ

Meal (IK): Ey insanlar; eğer dirilişten yana bir şüphede iseniz; gerçek şu ki: Size açıkça gösterelim diye Biz sizi; topraktan, sonra nutfeden, sonra pıhtılaşmış bir kandan, sonra da yaratılışı belli belirsiz bir çiğnem etten yarat tık. İstediğimizi belli bir süreye kadar rahimlerde tutarız. Sonra sizi bir çocuk olarak çıkarırız. Böylece yetişip erginlik çağına gelirsiniz. Kiminiz öldürülür, kiminiz de bilirken hiç bir şey bilmez olsun diye ömrünün en fena zamanına geri itilir. Yeryüzünü kupkuru olarak görürsün. Ama Biz, ona su indirdiğimiz zaman harekete geçer, kabarır ve her çeşit güzel bitkiden çift çift yetiştirir.

### [Kasas 28:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A/ayet/28:13.md) — كَيْ

فَرَدَدْنَاهُ إِلَى أُمِّهِ كَيْ تَقَرَّ عَيْنُهَا وَلَا تَحْزَنَ وَلِتَعْلَمَ أَنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Böylece onun gözü aydın olsun, tasalanmasın ve Allah’ın vaadinin mutlak gerçek olduğunu bilsin diye, annesine geri verdik. Ama onların çoğu bilmezler.

### [Ahzab 33:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A/ayet/33:37.md) — لِكَيْلَا

وَإِذْ تَقُولُ لِلَّذِي أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِ وَأَنْعَمْتَ عَلَيْهِ أَمْسِكْ عَلَيْكَ زَوْجَكَ وَاتَّقِ اللَّهَ وَتُخْفِي فِي نَفْسِكَ مَا اللَّهُ مُبْدِيهِ وَتَخْشَى النَّاسَ وَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَاهُ فَلَمَّا قَضَى زَيْدٌ مِنْهَا وَطَرًا زَوَّجْنَاكَهَا لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ حَرَجٌ فِي أَزْوَاجِ أَدْعِيَائِهِمْ إِذَا قَضَوْا مِنْهُنَّ وَطَرًا وَكَانَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا

Meal (IK): Hani sen; Allah’ın kendisine nimet verdiği ve senin de nimetlendirdiğin kimseye diyordun ki: Eşini bırakma ve Allah’tan kork. Allah’ın açığa vuracağı şeyi de içine saklıyor, insanlardan korkuyordun. Halbuki en çok Allah’tan korkman gerekirdi. Nihayet Zeyd onunla bağını kopardığında, onu seninle evlendirdik ki böylece evladlıkları eşleriyle bağlarını kopardıklarında onlarla evlenmek konusunda mü’minlere bir vebal olmadığı bilinsin. Allah’ın emri yerine getirilmiştir.

### [Ahzab 33:50](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A/ayet/33:50.md) — لِكَيْلَا

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِنَّا أَحْلَلْنَا لَكَ أَزْوَاجَكَ اللَّاتِي آتَيْتَ أُجُورَهُنَّ وَمَا مَلَكَتْ يَمِينُكَ مِمَّا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَيْكَ وَبَنَاتِ عَمِّكَ وَبَنَاتِ عَمَّاتِكَ وَبَنَاتِ خَالِكَ وَبَنَاتِ خَالَاتِكَ اللَّاتِي هَاجَرْنَ مَعَكَ وَامْرَأَةً مُؤْمِنَةً إِنْ وَهَبَتْ نَفْسَهَا لِلنَّبِيِّ إِنْ أَرَادَ النَّبِيُّ أَنْ يَسْتَنْكِحَهَا خَالِصَةً لَكَ مِنْ دُونِ الْمُؤْمِنِينَ قَدْ عَلِمْنَا مَا فَرَضْنَا عَلَيْهِمْ فِي أَزْوَاجِهِمْ وَمَا مَلَكَتْ أَيْمَانُهُمْ لِكَيْلَا يَكُونَ عَلَيْكَ حَرَجٌ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا

Meal (IK): Ey peygamber; Biz, mehirlerini verdiğin eşlerini, Allah’ın sana ganimet olarak verdiği cariyeleri, seninle beraber hicret eden amcanın kızlarını, halalarının kızlarını, dayının kızlarını, teyzelerinin kızlarını ve bir de eğer mü’min bir kadın kendisini peygambere hibe eder de peygamber de onunla evlenmeyi isterse onuki bu, mü’minlerden ayrı olarak sadece sana has olmak üzeresenin için helal kıldık. Sana bir zorluk olmasın diye mü’minlerin eşleri ve sağ ellerinin malik oldukları hakkında ne hükmettiğimizi bildirdik. Ve Allah; Gafur, Rahim olandır.

### [Hadid 57:23](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A/ayet/57:23.md) — لِكَيْلَا

لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ

Meal (IK): Kaybettiğinize üzülmeyesiniz ve size verdiği nimetlerle şımarmayasınız diye. Allah; kendini beğenip böbürlenenleri sevmez.

### [Haşr 59:7](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A/ayet/59:7.md) — كَيْ

مَا أَفَاءَ اللَّهُ عَلَى رَسُولِهِ مِنْ أَهْلِ الْقُرَى فَلِلَّهِ وَلِلرَّسُولِ وَلِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَابْنِ السَّبِيلِ كَيْ لَا يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الْأَغْنِيَاءِ مِنْكُمْ وَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا وَاتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ

Meal (IK): Kasabalar halkından, Allah’ın Rasulüne fey’ olarak verdiği; Allah, peygamber, akrabalar, yetimler, yoksullar ve yolda kalanlar içindir. Ta ki içinizden zenginler arasında elden ele dolaşan bir devlet olmasın. Peygamber, size ne verirse onu alın, neden de nehyederse ondan sakının. Ve Allah’tan korkun. Muhakkak ki Allah; azabı şiddetli olandır.

## Sözlükler (3)

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

أمَّا كَيْ مخفَّفة فجوابٌ لقولك: لِمَ فعلت كذا? فتقول: كَيْ يكون كذا. وهي للعاقبة كاللام، وتنصب الفعل المستقبل.

##### Türkçe

أما **كَيْ** muhaffefe ise, “Niçin şöyle yaptın?” sözünün cevabıdır; şöyle dersin: “**كَيْ** şöyle olsun.” Ve o, **اللام** gibi âkıbet içindir; ve müstakbel fiili nasb eder.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب اللفيف من حرف الكاف
كوي ، كاء ، أك ، أيك ، وكي ، وكك ، وكوك ، وكا ، كي ، كيك ، كيا ، كأي ، أكي ، كوك .
كوي : قال الليث : كَوَى البَيْطَارُ وغيرُه الدَّابَّة وغيرَهَا بالمِكْوَاةِ يكْوِيها كيّاً وكَيَّةً .
والمِكْوَاةُ : الحديدة المُحْمَاةُ التي يكْوَى بها .
والكَوَاءُ : فَعَّالٌ من الكَاوِي .
واكْتَوَى يكْتَوِي اكْتِواءً ، فهو مُكْتَوٍ .
وفي الحديث : ( إنّي لأغْتَسِلُ مِنَ الجَنَابَةِ ثم أَتَكَوَّى بجارِيَتِي ) أي اسْتَدْفِىءُ بمُبَاشَرَتَها .
وقال الليث : الكَوُّ ، والكَوَّةُ : تأْسِيسُ بِنَائِهَا مِنْ كافٍ وواوَيْنِ ، ومنهمْ من يقولُ : تأسِيسُ بِنَائِها من كافٍ وَوَاوٍ وياءٍ ، كأنَّ أصلها كَوْيٌ ثُم أُدْغِمَتِ الواوُ في الياء ، فجُعِلَتْ واواً مُشَدَّدَةً .
ويقال : كَوَّيْتُ في البيت كَوَّةً .
والرجُلُ يَسْتَكْوِي : إذا طَلَبَ أَنْ يُكْوَى .
ويُجْمَعُ الكَوَّةُ : كُوًى ، كما يقال : قَرْيةٌ وقُرًى .
ويقال : كِوًى ، وكِوَاءٌ .
كاء : قال أبو زيد : كِئْتُ عن الأمْرِ كَيْأَةً إذا ما هِبْتَه .
ويقال للرجُلِ الجبانِ : كَيْءٌ ، وأنشد شمرٌ :
وإنّي لَكَيْءٌ عن الموئِبَاتْ
إذا ما الرَّطيءُ انمأَى مَرْثَؤُه
وأَكَأْتُ الرَّجُلَ إكاءةً وإكاءً إذا ما أرادَ أمراً ففاجأته على تَئِفَّةِ ذلك فهابَك ورَجَعَ عنه .
وقال أبو عمرو : رجُل كَيْأَةٌ ، وهو الجبانُ .
وقال الليث : الكأْكأَةُ : النُّكوصُ ، وقد تَكَأْكأَ إذا انْقَدَعَ .
( عمرٌ و عن أبيه ) قال : الكَأْكَاءُ : الجُبْنُ الهالع .
قال : والكأْكَاءُ : عَدْوُ اللِّصَّ .
وقال أبو زيد : تَكَأْكَأَ الرجُلُ إذا ما عَيَّ بالكلام فلم يقدِرْ على أن يتكلَّمَ .
أك : قال الأصمعي : الأكَّةُ : الحَرُّ المُحْتَدِمُ .
يقال : أصابتْنَا أَكَّةٌ شديدةٌ ، ويومٌ ذُو أَكِّ ، وذو أكَّةٍ ، وقد ائتَكَّ يَوْمُنَا ، وهو يومٌ مُؤْتَكٌّ ، وكذلك : العَكُّ في وجُوهِهِ .
ويقال : إنَّ في نفْسِهِ عليَّ لأكَّةً ، أي حِقْداً .
وقال أبو زيد : دَعاهُ الله بالأكَّةِ ، أي بالموْتِ .
وقال الليث : الأكَّةُ : الشِّدَّةُ من شدائدِ الدَّهْرِ ، وائتَكَّ فلانٌ من أَمْرٍ أَقْلَقه وأَذْلَقَه .
أيك : قال الله جلَّ وعزَّ : ( كَذَّبَ أَصْحَابُ لْئَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ ) ( الشعراء : 176 ) ، وقرىء : ( أصحابُ لَيْكةَ ) .
وجاء في التفسير : أَنّ اسمَ المدينةِ كان لَيْكةَ ، واختارَ أبو عبيد هذه القراءة وجعلَ لَيْكةَ غير منصرفَةٍ .
ومَنْ قرأَ : ( أصحابُ الأيْكَةِ ) فإنَّ الأيكةَ والأيْكَ : الشَّجَرُ الملتفُّ .
وجاء في التفسير أَنَّ شجرَهم كان الدَّوْمَ ، وهو شجرُ المَقْلِ .
وأخبرني الإياديُّ عن شمرٍ عن ابن الأعرابي أنه قال : يقال : أيكةٌ مِنْ أَثْلٍ ، ورَهْطٌ مِنْ عُشَر ، وقَصِيمةٌ من الغَضَا .
وقال الزجاجُ ، في سورة الشعراء : يجوزُ وهو حسنٌ جدّاً ( كَذَّبَ أصحابُ لَيْكةِ المُرْسَلِينَ ) ( الشعراء : 176 ) بغير ألفٍ على الكسر ، على أَنَّ الأصلَ : الأيكَةِ ، فأُلْقيَتِ الهمزةُ فقيل الْيكَة ، ثم حُذِفَت الألفُ فقيل : لَيْكَةِ .
قال : والعربُ ، تقول : الأحْمَرُ قد جاءني .
وتقول إذا أَلْقَتِ الهمزةَ : الَحمرُ قد جاءني بفتح اللام ، واثبات ألف الوصلِ .
ويقولون أيضاً : لَحمرَ جاءني يريدون : الأحمَر .
قال : وإثباتُ الألِف واللام فيها في سائر القُرآن يدلُّ على أنّ حذفَ الهمزة منها التي هي ألف الوصل بمنزلة قولهم : لحمَر .
وكي : الوكَاءِ : كلُّ سَيرٍ أو خَيطٍ يُشَدُّ به السِّقَاءُ أو الوِعاءُ ؛ وقد أوْكيتُه بالوِكَاءِ إيكاءً إذا شددته .
وفي حديث الزُّبير بن العوام ، أَنه كان يُوكِي بين الصَّفا والمَرْوَةِ سَعياً .
قال أبو عبيد : هو عندي من الإمساك عن الكلام ، كأنه يُوكِي فَاهُ فلا يتكلَّمُ .
ويُرْوَى عن أعرابي أنه سَمِع رَجلاً يتكلّمُ فقال : أوْكِ حَلْقَكَ أي شُدَّ فمكَ واسْكُتْ .
( قلت ) : وفيه وجهٌ آخرُ هو أَصَحُّ عندي مما ذهب إليه أبو عبيد ، وذلك أَنَّ الإيكاءَ في كلامِ العربِ يَكونُ بمعنى السَّعْيِ الشديد .
والدليلُ على ذلك قوله في الحديث : أنه كان يُوكِي ما بينهما سَعْياً .
وفي ( نوادر الأعرابِ ) المحفوظةِ عنهم : المُوكِي : الذي يَتَشَدَّدُ في مشيِهِ ، فمعنى الإيكاءِ : الاشتدادُ في المشي .
ويقال : فلانٌ مُوكِي الغُلْمَةِ ، ومُزِكُّ الغُلْمَةِ ، ومُشِطُّ الغُلْمة إذا كانت به حاجةٌ شديدةٌ إلى الخِلاَطِ .
( قلت ) : وإنما قيل لِلّذِي يَشْتَدُّ عَدْوُه : مُوكٍ ، لأنه كأنّه ملأ هواء ما بَيْنَ رِجْليه عَدْواً وأَوْكَى عليه .
والعربُ تقولُ : ملأ الفرسُ فُرُوجَ دَوَارِجِه عَدْواً إذا اشتدَّ حُضْرُه ، والسِّقَاءُ إنما يُوكَى عَلَى امْتِلاَئِه .
وقال الليث : تَوَكَّأَتِ الناقةُ ، وهو تَصَلُّقَها عند مَخاضِها .
والتَّوكُّؤُ : التحامُلُ على العصا في المَشْيِ .
يقال : هو يَتَوكَّأُ علَى عصاهُ ، ويتَّكِىءُ .
قال : والعربُ تقول : أوكَأْتُ فلاناً إذا نَصَبْتَ له متَّكَأ ، وأتْكَأْتُه إذا حَمَلْته على الإتِّكَاءِ .
وقال أبو زيد : أَتْكَأْت الرَّجُلَ إتْكَاءً إذا وسَّدْتَهُ حتى يتَّكِىءَ .
ويقال : اسْتَوْكَتِ الإبلُ اسْتِيكَاءً إذا امْتَلأَتْ سِمَناً .
وقال ابن شميل : اسْتَوْكَى بطن الإنْسَانِ ، وهو أَنْ لا يَخْرُجَ منه نَجْوُه ، ويقال للسِّقَاءِ ونحوه إذا امتلأ : قد اسْتَوْكَى ، وإذا كانَ فَمُ السِّقَاءِ غَلِيظَ الأدِيمِ قيل : هو لا يَسْتَوْكِي ، ولا يَسْتَكْتِبُ .
وكك : ( أبو العباس عن ابن الأعرابي ) قال : الوَكُّ : الدَّفْعُ ، والكَوُّ : الكِنُّ .
وروى ابن حبيب عن ابن الأعرابي أنَّه قال : يقال : ائْتَزَرَ فلانٌ إزْرَةَ عَكَّ وَكَّ ، وهو أَنْ يُسْبِلَ طَرَفَيْ إزَارِه ، وأنشد :
إن زُرْتَهُ تَجِدْهُ عَكَّ وَكَّا
مِشْيتُه في الدَّارِ هَاكَ رَكَّا
قال : وهَاكَ رَكَّا : حِكَايَةٌ لِتَبَخْتُرِه .
وقال الأصمعي : رَجُلٌ وَكْوَاكٌ إذا كان كأنّما يتدحْرَجُ مِنْ قِصَرِه ، وقد تَوَكْوَكَ إذا
مشى كذلك .
كيك : ( سلمة عن الفراء واللِّحياني عن الرُّؤَاسِيِّ ) قالا يقال : للبَيْضَةِ : كَيْكَةٌ ، قالا : وجَمْعُها : الكَيَاكِي .
قال الفراء : الكَيْكَةُ : البَيْضَةُ ، أَصْلها : الكَيْكِيَةُ ونظيرها : الليلة ، أصلُها : لَيْلِيَةٌ ، ولذلك صُغِّرَتْ لُيَيْلِيَةٌ ، وجُمِعَت اللَّيْلَةُ : ليَالِيَ .
كيا : وقال الليث : كِيَا هو عِلْكٌ رُوميٌّ وهو الذي يقال له : المُصْطَكَى ، وليس كِيَا عَربِياً مَحْضاً .
كي : كي : من حروفِ المعاني يُنصَبُ بها الفعلُ الغَابرُ .
يقال : أدِّبْهُ كي يَرْتَدِعَ عمَّا ارتَكَبه من السُّوءِ ، ورُبَّما أُدْخِلَتِ اللام عليها كما قال اللَّهُ جلَّ وعزَّ : ( يَسِيرٌ لِّكَيْلاَ تَأْسَوْاْ عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلاَ تَفْرَحُواْ بِمَآ ءَاتَاكُمْ وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ ) ( الحديد : 13 ) ورُبَّما حَذَفُوا كي ، واكْتَفَوْا باللام ، وقد تُوصَلُ كيْ بِلاَ وبِمَا ، فيقال تَحَرَّزْ كيلا يُصيبَكَ ما تكْرَهُ ، وخرجَ فلانٌ كَيْمَا يُصَلِّيَ .
قال الله جلَّ وعزَّ : ( السَّبِيلِ كَى لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الاَغْنِيَآءِ ) ( الحشر : 7 ) .
كأي : ( أبو العبَّاس عن ابن الأعرابي ) : كَأَي إذا أَوْجَعَ بالكلام .
أكي : وأَكَى : إذا اسْتَوْثَقَ من غريمِه بالشُّهُودِ عليه .
كوك : وقال ابن شميل : الكَيْكَاءُ ، والمُكَوْكِي هما الشَّرَطَانِ أي مَنْ لا خَيْرَ فيه من الرجال .
وقال شمرٌ : رَجُلٌ كَوْكاةٌ : وهو القصيرُ .
قال : ورأيتُ فلاناً مكَوْكِياً وذلك إذا اهْتَزَّ في مشيه وأسرعَ ، وهو من عَدْوِ القصَارِ وأنشد :
دعوتُ كَوْكَاةً بِغَرْبٍ مِرْجَسِ
فجاءَ يَسْعَى حاسِراً لم يَلْبَسِ

##### Türkçe

باب اللفيف من حرف **الكاف**
**كوي** ، **كاء** ، **أك** ، **أيك** ، **وكي** ، **وكك** ، **وكوك** ، **وكا** ، **كي** ، **كيك** ، **كيا** ، **كأي** ، **أكي** ، **كوك** .

**كوي** : Leys dedi: Baytar ve başkası, binek hayvanını ve başkasını **بالمِكْوَاةِ** ile dağlar; onu **كيّاً** ve **كَيَّةً** olarak dağlar.
Ve **المِكْوَاةُ**: kendisiyle dağlanan, kızdırılmış demirdir.
Ve **الكَوَاءُ**: **الكاوِي**’den **فَعَّالٌ**dır.
Ve **اكْتَوَى** **يكْتَوِي** **اكْتِواءً**; o hâlde o **مُكْتَوٍ**’dir.
Ve hadiste: (Şüphesiz ben **الجَنَابَةِ**’den yıkanırım, sonra câriyemle **أَتَكَوَّى**) yani onunla temas etmekle ısınırım.
Leys dedi: **الكَوُّ** ve **الكَوَّةُ**: yapısının kuruluşu **كافٍ** ve iki **واو**’dandır; onlardan kimi de der ki: yapısının kuruluşu **كافٍ** ve **واو** ve **ياء**’dandır; sanki aslı **كَوْيٌ** idi, sonra **الواوُ** **الياء**’a idğam edildi de, şeddeli bir **واواً** kılındı.
Ve denir: Evde bir **كَوَّةً** açtım.
Ve adam **يَسْتَكْوِي**: dağlanmayı talep ettiği zaman.
Ve **الكَوَّةُ** cem‘ olunur: **كُوًى**; nitekim denir: **قَرْيةٌ** ve **قُرًى**.
Ve denir: **كِوًى** ve **كِوَاءٌ**.

**كاء** : Ebû Zeyd dedi: İşten **كِئْتُ** **كَيْأَةً**; onu korktuğum zaman.
Ve korkak adama denir: **كَيْءٌ**. Şemmer inşâd etti:
وإنّي لَكَيْءٌ عن الموئِبَاتْ
إذا ما الرَّطيءُ انمأَى مَرْثَؤُه
Ve adamı **أَكَأْتُ** **إكاءةً** ve **إكاءً**: bir iş istediği zaman, o işin **تَئِفَّةِ**si üzere onu ansızın yakaladığımda; böylece senden korktu ve ondan geri döndü.
Ebû Amr dedi: **رجُل كَيْأَةٌ**; o korkaktır.
Leys dedi: **الكأْكأَةُ**: geri çekilmedir; **تَكَأْكأَ** olmuştur, kopup geri döndüğü zaman.
(Amr ve babasından) dedi: **الكَأْكَاءُ**: dehşetli korkaklıktır.
Dedi: ve **الكأْكَاءُ**: hırsızın koşmasıdır.
Ebû Zeyd dedi: Adam **تَكَأْكَأَ**; sözde acze düştüğü zaman, konuşmaya güç yetiremediğinde.

**أك** : Asmaî dedi: **الأكَّةُ**: alevli şiddetli sıcaktır.
Denir: Bize şiddetli bir **أَكَّةٌ** isabet etti; ve **ذُو أَكِّ** bir gün, ve **ذو أكَّةٍ**; ve günümüz **ائتَكَّ** oldu; o **يومٌ مُؤْتَكٌّ**tur; bunun gibi: yüzlerinde **العَكُّ**.
Ve denir: Şüphesiz onun nefsinde bana karşı bir **لأكَّةً** vardır; yani kin.
Ebû Zeyd dedi: Allah onu **بالأكَّةِ** ile çağırdı; yani ölüm ile.
Leys dedi: **الأكَّةُ**: zamanın şiddetlerinden bir şiddettir; falan kimse bir işten **ائتَكَّ** oldu: onu kaygılandırdı ve onu sürçtürdü.

**أيك** : Allah, azîz ve celîl, dedi: ( **كَذَّبَ أَصْحَابُ لْئَيْكَةِ الْمُرْسَلِينَ** ) (الشعراء: 176); ve şöyle okunmuştur: ( **أصحابُ لَيْكةَ** ).
Tefsirde geldi: Şehir adının **لَيْكةَ** olduğu; Ebû Ubeyd bu kıraati seçti ve **لَيْكةَ**’yı gayr-i munsarif kıldı.
Ve kim okursa: ( **أصحابُ الأيْكَةِ** ) şüphesiz **الأيكةَ** ve **الأيْكَ**: birbirine girmiş ağaçtır.
Tefsirde geldi: Onların ağacının **الدَّوْمَ** olduğu; o, **المَقْلِ** ağacıdır.
İyâdî bana, Şemmer’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki dedi: Denir: **أيكةٌ** **مِنْ أَثْلٍ**; ve **رَهْطٌ مِنْ عُشَر**; ve **قَصِيمةٌ من الغَضَا**.
Zeccâc, Şuarâ sûresinde, dedi: Caizdir ve pek güzeldir: ( **كَذَّبَ أصحابُ لَيْكةِ المُرْسَلِينَ** ) (الشعراء: 176) elifsiz, kesre üzere; şu ki asıl: **الأيكَةِ** idi; hemze atıldı da **الْيكَة** denildi; sonra elif hazfedildi de **لَيْكَةِ** denildi.
Dedi: Araplar der: **الأحْمَرُ** bana geldi.
Ve hemzeyi attığı zaman der: **الَحمرُ** bana geldi; lâmın fethiyle ve **ألف الوصلِ**’in ispatıyla.
Ve ayrıca derler: **لَحمرَ** bana geldi; **الأحمَر**’ı kastederler.
Dedi: Kur’ân’ın geri kalanında onda elif ve lâmın ispatı, ondan hemzenin—ki o **ألف الوصل**’dür—hazfinin, onların **لحمَر** sözünün menzilesinde olduğuna delâlet eder.

**وكي** : **الوكَاءِ**: **السِّقَاءُ** veya **الوِعاءُ**’ın bağlandığı her kayış veya iptir; onu **بالوِكَاءِ** ile bağladığım zaman **أوْكيتُه** **إيكاءً**.
Zübeyr b. Avvâm hadîsinde: Safâ ile Merve arasında sa‘y ederek **يُوكِي** idi.
Ebû Ubeyd dedi: O, bence, konuşmaktan tutmaktır; sanki ağzını **يُوكِي** eder de konuşmaz.
Bir bedevîden rivayet olunur: Bir adamın konuştuğunu işitti de dedi: **أوْكِ حَلْقَكَ**; yani ağzını bağla ve sus.
(قلت): Onda başka bir vecih vardır; Ebû Ubeyd’in gittiğinden bana göre daha sahîhtir; o da şudur: Arapların sözünde **الإيكاءَ**, şiddetli sa‘y manasında olur.
Buna delil, hadisteki sözü: iki yer arasını sa‘y ederek **يُوكِي** idi.
Onlardan mahfuz **( نوادر الأعرابِ )**’da: **المُوكِي**: yürüyüşünde kendini sıkan kimsedir; öyleyse **الإيكاءِ**’nın manası: yürüyüşte şiddetlenmedir.
Ve denir: Falan **مُوكِي الغُلْمَةِ**; ve **مُزِكُّ الغُلْمَةِ**; ve **مُشِطُّ الغُلْمة**: onda karışmaya şiddetli ihtiyaç olduğu zaman.
(قلت): Ancak koşması şiddetli olana **مُوكٍ** denildi; çünkü sanki iki bacağı arasındaki havayı koşarak doldurdu ve onun üzerine **أَوْكَى** etti.
Araplar der: At, koşarak **فُرُوجَ دَوَارِجِه**’i doldurdu; **حُضْرُه** şiddetlendiği zaman; **السِّقَاءُ** ise ancak doluluğu üzerine **يُوكَى** edilir.
Leys dedi: Dişi deve **تَوَكَّأَتِ**; o, doğumu esnasında onun **تَصَلُّقَها**sıdır.
Ve **التَّوكُّؤُ**: yürüyüşte asaya dayanıp yüklenmektir.
Denir: O, asasına **يَتَوكَّأُ** eder; ve **يتَّكِىءُ**.
Dedi: Araplar der: Falan kimseye **أوكَأْتُ**; ona bir **متَّكَأ** kurduğun zaman; ve onu **أتْكَأْتُه**: onu **الإتِّكَاءِ** üzerine taşıdığın zaman.
Ebû Zeyd dedi: Adamı **أَتْكَأْت** **إتْكَاءً**: ona yastık yaptığın zaman; ta ki **يتَّكِىءَ** etsin.
Ve denir: Develer **اسْتَوْكَتِ** **اسْتِيكَاءً**: semizlenerek dolduğu zaman.
İbn Şümeyl dedi: İnsanın karnı **اسْتَوْكَى**; o, ondan dışkısının çıkmamasıdır. Ve **السِّقَاءِ** ve benzeri dolduğu zaman denir: **قد اسْتَوْكَى**. Ve **فَمُ السِّقَاءِ** kalın deriden olduğu zaman denir: O **لا يَسْتَوْكِي** ve **لا يَسْتَكْتِبُ**.

**وكك** : (Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den) dedi: **الوَكُّ**: itmedir; ve **الكَوُّ**: sığınaktır.
İbn Habîb, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki dedi: Denir: Falan **ائْتَزَرَ** **إزْرَةَ عَكَّ وَكَّ**; o, izârının iki ucunu salıvermesidir. Ve inşâd etti:
إن زُرْتَهُ تَجِدْهُ عَكَّ وَكَّا
مِشْيتُه في الدَّارِ هَاكَ رَكَّا
Dedi: ve **هَاكَ رَكَّا**: onun salınarak yürümesinin taklididir.
Asmaî dedi: **رَجُلٌ وَكْوَاكٌ**: sanki kısalığından yuvarlanır gibi olduğu zaman; ve **تَوَكْوَكَ** olmuştur: böyle yürüdüğü zaman.

**كيك** : (Seleme, Ferrâ’dan; ve Lihyânî, Rü’âsî’den) ikisi dedi: Yumurtaya denir: **كَيْكَةٌ**; ikisi dedi: onun cem‘i: **الكَيَاكِي**.
Ferrâ dedi: **الكَيْكَةُ**: yumurtadır; aslı: **الكَيْكِيَةُ**; benzeri: **الليلة**; aslı: **لَيْلِيَةٌ**; bu yüzden **لُيَيْلِيَةٌ** olarak tasğîr edildi; ve **اللَّيْلَةُ** cem‘ olundu: **ليَالِيَ**.

**كيا** : Leys dedi: **كِيَا** Rûmî bir sakızdır; ona denilen: **المُصْطَكَى**; ve **كِيَا** saf Arapça değildir.

**كي** : **كي**: manâ harflerindendir; onunla gelecek fiil nasb olunur.
Denir: Onu edeplendir ki, işlediği kötülükten vazgeçsin. Ve bazen lâm ona sokulur; nitekim Allah, azîz ve celîl, dedi: ( **يَسِيرٌ لِّكَيْلاَ تَأْسَوْاْ عَلَى مَا فَاتَكُمْ وَلاَ تَفْرَحُواْ بِمَآ ءَاتَاكُمْ وَاللَّهُ لاَ يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ** ) (الحديد: 13). Ve bazen **كي**’yi hazfederler ve lâm ile yetinirler. Ve **كيْ** **بِلاَ** ile ve **بِمَا** ile وصل olunur; denir: Sakın ki, hoşlanmadığın şey sana isabet etmesin: **كيلا يُصيبَكَ ما تكْرَهُ**; ve falan çıktı: **كَيْمَا يُصَلِّيَ**.
Allah, azîz ve celîl, dedi: ( **السَّبِيلِ كَى لاَ يَكُونَ دُولَةً بَيْنَ الاَغْنِيَآءِ** ) (الحشر: 7).

**كأي** : (Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den): **كَأَي**: sözle acıttığı zaman.

**أكي** : Ve **أَكَى**: alacaklısına karşı şahitlerle ondan iyice güvence aldığı zaman.

**كوك** : İbn Şümeyl dedi: **الكَيْكَاءُ** ve **المُكَوْكِي**: iki kötü kimsedir; yani erkeklerden kendisinde hayır olmayan kimse.
Şemmer dedi: **رَجُلٌ كَوْكاةٌ**: o, kısa boyludur.
Dedi: Falanı **مكَوْكِياً** gördüm; bu, yürüyüşünde sallandığı ve hızlandığı zamandır; o, kısa boylunun koşmasındandır. Ve inşâd etti:
دعوتُ كَوْكَاةً بِغَرْبٍ مِرْجَسِ
فجاءَ يَسْعَى حاسِراً لم يَلْبَسِ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%8A/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- علة لفعل الشيء، و (كيلا) لانتفائه، نحو: ﴿كيلا يكون دولة﴾ [الحشر/7].

##### Türkçe

- Bir şeyin yapılması için illet/sebep; ve onun yokluğu için **(كيلا)**; şu örnekte olduğu gibi: ﴿**كيلا يكون دولة**﴾ [الحشر/7].
