# لات — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A7%D8%AA/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%A7%D8%AA/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لات](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A7%D8%AA.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: لات

باب الّلفيف من الّلام
لو،لا، لن، لولا إمّالا، لي، ألا، إلاّ، الألاء، لأي، ل أ ل أ، إلى، أيل، لام الاستغاثة، ألل، يلل، ليل، لوي، ولي، ويل، وأل أول، لات، أولى، أولاء، أولو، أولات مستعملات
لو:
لو: حرفُ أمنيّة، كقولك: لو قَدِم زيدٌ، "لو أنّ لنا كَرَّةً" فهذا قد يُكْتَفَى به عن الجواب.
وقد تكون لو موقوفةً بين نَفْيٍ وأُمْنيّة إذا وُصِلَتْ ب لا. كقولك: لولا أكرمتني، أي: لم تُكرمني، ولا يكون جواب لو إِلاّ بلامٍ إلاّ في اضطرار الشِّعر.. وقوله عزّ وجلْ: "ولو يَرَى الّذين ظلموا إذ يرون العذابَ أَنَّ القُوّةَ للَّهِ جميعا"، إِنّما اختارَ مَن اخْتارَ قراءتها بالتّاء حملاً على نظائرها، نحو قوله عزّ من قائل: "ولو ترى إذ فَزِعُوا فلا فَوْتَ"، وأشباه ذلك يُكْتَفَى بالكلام بها دونَ جوابها، لأنّ لو لاتَجيءُ إلاّ وفيها ضميرُ جوابها، فإِن أظهرتَ الجوابَ أو لم تُظْهِرْه فكُلٌّ حَسَنٌ.
لا:
لا: حرف يُنْفَى به ويُجْحَد، وقد تَجيءُ زائدةً، وإنّما تَزيدها العَرَبُ مع اليَمين، كقولك: لا أُقْسِمُ باللَّه لأُكْرِمَنّك، إنّما تُريد: أُقْسِمُ باللَّه.. وقد تَطْرَحُها العَرَبُ وهي مَنْويّة، كقولك، واللَّهِ أَضْرِبُك، تريد: واللَّه لا أضربك، قالت الخنساء:
فآليتُ آسَى على هالِكٍ		وأَسْأَلُ باكيةً ما لَهـا
أي: آليتُ لا آسَى، ولا أسأل.
فإِذا قلت: لا واللَّه أكرمُك كان أبين، فإِنْ قلت: لا واللَّه لا أكرمك كان المعنى واحداً. وفي القرآن: "ما منعك ألاّ تَسْجُد"، وفي قراءة أخرى: "أن تَسْجُد" والمعنى واحد.. وتقول: أَتَيْتُك لتغضبَ عليّ أيْ: لئلاّ تَغْضَبَ عليّ. وقال ذو الرّمّة:
كأنّهنّ خوافي أَجْـدلٍ قَـرِمٍ		ولَّى ليسبقَه بالأَمْعَزِ الخَرَبُ
أي: لئلاّ يسبقه، وقال:
ما كان يَرْضَى رسولُ اللَّهِ فِعْلَهُمُ		والطّيّبان أبو بكرِ ولا عُـمَـرُ
صار لا صلة زائدة، لأنّ معناه: والطّيّبان أبو بكر وعمر. ولو قلت: كان يرضى رسول اللَّه فعلهم والطّيّبان أبو بكر ولا عمر لكان مُحالاً، لأنّ الكلام في الأوّل واجبٌ حَسَنٌ، لأنّه جحود، وفي الثّاني متناقضٌ.
وأمّا قَوْلًه: فلا اقْتَحَمَ العقبة ف لا بمعنى لم كأنّه قال: فلم يَقْتَحِمِ العَقَبة. ومثله قوله عزّ وجلّ: فلا صدّق ولا صلّى، إلاّ أنّ لا بهذا المعنى إذا كُرِّرت أَفْصَحُ منها إذا لم تُكَرَّرْ، وقد قال أميّة: وأيُّ عبدٍ لك لا ألمّا أي: لم تُلْمِمْ.
وإذا جعلتَ لا اسماً قلت: هذه لاءٌ مكتوبة، فتَمُدُّها لِتَتِمَّ الكلمة اسماً، ولو صَغّرت قلت: هذه لُوَيّة مَكتوبَةٌ إذا كانت ضغيرة الكِتْبة غير جليلة.
لن:
وأمّا لن فهي: لا أنْ، وصلت لكثرتها في الكلام، ألا ترى أنّها تُشْبِهُ في المعنى لا، ولكنّها أوكد. تقول: لن يُكْرِمَك زيدٌ، معناه: كأنّه يَطْمَعُ في إكرامِهِ، فنفيتَ عنه، ووكّدتّ النَّفي بلن فكانت أوكد من لا.
لولا:
وأمّا لولا فجمعوا فيها بين لو ولا في مَعْنَيَيْن، احدُهما: لو لمْ يكُنْ، كقولك: لولا زيد لأكرمتك، معناه: لو لم يكن. والآخر: هلاّ، كقولك: لولا فعلت ذاك، في معنى: هلاّ فعلت، وقد تدخل ما في هذا الحد في موضع لا، كقوله تعالى: "لو ما تأتينا بالملائكة، أي: هلاّ تأتينا، وكلّ شيء في القرآن فيه لولا يُفَسَّر على هلاّ غير الّتي في سورة الصّافّات: "فلولا أنّه كان من المُسَبِّحينَ" أي: فلو لم يكن..
إمّالا:
وأمّا قولهم: إمّا لا فافعل كذا فإِنّما هو: إنْ لا تفعل ذاك فافعل ذا، ولكنّهم لمّا جمعوا هؤلاء الأحرف فصِرْنَ في مَجْرى اللّفظ مثقّلة، فصار لا في آخرها كأنّه عَجُزُ كَلِمةٍ فيها ضمير ما ذكرتُ لك في كلام طلبتَ فيه شيئاً فرُدَّ عليك أمرك، فقلت: إمّالا فافعل ذا.
وتقول: الق زيداً وإلاّ فلا، معناه: وإلاّ تلق زيداً فدَعْ، قال:
فطلِّقْها فلستَ لها بكُفْءٍ		وإلاّ يَعْلُ مَفْرِقَك الحُسامُ
فأضْمَر فيه: وإلاّ تُطَلِّقْها يَعْلُ، وغير البيان أحسن.
لي:
لي: حرفان متباينان قُرِنا، اللاّم: لام الملك، والياء ياء الإضافة.
ألا:
أَلا، معناها في حالٍ: هلاّ، وفي حال: تنبيهٌ، كقولك: ألا أَكْرٍمْ زيداً، وتكون ألا صلة بابتداء الكلام، كأنّها تببيهٌ للمُخاطَب، وقد تردف ألا بلا أخرى فيقال: ألا لا، كما قال:
فقام يَذُودُ النّاسَ عنها بسَيْفـه		وقال: ألا لا من سبيلٍ إلا هندِ
ويقال للرّجل: هل كان كذا وكذا فيقول: ألا لا. جعل ألا تنبيهاً ولا نفياً.
ألاّ:
وأمّا ألاّ ثقيلة، فإنّها جمع أن ولا، وكذلك لئَلاّ هي: لأَنْ لا، تقول: أمرتك ألاّ تفعلَ ذلك، ولكنّ النّون تُدْغَمُ في اللاّم، وفي لغةٍ تتبيّن ولابدّ ل ألاّ في اللُّغَتين من غُنّةٍ.
إلاّ:
إلاّ: استثناء، كقولك: ما رأيت أحداً إلاّ زيداً.. ويكونُ إيجاباً لشيء يؤكّده، فيكون معناها معنى لكن كقولك: زيد إليّ غير وادٍّ إلاّ أنّي آخذ بالفَضْل، وقال: وجارة البيتِ أَراها مَحْرَما كما براها اللَّه، إلاّ أنّما مكارمُ السَّعْي لمنْ تكَرَّما فأوجب المعنى بأن أراد ان يقول: وجارة البيت أراها مَحْرمأ و إنّما مكارمُ السَّعْي لمن تكرّم... وتقول: شَتَمَني زيد إلاّ أني عفوت عنه، تُريد: ولكنْ عَفَوْت عنه، وهذه التي في الاستئناف والتّوكيد ممالة. وأمّا قوله: وإِلاّ فلا، فإِنّها لا تُمالُ، لأنّها من كلمتين شتّى، ألا ترى إلى قوله: واإلاّ يَعْلُ.. معناه: وإنْ لَمْ.
الألاء:
الألاءُ: شَجَرٌ وَرَقُهُ وحِمْلُهُ دباغ، وهو أَخْضَرُ الشِّتاء والصَّيْف، قال: يَخْضَرُّ ما اخْضَرّ الألاءُ والآسْ الواحدةُ: أَلاءةٌ. وأرض مأَْلأَةٌ: كثيرة الأَلاء كقولك: مآسة ومَقْصَبة، وتأليفها من لامٍ بين همزتين، وهو شَجَرٌ يُدْبَغُ به الأَدَم، له ساقٌ شبيهٌ بالشِّيحِ.. تقول: أديمٌ مَأْلوءٌ، أي: مدبوغ بالألاء، وتصغيره: أُلَيّاءة، قال: إذا الظِّباءُ والمَها تَدَخَّسا في ضالِهِ وفي الأَلاءِ كُنَّسا ولغةٌ للعرب في كلّ جماعةٍ ليس في آخرها علامةُ التَّأنيث، الهاء والياء الموقوفة المُرْسَلة، والألف الممدودة، وكانت من غير جماعة الآدمِّيين مما يفهم ولايفهم.. أَنْ يْذَكَّر ويُجْعل فعلُه واحداً، وأكثر ما يَجيءُ في الأَشْعار.
لأي:
الَّلأَى بوزن اللَّعا: الثَّوْرُ الوَحشيّ، قال:
يعتادُ اَدْحيةً يقين بقَـفْـرةٍ		ميثاء يسْكُنُها الَّلأَى والفرقد
وقال:
حبوناهُ بنـافـذةٍ مُـرِشٍّ		كدَبْر اللاّء ليس له شِفاءُ
وإنّما أراد الَّلأَى فقُلبتِ الهمزة.
وَلأْي بوزن لَعْي: لم أَسْمَع أحداً يَجْعَلُها معرفةً، يقولون: لأياً عَرَفْتُ، وبعد لأيٍ فَعَلْتُ، أي: بعْدَ جَهدٍ ومَشَقّةٍ، كقوله: فلأيا بلأيٍ ما حَمَلْنا غُلامَنا وتقول: ما كدتُ أحمله إلاّ َلأْياً.
والّلأواء بوزن فَعْلاء، ويُجْمَعُ على فَعْلاوات: الشِّدّة والبليّة، قال: وحالتِ الَّلأْواءُ دونَ نَشْغَتي
لؤلؤ:
اللّؤلؤ: معروفٌ، وصاحبُه لَئّال، قال:
دُرّةٌ من عقائل البَحْر بكرٌ		لم تَخُنْها مَثاقبُ اللَّـئّالِ
حذفت الهمزة الآخرة حتّى استقام على فعّال، ولولا اعتلال الهمزة ما حَسُنَ حَذْفُها، ألا تَرَى أنّهم لا يقولون لبيّاع السِّمْسِم: سمّاس، وحذوهما في القياس واحدٌ، وإنّما جاز في اللّئّال حذف الهمزة، لأنّ الهمزةَ مُعْتَلّةٌ، لما يدخُلُ عليها من التّلْيينِ والسُّقُوط في مواضع كثيرة.
واللِّئالة: حرفةُ اللَّئّال، وصَنْعتُه كسائر الصِّناعات، نحو السِّراجة والحِياكة.
وتلألؤ النّجم والنّار بريقهما.. لألأت النّار لألأةً إذا توقّدتْ فاللألأة كأنّها فعل منها جاوز لهبها وتوقّدها، لأنك إذا وَصَفْتَها قلتَ: تَلأْلأَتْ، كما تقولُ للثَّورْ الوحشيِّ: َلأْلأَ بذَنَبه إذا حرّك ذَنَبَهُ فلَمَعَ، لأنّه أَبْيَضُ الذَّنَبِ، قال:
تَلأْلأَتِ الثُّريّا فاستقلَّـتْ		تَلأْلُؤَ لُؤْلُؤٍ فيها اضطماد
وإذا قلت: لألأت النّار جعلت الفِعْلَ لها ليس للجَمْر، ولكنّها لأْلأَ لَهَبُها.
ولألأتِ المرأةُ بعينها، ورأرأت، أي: بَرَّقَتْها، وتُلأْلىء: نقلب كَفَّيْها، قال:
فقام عليَّ نوحٌ بالمـآلـي		يُلأْلِئْنَ الأكُفَّ إلى الجُيوبِ
إلى:
إلى: حرف من حروف الصّفات.
والآلاء: النّعم، واحدتُها: إِلىً.
وأَليّة: يمين ومنها أُلْوة، قال: يكذِّب أقوالي ويحنث أُلْوَتي وتفتح الهمزةُ أَيضاً، وقال:
أتاني على النّعمان جَوْرُ أَليّةٍ		يجور بها من مُتْهِمٍ بعدَ مُنْجِدِ
والأليّة: محمولةٌ على فَعُولة، وأَلْوة على فَعْلَةٍ، والفِعْل: آلَيْت إيلاء.
وتقول: ما ألَّيْتُ عن الجهْد في حاجتك. وما أَلَوْتك نصحاً، والمَصْدَرُ: الأُلِيُّ والأُلُوّ، بمنزلة العُتِيّ والعُتُوّ، إلاّ أنّ الأُلِيّ أكثر، وقال في الفترة والعَجْز: آلٍ وما في ضَبْرها أُلِيُّ ولولا اضطرارُه إلى إقامة البَيْت لكان البَيْت قد وَصَفه بالعجز وهو يُريدُ معنىً غير آل.
والأَلُوّة: عُودٌ يدخّن به ويُتَبَخَّر يُسَمَّى عُودَ الأَلُوّة، وهو أَجْوَدُ العُود.
وألا يألو، أي: لم يَدَعْ قال: نحن فضلنا جهدنا لم نأتَلِهْ وتقول عن الأئتلاء: تألّى، إذا اجترأ على أمر غيب فحلف عليه. والائتلاء والإيلاء واحد.
والأَلْيةُ: أَلْيَةُ الشّاة وأَلْيةُ الإنسان.. وكَبْشٌ أليان، ونعجةٌ أليانة، ويجوز في الشِّعْر: آلَى بوزن أفعل، وألياء بوزن فَعْلاء.
وأَلْيَةُ الخِنْصِر: اللّحمة التي تحتها، وهي ألية اليد.
والمِئلاة: خرقة مع النّائحة سوادء تُشير بها، والجميع: المآلي، قال:
كأنّ مُصَفّحاتٍ في ذُراه		وأنواحاً عليهنّ المآلى
أيل:
جاء في التَّفْسير أنّ كلّ اسم في آخر إيل نحو جبرائيلِ فهو معبّد للَّه، كما تقول: عبد اللَّه، وعبيد اللَّه.
وإيل: اسم من أسماء اللَّه عزّ وجل بالعبرانيّة.
وإيلياء: هي مدينة بيت المقدس، ومنهم من يقصر، فيجعله إلياء.
وأيلة: اسم بلدة.
وأيلول: اسم شهر من شهور الرّوم أوّل الخريف.
والأَيِّل: الذّكر من الأَوعال، والجميعُ: الأَيايل، وإنّما سُمِّيَ بهذا الاسم، لأنّه يَؤُولُ إلى الجبال فيتحصَّنُ فيها، قال: من عَبَس الصَّيْف قرون الأَيِّل وهو أيضاً جماعة بكسر الهمزة.
والإيال، بوزن فِعال. وعاء يُؤال فيه شرابٌ أو عصير أو نحو ذلك، يقال: أُلْتُ الشّراب أَؤُوله أَوْلاً، قال:
ففتّ الخِتامَ وقد أَزْمَنَتْ		وأَحْدَثَ بعدَ إيالٍ إيالا
وهو: الخَثْرُ، وكذلك بَوْل الإبل الّتي جزأتْ بالرُّطْب، قال:
ومن آيلٍ كالوَرْسِ نَضْحاً كَسَوْنَه		متون الصَّفا من مُضْمَحِلّ وناقعِ
والمصدر منه: الأَوُل والأُوُول.
والمَوْئل: الملجأ من وَأَلْت وكذلك المآل من أُلت. والرَّجُلُ يؤول من مَآلةٍ بوَزْن مَعالة قال:
لا يَستطيعُ مـآلاً مـن حـبـائلـه		طَيْرُ السَّماءِ ولا عُصْمُ الذُّرَى الوَدِقِ
المآل في هذا الموضع: الملجأ والمُحْتَرَز، غير أنّ وأل يئل لا يُطَّرِدٌ في سعة المعاني اطِّراد آل يَؤُولُ إليه، إذا رجع إليه، تقول: طَبَخْتُ النَّبيذَ والدَّواءَ فآل إلى قَدْر كذا وكذا، إلى الثُّلث أو الرُّبع، أي: رجع.
والآل: السَّراب.
وآلُ الرَّجلِ: ذو قَرابتهِ، وأهل بَيْته.
وآل البعير: أَلْواحُه وما أشرف من أَقْطار جِسْمه، قال الأخطل:
من اللّواتي إذا لانت عَريكَتُها		يَبْقَى لها بعدَهُ آلٌ ومَجْلـودُ
وآلُ الخَيْمة: عَمَدها، قال:
فلم يبقَ إلاّ آل خَيْم مُنَضّد
هذا اسم لزم الجمع.
وآلُ الجَبَل: أطرافه ونواحيه.
والآلة: الشّديدة من شدائد الدّهر، قالت الخنساء:
سأحْمِلُ نفسي على آلةٍ		فإِمّا عليها وإمّا لهـا
لام الاستغاثة:
تقول في الاعتزاء: يا لَفلانٍ، يالتميم بنصب الّلام، إنّها لامٌ مُفْردة، ولكنّها تُنْصَبُ في الذي يُنْدَبُ، وتُكْسَر في المندوب إليه، وإنّما هي لامٌ أُضيفت إلى الاسم يدعى بها المندوب إليه، كقولك: يا لَزَيدٍ ويا لَلْعجب، وذلك إذا كان ينزل به أمر فادح، ويا لَلْحسرةِ ويا لَلنّدامة فتُنْصَبُ الّلامُ في ذلك ونحوه، فإِذا كانت اللاّم مع المَنْدوب إليه أيضاً فاكْسِرْها فَرْقاً بين المعنيين كقولك يالَزيدٍ لِلعَجَب ويا لَلقْومِ لِلنّدامة، قال:
تَكَنَّفَها الوُشاة فأزعجوها		فيا لَلنّاسِ لِلواشي المطاعِ
يستغيث باللَّه على الواشي، وقال طرفة:
تَحسبُ الطَّرْفَ عليها نجدةً		يا لَقومي لِلشَّبابِ المُسْبَكِرُ
وأمّا قول جرير:
قد كان حَقُّك أن تَقولَ لبارقٍ		يا آل بارقَ، فِيمَ سُبَّ جَريرُ
فإِنّما أراد بذلك جماعة نسبت إلى بارِق.
ألل:
الإلّ: الرّبوبيّة. قال أبو بكر: لما تُلِي عليه سَجْعُ مُسَيْلمة: ما خرج هذا من إلّ.
والإلّ في قوله تعالى: إلاًّ ولا ذمّة، يقال في بعض التَّفْسير في: هو اللَّه عزّ وجلّ.
والإلّ: قُرْبَى الرَّحِم، قال:
لَعَمْرُك إنّ إلَّكَ في قُرَيشٍ		كإِلّ السَّقْب من رَأْل النَّعامِ
وإِلالٌ: جبل بمكة هو جبل عرفات، قال:
بمُصْطَحِباتٍ من لَصافٍ وثَبْرةٍ		يَزُرْنَ إلالاً سَيْرُهنَّ التَّدافُـعُ
وألّ يَئِلُّ ويَؤُلُّ أليلاً وألاّ، والأليلةُ: الاسم، وهو ما يجد الإنسانُ من وَجَع الحُمَّى ونحوها في جَسَدِهِ دونَ الأَنين، قال: وفي الصَّدْر البلابلُ والأَليلُ وقال: أما تَرَيْن أشتكي الأَلائلا من قُحَمِ الدَّين وثِقْلاً ثاقِلا وألَّ الرّجلُ يَؤُلُّ ويَئِلّ أَلاًّ إذا أسرع.
وألَّ لَوْنُه يَؤُلُّ ألاّ، إذا صفا وبَرَق.
والأَلَّةُ: أداةُ الحَرْب وكلّ الأدوات التي يُعْمَلُ بها أَلَّة.
والأَلَّةُ: الحَرْبةُ ونحوها من الأَسِنَّة التي تُتَّخَذُ على هيئة رأس الحَرْبة، والجميع: الأَلُّ والإلالُ، قال: قِياماً بالحِرابِ وبالإلالِ وإنّما سُمِّيَ أَلّةً، لأنّه دقيق.
والتَّأليل: تحريفُك الشَّيءَ كما يُحَرَّفُ رأس القلم. ويُجْعَلُ طَرَفُ السِّكِّينِ ذا حدّين فيكون مُؤَلَّلاً، قال:
له شَوْكَةٌ أَلَّلَتْها الشِّفار		يُؤَلِّف فرداً إلى فَرْدَةِ
ويروى مخالطة اللِّينِ والحِدّةِ.
وأُذُنٌ مؤلَّلةٌ: مُحَدّدةٌ، قال طرفة:
مُؤَلَّلَتانِ تَعْرِفُ العِتقَ فيهما		كسامِعَتَيْ شاةٍ بِحَوْمَلِ مُفْردِ
والأَلَلُ والأَلَلانِ: وجها السِّكِّين، ووجها كُلِّ شيءٍ عريض، ألّة، أو سنان ونحوهما حتّى القِداح التي يضرب بها في التّساهُم، وكلّ شيء له عرضٌ ولا يكون مُدَحْرَجاً، وكلّ شيئين يُضَمّانِ كالإصْبَعَينِ والسِّنَّيْن أو الوَرِقَيْن المتطابقين ومخرجهما واحدٌ ينضمان فوجهاهما اللّذانِ يلتقيان: الأَلَلان.
يلل:
واليَلَلُ من الأَلَلِ، وهو قِصَرُ الأَسْنان والتزاقُها بالدُّرْدُرِ مع اختلاف بنية يتبعُهُ، وقد يَلَّ الرَّجُلُ، ويَلَّتِ المرأةُ، فهو أَيَلُّ وامرأةٌ يَلاّءُ خلاف الأَرْوق، والجميع: يُلٌّ الذّكور والإناث فيه سواء، واليَلَلُ هو الاسم، قال:
رَقَمِيّات عليها نـاهـضٌ		تُكلحُ الأَرْوَقَ منهم والأَيَلّ
ليل:
اللّيلُ: ضدّ النَّهار، واللَّلْيلُ: ظلامٌ وسواد. والنور والضّياء ينهر، أي: يُضيء.. واللَّيْل يليلُ إذا أظلم، فإذا أَفرَدْتَ أحدهما من الاخر قلت: ليلة ويوم وتصغير ليلة: لُيَيْلِية، أخرجوا الياء الآخرة من مُخْرجها في الليالي، إنّما كان أصل تأسيس بنائها: ليلاة فقُصِرت.
وتقول: ليلةٌ ليلاء، أي: شديدة الظّلمة، قال الكميت: ..... ولَيْلهم الأَليَل وهذا في اضطرار الشِّعْر أمّا في الكلام ف ليلاء.
وتقول العرب: وقع القومُ في لَولاةٍ شديدةٍ، وذلك إذا تَلاوَمُوا فقالوا: لولا ولولا.
لوي:
لَوَيْتُ الحَبْلَ أَلْويه لَيّأ.. ولَوَيْتُ الدَّين لَيّاً وليّانا، أي: مَطَلْتُه، قال:
تُسِيئِينَ لَيّاتـي وأنـتِ مَـلِـيَّةٌ		وأُحْسِنُ يا ذاتَ الوِشاحِ التَّقاضيا
ولويتُه عليه، أي: آثرته قال:
فلو كان في لَيلَى سَدىً من خُصُومةٍ		لَلَوَّيْتُ أعناقَ الخصوم الـمَـلاويا
يقول: لئن آثرت أن أخاصمك لأَلْويَنَّ دَيْنَكِ لَيّاً شَديدا.
والإلْواءُ: أن ترفع شيئاً فتُشِيرَ به، تقول: أَلْوى الصَّريخُ يثوبِهِ، وألوتِ بيدها، قال الشّاعر:
فألوتْ به طار منكَ الفؤاد		فأُلْفِيتَ حيرانَ أو مُستَحيرا
ويُرْوَى: مستعيرا، يصف معصم الجارية.
وأَلْوَتِ الحربُ بالسَّوام، إذا ذَهَبَتْ بها وصاحِبُها ينظر إليها.
والرّجلُ الأَلْوَى المجتنب مُنفرداً، والأنْثَى: ليّاءُ، قال:
حَصانٌ تُقصِدُ الأَلوى		بَعَيْنَيْها وبِالـجِـيدِ
ونِسوَةٌ لِيّانٌ، وإن شِئْتَ: لَيّاوات، والتّاءُ والنّونُ في الجماعات، لا يَمتنعُ منهما شيءٌ، من أسماء الرجال والنساء ونعوتهما، وإن اشتُقَّ منه فِعْلٌ فهو: لَوِيَ يَلْوَى لَوىً، ولكنّهُمُ استغنوا عنه بقَوْلهم: لَوَى رأسَه... ومن جَعَل تَأْليفَهُ من لام وواوين قال: لوّاء ولُوَّة مثل حَوّاء وحُوّة.
ولَوِيتُ عن هذا الأمر، إذا التويت عنه، قال: إذا التَوَى بي الأَمْرُ أو لَويتُ من أين آتي الأَمْرُ إذ أُتِيتُ واللَّوَى مقصور: داء يأخذ في المَعِدة من طَعامٍ، وقد لَوِيَ الرَّجل يَلْوَى فهو لَوٍ لَوىً شَديداً.
واللّواء، ممدود: لواء الوالي.
واللِّوى، مقصور: منقطع الرَّملة.
ولؤيّ: ابن غالب.. ولاوي: ابن يعقوب.
ولي:
الولاية: مصدرُ المُوالاة، والولاية مصدر الوالي، والولاء: مصدر المَوْلى.
والموالي: بنو العمّ.. والمَوالي من أهل بيتِ النّبيّ صلى الله عليه وآله وسلّم من يحرم عليه الصّدقة.
والمَوْلَى: المعتق والحليف والوليّ.
والوليّ: وليّ النِّعم. والموالاة: اتّخاذُ المولى، والموالاة أيضا: أن يُواليَ بين رَمْيَتَيْن أو فعلين في الأشياء كلّها.
وتقول: أصبته بثلاثة أسهم ولاءً. وتقول: على الولاء، أي: الشّيء بَعدَ الشَّيء.
والوليُّ: المطر الذي يكون بعد الوسميّ، يقال: وُلِيَتِ الأَرْضُ وَلْياً فهي مَوْلِيّة، وقد ولاها المطر والغيث.
قد ولاها المَطَرُ والغَيِثُ.
والوَليّة: الحِلس، والوَلايا: جَمْعُهُ، قال:
كالبَلايا رُؤوسُها في الـوَلايا		ما نحاتِ السَّمُومِ حُرَّ الخدود
ووَلَّى الرَّجل، أي: أدبر.
واستولَى فلانٌ على شيء، إذا صار في يده... واستولى الفَرَسُ على الغايةِ، أي: بلغها.
ويل:
الوَيلُ: حلول الشّرّ.. والويلةُ: الفضيحةُ والبليّة، وإذا قال: واويلتاه، فإِنّما معناه: وافضيحتاه. ويُفسَّر عليه هذه الآية: ياويْلتَنَا ما لهذا الكتاب، ويُجْمَع على الوَيْلات، قال:
ومُنتقصٍ بظَهْر الغَيْب منّي		له الويلاتُ ماذا يستثـير
وتقول: وَيَّلْتُ فلاناً، إذا أكثرت له من ذِكْر الويل، وهما يَتَوايَلانِ.
وتقول: ويلاً له وائلاً، كقولك: شَغْلٌ شاغلٌ، وشِعْرٌ شاعرٌ من غير اشتقاق فِعل، قال رؤبة: والهامُ تدعو البُومَ ويلاً وائلا وتقول: وَلوَلَتِ المرأةُ، إذا قالت: واوَيْلَها، لأنّ ذلك يَتَحوّلُ إلى حكايةِ الصَّوْت، فولوت أقوى الحرفين في الحكاية وأَنْصَعُهما ثمّ تضاعفهما، قال:
كأنّما عَوْلَتُها من التَّأَقْ
عَوْلَةُ ثَكْلَى وَلْوَلَتْ بَعْدَ المَأَقْ
أي: بعدَ البُكاء.. ويُقال: الويل: بابٌ من أبواب جهنّم، نعوذ بالله منها.
وأل:
الوَأْل والوَعْلُ مختلفان في المَعْنَى، وقد يُنشَد بيتُ ذي الرّمّة على وجهين:
حتّى إذا لم يَجِدْ وَعْلا ونَجنَجَها		مخافةَ الرَّمْي حتّى كلُّها هِيمَ
فمن قال: وَعْلاً، أراد: يداً، ومن قال: وَأْلاً أراد مَلْجأً.
والمَوْئل: الملجأ، تقول: وَأَلْت إليه، أي: لجأت فأنا أَئِل وَأْلاً والوألة: أَبعارُ الغنم قد اختلطت بأبوالها في مرابضها، قال:
لم تغن حول الدّيار وألتها		بين صفايا الرِّباب يلبؤُها
أي: يَحْلِبُ لِبَأَها. والرِّباب الغَنَم الحديثة النّتاج.
والمواءلةُ: ملاوذةُ الطّائرِ بشيء مخافة الصَّقر.
والوائل: اللاّجىءُ، فإِذا جمعت قلت: أوائل تصير الواو الأولى همزة كراهيةَ التقاء الواوين، قال: يوائل إحدى الداخلات الأوائل من المواءلة.
أول:
فأما الأوائل من الأوّل فمنهم من يقول: تأسيُس بِنائِه من همزةٍ وواوٍ ولامٍ. ومنهم من يقول: تأسيسُهُ من واوين بعدهما لام، ولكلٍّ حجّةٌ، قال في وصف الثور والكلاب: جهام تحثّ الوائلاتِ أواخِرُهْ رواية أبي الدُّقَيْش. وقال أبو خيرة: تحثّ الأوّلاتِ أواخرُه.
والأوّلُ والأُولَى بمنزلة أَفعَل وفُعْلَى. وجَمْعُ أوّل: أوّلون: وجمع أُولَى: أولَيات، كما أنّ جَمعّ الأُخْرَى: أُخْريات.
فمن قال: إن تأليفها من همزة وواو ولام فكان ينبغي أن يكون أفعل منه: آوَل، ممدود كما تقول من آب يَؤُوبُ: آوَب، ولكنّهم احتجّوا بأن قالوا: أُدْغِمَتْ تلك المدّةُ في الواو لكثرة ما جرى على الألسن.. ومن قال: إنّ تأليفَها من واوين ولام جعل الهمزةَ أَلِفَ أَفْعَل وأَدْغم إحدى الواوين في الأخرى وشدّدهما.
وتقول: رأيته عاماً أوّلَ يا فتى، لأنّ أوّل على بناء أفعل، ومن نَوَّنَ حَمَلَه على النّكرة، ومن لم ينوِّن فهو بابه، قال أبو لنّجم: ما ذاق بَقلاً منذ عامٍ أوّلِ ويُروَى: ثُفْلاً.
والتَّأَوُّل والتَّأْويل: تفسير الكلام الذي تختلف معانيه، ولا يصحّ إلاّ ببيان غير لفظه، قال: نحن ضَرَبْناكم على تَنْزيلِهِ فاليومَ نَضْرِبكُمْ على تأويلِهِ
لات:
وأمّا لات فإِنّها ينفى بها كما يُنفَى ب لا إلاّ أنّها لا تقع إلاّ على الأزمان، قال الله عزّ وجلّ: "ولات حين مناص"، ولولا أنّ لات كتب في القرآن بالتّاء لكان الوقوف عليها بالهاء، لأنّها هاءُ التّأنيث أُنِّثَتْ بها لا.. وتزيد العرب في الآن وحين تاء فتقول: تالآن وتحين مثل: لات حين مناص، وإنّما هي: لا حينَ مَناص، قال أبو وجزة السّعديّ:
العاطفون تَحينَ لامن من عاطفٍ		والمُطْعِمونَ زمان لامن مُطعِمِ
ومن جعل الهاء في قوله العاطفون تحين صلةً في وَسَطِ الكلام، فقال: العاطفونَهْ فقد أخطأ إنّما هذا على السَّكْت.. ومن احتجّ ب لات حين مناص أنّ التّاء منفصلةٌ من حين فلا حُجّةَ فيه، لأنّهم قد كَتَبُوا اللاّم منفصلةً فيما لا ينبغي أن يفصل، كقوله تعالى: "مالِ هذا الكتاب" فاللاّم في لهذا منفصلة من هذا، وقد وصلوا في غير مَوْضع وَصْل فكتبوا: وَيْكَأَنه.. وربّما زادوا الحرف ونقصوا، وكذلك زادوا في قوله تعالى: "أولي الأيدي والأبصار" فالأيد القُوَة بلا ياء، والبصر العقل، وكذلك كتبوا في موضع آخر: "داودَ ذا الأيد".
أولى:
الأَوْلَى بالشَيء: الأَحْقّ به من غيره، وهم الأَوْلَوْنَ، والاثنان: الأَوْلَيان، وكذلك كلّ كلمة في آخرها ألف إذا جمعته بالنون كان اعتماد الواو والياء اللّتين قبل النّون على نصبه، نحو: مُثنَّى.
وأَوْلَى: معروفٌ، وهو وعيد وتهدّد وتَلَهُّف.
أولاء:
أُولاء: يُقْصَر في لغة تميم، وأهل الحجاز يمدّون أولاء، والهاء في أوّله زيادة للتنبيه إذا قلت هؤلاء، وقلّما يُقال هؤلائك في المخاطبة، وهو جائز في الشّعر.
أولو وأولات:
أولو وأولات: مثل: ذَوُو وذوات في المَعْنَى، ولا يُقال إلاّ للجميع من النّاس وما يشبهه.
تم باب اللفيف من اللام وبه تم حرف اللام، ولا رباعي ولا خماسي له

### Türkçe

**باب الّلفيف من الّلام**
**لو**،**لا**، **لن**، **لولا** **إمّالا**، **لي**، **ألا**، **إلاّ**، **الألاء**، **لأي**، **ل أ ل أ**، **إلى**، **أيل**، **لام الاستغاثة**، **ألل**، **يلل**، **ليل**، **لوي**، **ولي**، **ويل**، **وأل أول**، **لات**، **أولى**، **أولاء**، **أولو**، **أولات** kullanımdadırlar.

**لو**:
**لو**: temennî harfidir; senin “**لو** Zeyd geldi” demen gibi. “**لو أنّ لنا كَرَّةً**” (Eğer bize bir dönüş olsaydı) (sözünde) de böyledir; bu, cevaptan müstağni kılınabilir.

Ve **لو** bazen, **لا** ile birleştirildiğinde, nefy ile temennî arasında durdurulmuş olur. Senin “**لولا** bana ikram etseydin” demen gibi; yani: beni ikram etmedin. Ve **لو**’nun cevabı, şiir zarureti dışında, ancak bir **لام** ile olur.

Azîz ve celîl olanın sözü: “**ولو يَرَى الّذين ظلموا إذ يرون العذابَ أَنَّ القُوّةَ للَّهِ جميعا**”; onu **التّاء** ile okumasını seçen kimse, ancak benzerlerine hamlen seçmiştir; azîz olanın sözü gibi: “**ولو ترى إذ فَزِعُوا فلا فَوْتَ**” ve bunun benzerleri; bunlarda, cevabı olmaksızın sözle yetinilir. Çünkü **لو** ancak, cevabının zamiri onda bulunduğu hâlde gelir; cevabı izhar etsen de etmesen de, her ikisi de güzeldir.

**لا**:
**لا**: onunla nefy ve inkâr edilen bir harftir; bazen زائد olarak gelir. Araplar onu ancak yemin ile birlikte artırırlar; senin “**لا أُقْسِمُ باللَّه لأُكْرِمَنّك**” demen gibi; ancak muradın: “Allah’a yemin ederim”dir.

Ve Araplar onu, niyet edilmiş olduğu hâlde, atabilirler; senin “Vallahi seni döverim” demen gibi; muradın: “Vallahi seni dövmem”dir. **الخنساء** dedi ki:
فآليتُ آسَى على هالِكٍ		وأَسْأَلُ باكيةً ما لَهـا
Yani: “Yas tutmamaya yemin ettim ve sormamaya (yemin ettim).”

Şu hâlde sen “Vallahi **لا** sana ikram ederim” dediğinde daha açıktır; eğer “Vallahi **لا** sana ikram etmem” dersen mânâ birdir. Kur’ân’da: “**ما منعك ألاّ تَسْجُد**”, başka bir kıraatte: “**أن تَسْجُد**”; mânâ birdir.

Ve dersin ki: “Sana geldim ki bana kızasın”; yani: “Bana kızmayasın diye.” **ذو الرّمّة** dedi ki:
كأنّهنّ خوافي أَجْـدلٍ قَـرِمٍ		ولَّى ليسبقَه بالأَمْعَزِ الخَرَبُ
Yani: “Onu geçmesin diye.” Ve dedi ki:
ما كان يَرْضَى رسولُ اللَّهِ فِعْلَهُمُ		والطّيّبان أبو بكرِ ولا عُـمَـرُ
**لا** burada زائد bir صلة oldu; çünkü mânâsı: “ve iki temiz olan: Ebû Bekir ve Ömer”dir. Eğer “Allah’ın Resûlü onların fiilini razı olurdu ve iki temiz olan Ebû Bekir ve **لا** Ömer” deseydin, bu muhal olurdu; çünkü birincide söz vacip ve güzeldir; zira inkârdır; ikincide ise çelişkilidir.

Ama onun sözü: “**فلا اقْتَحَمَ العقبة**”de **لا**, **لم** mânâsındadır; sanki “**فلم يَقْتَحِمِ العَقَبة**” demiş gibidir. Bunun benzeri azîz ve celîl olanın sözü: “**فلا صدّق ولا صلّى**”; ancak **لا** bu mânâda tekrar edilirse, tekrar edilmediğinden daha fasîhtir. Ümeyye dedi ki: “**وأيُّ عبدٍ لك لا ألمّا**”; yani: “yaklaşmadı.”

Ve **لا**’yı isim yaptığında dersin ki: “Bu, yazılmış bir **لاءٌ**’dır”; onu uzatırsın ki kelime isim olarak tamamlansın. Eğer küçültseydin: “Bu, yazılmış bir **لُوَيّة**’dir” derdin; yazısı küçük, büyük ve belirgin değilse.

**لن**:
Ama **لن** ise: **لا أنْ**’dır; sözde çokluğu sebebiyle birleştirilmiştir. Görmez misin ki mânâda **لا**’ya benzer; fakat o daha pekiştiricidir. Dersin ki: “Zeyd sana ikram etmeyecek”; mânâsı: sanki onun ikramını umuyor da sen onu ondan nefy ettin; ve **لن** ile nefyi pekiştirdin; böylece **لا**’dan daha pekiştirici oldu.

**لولا**:
Ama **لولا**’da, iki mânâda **لو** ile **لا**’yı bir araya getirdiler. Bunlardan biri: “olmasaydı”dır; senin “**لولا** Zeyd olmasaydı sana ikram ederdim” demen gibi; mânâsı: “olmasaydı.” Diğeri: “**هلاّ**”dır; senin “**لولا** şunu yapsaydın” demen gibi; “**هلاّ** yaptın” mânâsındadır.

Ve bu sınırda **ما**, **لا**’nın yerinde girebilir; yüce olanın sözü gibi: “**لو ما تأتينا بالملائكة**”; yani: “**هلاّ** bize melekleri getiriyorsun.” Kur’ân’da içinde **لولا** bulunan her şey, **هلاّ** üzerine tefsir edilir; **الصّافّات** sûresindeki şu hariç: “**فلولا أنّه كان من المُسَبِّحينَ**”; yani: “eğer olmasaydı...”

**إمّالا**:
Ama onların “**إمّا لا** şöyle yap” sözleri ise ancak şudur: “Eğer şunu yapmazsan, bunu yap.” Fakat bu harfleri bir araya getirdiklerinde, lafız akışında ağırlaşmış oldular; böylece sonundaki **لا**, sanki bir kelimenin sonu gibi oldu; içinde, sana zikrettiğim şeyin zamiri varmış gibi: bir şey talep ettiğin bir sözde, işin sana geri çevrilince, “**إمّالا** şunu yap” dersin.

Ve dersin ki: “Zeyd’i karşıla, yoksa bırak”; mânâsı: “yoksa Zeyd’i karşıla; bırak.” Dedi ki:
فطلِّقْها فلستَ لها بكُفْءٍ		وإلاّ يَعْلُ مَفْرِقَك الحُسامُ
Bunda “yoksa onu boşamazsan, yükselir”i gizledi; ve beyan etmeyiş daha güzeldir.

**لي**:
**لي**: birbirinden ayrı iki harftir; birleştirilmişlerdir: **اللاّم** mülkiyet **لام**’ıdır; **الياء** ise izâfe **ياء**’sıdır.

**ألا**:
**أَلا**’nın mânâsı bir hâlde: **هلاّ**; bir hâlde: uyarıdır; senin “**ألا** Zeyd’e ikram et” demen gibi. Ve **ألا**, sözün başlangıcında صلة olur; sanki muhataba bir uyarıdır. Ve **ألا**’nın ardından başka bir **لا** getirilebilir; “**ألا لا**” denir; dediği gibi:
فقام يَذُودُ النّاسَ عنها بسَيْفـه		وقال: ألا لا من سبيلٍ إلا هندِ
Ve adama “Şöyle şöyle oldu mu?” denir; o da “**ألا لا**” der. **ألا**’yı uyarı, **لا**’yı nefy kıldı.

**ألاّ**:
Ama ağır olan **ألاّ**, **أن** ile **لا**’yı bir araya getirmektir. Keza **لئَلاّ** da: **لأَنْ لا**’dır. Dersin ki: “Sana emrettim ki **ألاّ** şunu yapasın.” Fakat **النّون**, **اللاّم**’a idğam edilir. Bir dilde ise açıkça belirir; ve iki dilde de **ألاّ** için mutlaka bir geniz sesi vardır.

**إلاّ**:
**إلاّ**: istisnadır; senin “Zeyd’den başka kimseyi görmedim” demen gibi.

Ve bir şeyi, onu pekiştirerek, إيجاب da olur; böylece mânâsı **لكن** mânâsı olur; senin “Zeyd bana karşı dost değildir; **إلاّ** ki ben faziletle tutunurum” demen gibi. Ve dedi ki: “Evin komşusunu, Allah’ın onu yarattığı gibi, mahrem görüyorum; **إلاّ** ki sa’yin keremleri, keremli olana mahsustur.” Böylece mânâyı vacip kıldı; çünkü demek istedi: “Evin komşusunu mahrem görüyorum ve sa’yin keremleri ancak keremli olana mahsustur.”

Ve dersin ki: “Zeyd bana sövdü; **إلاّ** ki ben onu affettim”; muradın: “fakat ben onu affettim.” Bu, istinaf ve te’kîdde olan (kullanım)dır; ve o, imâle edilmiştir.

Ama “**وإِلاّ فلا**” sözüne gelince: o imâle edilmez; çünkü o, ayrı iki kelimedendir. Görmez misin onun sözüne: “**واإلاّ يَعْلُ**”; mânâsı: “ve eğer olmazsa.”

**الألاء**:
**الألاءُ**: yaprağı ve meyvesi tabaklama olan bir ağaçtır; kış ve yaz yeşildir. Dedi ki: “**يَخْضَرُّ ما اخْضَرّ الألاءُ والآسْ**.” Tekili: **أَلاءةٌ**.

Ve **أرض مأَْلأَةٌ**: **الألاء**’sı çok olan (yer); senin “**مآسة**” ve “**مَقْصَبة**” demen gibi. Onun tertibi, iki hemze arasında bir **لام**’dandır. O, onunla derilerin tabaklandığı bir ağaçtır; **الشِّيح**’e benzer bir gövdesi vardır.

Dersin ki: “**أديمٌ مَأْلوءٌ**”; yani: **الألاء** ile tabaklanmış. Onun küçültmesi: **أُلَيّاءة**. Dedi ki:
إذا الظِّباءُ والمَها تَدَخَّسا في ضالِهِ وفي الأَلاءِ كُنَّسا
Ve Arapların, sonunda dişillik alâmeti bulunmayan her cemaat hakkında bir dili vardır: durdurulmuş salıverilmiş **الهاء** ve **الياء** ve uzatılmış **الألف**; ve bu, âdemoğullarının cemaatinden olmayan, anlaşılan ve anlaşılmayan şeylerden idi: müzekker kılınması ve fiilinin bir tek yapılmasıdır. En çok şiirlerde gelir.

**لأي**:
**الَّلأَى**, **اللَّعا** vezninde: yaban öküzüdür. Dedi ki:
يعتادُ اَدْحيةً يقين بقَـفْـرةٍ		ميثاء يسْكُنُها الَّلأَى والفرقد
Ve dedi ki:
حبوناهُ بنـافـذةٍ مُـرِشٍّ		كدَبْر اللاّء ليس له شِفاءُ
Ancak muradı **الَّلأَى** idi; hemze çevrildi.

Ve **وَلأْي**, **لَعْي** vezninde: onu marife yapan birini işitmedim; “**لأياً** bildim” derler; “**وبعد لأيٍ** yaptım”; yani: bir çaba ve meşakkat sonrası; şu söz gibi: “**فلأيا بلأيٍ ما حَمَلْنا غُلامَنا**.” Ve dersin ki: “Onu ancak **لأْياً** taşıdım.”

Ve **والّلأواء**, **فَعْلاء** vezninde; **فَعْلاوات** üzere cem’ olunur: şiddet ve belâ. Dedi ki: “**وحالتِ الَّلأْواءُ دونَ نَشْغَتي**”

لؤlؤ:
**اللّؤلؤ**: bilinen (şey)dir; onun sahibi **لَئّال**’dır, dedi ki:
“Denizin seçkinlerinden bir inci, bakire;		**اللَّـئّال**’ın delikleri ona hıyanet etmemiştir.”

Son **الهمزة** atıldı; ta ki **فعّال** üzere düzgün oldu; eğer **الهمزة**’nin illetli oluşu olmasaydı, onun atılması güzel olmazdı. Görmüyor musun ki onlar **السِّمْسِم** satıcısına: **سمّاس** demezler; ikisinin kıyasta örneği birdir. Ancak **اللّئّال**’da **الهمزة**’nin atılması caiz oldu; çünkü **الهمزة** illetlidir; ona birçok yerde giren yumuşatma ve düşme sebebiyle.

**اللِّئالة**: **اللَّئّال**’ın mesleğidir; sanatı da diğer sanatlar gibidir; **السِّراجة** ve **الحِياكة** gibi.

Yıldızın ve ateşin parıldaması, ikisinin parıltısıdır. **لألأت النّار لألأةً**: ateş tutuşup alevlenince; **اللألأة** sanki ondan bir fiildir; alevi ve tutuşması aşmış (taşmış) gibidir. Çünkü sen onu vasfettiğinde: **تَلأْلأَتْ** dersin; tıpkı yaban öküzü için: **لأْلأَ بذَنَبه** dersin; kuyruğunu hareket ettirip parlayınca; çünkü o beyaz kuyrukludur. Dedi ki:
“**الثُّريّا** parıldadı da yükseldi;		onda gizlenmiş bir **لُؤْلُؤ**’ün parıldaması gibi.”

Ve sen: **لألأت النّار** dediğinde fiili ona (ateşe) kılmış olursun, kor’a değil; fakat onun alevi parıldadı.

Kadın gözüyle **لألأت** etti; ve **رأرأت**; yani onu parlatıp ışıldattı. **تُلأْلىء**: iki avucunu çevirmektir. Dedi ki:
“Derken Nûh bana tokmaklarla kalktı;		avuçları ceplere doğru çevirirler.”

**إلى**:
**إلى**: sıfat harflerinden bir harftir.

**الآلاء**: nimetlerdir; onun bir tanesi: **إِلىً**’dır.

**أَليّة**: yemin; ondan **أُلْوة** (da vardır). Dedi ki: “Sözlerimi yalanlar ve **أُلْوَتي**’mi bozar.” Hemze ayrıca fetha ile de (okunur). Ve dedi ki:
“Bana Nu‘mân hakkında bir **أَليّة** zulmü geldi;		suçlayıcıdan sonra doğrulayıcıdan (gelen) biri onunla zulmeder.”

**الأليّة**: **فَعُولة** üzerine taşınmıştır; **أَلْوة** ise **فَعْلَة** üzerinedir. Fiil: **آلَيْت** (ve) **إيلاء**.

Ve dersin: “Senin ihtiyacın için gayretten geri durmadım”: **ما ألَّيْتُ عن الجهْد**. Ve: “Sana öğüt vermede seni eksik bırakmadım”: **ما أَلَوْتك نصحاً**. Masdar: **الأُلِيُّ** ve **الأُلُوّ**; **العُتِيّ** ve **العُتُوّ** menzilesindedir; ancak **الأُلِيّ** daha çoktur. Ve fetret ve acz hakkında dedi ki: “**آلٍ**; ve onun sırtında **أُلِيُّ** yoktur.” Eğer beyti ikame etmeye mecburiyeti olmasaydı, beyit onu acz ile vasfetmiş olurdu; hâlbuki o **آل**’dan başka bir mânâ ister.

**الأَلُوّة**: onunla tütsü yakılan ve buhur yapılan bir ağaçtır; **عُودَ الأَلُوّة** diye adlandırılır; o, öd ağacının en iyisidir.

**ألا يألو**: yani bırakmadı. Dedi ki: “Biz gayretimizi fazlalaştırdık; onu eksik bırakmadık: **لم نأتَلِهْ**.” Ve **الأئتلاء** hakkında dersin: **تألّى**; gaybî bir iş üzerine cüret edip onun üzerine yemin edince. **الائتلاء** ile **الإيلاء** birdir.

**الأَلْيةُ**: koyunun kuyruğu yağı ve insanın kuyruğu yağı. Ve: **كَبْشٌ أليان**; ve **نعجةٌ أليانة**. Şiirde caizdir: **آلَى** (lafzı) **أفعل** vezninde; ve **ألياء** **فَعْلاء** vezninde.

**أَلْيَةُ الخِنْصِر**: onun altındaki et parçasıdır; o, elin **ألية**’sidir.

**المِئلاة**: ağıtçı kadınla birlikte siyah bir bezdir; onunla işaret eder. Hepsi: **المآلي**. Dedi ki:
“Sanki onun tepelerinde yassı (şeyler) var;		ve üzerlerinde **المآلى** bulunan ağıtlar.”

**أيل**:
Tefsirde geldi ki: sonunda **إيل** bulunan her isim, **جبرائيلِ** gibi, Allah’a adanmıştır; tıpkı: **عبد اللَّه** ve **عبيد اللَّه** dediğin gibi.

**إيل**: İbranice’de Allah’ın isimlerinden bir isimdir.

**إيلياء**: Beytü’l-Makdis şehridir; onlardan kimi kısaltır da onu **إلياء** yapar.

**أيلة**: bir beldenin adıdır.

**أيلول**: Rûm aylarından bir ayın adıdır; sonbaharın başı.

**الأَيِّل**: **الأَوعال**’ın erkeğidir; çoğulu: **الأَيايل**. Ancak bu isimle adlandırıldı; çünkü dağlara döner (**يَؤُولُ**) de orada korunur. Dedi ki: “Yazın sertliğinden **الأَيِّل**’in boynuzları.” O, hemzenin kesriyle (okunarak) bir topluluk da olur.

**الإيال**: **فِعال** vezninde. İçinde içki yahut şıra yahut buna benzer şey konulan bir kaptır. Denir ki: **أُلْتُ الشّراب أَؤُوله أَوْلاً**. Dedi ki:
“Mührü kırdı; hâlbuki eskimişti;		ve bir **إيال**’dan sonra bir **إيالا** meydana getirdi.”

O: pıhtılaşmış (şey)dir. Aynı şekilde, taze otla yetinmiş de (kuru otu) bırakmış develerin idrarı (da böyledir). Dedi ki:
“Ve **آيلٍ**’den, safran gibi, sıçratma olarak; onu giydirdiler;		kayanın sırtlarını, solmuş ve koyu (renkli) (şey)den.”

Bunun masdarı: **الأَوُل** ve **الأُوُول**’dür.

**المَوْئل**: **وَأَلْت**’ten sığınaktır; ve **المآل** da **أُلت**’ten (gelir). Adam **مَآلةٍ**’den (yani) **مَعالة** vezninde (bir şeyden) **يؤول** eder. Dedi ki:
“Onun tuzaklarından bir sığınak gücü yetmez;		göğün kuşuna da, dorukların (kayalık) keçilerine de, yağmura da.”

**المآل** bu yerde: sığınak ve korunaktır. Ancak **وأل يئل** mânâların genişliğinde, **آل يَؤُولُ إليه**’nin (yani) ona döndüğünün, ona rücû ettiğinin düzenli oluşu gibi düzenli değildir. Dersin: “Nebîzi ve ilacı pişirdim de şu kadar ve şu kadar miktara döndü (**فآل**)”; üçte bire yahut dörtte bire; yani döndü.

**الآل**: seraptır.

**آلُ الرَّجلِ**: akrabalığı olanı ve ev halkıdır.

Devenin **آل**’ı: levhaları ve bedeninin taraflarından yüksek olan (kısımlar)dır. **الأخطل** dedi ki:
“Onlardan ki, tabiatı yumuşayınca,		ondan sonra ona bir **آلٌ** ve bir **مَجْلودُ** kalır.”

Çadırın **آل**’ı: direkleridir. Dedi ki:
“Dizilmiş bir çadırın **آل**’ından başka bir şey kalmadı.”

Bu, çoğula yapışmış (çoğul olarak kullanılan) bir isimdir.

Dağın **آل**’ı: uçları ve yanlarıdır.

**الآلة**: zamanın şiddetlerinden şiddetli (olan)dır. **الخنساء** dedi ki:
“Kendimi bir **آلة** üzerine yükleyeceğim;		ya onun üzerinde, ya da onun için.”

İstiğâse lâmı:
İntisapta dersin: “**يا لَفلانٍ**”, “**يالتميم**” lâmın nasbıyla; o, müfred bir lâm’dır; fakat ağıt yakılanda nasb edilir; ağıt yakılan kimseye (yöneltilende) kesrelenir. O ancak isme izafe edilmiş bir lâm’dır; onunla ağıt yakılan kimse çağrılır; senin: “**يا لَزَيدٍ**” ve “**يا لَلْعجب**” demen gibi. Bu, ona ağır bir iş indiği zaman olur. Ve: “**يا لَلْحسرةِ**” ve “**يا لَلنّدامة**”; bunun ve benzerinin içinde lâm nasb edilir. Lâm, ağıt yakılan kimseyle birlikte de olursa, iki mânâ arasında fark olsun diye onu kesrele; senin: “**يالَزيدٍ لِلعَجَب**” ve “**يا لَلقْومِ لِلنّدامة**” demen gibi. Dedi ki:
“Onu gammazlar kuşattı da onu ürküttüler;		insanlar için vay, itaat edilen gammaz için!”

Gammaz aleyhine Allah’tan yardım ister. **طرفة** dedi ki:
“Bakışı onun üzerinde bir yardım sanırsın;		kavmim için vay, erkenden olgunlaşan gençlik için!”

**جرير**’in sözüne gelince:
“Senin hakkın, bir şimşeğe demendi:		‘**يا آل بارقَ**’; Cerîr niçin sövüldü?”

O, bununla ancak **بارِق**’a nispet edilen bir topluluğu kastetti.

**ألل**:
**الإلّ**: rabliktir. Ebû Bekir dedi ki: **مُسَيْلمة**’nin sec‘i kendisine okununca: “Bu, bir **إلّ**’den çıkmadı.”

Yüce Allah’ın sözü olan: **إلاًّ ولا ذمّة**’deki **الإلّ**; bazı tefsirde denir ki: o, Allah azze ve celle’dir.

**الإلّ**: rahim yakınlığıdır. Dedi ki:
“Ömrüne yemin olsun, senin **إلّ**’in Kureyş’te,		deve yavrusunun **إلّ**’i gibi, devekuşu sürüsünden.”

**إِلالٌ**: Mekke’de bir dağdır; Arafat dağıdır. Dedi ki:
“Düz (develer)le, **لَصاف**’dan ve **ثَبْرة**’den (olanlarla),		**إلال**’ı ziyaret ederler; yürüyüşleri itişip kakışmadır.”

**ألّ يَئِلُّ ويَؤُلُّ**: **أليلاً** ve **ألاّ** (olarak gelir). **الأليلةُ**: isimdir; o, insanın bedeninde inleme olmaksızın, hummanın ağrısı ve benzeri şeylerden bulduğu (şey)dir. Dedi ki: “Göğüste çalkantılar ve **الأَليلُ** vardır.” Ve dedi ki: “Görmüyor musunuz, **الأَلائلا**’dan şikâyet ediyorum; borcun zorluklarından ve ağır bir ağırlıktan.” Adam **ألَّ** eder: **يَؤُلُّ** ve **يَئِلّ**; hızlı olunca **أَلاًّ** (eder).

Rengi **ألَّ** eder: **يَؤُلُّ ألاّ**; saflaşıp parlayınca.

**الأَلَّةُ**: savaş aletidir; ve kendisiyle iş yapılan bütün aletler **أَلَّة**’dir.

**الأَلَّةُ**: mızrak ve onun benzeri, mızrak başı biçiminde yapılan mızrak uçlarıdır. Çoğulu: **الأَلُّ** ve **الإلالُ**. Dedi ki: “Mızraklarla ve **الإلالِ** ile ayakta.” Ancak ona **أَلّة** denildi; çünkü o incedir.

Ve **التَّأليل**: senin bir şeyi, kalem başının tahrif edildiği gibi tahrif etmendir. Ve bıçağın ucunun iki ağızlı kılınması; böylece **مُؤَلَّلاً** olur, dedi ki:
Onun bir dikeni vardır; onu bıçaklar **أَلَّلَتْ**		tek’i bir **فَرْدَةِ**’ye **يُؤَلِّف** eder
Ve yumuşaklık ile keskinliğin karıştırılması diye rivayet olunur.

Ve **أُذُنٌ مؤلَّلةٌ**: sivriltilmiş, dedi ki Tarafe:
İkisi de **مُؤَلَّلَتانِ**; ikisinde de eskiliği tanırsın		tek bir **مُفْردِ**’de **حَوْمَلِ**’de bir koyunun iki kulağı gibi

Ve **الأَلَلُ** ve **الأَلَلانِ**: bıçağın iki yüzü; ve her geniş şeyin iki yüzü; **ألّة**; yahut mızrak ucu ve benzerleri; hatta **التّساهُم**da (paylaşımda) onunla vurulan oklar; ve genişliği olan ve yuvarlanmış olmayan her şey; ve iki şeyin birleştirildiği her (durum) — iki parmak ve iki diş yahut birbirine tam uyan iki yaprak gibi — ve ikisinin çıkışı bir olup da birleşirlerse, o ikisinin buluşan iki yüzü: **الأَلَلان**.

**يلل**:
Ve **اليَلَلُ** **الأَلَلِ**’dendir; o, dişlerin kısalığı ve yapısal bir farklılıkla birlikte diş taşına yapışmasıdır; onu izleyen (bir farklılık) vardır. Ve adam **يَلَّ** olabilir; kadın da **يَلَّتِ**; o **أَيَلُّ**’dür, kadın ise **يَلاّءُ**’dur; **الأَرْوق**’un tersidir. Ve hepsi: **يُلٌّ**; onda erkekler ve dişiler eşittir. Ve **اليَلَلُ** isimdir, dedi ki:
Üzerlerinde bir **نـاهـضٌ** bulunan **رَقَمِيّات**		onlardan **الأَرْوَقَ**’u ve **الأَيَلّ**’i dişlerini göstererek (yüzünü buruşturarak) yapar

**ليل**:
**اللّيلُ**: gündüzün zıddı. Ve **اللَّلْيلُ**: karanlık ve siyahlık. Ve nur ve ziya **ينهر**; yani: aydınlatır.. Ve **اللَّيْل** **يليلُ**; karardığı zaman. İkisinden birini ötekinden tekil kıldığında “**ليلة** ve **يوم**” dersin; **ليلة**’nin küçültmesi: **لُيَيْلِية**. Gecelerde son **الياء**’yı kendi mahrecinden çıkardılar; onun yapısının kuruluşunun aslı ancak **ليلاة** idi; sonra kısaltıldı.

Ve dersin: **ليلةٌ ليلاء**; yani: şiddetli karanlık (gece). El-Kumeyt dedi ki: ..... ve onların gecesi **الأَليَل**; bu, şiirin zorlamasındandır; ama sözde (doğrusu) **ليلاء**’dır.

Ve Araplar der: kavim şiddetli bir **لَولاةٍ**’a düştü; bu, birbirlerini kınadıklarında olur; “**لولا** ve **لولا**” derler.

**لوي**:
İpi büktüm: **لَوَيْتُ الحَبْلَ**; onu bükerim: **أَلْويه**; bükme: **لَيّأ**.. Ve borcu büktüm: **لَوَيْتُ الدَّين**; bükme: **لَيّاً** ve **ليّانا**; yani: onu oyaladım (ödemeyi geciktirdim). Dedi ki:
Sen benim bükmelerimi (**لَيّاتـي**) kötü ediyorsun, hâlbuki sen **مَـلِـيَّةٌ**’sin		ve ben, ey kuşak sahibi, istemeyi güzel yaparım (**التَّقاضيا**)

Ve onu ona büktüm: **ولويتُه عليه**; yani: onu tercih ettim. Dedi ki:
Eğer Leylâ’da bir husumetten bir pay (**سَدىً**) olsaydı		düşmanların boyunlarını **الـمَـلاويا**’ya elbette bükerdim (**لَلَوَّيْتُ**)

Der ki: eğer seni çekiştirmeyi tercih edersem, borcunu şiddetli bir bükmeyle (**لَيّاً شَديدا**) elbette geciktireceğim.

Ve **الإلْواءُ**: bir şeyi kaldırıp onunla işaret etmendir. Dersin: çığlık atan (**الصَّريخُ**) elbisesiyle işaret etti: **أَلْوى الصَّريخُ يثوبِهِ**; ve o eliyle işaret etti: **وألوتِ بيدها**. Şair dedi ki:
Onunla işaret etti (**فألوتْ به**); senden yürek uçtu		derken şaşkın yahut şaşkınlığa düşmüş bulundun (**مُستَحيرا**)

Ve **مستعيرا** diye rivayet olunur; cariyenin bileğini vasfeder.

Ve savaş, mallarla (**السَّوام**) birlikte gittiğinde: **وأَلْوَتِ الحربُ بالسَّوام**; yani: onları götürdüğünde ve sahibi onlara bakar (durur).

Ve **الرّجلُ الأَلْوَى**: uzak duran, tek başına ayrılmış olan; dişisi: **ليّاءُ**. Dedi ki:
Bir kısrak; iki gözüyle ve boynuyla		**الأَلوى**’yı hedefler (**تُقصِدُ**)

Ve kadınlar: **لِيّانٌ**; istersen: **لَيّاوات**. Ve topluluklarda **التّاءُ** ve **النّونُ**; onlardan hiçbir şey men edilmez; erkek ve kadın adlarından ve onların sıfatlarından. Ve ondan bir fiil türetilirse o: **لَوِيَ يَلْوَى لَوىً**; fakat onlar ondan, “başını büktü” sözleriyle (**لَوَى رأسَه**) müstağni oldular... Ve onun telifini **لام** ve iki **واو**’dan yapan kimse dedi ki: **لوّاء** ve **لُوَّة**; **حَوّاء** ve **حُوّة** gibi.

Ve bu işten döndüm: **ولَوِيتُ عن هذا الأمر**; ondan kıvrılıp döndüğünde (**التويت عنه**). Dedi ki: iş bana dolandığında (**التَوَى بي الأَمْرُ**) yahut ben büktüğümde (**لَويتُ**) — iş bana getirildiğinde (**إذ أُتِيتُ**) — işi nereden getireyim?

Ve **اللَّوَى** (kısaltılmış): yemekten dolayı mideye giren bir hastalık. Ve adam **لَوِيَ** olur; **يَلْوَى**; o **لَوٍ**’dur; şiddetli bir **لَوىً** ile kıvrıldı.

Ve **اللّواء** (uzatılmış): valinin sancağı.

Ve **اللِّوى** (kısaltılmış): kumluğun kopuk parçası.

Ve **لؤيّ**: Gâlib’in oğlu.. ve **لاوي**: Ya‘kūb’un oğlu.

**ولي**:
**الولاية**: **المُوالاة**’nin mastarıdır. Ve **الولاية**: **الوالي**’nin mastarıdır. Ve **الولاء**: **المَوْلى**’nın mastarıdır.

Ve **الموالي**: amcaoğullarıdır.. ve Peygamber’in ehlibeytinden — Allah’ın salâtı ve âli ve selâmı onun üzerine olsun — sadaka kendisine haram olan kimseler **المَوالي**’dendir.

Ve **المَوْلَى**: azat eden, antlaşmalı dost (**الحليف**) ve **الوليّ**.

Ve **الوليّ**: nimetlerin velisi. Ve **الموالاة**: **المولى** edinmektir; ve **الموالاة** ayrıca: bütün şeylerde iki atışı yahut iki fiili peş peşe yapmasıdır.

Ve dersin: onu üç okla, peş peşe (**ولاءً**) vurdum. Ve dersin: **على الولاء**; yani: şey, şeyden sonra.

Ve **الوليُّ**: **الوسميّ**’den sonra olan yağmur; “yer **وُلِيَتِ الأَرْضُ وَلْياً**; o halde **مَوْلِيّة**’dir” denir. Ve yağmur ve sağanak onu suladı (**ولاها المطر والغيث**).

Onu yağmur ve sağanak suladı (**قد ولاها المَطَرُ والغَيِثُ**).

Ve **الوَليّة**: eyer altlığı (**الحِلس**); **الوَلايا**: onun çoğuludur. Dedi ki:
**الـوَلايا**’da başları, belâlar gibi		ne de sıcak yanakları, semûm rüzgârları yontmuştur

Ve adam geri döndü: **وَلَّى الرَّجل**; yani: arkasını dönüp gitti.

Ve falan, bir şeye galip oldu (**استولَى**); yani: onun eline geçti... Ve at, hedefe galip oldu: **واستولى الفَرَسُ على الغايةِ**; yani: ona ulaştı.

**ويل**:
**الوَيلُ**: şerrin inmesidir.. ve **الويلةُ**: rezillik ve musibet. Ve “**واويلتاه**” dediğinde, onun manası ancak: “**وافضيحتاه**”dır. Ve bu âyet üzerine böyle tefsir edilir: **ياويْلتَنَا ما لهذا الكتاب**. Ve **الوَيْلات** üzerine cem‘ olunur. Dedi ki:
Benim aleyhimde gıyabımda eksilten birinin		**الوَيْلاتُ**’ı vardır; neyi kışkırtır?

Ve dersin: falana **وَيَّلْتُ**; ona **الويل** zikrini çoğalttığında. Ve ikisi **يَتَوايَلانِ**.

Ve dersin: ona **ويلاً**; **وائلاً**; senin “**شَغْلٌ شاغلٌ**” ve “**شِعْرٌ شاعرٌ**” demen gibi; fiil türetmeksizin. Ru’be dedi ki:
Ve dertler, baykuşu çağırır: **ويلاً وائلا**

Ve dersin: kadın **وَلوَلَتِ**; “**واوَيْلَها**” dediğinde; çünkü bu, sesin hikâyesine dönüşür. Böylece o, hikâyede iki harfin daha kuvvetlisini ve daha parlak olanını (**أَنْصَعُهما**) aldı; sonra ikisini ikiledi. Dedi ki:
Sanki onun feryadı (**عَوْلَتُها**) **التَّأَقْ**’dandır
Bir evlât acısı çekenin feryadı (**عَوْلَةُ ثَكْلَى**); ve **وَلْوَلَتْ** **المَأَقْ**’dan sonra

Yani: ağlamadan sonra.. Ve denir ki: **الويل**: cehennemin kapılarından bir kapıdır; Allah’a sığınırız ondan.

**وأل**:
**الوَأْل** ve **الوَعْلُ** manada farklıdır; ve Zî’r-Rumme’nin beyti iki vecih üzere okunabilir:
Ta ki bir **وَعْلا** bulmayınca ve onu homurdanınca		atış korkusuyla; ta ki hepsi şaşkın (**هِيمَ**)

Kim **وَعْلاً** derse, “el”i kastetmiştir; kim **وَأْلاً** derse, “sığınak”ı kastetmiştir.

Ve **المَوْئل**: sığınak. Dersin: ona sığındım: **وَأَلْت إليه**; yani: sığındım; ben **أَئِل**’im; **وَأْلاً** (sığınırım). Ve **الوألة**: koyunların ağıllarında dışkılarının idrarlarıyla karışmasıdır. Dedi ki:
Diyarların çevresinde ve onun **وألتها**’sında zenginlik yoktur		**الرِّباب**’ın saf (sürüleri) arasında onu **يلبؤُها**

Yani: onun **لِبَأَها**’sını sağar. Ve **الرِّباب**: yeni doğurmuş koyunlardır.

Ve **المواءلةُ**: doğanın, şahinden korkarak bir şeye sığınmasıdır.

Ve **الوائل**: sığınan. Onu çoğul yaptığında “**أوائل**” dersin; iki **واو**’nun birleşmesinden hoşlanmama sebebiyle ilk **الواو** hemzeye döner. Dedi ki: **يوائل**; **المواءلة**’den, ilk girenlerden birisi.

**أول**:
**الأوّل**’den olan **الأوائل**’e gelince: onlardan kimi, onun yapısının kuruluşunu bir **همزة** ve bir **واو** ve bir **لام**’dan der. Onlardan kimi de, kuruluşunu iki **واو** ardından bir **لام**’dan der. Ve her birinin bir delili vardır. Öküz ve köpeklerin vasfında dedi ki: **جهام**; onun sonları, sığınanları (**الوائلاتِ**) dürter; Ebû’d-Dukayş rivayeti. Ebû Hayra dedi ki: onun sonları, ilkleri (**الأوّلاتِ**) dürter.

Ve **الأوّلُ** ve **الأُولَى**, **أَفعَل** ve **فُعْلَى** menzilesindedir. Ve **أوّل**’ün cem‘i: **أوّلون**; ve **أُولَى**’nın cem‘i: **أولَيات**; nitekim **الأُخْرَى**’nın cem‘i: **أُخْريات**.

Kim onun telifinin bir **همزة** ve bir **واو** ve bir **لام**’dan olduğunu söylerse, ondan **أفعل** vezninde olması gerekirdi: **آوَل**; memdûd, senin **آب يَؤُوبُ**’dan dediğin gibi: **آوَب**; fakat onlar şu sözle delil getirdiler: “O med, diller üzerinde çokça cereyan ettiğinden **واو**’ya idğam edilmiştir..” Kim de onun telifinin iki **واو** ve bir **لام**’dan olduğunu söylerse, **همزة**’yi **أَلِفَ أَفْعَل** kıldı ve iki **واو**’dan birini ötekine idğam etti ve ikisini şeddeli yaptı.

Ve dersin: “Onu, ey delikanlı, bir yıl **أوّلَ** gördüm”; çünkü **أوّل** **أفعل** binası üzerinedir; kim tenvin ederse onu nekre üzerine hamleder; kim tenvin etmezse o onun babıdır. Ebû’n-Nejm dedi:
“**ما ذاق بَقلاً منذ عامٍ أوّلِ**”
ve şöyle rivayet olunur: **ثُفْلاً**.

Ve **التَّأَوُّل** ve **التَّأْويل**: mânâları ihtilaf eden sözün tefsiridir; ancak lafzı dışında bir beyan ile sahih olur. Dedi:
“**نحن ضَرَبْناكم على تَنْزيلِهِ فاليومَ نَضْرِبكُمْ على تأويلِهِ**”

**لات**:
**لات**’a gelince, onunla nefiy yapılır; **لا** ile nefiy yapıldığı gibi; ancak o, ancak zamanlar üzerine vâki olur. Allah عزّ وجلّ buyurdu: “**ولات حين مناص**”. Eğer **لات** Kur’an’da **تاء** ile yazılmamış olsaydı, onun üzerinde vakıf **هاء** ile olurdu; çünkü o, **هاءُ التّأنيث**’tir; onunla **لا** müennes kılınmıştır.. Araplar **الآن** ve **حين**’e **تاء** ziyade ederler de derler: **تالآن** ve **تحين**; “**لات حين مناص**” gibi. Halbuki o ancak: **لا حينَ مَناص**’tır. Ebû Vecze es-Sa‘dî dedi:
**العاطفون تَحينَ لامن من عاطفٍ		والمُطْعِمونَ زمان لامن مُطعِمِ**

Kim “**العاطفون تحين**” kavlinde **هاء**’yı sözün ortasında bir sıla kılarsa, “**العاطفونَهْ**” derse, hata etmiştir; bu ancak sükût üzerinedir.. Kim de “**لات حين مناص**” ile, **تاء**’nın **حين**’den ayrı olduğuna delil getirirse, onda hüccet yoktur; çünkü onlar, ayrılmaması gereken yerde **لام**’ı ayrı yazmışlardır; Allah تعالى kavli gibi: “**مالِ هذا الكتاب**”; böylece **لهذا**’daki **لام**, **هذا**’dan ayrıdır. Ve onlar, vasl olmayan yerde vasl ettiler de “**وَيْكَأَنه**” yazdılar.. Ve belki harfi ziyade ettiler ve noksan ettiler. Yine Allah تعالى kavlinde ziyade ettiler: “**أولي الأيدي والأبصار**”; böylece **الأيد** yâ’sız kuvvettir; **البصر** akıldır. Yine başka bir yerde yazdılar: “**داودَ ذا الأيد**”.

**أولى**:
**الأَوْلَى** bir şey ile: başkasından ona daha hak sahibi olandır; ve onlar **الأَوْلَوْنَ**’dur; iki kişi: **الأَوْلَيان**. Yine sonu **ألف** olan her kelime; onu **النون** ile cem edince, **النون**’dan önceki **واو** ve **ياء**’ın i‘timadı onun nasbı üzerinedir; **مُثنَّى** gibi.

Ve **أَوْلَى**: ma‘lûmdur; ve o, va‘îd ve tehdîd ve telehhüftür.

**أولاء**:
**أُولاء** Temîm lügatinde kısaltılır; Hicaz ehli **أولاء**’yı med eder. Başındaki **هاء**, “**هؤلاء**” dediğinde tenbih için ziyadedir. Muhatapta “**هؤلائك**” denilmesi pek azdır; şiirde câizdir.

**أولو وأولات**:
**أولو** ve **أولات**: mânâda **ذَوُو** ve **ذوات** gibidir; ancak insanlardan ve ona benzeyenden olan cem‘ için söylenir.

**اللام**’ın **اللفيف** babı tamam oldu; onunla **اللام** harfi tamam oldu; onun için ne rubâî ne de humâsî vardır.
