# لا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: لا

الليث: لا حَرْفٌ يُنْفَى به ويُجْحَد به، وقد تجيء زائدة مع اليمين كقولك لا أُقْسِمُ بالله. قال أَبو إِسحق في قول الله عز وجل: لا أُقْسِمُ بيومِ القيامة، وأَشْكالِها في القرآن: لا اختلاف بين الناس أَن معناه أُقْسِمُ بيوم القيامة، واختلفوا في تفسير لا فقال بعضهم لا لَغْوٌ، وإِن كانت في أَوَّل السُّورة، لأَن القرآن كله كالسورة الواحدة لأَنه متصل بعضه ببعض؛ وقال الفرّاء: لا ردٌّ لكلام تقدَّم كأَنه قيل ليس الأَمر كما ذكرتم؛ قال الفراء: وكان كثير من النحويين يقولون لا صِلةٌ، قال: ولا يبتدأُ بجحد ثم يجعل صلة يراد به الطرح، لأَنَّ هذا لو جاز لم يُعْرف خَبر فيه جَحْد من خبر لا جَحْد فيه، ولكن القرآن العزيز نزل بالردّ على الذين أَنْكَروا البَعْثَ والجنةَ والنار، فجاء الإِقْسامُ بالردّ عليهم في كثير من الكلام المُبْتدإ منه وغير المبتدإ كقولك في الكلام لا واللهِ لا أَفعل ذلك، جعلوا لا، وإِن رأَيتَها مُبتدأَةً، ردًّا لكلامٍ قد مَضَى، فلو أُلْغِيَتْ لا مِمّا يُنْوَى به الجوابُ لم يكن بين اليمين التي تكون جواباً واليمين التي تستأْنف فرق. وقال الليث: العرب تَطرح لا وهي مَنْوِيّة كقولك واللهِ أضْرِبُكَ، تُريد والله لا أَضْرِبُكَ؛ وأَنشد: وآلَيْتُ آسَى على هالِكِ،
وأَسْأَلُ نائحةً ما لَها
أَراد: لا آسَى ولا أَسأَلُ. قال أَبو منصور: وأَفادَنِي المُنْذري عن اليزِيدي عن أَبي زيد في قول الله عز وجل: يُبَيِّن اللهُ لكم أَن تَضِلُّوا؛ قال: مَخافَة أَن تَضِلُّوا وحِذارَ أَن تَضِلوا، ولو كان يُبَيّنُ الله لكم أَنْ لا تَضِلوا لكان صواباً، قال أَبو منصور: وكذلك أَنْ لا تَضِلَّ وأَنْ تَضِلَّ بمعنى واحد. قال: ومما جاء في القرآن العزيز مِن هذا قوله عز وجل: إِنَّ اللهَ يُمْسِكُ السمواتِ والأَرضَ أَنْ تَزُولا؛ يريد أَن لا تزولا، وكذلك قوله عز وجل: أَن تَحْبَطَ أَعمالُكم وأَنتم لا تَشْعُرون؛ أَي أَن لا تَحْبَطَ، وقوله تعالى: أَن تقولوا إِنما أُنْزِلَ الكتابُ على طائفَتَيْنِ مِن قَبْلنا؛ معناه أَن لا تقولوا، قال: وقولك أَسأَلُك بالله أَنْ لا تقولَه وأَنْ تَقُولَه، فأَمَّا أَنْ لا تقولَه فجاءَت لا لأَنك لم تُرد أَن يَقُوله، وقولك أَسأَلك بالله أَن تقوله سأَلتك هذا فيها معنى النَّهْي، أَلا ترى أَنك تقول في الكلام والله أَقول ذلك أَبداً، والله لا أَقول ذلك أَبداً؟ لا ههنا طَرْحُها وإِدْخالُها سواء وذلك أَن الكلام له إِباء وإِنْعامٌ، فإِذا كان من الكلام ما يجيء من باب الإِنعام موافقاً للإٍباء كان سَواء وما لم يكن لم يكن، أَلا ترى أَنك تقول آتِيكَ غَداً وأَقومُ معك فلا يكون إِلا على معنى الإِنعام؟ فإذا قلت واللهِ أَقولُ ذلك على معنى واللهِ لا أَقول ذلك صَلَحَ، وذلك لأَنَّ الإِنْعام واللهِ لأَقُولَنَّه واللهِ لأَذْهَبَنَّ معك لا يكون واللهِ أَذهب معك وأَنت تريد أَن تفعل، قال: واعلم أَنَّ لا لا تكون صِلةً إِلاَّ في معنى الإِباء ولا تكون في معنى الإِنعام. التهذيب: قال الفراء والعرب تجعل لا صلة إِذا اتصلت بجَحْدٍ قبلَها؛ قال الشاعر:
ما كانَ يَرْضَى رسولُ اللهِ دِيْنَهُمُ،
والأَطْيَبانِ أَبو بَكْرٍ ولا عُمَر
أَرادَ: والطَّيِّبانِ أَبو بكر وعمر. وقال في قوله تعالى: لِئلاَّ يَعْلَمَ أَهْلُ الكتابِ أَنْ لا يَقْدِرُونَ على شيء من فَضْلِ اللهِ؛ قال: العرب تقول لا صِلةً في كلّ كلام دخَل في أَوَّله جَحْدٌ أَو في آخره جحد غير مُصرَّح، فهذا مما دخَل آخِرَه الجَحْدُ فجُعلت لا في أَوَّله صِلةً، قال: وأَما الجَحْدُ السابق الذي لم يصرَّحْ به فقولك ما مَنَعَكَ أَن لا تَسْجُد، وقوله: وما يُشْعِرُكُمْ أَنها إِذا جاءت لا يُؤْمِنون، وقوله عز وجل: وحَرامٌ على قَرْيةٍ أَهْلَكْناها أَنهم لا يَرْجِعُون؛ وفي الحَرام معنى جَحْدٍ ومَنْعٍ، وفي قوله وما يُشْعركم مثله، فلذلك جُعِلت لا بعده صِلةً معناها السُّقوط من الكلام، قال: وقد قال بعضُ مَن لا يَعرف العربية، قال: وأُراه عَرْضَ بأَبِي عُبيدة، إِن معنى غير في قول الله عز وجل: غير المغضوب عليهم، معنى سِوَى وإِنَّ لا صلةٌ في الكلام؛ واحتج بقوله:
في بئْرِ لا حُورٍ سرى وما شَعَرْ
بإِفْكِه، حَتَّى رَأَى الصُّبْحَ جَشَرْ
قال: وهذا جائز لأَن المعنى وقَعَ فيما لا يتبيَّنْ فيه عَمَلَه، فهو جَحْدُ محض لأَنه أَراد في بئرِ ما لا يُحِيرُ عليه شيئاً، كأَنك قلت إِلى غير رُشْد توجَّه وما يَدْرِي. وقال الفراء: معنى غير في قوله غير المغضوب معنى لا، ولذلك زِدْتَ عليها لا كما تقول فلان غيرُ مُحْسِنٍ ولا مُجْمِلٍ، فإِذا كانت غير بمعنى سِوَى لم يجز أَن تَكُرّ عليه، أَلا ترَى أَنه لا يجوز أَن تقول عندي سِوَى عبدِ الله ولا زيدٍ؟ وروي عن ثعلب أَنه سمع ابن الأَعرابي قال في قوله:
في بئر لا حُورٍ سرى وما شَعَر
أَراد: حُؤُورٍ أَي رُجُوع، المعنى أَنه وقع في بئرِ هَلَكةٍ لا رُجُوعَ فيها وما شَعَرَ بذلك كقولك وَقع في هَلَكَةٍ وما شَعَرَ بذلك، قال: ويجيء لا بمعنى غير؛ قال الله عز وجل: وقِفُوهُمْ إِنَّهم مسؤُولون ما لكم لا تَناصَرُون؛ في موضع نصب على الحال، المعنى ما لكم غيرَ مُتناصِرين؛ قاله الزجاج؛ وقال أَبو عبيد: أَنشد الأَصمعي لساعدة الهذلي: أَفَعَنْك لا بَرْقٌ كأَنَّ وَمِيضَه
غابٌ تَسَنَّمه ضِرامٌ مُثْقَبُ
قال: يريد أَمِنك بَرْقٌ، ولا صلة. قال أَبو منصور: وهذا يخالف ما قاله الفراء إِن لا لا تكون صلة إِلا مع حرف نفي تقدَّمه؛ وأَنشد الباهلي للشماخ:
إِذا ما أَدْلَجْتْ وضَعَتْ يَداها،
لَها الإِدْلاج لَيْلَه لا هُجُوعِ
أَي عَمِلَتْ يَداها عَمَلَ الليلةِ التي لا يُهْجَعُ فيها، يعني الناقة ونَفَى بلا الهُجُوعَ ولم يُعْمِلْ، وترك هُجُوع مجروراً على ما كان عليه من الإِضافة؛ قال: ومثله قول رؤبة:
لقد عرَفْتُ حِينَ لا اعْتِرافِ
نَفى بلا وترَكَه مجروراً؛ ومثله:
أَمْسَى بِبَلْدَةِ لا عَمٍّ ولا خال
وقال المبرد في قوله عز وجل: غَيْرِ المَغْضوبِ عليهم ولا الضالِّين؛ إِنما جاز أَن تقع لا في قوله ولا الضَّالين لأَن معنى غير متضمن معنى النَّفْي، والنحويون يُجيزون أَنتَ زيداً غَيْرُ ضارِبٍ لأَنه في معنى قولك أَنتَ زيداً لا ضارِبٌ، ولا يجيزون أَنت زيداً مِثْلُ ضارِب لأَن زيداً من صلة ضارِبٍ فلا تتقدَّم عليه، قال: فجاءت لا تُشَدِّد من هذا النفي الذي تضمنه غيرُ لأَنها تُقارِبُ الداخلة، أَلا ترى أَنك تقول جاءَني زيد وعمرو، فيقول السامع ما جاءَك زيد وعَمرو؟ فجائز أَن يكون جاءَه أَحدُهما، فإِذا قال ما جاءَني زيد ولا عمرو فقد تَبَيَّن أَنه لم يأْت واحد منهما. وقوله تعالى: ولا تَسْتَوي الحَسَنةُ ولا السَّيِّئةُ؛ يقارب ما ذكرناه وإِن لم يَكُنْه. غيره: لا حرفُ جَحْد وأَصل ألفها ياء، عند قطرب، حكاية عن بعضهم أَنه قال لا أَفعل ذلك فأَمال لا. الجوهري: لا حرف نفي لقولك يَفْعَل ولم يقع الفعل، إِذا قال هو يَفْعَلُ غَداً قلت لا يَفْعَلُ غداً، وقد يكون ضدّاً لبَلَى ونَعَمْ، وقد يكون للنَّهْي كقولك لا تَقُمْ ولا يَقُمْ زيد، يُنهى به كلُّ مَنْهِيٍّ من غائب وحاضِر، وقد يكون لَغْواً؛ قال العجاج:
في بِئرِ لا حُورٍ سَرَى وما شَعَرْ
وفي التنزيل العزيز: ما مَنَعَك أَن لا تَسْجُد؛ أَي ما منعك أَن تسْجُد، وقد يكون حرفَ عطف لإِخراج الثاني مما دخل فيه الأَول كقولك رأَيت زيداً لا عَمراً، فإَن أَدْخَلْتَ عليها الواو خَرَجَتْ من أَن تكون حَرْفَ عطفٍ كقولك لم يقم زيد ولا عمرو، لأَن حُروف النسق لا يَدخل بعضُها على بعض، فتكون الواو للعطف ولا إِنما هي لتأْكيد النفي؛ وقد تُزاد فيها التاء فيقال لاتَ؛ قال أَبو زبيد:
طَلَبُوا صُلْحَنا ولاتَ أَوانٍ
وإِذا استقبلها الأَلف واللام ذهبت أَلفه كما قال:
أَبَى جُودُه لا البُخْلَ، واستَعْجلتْ نَعَمْ
بهِ مِنْ فَتًى، لا يَمْنَعُ الجُوعَ قاتِلَهْ
قال: وذكر يونس أَن أَبا عمرو بن العلاء كان يجرّ البُخل ويجعل لا مُضافة إِليه لأَنَّ لا قد تكون للجُود والبُخْلِ، أَلا ترى أَنه لو قيل له امْنَعِ الحَقَّ فقال لا كان جُوداً منه؟ فأَمَّا إِنْ جَعَلْتَها لغواً نصَبْتَ البُخل بالفعل وإِن شئت نصَبْتَه على البدل؛ قال أَبو عمرو: أَراد أَبَى جُودُه لا التي تُبَخِّلُ الإِنسان كأَنه إِذا قيل له لا تُسْرِفُ ولا تُبَذِّرْ أَبَى جُوده قولَ لا هذه، واستعجلت نعم فقال نَغَم أَفْعلُ ولا أَترك الجُودَ؛ قال: حكى ذلك الزجاج لأَبي عمرو ثم قال: وفيه قولان آخران على رواية مَن روى أَبَى جُودُه لا البُخْل: أَحدهما معناه أَبَى جُوده البُخْلَ وتَجعل لا صِلةً كقوله تعالى: ما منَعك أَن لا تَسْجُدَ، ومعناه ما منعكَ أَن تسجُدَ، قال: والقول الثاني وهو حَسَن، قال: أرى أَن يكون لا غيرَ لَغْوٍ وأَن يكون البُخل منصوباً بدلاً من لا، المعنى: أبي جُودُه لا التي هي للبُخْل، فكأَنك قلت أَبَى جُوده البُخْلَ وعَجَّلَتْ به نَعَمْ. قال ابن بري في معنى البيت: أَي لا يَمْنَعُ الجُوعَ الطُّعْمَ الذي يَقْتُله؛ قال: ومن خفض البُخْلَ فعلى الإِضافةِ، ومَن نصب جَعَله نعتاً للا، ولا في البيت اسمٌ، وهو مفعول لأَبَى، وإِنما أَضاف لا إِلى البُخل لأَنَّ لا قد تكون للجُود كقول القائل: أَتَمْنَعُني من عَطائك، فيقول المسؤول: لا، ولا هنا جُودٌ. قال: وقوله وإِن شئت نصبته على البدل، قال: يعني البخل تنصبه على البدل من لا لأَن لا هي البُخل في المعنى، فلا يكون لَغْواً على هذا القول.
لا التي تكون للتبرئة: النحويون يجعلون لها وجوهاً في نصب المُفرد والمُكَرَّر وتنوين ما يُنوَّنُ وما لا يُنوَّن، والاخْتِيارُ عند جميعهم أَن يُنصَب بها ما لا تُعادُ فيه كقوله عز وجل: أَلم ذلك الكتابُ لا رَيْبَ فيه؛ أَجمع القراء على نصبه. وقال ابن بُزرْج: لا صلاةَ لا رُكُوعَ فيها، جاء بالتبرئة مرتين، وإِذا أَعَدْتَ لا كقوله لابَيْعَ لا بَيْعَ فيه ولا خُلَّة ولا شفاعة فأَنتَ بالخيار، إِن شئت نصبت بلا تنوين، وإِن شئت رَفَعْتَ ونوَّنْتَ، وفيها لُغاتٌ كثيرة سوى ما ذكرتُ جائزةٌ عندهم. وقال الليث: تقول هذه لاء مَكْتوبةٌ فتَمُدُّها لتَتِمَّ الكلمة اسماً، ولو صغرت لقلت هذه لُوَيَّةٌ مكتوبة إِذا كانت صغيرة الكِتْبة غيرَ جَليلةٍ. وحكى ثعلب: لَوَّيْت لاء حَسَنَةً عَمِلْتها، ومدَّ لا لأَنه قد صيَّرَها اسماً، والاسمُ لا يكون على حرفين وَضْعاً، واخْتارَ الأَلف من بين حروف المَدِّ واللين لمكان الفَتْحة، قال: وإِذا نسبت إِليها قلت لَوَوِيٌّ (* قوله« لووي إلخ» كذا في الأصل وتأمله مع قول ابن مالك: وضاعف الثاني من ثنائي * ثانيه ذو لين كلا ولائي)
وقصِيدةٌ لَوَوِيَّةٌ: قافِيَتُها لا. وأَما قول الله عز وجل: فلا اقْتَحَمَ العَقَبةَ، فلا بمعنى فَلَمْ كأَنه قال فلم يَقْتَحِمِ العَقَبةَ، ومثله: فلا صَدَّقَ ولا صَلَّى، إِلاَّ أَنَّ لا بهذا المعنى إِذا كُرِّرَتْ أَسْوَغُ وأَفْصَحُ منها إِذا لم تُكَرَّرْ؛ وقد قال الشاعر: إِنْ تَغْفِرِ اللهمَّ تَغْفِرْ جَمَّا،
وأَيُّ عَبْدٍ لَكَ لا أَلَمَّا؟
وقال بعضهم في قوله: فلا اقْتَحَمَ العَقَبةَ؛ معناها فما، وقيل: فَهَلاَّ، وقال الزجاج: المعنى فلم يَقْتَحِم العقبةَ كما قال فلا صَدَّق ولا صَلَّى ولم يذكر لا ههنا إِلاَّ مرة واحدة، وقلَّما تتَكَلَّم العرب في مثل هذا المكان إِلاَّ بلا مَرَّتَيْنِ أَو أَكثر، لا تكاد تقول لا جِئْتَني تُريد ما جِئْتَني ولا نري صلح
(*قوله «نري صلح» كذا في الأصل بلا نقط
مرموزاً له في الهامش بعلامة وقفة.) والمعنى في فلا اقْتَحَمَ موجود لأَن لا ثابتة كلها في الكلام، لأَن قوله ثم كان من الذين آمنوا يَدُلُّ على معنى فلا اقْتَحَمَ ولا آمَنَ، قال: ونحوَ ذلك قال الفراء، قال الليث: وقد يُرْدَفُ أَلا بِلا فيقال أَلا لا؛ وأَنشد: فقامَ
يَذُودُ الناسَ عنها بسَيْفِه
وقال: أَلا لا من سَبيلٍ إِلى هِنْدِ
ويقال للرجل: هل كان كذا وكذا؟ فيقال: أَلا لا ؛ جَعَلَ أَلا تَنْبيهاً ولا نفياً. وقال الليث في لي قال: هما حَرْفانِ مُتباينان قُرِنا واللامُ لامُ الملكِ والياء ياء الإضافة؛ وأَما قول الكميت: كَلا وكَذا تَغْمِيضةً ثمَّ هِجْتُمُ
لَدى حين أَنْ كانُوا إِلى النَّوْمِ، أَفْقَرا
فيقول: كانَ نَوْمُهم في القِلَّةِ كقول القائل لا وذا، والعرب إِذا أَرادوا تَقْلِيل مُدَّة فِعْلٍ أَو ظهور شيء خَفِيَ قالوا كان فِعْلُه كَلا، وربما كَرَّروا فقالوا كلا ولا؛ ومن ذلك قول ذي الرمة: أَصابَ خَصاصةً فبَدا كَليلاً
كلا، وانْغَلَّ سائرُه انْغِلالا
وقال آخر:
يكونُ نُزولُ القَوْمِ فيها كَلا ولا

### Türkçe

الليث: **لا** kendisiyle nefyedilen ve kendisiyle inkâr edilen bir harftir; ve yemin ile birlikte زائد olarak gelebilir; senin “Allah’a yemin olsun, yemin ederim” demen gibi. Ebû İshak, Allah عز وجل’nin sözü hakkında: “**لا** yemin ederim kıyamet gününe” ve onun Kur’an’daki şekilleri hakkında dedi ki: İnsanlar arasında, onun mânâsının “kıyamet gününe yemin ederim” olduğu hususunda ihtilaf yoktur; **لا**’nın tefsirinde ihtilaf ettiler: Bazıları dedi ki: **لا** lağvdır; sûre’nin başında olsa bile; çünkü Kur’an’ın tamamı, birbirine bitişik olduğundan, tek bir sûre gibidir; bazıları dedi ki: **لا** önce geçmiş bir sözün reddidir; sanki “iş, sizin zikrettiğiniz gibi değildir” denmiş gibidir. Ferrâ dedi ki: Nahivcilerin çoğu “**لا** صلة’dır” derlerdi. Dedi ki: Sonra atılmak istenen bir صلة kılınmak üzere, inkâr ile başlanmaz; çünkü bu câiz olsaydı, içinde inkâr bulunan bir haber ile içinde inkâr bulunmayan bir haber bilinmezdi. Lâkin aziz Kur’an, ba‘sı, cenneti ve ateşi inkâr edenlere redd olarak indi; böylece onlara redd ile yemin, sözün çoğunda—başlangıç olanında da olmayanında da—geldi; senin sözde “Hayır, Allah’a yemin olsun, bunu yapmam” demen gibi. **لا**’yı—onu başlangıç görsen bile—geçmiş bir sözün reddi kıldılar. Eğer cevap niyetiyle olan şeyden **لا** iptal edilseydi, cevap olan yemin ile yeniden başlanan yemin arasında fark olmazdı. Lîs dedi ki: Araplar **لا**’yı atarlar, hâlbuki o niyet edilmiştir; senin “Allah’a yemin olsun, seni döverim” demen gibi; “Allah’a yemin olsun, seni dövmem”i kastedersin. Ve inşad etti:
وآلَيْتُ آسَى على هالِكِ،
وأَسْأَلُ نائحةً ما لَها
Murad etti: “yas tutmam ve sormam.” Ebû Mansûr dedi ki: Münzirî bana, Yezîdî’den, Ebû Zeyd’den, Allah عز وجل’nin sözü hakkında: “Allah size açıklar ki sapasınız”; dedi ki: “sapmanız korkusuyla” ve “sapmanızdan sakınarak”; eğer “Allah size açıklar ki sapmayasınız” olsaydı doğru olurdu. Ebû Mansûr dedi ki: Aynı şekilde “sapmayasınız” ve “sapasınız” bir mânâdadır. Dedi ki: Aziz Kur’an’da bundan gelen şeylerdendir Allah عز وجل’nin sözü: “Şüphesiz Allah gökleri ve yeri tutar ki kaymasınlar”; muradı “kaymasınlar”dır. Ve aynı şekilde Allah عز وجل’nin sözü: “Amelleriniz boşa gitsin de siz farkında olmayasınız”; yani “boşa gitmesin”. Ve O’nun sözü: “Demeyesiniz ki kitap ancak bizden önceki iki taifeye indirildi”; mânâsı “demeyesiniz ki”dir. Dedi ki: Senin “Allah hakkı için sana sorarım ki onu söylemeyesin” ve “onu söyleyesin” demen; “onu söylemeyesin”e gelince, **لا** geldi; çünkü onun söylemesini istemedin. Senin “Allah hakkı için sana sorarım ki onu söyleyesin” demen ise, bunda nehiy mânâsı vardır. Görmüyor musun ki sözde “Allah’a yemin olsun, bunu ebediyen söylerim” ve “Allah’a yemin olsun, bunu ebediyen söylemem” dersin? Burada **لا**’yı atmak ile onu sokmak eşittir. Bu, sözün bir “ibâ”sı ve bir “in‘âm”ı olmasındandır; sözden, in‘âm بابından gelen şey ibâ’ya muvafık gelirse eşit olur; muvafık olmazsa olmaz. Görmüyor musun ki “yarın sana gelirim ve seninle kalkarım” dersin; ancak in‘âm mânâsı üzere olur. Eğer “Allah’a yemin olsun, bunu söylerim”i “Allah’a yemin olsun, bunu söylemem” mânâsı üzere söylersen, uygun olur; çünkü “Allah’a yemin olsun, mutlaka söylerim” ve “Allah’a yemin olsun, mutlaka seninle giderim” olan in‘âm, “Allah’a yemin olsun, seninle giderim” olmaz; hâlbuki sen yapmayı kastedersin. Dedi ki: Bil ki **لا**, ancak ibâ mânâsında صلة olur; in‘âm mânâsında olmaz. **التهذيب**: Ferrâ dedi ki: Araplar, kendisinden önce bir inkâr ile birleştiğinde **لا**’yı صلة yaparlar. Şair dedi ki:
ما كانَ يَرْضَى رسولُ اللهِ دِيْنَهُمُ،
والأَطْيَبانِ أَبو بَكْرٍ ولا عُمَر
Murad etti: “ve iki temiz: Ebû Bekir ve Ömer.” Ve O’nun تعالى sözü hakkında dedi ki: “Kitap ehli bilmesin diye ki Allah’ın فضلından bir şeye güç yetiremezler”; dedi ki: Araplar, başına inkâr giren her sözde yahut sonunda açıkça söylenmemiş bir inkâr bulunan sözde **لا**’yı صلة derler. Bu, sonuna inkâr giren şeylerdendir; böylece başına **لا** صلة kılındı. Dedi ki: Önceki inkâr olup da açıkça söylenmemiş olana gelince, senin “Seni secde etmemen ne engelledi?” demen; ve O’nun sözü: “Size ne bildirir ki o geldiğinde iman etmezler”; ve Allah عز وجل’nin sözü: “Helâk ettiğimiz bir beldeye haramdır ki onlar dönmezler.” “Haram”da inkâr ve men‘ mânâsı vardır; “Size ne bildirir ki”de de onun benzeri vardır; bu yüzden ondan sonra **لا** صلة kılındı; mânâsı sözden düşmektir. Dedi ki: Arapçayı bilmeyenlerden bazıları dedi ki—ve onu Ebû Ubeyde’ye ta‘rîz eder görüyorum—Allah عز وجل’nin sözü “**غير** gazaba uğramışların”daki **غير**’in mânâsı **سِوَى**’dır ve sözde **لا** صلة’dir. Ve şu sözle delil getirdi:
في بئْرِ لا حُورٍ سرى وما شَعَرْ
بإِفْكِه، حَتَّى رَأَى الصُّبْحَ جَشَرْ
Dedi ki: Bu câizdir; çünkü mânâ, amelinin belli olmadığı bir yerde vâki oldu; o, sırf inkârdır; çünkü “üzerine hiçbir şeyi geri döndürmeyen bir kuyu”da murad etti; sanki “rüşdün dışına yöneldi ve bilmez” demişsin gibi. Ferrâ dedi ki: “**غير** gazaba uğramışların”daki **غير**’in mânâsı **لا**’dır; bu yüzden onun üzerine **لا**’yı ziyade ettin; senin “falanca iyilik eden değildir ve güzellik yapan değildir” demen gibi. Eğer **غير**, **سِوَى** mânâsında olsaydı, onun üzerine tekrar etmek câiz olmazdı. Görmüyor musun ki “bende Abdullah’tan başka ve Zeyd yok” demen câiz olmaz? Sa‘leb’den rivayet olundu ki, İbnü’l-A‘râbî’yi şu söz hakkında işitir dedi:
في بئر لا حُورٍ سرى وما شَعَر
Murad etti: “**حُؤُور**”, yani “dönüş”; mânâ: “dönüş olmayan bir helâk kuyusuna düştü ve bunun farkında olmadı”; senin “helâke düştü ve bunun farkında olmadı” demen gibi. Dedi ki: **لا**, **غير** mânâsında gelir. Allah عز وجل dedi ki: “Onları durdurun; şüphesiz onlar sorgulanacaklardır. Size ne oluyor ki yardımlaşmıyorsunuz?”; hâl üzere nasb mahallindedir; mânâ: “size ne oluyor ki yardımlaşmayanlar olarak”; bunu Zeccâc söyledi. Ebû Ubeyd dedi ki: Asma‘î, Sâ‘ide el-Hüzelî’den inşad etti:
أَفَعَنْك لا بَرْقٌ كأَنَّ وَمِيضَه
غابٌ تَسَنَّمه ضِرامٌ مُثْقَبُ
Dedi ki: Muradı “senden bir şimşek mi?”dir; ve **لا** صلة’dir. Ebû Mansûr dedi ki: Bu, Ferrâ’nın “**لا**, ancak kendisinden önce bir nefy harfi ile birlikte صلة olur” sözüne muhaliftir. Bâhilî, Şemmâh için inşad etti:
إِذا ما أَدْلَجْتْ وضَعَتْ يَداها،
لَها الإِدْلاج لَيْلَه لا هُجُوعِ
Yani: “elleri, içinde uyunulmayan gecenin işi gibi iş yaptı”; yani deve. Ve **لا** ile “uyku”yu nefyetti, amel ettirmedi; ve “هُجُوع”u, izâfeden dolayı üzerinde bulunduğu hâl üzere mecrûr bıraktı. Dedi ki: Bunun benzeri Rü’be’nin sözü:
لقد عرَفْتُ حِينَ لا اعْتِرافِ
**لا** ile nefyetti ve onu mecrûr bıraktı. Ve bunun benzeri:
أَمْسَى بِبَلْدَةِ لا عَمٍّ ولا خال
Müberred, Allah عز وجل’nin sözü “gazaba uğramışların **غير**i ve sapmışların da değil” hakkında dedi ki: “sapmışların da değil” sözünde **لا**’nın vâki olması ancak **غير**’in mânâsının nefy mânâsını içermesinden dolayı câiz oldu. Nahivciler “sen Zeyd’sin, vuran olmayan”ı câiz görürler; çünkü “sen Zeyd’sin, vuran değil” sözü mânâsındadır. “sen Zeyd’sin, vuran gibi”yi câiz görmezler; çünkü “Zeyd” “vuran”ın صلة’sindendir; onun önüne geçmez. Dedi ki: Böylece **لا**, **غير**’in içerdiği bu nefyden dolayı pekiştirmek için geldi; çünkü o, dâhil olana yaklaşır. Görmüyor musun ki “Zeyd ve Amr bana geldi” dersin; dinleyen “Zeyd ve Amr sana gelmedi mi?” der; böylece ikisinden birinin gelmiş olması câiz olur. Eğer “Zeyd de Amr da bana gelmedi” derse, ikisinden birinin bile gelmediği açıklanmış olur. Allah تعالى’nin sözü: “İyilik de kötülük de eşit olmaz”; zikrettiğimize yaklaşır, her ne kadar onun aynısı olmasa da. Başkası: **لا** inkâr harfidir; elifinin aslı, Kutrub’a göre, yâ’dır; bazılarına dair hikâye olarak: “bunu yapmam” dedi de **لا**’yı imâle etti. Cevherî: **لا**, nefy harfidir; senin “yapar” demen ve fiilin vâki olmaması içindir. Eğer “o yarın yapar” derse, sen “yarın yapmaz” dersin. Ve **بَلَى** ve **نَعَمْ**’ın zıddı olabilir. Ve nehiy için olabilir; senin “kalkma” ve “Zeyd kalkmasın” demen gibi; onunla, gâib ve حاضر olan her menhî nehyedilir. Ve lağv olabilir. A‘câc dedi ki:
في بِئرِ لا حُورٍ سَرَى وما شَعَرْ
Aziz تنزيل’de: “Seni secde etmemen ne engelledi?”; yani “secde etmeni ne engelledi?” Ve ikinciyi, birincinin içine girdiği şeyden çıkarmak için atıf harfi olabilir; senin “Zeyd’i gördüm, Amr’ı değil” demen gibi. Eğer onun üzerine vav sokarsan, atıf harfi olmaktan çıkar; senin “Zeyd kalkmadı ve Amr da” demen gibi; çünkü نسق harflerinin bazısı bazısının üzerine girmez; böylece vav atıf içindir, **لا** ise nefyin te’kîdi içindir. Ve ona tâ ziyade edilir; böylece **لاتَ** denir. Ebû Zübeyd dedi ki:
طَلَبُوا صُلْحَنا ولاتَ أَوانٍ
Ve eğer onu elif-lâm karşılar ise, elifi gider; şu sözde olduğu gibi:
أَبَى جُودُه لا البُخْلَ، واستَعْجلتْ نَعَمْ
بهِ مِنْ فَتًى، لا يَمْنَعُ الجُوعَ قاتِلَهْ
Dedi ki: Yûnus zikretti ki Ebû Amr b. el-Alâ, “البُخْل”ü cerreder ve **لا**’yı ona muzâf kılardı; çünkü **لا**, cömertlik ve cimrilik için olabilir. Görmüyor musun ki ona “hakkı engelle” denilse, o da “**لا**” dese, bu ondan bir cömertlik olur? Ama eğer onu lağv kılarsan, “البُخْل”ü fiil ile nasb edersin; istersen onu بدل üzere nasb edersin. Ebû Amr dedi ki: Murad etti: “Onun cömertliği, insanı cimrileştiren **لا**’yı reddetti”; sanki ona “israf etme ve saçıp savurma” denilince, onun cömertliği bu **لا** sözünü reddetti; ve “نَعَمْ”i acele etti; böylece “yaparım ve cömertliği terk etmem” dedi. Dedi ki: Zeccâc bunu Ebû Amr’dan hikâye etti, sonra dedi ki: “أَبَى جُودُه لا البُخْل” rivayetine göre iki başka söz daha vardır: Birincisi: mânâsı “onun cömertliği cimriliği reddetti”dir; ve **لا**’yı, Allah تعالى’nin sözü “Seni secde etmemen ne engelledi?” gibi صلة yaparsın; mânâsı “secde etmeni ne engelledi?”dir. Dedi ki: İkinci söz—ve o güzeldir—dedi ki: Bana göre **لا**, lağv olmayan **غير** olsun; ve “البُخْل” **لا**’dan بدل olarak mansûb olsun; mânâ: “onun cömertliği, cimrilik için olan **لا**’yı reddetti”; sanki “onun cömertliği cimriliği reddetti ve onu ‘نَعَمْ’ ile acele ettirdi” demişsin gibi. İbn Berrî, beytin mânâsında dedi ki: Yani “açlık, onu öldüren yemeği engellemez.” Dedi ki: “البُخْل”ü cerreden, izâfe üzeredir; nasb eden ise onu **لا**’nın sıfatı kıldı. Beyitte **لا** isimdir; o, “أَبَى”nın mef‘ûlüdür. **لا**’yı “البُخْل”e izâfe etti; çünkü **لا**, cömertlik için olabilir; bağışından engelliyor musun diyenin sözü gibi; sorulan “**لا**” der; buradaki **لا** cömertliktir. Dedi ki: “İstersen onu بدل üzere nasb edersin” sözü; yani “البُخْل”ü **لا**’dan بدل olarak nasb edersin; çünkü **لا**, mânâda cimriliktir; böylece bu görüşe göre lağv olmaz.

Berâet için olan **لا**: Nahivciler, müfredin ve mükerrerin nasbında, tenvinlenenin ve tenvinlenmeyenin tenvininde, ona vecihler kılarlar. Hepsinin yanında tercih şudur: Tekrar edilmeyen şey, onunla nasb edilir; Allah عز وجل’nin sözü gibi: “**الم**; şu kitap, onda şüphe yoktur”; kurrâ onun nasbı üzerinde icmâ ettiler. İbn Büzerc dedi ki: “namaz yok, rükû yok onda”; berâet ile iki kere geldi. Eğer **لا**’yı tekrar edersen—“alışveriş yok, onda alışveriş yok; ne dostluk ne şefaat” sözünde olduğu gibi—sen muhayyersin: istersen tenvinsiz nasb edersin, istersen ref‘ eder ve tenvinlersin. Ve zikrettiğimden başka, onlarda câiz olan birçok lugat vardır.

Lîs dedi ki: “Bu yazılı bir **لاء**’dır” dersin; kelimeyi isim olarak tamamlamak için onu uzatırsın. Eğer küçültseydin, yazısı küçük, büyük olmayan ise “bu yazılı bir **لُوَيَّةٌ**’dir” derdin. Sa‘leb hikâye etti: “Güzel bir **لاء** büktüm, onu yaptım.” **لا**’yı uzattı; çünkü onu isim kılmıştır. İsim, وضع itibarıyla iki harf üzerine olmaz. Ve fetha sebebiyle, med ve yumuşaklık harfleri arasından elifi seçti. Dedi ki: Ona nisbet edersen “**لَوَوِيٌّ**” dersin.
(* “لووي إلخ” sözü: asılda böyle; İbn Mâlik’in sözüyle birlikte düşün:
وضاعف الثاني من ثنائي * ثانيه ذو لين كلا ولائي)
Ve **لَوَوِيَّةٌ** bir kaside: kafiyesi **لا**’dır. Allah عز وجل’nin sözü “**فلا** geçmedi sarp yokuşu”na gelince: **فلا** “**فَلَمْ**” mânâsındadır; sanki “sarp yokuşu geçmedi” demiş gibi. Ve bunun benzeri: “**فلا** tasdik etti ne de namaz kıldı”; ancak **لا** bu mânâda tekrar edilirse, tekrar edilmediği zamandan daha câiz ve daha fasîhtir. Şair dedi ki:
إِنْ تَغْفِرِ اللهمَّ تَغْفِرْ جَمَّا،
وأَيُّ عَبْدٍ لَكَ لا أَلَمَّا؟
Bazıları “**فلا** geçmedi sarp yokuşu” sözü hakkında dedi ki: mânâsı “**فما**”dır; ve “**فَهَلاَّ**” denildi. Zeccâc dedi ki: mânâ “sarp yokuşu geçmedi”dir; “tasdik etmedi ve namaz kılmadı” dediği gibi. Burada **لا**’yı ancak bir kere zikretti; Araplar, bu yerin benzerinde, çoğu zaman iki kere yahut daha fazla **لا** olmaksızın konuşmazlar; “bana gelmedin” mânâsında “**لا** bana geldin” demez gibidirler; ve “nri ṣulḥ”
(* “نري صلح” sözü: asılda noktasız böyle; kenarda durak işaretiyle رمزlenmiştir.) “**فلا** geçmedi”de mânâ mevcuttur; çünkü **لا**’nın tamamı sözde sabittir; çünkü “sonra iman edenlerden oldu” sözü, “geçmedi ve iman etmedi” mânâsına delâlet eder. Dedi ki: Ferrâ da bunun benzerini söyledi. Lîs dedi ki: **أَلا**’nın ardından **لا** getirilebilir; böylece “**أَلا لا**” denir. Ve inşad etti:
فقامَ يَذُودُ الناسَ عنها بسَيْفِه
وقال: أَلا لا من سَبيلٍ إِلى هِنْدِ
Ve adama “şöyle şöyle oldu mu?” denir de “**أَلا لا**” denir; **أَلا**’yı tenbih, **لا**’yı nefy kıldı. Lîs, “**لي**” hakkında dedi ki: İkisi, birbirine bitiştirilmiş iki ayrı harftir; lâm, mülkiyet lâmıdır; yâ, izâfe yâ’sıdır. Kümeyt’in sözüne gelince:
كَلا وكَذا تَغْمِيضةً ثمَّ هِجْتُمُ
لَدى حين أَنْ كانُوا إِلى النَّوْمِ، أَفْقَرا
Der ki: “Onların uykusu azlıkta idi”; “**لا** ve şu” diyenin sözü gibi. Araplar, bir fiilin müddetini azaltmak yahut gizli bir şeyin ortaya çıkmasını kastettiklerinde “onun fiili **كَلا** idi” derler; bazen tekrar ederler de “**كلا ولا**” derler. Bundan, Zü’r-Rumme’nin sözü:
أَصابَ خَصاصةً فبَدا كَليلاً
كلا، وانْغَلَّ سائرُه انْغِلالا
Ve bir başkasının sözü:
يكونُ نُزولُ القَوْمِ فيها كَلا ولا
