# لا — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A7/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%A7/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A7.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: لا

، كقولِ الجَعْدي :
فقُلْت لَهُم : خَلُّوا النِّساءَ لأَهْلِها ،
فقالوا لنا : كَلاَّ ، فقُلْنا لهُم : بَلَى ( لا : ( *!لا : تكونُ نافِيَةً ) ، أَي حَرْفٌ يُنْفَى به ويُجْحَدُ به ، وأَصْلُ ألِفِها ياءٌ عنْدَ قُطْرب حِكايَةً عن بعضِهم أَنَّه قالَ : لا أَفْعَلُ ذلكَ فأمالَ لا .
وقالَ اللَّيْثُ : يقالُ : هذه لا مَكْتُوبةٌ ، فتَمُدُّها لتتم الكَلِمة اسْماً ، ولو صَغَّرْتَ لقُلْتَ : هذه لُوَيَّةٌ مَكْتوبَةٌ إذا كانتْ صَغِيرَة الكتبةِ غَيْر جَلِيلةٍ .
وحكَى ثَعْلب لَوَّيْتُ لاءً حَسَنَةً عَمِلْتُها ، ومَدَّلا لأنَّه قد صَيَّرها اسْماً ، والاسْمُ لا يكونُ على حَرْفَيْن وضعاً ، واخْتَار الألِفَ مِن بينِ حُروفِ المَدِّ واللِّين لمَكانِ الفَتْحةِ ؛ قالَ : وإذا نَسَبْتَ إليها قلْتَ : لَوَوِيٌّ . وقَصِيدَةٌ لَوَوِيَّةٌ : قافِيَتُها لا .
( وهي على خَمْسةِ أَوْجُهٍ ) .
الأوَّل : ( عامِلَةٌ عَمَلَ إنَّ ) ، وإنَّما يَظْهَرُ نَصْب اسْمِها إذا كانَ خافِضاً نحو : لا صاحِبَ جُودٍ مَمْقوتٌ ، ومنه قولُ المُتَنبِّي :
فلا ثَوْبَ مَجْدٍ غَيْرُ ثَوْبِ ابنِ أَحْمد
على أَحَدٍ إلاَّ بلُؤْمٍ مُرقع

أَو رافِعاً نحو : لا حَسَناً فِعْلُه مَذْمومٌ ؛ أَو ناصِباً لا طالِعاً جَبَلاً حاضِرٌ ؛ ومنه لا خَيْرَ مِن زيْدٍ عنْدَنا ؛ وقولُ المتنبِّي :
قفَا قَليلاً بها عليّ فلا
أَقَلّ مِن نَظْرةٍ أُزوَّدُها ( و ) الثَّاني : عامِلَةٌ ( عَمَلَ ليسَ ) ، وهو نَفْيُ غَيْر العام نحو : لا رَجُلَ في الدَّارِ ولا امْرأَةً ، والفَرْقُ بينَ نَفْي العام ونَفْي غَيْر العام أنَّ نَفْيَ العامِ نَفْيٌ للجِنْسِ تقولُ : لا رَجُل في الدارِ أَي ليسَ فيها مِن جِنْسِه أَحَدٌ ؛ ونَفْيَ غَيْر العام نَفْيٌ للجُزْءِ فإنَّ قوْلَكَ : لا رَجُل في الدَّارِ *!ولا امْرأَة ، يَجوزُ أَنْ يكونَ في الدَّارِ رَجُلانِ أَو رِجالٌ وامْرأَتانِ أَو نِساءٌ . ( ولا تَعْمَلُ إلاَّ في النّكِراتِ كقولهِ ) ، أَي الشَّاعِر وهو سعْدُ بنُ ناشبٍ ، وقيلَ سعْدُ بنُ مالِكٍ يُعَرِّضُ بالحارِثِ بنِ عبَّادٍ اليَشْكُري وكان قد اعْتَزَلَ حَرْبَ تَغْلب وبَكْر ابْنَي وائِلٍ :
( مَنْ صَدَّ عن نِيرانَها ( فأَنَا ابنُ قَيْسٍ لا بَراح ) والقَصِيدَةُ مَرْفوعَةٌ وفيها يقولُ :

بِئْسَ الخِلائِفُ بعدنا
أَولادُ يَشْكُر واللّقاحِوأَرادَ باللّقاحِ بَني حنيفَةَ وتقدَّمَ للمصنِّفِ في الحاءِ . وقَوْلُهم : لا بَراح مَنْصوبٌ كقَوْلهم : لا رَيْبَ ، ويَجوزُ رَفْعه فتكونُ لا بمنزلة ليسَ .
قُلْتُ : وهذه عِنْدَهم تُسَمَّى لا التَّبْرِئةِ ، ولها وُجُوهٌ في نَصْبِ المفرد والمُبكَرَّ وتَنْوِين ما يُنَوَّن وما لا يُنَوَّن كما سَيَأتي ؛ والاخْتِيارُ عنْدَ جمِيعِ النّحويِّين أن يُنْصَبَ بها ما لا يُعادُ فيه كقوله ، عزَّ وجلَّ : ﴿ألم ، ذلكَ الكِتابُ لا رَيْبَ فيه﴾ ، أَجْمع القُراءُ على نَصْبِه .
وفي المِصْباح : وجاءَتْ بمعْنَى ليسَ نحو : لا فيها غُول ، أَي ليسَ فيها ؛ ومنه قولُهم : لا هَاء الله ذَا ، أَي ليسَ واللهاِ ذَا ، والمعَنْى لا يكونُ هذا الأَمْر .
( و ) الثَّالثُ : أنْ ( تكونَ عاطِفَةً بشَرْطِ أَنْ يَتَقَدَّمَها إثْباتٌ : كجاءَ زَيْدٌ لا عَمْرٌ و ؛ أَو أمْرٌ : كاضْرِبْ زَيْداً لا عَمْراً ) ؛ أَو نِداءٌ نحو : يا ابنَ أَخي لا ابنَ عَمِّي . ( و ) بشَرْطِ ( أن يَتَغايَرَ مُتَعاطِفاها فلا يجوزُ جاءَني رجُلٌ لا زَيْدٌ لأنَّه يَصْدُقُ على زيدٍ اسْمُ الرَّجُلِ ) بخِلافِ جاءَني رجُلٌ لا امْرأَة ، وبشَرْط أَنْ لا

تَقْتَرِن بعاطِفٍ . فهي شُروطٌ ثلاثَةٌ ذكرَ منها الشَّرْطَيْن وأغفلَ عن الثالثِ ، وقد ذَكَرَه الجَوْهرِي وغيرُه كما سَيَأْتي .
وفي المِصْباح : وتكونُ عاطِفَةً بعْدَ الأَمْرِ والدُّعاءِ والإِيجابِ ، نحو : أَكْرِمْ زَيْداً لا عَمْراً ، واللّهُمَّ اغْفِرْ لزَيْد ، لا عَمْرٍ و ، وقامَ زَيْدٌ لا عَمْرٌ و ، ولا يجوزُ ظُهور فِعْل ماضٍ بعْدَها لئَلاَّ يلتبسُ بالدُّعاءِ ، فلا يقالُ قامَ زَيْدٌ لا قامَ عَمْرو . وقال ابنُ الدهان : ولا تَقَعُ بعْدَ كَلام مَنْفيَ لأنَّها تَنْفي عن الثاني ما وَجَبَ للأوَّلِ ، فإذا كانَ الأوَّلُ مَنْفيّاً فماذا يَنْفي ، انتَهَى .
وفي الصِّحاح : وقد تكونُ حَرْفَ عَطْفٍ لإخْراجِ الثاني ممَّا دخلَ فيه الأوَّل كقَوْلكَ : رَأَيْت زَيْداً لا عَمْراً ، فإنْ أَدْخَلْت عليها الواو خَرَجَتْ مِن أَنْ تكونَ حَرْف عَطْفٍ كقَوْلكَ : لم يَقُمْ زَيْدٌ ولا عَمرو ، لأنَّ حُرُوفَ النِّسَق لا يَدْخلُ بعضُها على بعضٍ ، فتكونُ الواوُ للعطْفِ ولا إنَّما هي لتَوْكيدِ النَّفْي ، انتَهَى .
وفي المِصْباح : قال ابنُ السَّراج وتَبِعَه ابنُ جنِّي : مَعْنى لا العاطِفَة التَّحْقيق للأَوّل والنَّفْي عن الثاني فتقولُ قامَ زَيْدٌ لا عَمْرو ، واضْرِبْ زَيْداً لا عَمْراً ، ولذلكَ لا يجوزُ وُقُوعُها بعْدَ حُروفِ الاسْتِثْناءِ فلا يقالُ قامَ القَوْمُ إلاَّ زَيْداً ولا عَمْراً ، وشبْه ذلكَ ، وذلكَ أَنَّها للإخْراجِ مماَّ دَخَلَ فيه الأوَّل ، والأوّل هنا مَنْفيٌّ ، ولأنَّ الواوَ للعَطْفِ ولا

للعَطْفِ ولا يَجْتَمِعُ حَرْفانِ بمعْنًى واحِدٍ ، قالَ : والنَّفْي في جَمِيعِ العربِيَّةِ متّسقٌ بِلاَ إلاَّ في الاسْتِثْناءِ ، وهذا القسْمُ داخِلٌ في عُمومِ قَوْلهم لا يَجوزُ وُقُوعها بعْدَ كَلامٍ مَنْفيَ . قالَ السّهيلي : ومِن شَرْط العَطْف أَن لا يصدق المَعْطوف عليه على المَعْطوف فلا يَجوزُ قامَ رجُلٌ لا زَيْدٌ ، ولا قامَتِ امرأَةٌ لا هِنْد ، وقد نَصّوا على جَوازِ اضْربْ رجُلاً لا زَيْداً فيحتاجُ إلى الفَرْقِ ، انتَهَى الغَرَض منه ، وللحافِظِ تَقِيّ الدِّيْن السّبكي في هذه المَسْأَلةِ رِسَالَة بالخُصوصِ سَمَّاها نَيْل العُلا في العَطْفِ *!بِلا ، وهي جَوابٌ عن سؤالٍ لولدِه القاضِي بَهاء الدِّيْن أَبي حامِدٍ أَحْمد بن عليَ السَّبكي وقد قَرَأَها الصَّلاح الصَّفدي على التَّقي في دِمَشْق سَنَة 753 ، وحَضَرَ القِراءَةَ جُمْلةٌ مِن الفُضَلاءِ وفي آخِرها حَضَرَه القاضِي تاج الدِّيْن عَبْدُ الوَهاب وَلَدُ المصنِّف ، وفيها يقولُ الصَّفدي مقرظاً :
يا مَنْ غَدا في العِلْم ذَا همةٍ
عَظِيمة بالفَضْلِ تملا الملالم تَرْقَ في النَّحْوِ إلى رتْبَةٍ
سامِيَةٍ إلاَّ بنَيْلِ العُلاوسأَخْتَصِرُ لكَ السَّؤالَ والجَوابَ ، وأَذْكر منهما ما يَتَعلَّقُ به الغَرَض :
قالَ يُخاطِبُ وَلَدَه : سَأَلْتَ أَكْرَمَك اللهاُ عن قامَ رجُلٌ لا زَيْد ، هل يصحُّ هذا التَّرْكِيب ، وأنَّ الشَّيْخ أبا حيَّان جَزَمَ بامْتِناعِهِ

وشَرَط أن يكونَ ما قَبْل لا العَاطِفَة غَيْر صادِقٍ على ما بَعْدَها ، وأنَّك رأَيْتَ ، سَبَقَه لذلكَ السَّهيلي في نَتائجِ الفكْر وأَنَّه قالَ : لأنَّ شَرْطَها أَنْ يكونَ الكَلامُ الذي قَبْلها يَتَضَمَّن بمفْهُومِ الخِطابِ نَفْي ما بَعْدَها وإن عِنْدَكَ في ذلكَ نَظَراً لأُمورِ منها أنَّ البَيانِيِّين تكلَّموا على القَصْرِ وجَعَلُوا منه قَصْر الإفْراد وشَرَطُوا في قَصْر المَوْصُوف إفْراداً عَدَم تَنافِي الوَصْفَيْن كقولنا : زَيْدٌ كاتِبٌ لا شاعِرٌ ، وقُلْت كيفَ يَجْتَمِع هذا مع كَلامِ السَّهيلي والشَّيْخ ، ومنها إنْ قامَ رَجُلٌ لا زَيْدٌ مِثْل قامَ رجُلٌ وزَيْدٌ في صحَّةِ التَّرْكيبِ ، فإن امْتَنَعَ قامَ رجُلٌ وزَيْدٌ ففي غايَةِ البُعْدِ لأنّك إنْ أَرَدْتَ بالرَّجُل الأوَّل زَيْداً كانَ كعَطْفِ الشيءِ على نَفْسِه تَأْكيداً ، ولا مانِعَ منه إذا قصدَ الإطْناب ، وإن أَرَدْتَ بالرَّجُلِ غَيْرَ زَيْدٍ كانَ مِن عَطْفِ الشيءِ على غَيْرِه ولا مانِعَ منه ، ويُصَيّره في هذا التَّقْديرِ مِثْل قامَ رجُلٌ لا زَيْد في صحَّةِ التَّرْكِيب ؛ وإنْ كانَ مَعْناهُما مُتَعاكِسَيْن ، بل قد يقالُ قامَ رجُلٌ لا زَيْدٌ أَوْلى بالجَوازِ مِن قامَ رجُلٌ وزَيْدٌ ؛ لأنَّ قامَ رجُلٌ وزَيْدٌ إنْ أَرَدْتَ بالرَّجُلِ فيه زَيْداً كانَ تَأْكيداً وإنْ أَرَدْتَ غَيْرَه كانَ فيه إلباسٌ على السامِع ، وإيهامٌ أَنَّه غَيْرُه ، والتَّأْكيدُ والإلْباسُ مُنْتَفيانِ في قامَ رجُلٌ لا زَيْدٌ ، وأَيُّ فَرْقٍ بينَ زَيْدٌ كاتِبٌ لا شاعِرٌ وقامَ رجُلٌ لا زَيْدٌ وبينَ رَجُل وزَيْد عُمُومٌ وخُصُوصٌ مُطْلَقٌ وبينَ كَاتِب وشَاعِر عُمُوم وخُصُوص مِن وَجْه كالحَيَوانِ وكالأَبْيَض ، وإذا

امْتَنَع جاءَ رَجُل لا زَيْد كما قالوه فهل يَمْتَنِع ذلكَ في العامِّ والخاصِ مِثْل قامَ الناسُ لا زَيْد ، وكيفَ يمنعُ أَحدٌ مع تَصْريح ابنِ مالِكٍ وغيرِه بغيَّةِ قامَ الناسُ وزَيْدٌ ، ولأيِّ شيءٍ يَمْتَنع العَطْف بِلا في نحو ما قامَ إلاَّ زَيْدٌ لا عَمْرو ، وهو عَطْفٌ على مُوجبٍ لأنَّ زَيْداً مُوجبٌ وتعْلِيلهم بأنه يلْزمُ نَفْيه مَرَّتَيْن ضَعِيف لأنَّ الإطْنابَ قد يَقْتَضِي مِثْلَ ذلكَ لا سيَّما والنَّفْي الأوَّل عامٌّ والنَّفْي الثاني خاصٌّ ، فأَسْوأُ دَرَجاتِه أَنْ يكونَ مِثْل ما قامَ الناسُ ولا زَيْد ؛ هذا جُمْلةَ ما تضمَّنَه كتابك في ذلكَ ، بارَكَ اللهاُ فيك .
والجَوابُ : أَمَّا الشَّرْط الذي ذَكَره أَبو حيَّان في العَطْفِ بِلا ، فقد ذَكَرَه أَيْضاً أَبو الحَسَنِ الأبدي في شَرح الجَزُوليَّة فقالَ : لا يُعْطَفُ بِلا إلاَّ بشَرْطٍ وهو أَنْ يكونَ الكَلامُ الذي قَبْلها يتضَمَّنُ بمفْهومِ الخِطابِ نَفْي الفِعْل عمَّا بَعْدَها ، فيكونُ الأوَّل لا يَتَناوَلُ الثاني نحو قوله جاءَني رجُلٌ لا امْرَأَة ، وجاءَني عالِمٌ لا جاهِلٌ ، ولو قُلْتَ : مَرَرْتُ برجُلٍ لا عَاقِل لم يجزْ لأنَّه ليسَ في مَفْهومِ الكَلامِ الأوَّل يَنْفِي الفِعْلَ عن الثاني ، وهي لا تَدْخُل إلاَّ لتَأْكيدِ النَّفْي فإنْ أَرَدْتَ ذلكَ المَعْنى جِئْتَ بغَيْر فتقولُ : مَرَرْتُ برَجُلٍ غَيْر عَاقِلَ وغَيْر زَيْد ، ومَرَرْت بِزَيْدٍ لا عَمْرو ، لأنَّ الأوَّل لا يَتَناوَلُ الثاني .
وقد تضمَّنَ كلامُ الأبدي هذا زِيادَةً على ما قالَهُ السَّهيلي وأَبو حيَّان ، وهي قوله : إنَّها لا تَدْخُل إلاَّ لتَأْكِيدِ المنَّفْي ، وإذا ثَبَتَ أَنَّ لا لا تَدْخُلُ إلاَّ لتَأْكيدِ النَّفْي اتَّضَحَ اشْتِراط الشَّرْط المَذْكُور ، لأَنَّ مَفْهوم الخِطابِ اقْتَضَى في

قولِكَ قامَ رجُلٌ نَفْيَ المَرْأَةِ فدَخَلَتْ لا للتَّصْريحِ بما اقْتضاهُ المَفْهُوم ، وكذلكَ قامَ زَيْدٌ لا عَمْرو ، أمَّا قامَ رجُلٌ لا زَيْد فلم يَقْتضِ المَفْهوم نَفْي زَيْد فلذلكَ لم يجزْ العَطْفُ *!بِلا لأنَّها لا تكونُ لتَأْكِيدِ نَفْي بل لتأَسِيسِه ، وهي وإن كانَ يُؤْتَى بها لتَأْسِيسِ النَّفْي فكذلكَ في نَفْيٍ يقصدُ تَأْكِيدُه بها بخِلافِ غيرِها مِن أَدَواتِ النَّفي كلَمْ وما ، وهو كَلامٌ حَسَنٌ .
وأَيْضاً تَمْثِيل ابن السَّراج فإنَّه قالَ في كتابِ الأُصول : وهي تَقَعُ لإخْراجِ الثاني ممَّا دَخَلَ فيه الأوَّل ، وذلكَ قوله : ضَرَبْت زيْداً لا عَمْراً ، ومَرَرْتُ برجُلٍ لا امْرأَةٍ ، وجاءَني زَيْدٌ لا عَمْرو ، فانْظُرْ أَمْثِلَته لم يَذْكُر فيها إلاَّ ما اقْتَضاهُ الشَّرْطُ المَذْكُور .
وأيْضاً تَمْثِيل جَماعَة مِن النُّحاة منهم ابن الشَّجَري في الأمالِي قالَ : إنَّها تكونُ عاطِفَةً فتَشْركُ ما بَعْدَها في إعْرابِ ما قَبْلها وتَنْفي عن الثاني ما ثَبَتَ للأوَّل كقولك : خَرَجَ زَيْدٌ لا بكر ، ولَقِيتُ أَخاكَ لا أَباكَ ، ومَرَرْتُ بحَمِيكَ لا أَبِيكَ ، ولم يَذْكُر أَحدٌ مِن النّحاةِ في أَمْثلتِه ما كونُ الأوَّل فيه يحتملُ أَن يَنْدرجَ فيه الثاني ، وخَطَرَ لي في سَبَبِ ذلكَ أَمْران : أَحَدُهما : أَنَّ العَطْفَ يَقْتَضِي المُغايَرَةَ ، فهذه القاعِدَةُ تَقْتَضِي أنَّه لا بُدَّ في المَعْطوفِ أنْ يكونَ غَيْرَ المَعْطوفِ عليه ، والمُغايَرَةُ عنْدَ الإطْلاقِ تَقْتَضِي المُبايَنَةَ لأنَّها المَفْهومُ منها عنْدَ أَكْثَر الناسِ وإنْ كانَ التَّحْقيقُ أنَّ بينَ الأعَمِّ والأخَصِّ والعامِّ والخاصِّ والجُزْء ، والكُلِّ مغايَرَةً ، ولكنَّ المُغايَرَةَ عنْدَ

الإطْلاقِ إنَّما تَنْصرِفُ إلى ما لا يصدقُ أَحَدُهما على الآخرِ ، وإذا صحَّ ذلكَ امْتَنَعَ العَطْفُ في قَوْلك جاءَ رجُلٌ وزَيْد لعَدَمِ المُغايَرَةِ ، فإن أَرَدْتَ غَيْرَ زَيْدٍ جازَ وانْتَقَلَتِ المَسْأَلةُ عن صُورتِها ، وصارَ كأَنَّك قُلْتَ : جاءَ رجُلٌ غَيْر زَيْد لا زَيْد ، وغَيْر زَيْد لا يصدقُ على زَيْد ومَسْأَلَتُنا إنَّما هي فيمَا اذا كانَ رجُلٌ صادِقاً على زيْدٍ مُحتملاً لأنْ يكونَ إيَّاه ، فإنَّ ذلكَ مُمْتَنِع للقاعَدِةِ التي تَقَرَّرْتْ وجَرَتْ للمُغايَرَةِ بينَ المَعْطوفِ والمَعْطوفِ عليه ، ولو قُلْتَ جاءَ زَيْدٌ ورَجُل كانَ مَعْناهُ ورَجُل آخَر لمَا تقرَّرَ مِن وُجوبِ المُغايرَةِ ، وكَذلكَ لو قلْتَ جاءَ زَيْدٌ لا رَجُل وَجَبَ أن يقدَّرَ لا رَجُلٌ آخَرُ ، والأصْلُ في هذا أنَّا نُريدُ أَنْ نُحافِظَ على مَدْلولاتِ الألْفاظِ فيَبْقى المَعْطوفُ عليه على مَدْلُولِه مِن عُمُومٍ أَو خُصوصٍ أَو إطْلاقٍ أَو تَقْييدٍ ، والمَعْطوفُ على مَدْلُولهِ كذلكَ ، وحَرْفُ العَطْفِ على مَدْلُولِه وهو قد يَقْتَضِي تَغْيير نِسْبَة الفِعْل إلى الأوَّل كأوْ فإنَّها تغيِّرُ نِسْبَته مِنَ الجَزْمِ إلى الشَّكِّ كما قالَ الخليلُ في الفَرْقِ بَيْنها وبينَ أما ، وقيلَ بالإضْرابِ عن الأوَّل ، وقد لا تَقْتَضِي تَغْيير نِسْبَة الفِعْل إلى الأوَّلِ بل زِيادَة عليه ، بل زِيادَة حُكْم آخر ولا مِن هذا القَبِيل فيجبُ علينا المُحافَظَة على مَعْناها مع بَقاءِ الأوَّل على مَعْناهُ مِن غَيْرِ تَغْييرٍ ولا تَخْصيصٍ ولا تَقْييدٍ ، كأَنَّك قلْتَ قامَ إمَّا زَيْدٌ وإمَّا غيرُه لا زَيْد ، وهذا لا يصحُّ . الشيءُ الثاني أنَّ مَبْنى كَلامِ العَرَبِ على الفائِدَةِ فَحيثُ حَصَلَتْ كانَ التَّرْكِيبُ صَحِيحاً ، وحيث لم تَحْصَل امْتَنَع في كَلامِهم ، وقَوْلك قامَ رجُلٌ لا زَيْد

مع إرادَةِ مَدْلُول رَجُل في احْتِمالِه لزَيْد وغَيْره لا فائِدَةَ فيه ، ونقولُ أنَّه مُتنَاقِضٌ لأنَّه إن أَرَدْتَ الإخبْارَ بنَفْي قِيامِ زَيْد وبالإخْبار بقِيامِ رجُلٍ المُحْتمل له ولغيْرِه كانَ مُتَناقِضاً ، وإن أَرَدْتَ الإخْبارَ بقِيامِ رجُلٍ غَيْر زَيْد كان طَرِيقُك أَنْ تقولَ غَيْر زَيْد ، فإن قُلْتَ لا بمعْنَى غَيْر لم تَكُنْ عاطِفَةً ، ونحنُ إنَّما نَتَكلَّمُ على العَاطِفَةِ ، والفَرْقُ بَيْنهما أنَّ التي بمعْنَى غَيْر مُقَيّدَةٌ للأُولى مُبَيِّنَةٌ لوَصْفِه ، والعاطِفَة مُبَيِّنة حُكماً جَدِيداً لغَيْرِه ، فهذا هو الذي خَطَرَ لي في ذلكَ وبه يُتَبَيَّنُ أنَّه لا فَرْقَ بينَ قَوْلك قامَ رَجُلٌ لا زَيْد ، وقَوْلك قامَ زَيْدٌ لا رَجُل ، كِلاهُما مُمْتَنِعٌ إلاَّ أن يُرادَ بالرَّجُلِ غَيْرُ زَيْدٍ فحينَئِذٍ يصحُّ فيهما إنْ كانَ يصحُّ وَضْع لا في هذا المَوْضِع مَوْضِع غَيْر وفيه نَظَرٌ وتَفْصيلٌ سنَذْكُره ، وإلاَّ فنَعْدلُ عنها إلى صِيغَةِ غَيْر إذا أُرِيدَ ذلكَ المَعْنى .
وبَيْنَ العَطْفِ ومَعْنى غَيْر فَرْقٌ ، وهو أنَّ العَطْفَ يَقْتضِي النَّفْيَ عن الثاني بالمَنْطوقِ ولا تعرض له للأوَّل إلاَّ بتَأْكِيدِ ما دَلَّ عليه بالمَفْهوم إنْ سَلِم ، ومَعْنى غَيْر يَقْتَضِي تَقْييِد الأوَّل ولا تعرض له للثاني إلاَّ بالمَفْهومِ إن جَعَلْتها صِفَةً ، وإنْ جَعَلْتها اسْتِثْناءً فحُكْمُه حُكْم الاسْتِثْناء في أَنَّ الدَّلالَةَ هل هي بالمَنْطوقِ أَو بالمَفْهومِ وفيه بَحْثْ .
والتَّفْصِيلُ الذي وَعَدْنا به هو أنَّه يَجوزُ قامَ رجُلٌ غَيْر زَيْد ، وامْررْ برَجُلٍ غَيْر عاقِلٍ ، وهذا رَجُل لا امْرأَة ، ورأيت طويلا لا قصيرا . ولا يجوز :هذا رجل غير زيد ، *!ولا : رَأَيْتُ طَويلاً غَيْر قَصِيرٍ ، فإنْ كانا عَلَمْين جازَ فيه لا وغَيْر ، وهذانِ الوَجْهانِ اللذانِ خَطَرَا لي زائِدَانِ على ما قالَهُ السّهيلي والأبدي مِن مَفْهومِ الخِطابِ لأنَّه إنَّما يَأْتي على القَوْلِ بمَفْهومِ اللّقَبِ وهو ضَعِيفٌ عنْدَ الأُصُوليِّين ، وما ذَكَرْته يأْتي

عليه وعلى غَيْرِه على أنَّ الذي قالاه أَيْضاً وَجْه حَسَن يَصِيرُ معه العَطْف في حُكْمِ المُبَيّن لمعْنَى الأَول مِن انْفِرادِه بذلِكَ الحُكْم وَحْده والتَّصْريح بعَدَمِ مُشارَكَة الثاني له فيه وإلاَّ لكانَ في حُكْم كَلامٍ آخر مُسْتَقِل ، وليسَ هو المَسْأَلةُ وهو مطردٌ أَيْضاً في قوْلكَ قامَ رجُلٌ لا زَيْد وقام زيدٌ لا رَجُل ، لأنَّ كُلاًّ منهما عنْدَ الأُصُولِيِّين له حُكْم اللّقَب ، وهذا الوَجْه مع الوَجْهَيْن اللذينِ خَطَرَا لي إنَّما هو في لَفْظَةٍ لا خاصَّة لاخْتِصاصِها بسَعَةِ النَّفْي ونَفْي المُسْتَقْبَل على خِلافٍ فيه ووضع الكَلام في عَطْفِ المُفْرداتِ لا عَطْف الجُمَل ، فلو جِئْتَ مَكانَها بما أَو لم أَو ليسَ وجَعَلْته كَلاماً مُسْتَقلاَّ لم يَأْتِ المَسْأَلة ولم يَمْتَنع .
وأَمَّا قولُ البَيانيين في قَصْرِ المَوْصُوف إفْراداً زَيْد كاتِبٌ لا شاعِرٌ فصَحِيح لا مُنافَاة بَيْنه وبَيْنَ ما قُلْناه ، وقَوْلُهم عَدَم تَنافِي الوَصْفَيْن مَعْناه أنَّه يُمْكِنُ صِدْقهما على ذاتٍ واحِدَةٍ كالعالِمِ والجاهِلِ ، فإنَّ الوَصْفَ بأحَدِما يَنْفي الوَصْفَ بالآخرِ لاسْتِحالَةِ اجْتماعِهما ، وأَمَّا شَاعِرٌ وكاتِبٌ فالوَصْفُ بأحدِهما لا يَنْفِي الوَصْفَ بالآخرِ لإِمْكانِ اجْتماعِهما في شاعِرٍ كَاتِب فإنَّه يَجِيءُ نَفْي الآخر إذا أُرِيدَ قَصْر المَوْصُوف على أَحَدِهما بما تَفْهمُه القَرائنُ وسِياقُ الكَلام ؛ فلا يقالُ مع هذا كيفَ يَجْتَمِعُ كَلامُ البَيانِيِّين مع كَلامِ السَّهيلي والشَّيْخ لظُهورِ إمْكانِ اجْتِماعِهما ، وأَمَّا قَوْلك قامَ رَجُلٌ وزَيْد فتَرْكِيبٌ صَحِيحٌ ومَعْناهُ قامَ رَجُل غَيْر زَيْد وزَيْد ، واسْتَفَدْنا التَّقْييد مِن العَطْفِ لمَا قَدَّمْناه مِن أنَّ العَطْفَ يَقْتَضِي المُغايَرَة ، فهذا المُتكلِّمُ

أَوْردَ كَلامَه أَوَّلاً على جِهَةِ الاحْتمالِ لأنْ يكونَ زَيْداً ، وأن يكونَ غَيْرَه ، فلمَّا قالَ وزَيْد عَلِمْنا أنَّه أَرادَ بالرَّجُلِ غَيْرَه وله مَقْصودٌ قد يكونُ صَحِيحاً في إبهامِ الأوَّل وتَعْيين الثاني ، وتَحْصَل للسَّامِع به فائِدَةٌ لا يُتَوَصَّل إليها إلاَّ بذلكَ التَّرْكيبِ أَو مِثْلِه مع حَقِيقَةِ العَطْف بخِلافِ قَوْلِك قامَ رَجُلٌ لا زَيْد لم تَحْصَل به قط فائِدَة ولا مَقْصُود زائِدٌ على المُغايرَةِ الحاصِلَةِ بدُون العَطْفِ في قَوْلِكَ قامَ رَجُلٌ غَيْرِ زَيْد ، وإذا أَمْكَنتِ الفائِدَةُ المَقْصودَةُ بدُون العَطْفِ يَظْهَرُ أن يَمْتَنِعَ العَطْف لأنَّ مَبْني كَلامِ العَرَبِ على الإيجازِ والاخْتِصارِ ، وإنَّما نَعْدلُ إلى الإطْنابِ بِمَقْصودٍ لا يَحْصَلَ بدُونِه ، فإذا لم يَحْصَلَ مَقْصُود به فيَظْهَر امْتِناعُه ولا يَعْدل إلى الجُمْلَتَيْن ما قُدِّرَ على جملةٍ واحِدَةٍ ، ولا إلى العَطْف ما قُدِّرَ عليه بدُونهِ ، فلذلِكَ قُلْنا بالامْتِناعِ ، وبهذا يظهر الجَواب عن قَوْلِكَ إن أَرَدْتَ غَيْرَه كانَ عَطْفاً ، وقَوْلك ويُصير على هذا التَّقْدِيرِ مِثْل قامَ رَجُلٌ لا زَيْد في صحَّةِ التَّرْكيبِ مَمْنُوعٌ لمَا أَشَرْنا إليه من الفائِدَةِ في الأوَّل دُونَ الثاني ، والتَّأْكِيد يُفْهَمُ بالقَرِينةِ والإلْباسُ يُنْتَفَى بالقَرِينَةِ والفائِدَةُ حاصِلَةٌ مع القَرائِنِ في قامَ رَجُلٌ وزَيْدٌ وليسَتْ حاصِلَةً في قامَ رَجُلٌ لا زَيْدِ مع العَطْفِ كما بَيَّناهُ ؛ وأَمَّا قَوْلُكَ هل يَمْتَنِعُ ذلكَ في العامِّ والخاصِّ مِثْل قامَ الناسُ لا زَيْد ، فالذي أَقُولُه مِن هذا إنَّه إن أُرِيدَ الناس غَيْر زَيْد جازَ وتكونُ لا عاطِفَةً بمَا قَرَّرْناهُ مِن قَبْل ، وإن أُرِيدَ العُمُوم وإخْراج زَيْد بقَوْلِكَ لا زَيْد على جِهَةِ الاسْتِثْناءِ

فقد كانَ يَخْطُر لي أنَّه يَجوزُ ، لكنْ لم أَرَ سيبويه ولا غَيْرَه مِن النُّحاةِ عَدَّلا مِن حُرُوفِ الاسْتِثْناءِ فاسْتَقَرَّ رأْيي على الامْتِناعِ إلاَّ إذا أُرِيدَ بالنَّاس غَيْر زَيْد ولا يَمْنَع إطْلاق ذلكَ حَمْلاً على المَعْنى المَذْكورِ بدَلالَةِ قَرِينَةِ العَطْفِ ، ويُحْتَمَل أن يقالَ يَمْتَنِع كَما امْتَنَع الإطْلاق في قامَ رَجُلٌ لا زَيْد ، فإنَّ احْتِمالَ إرادَةِ الخُصوصِ جائِزٌ في المَوْضِعَيْن فإنْ كانَ مُسوّغاً جازَ فيهما وإلاَّ امْتَنَع فيهما ولا فَرْقَ بَيْنهما إلاَّ إرادَة مَعْنى الاسْتِثْناء مِن لا ، ولم يَذْكرِ النُّحاة ، فإنّ صَحَّ أن يُرادَ بها ذلك افْتَرَقا لأنَّ الاسْتِثْناءَ مِن العام جائِزٌ ومِن المُطْلَقِ غَيْرُ جائِزٍ ، وفي ذهْني مِن كَلامِ بعضِ النُّحاة في قامَ الناسُ ليسَ زَيْداً أنَّه جَعَلها بمعْنَى لا ، فإن جُعِلَت للاسْتَثْناء صَحَّ ذلكَ وظَهَرَ الفَرْقُ ، وإلاَّ فهما سواءٌ في الامْتِناعِ عنْدَ العَطْفِ وإرادَةِ العُمومِ بِلا شَكَ ، وكذا عنْدَ الإطْلاق حَمْلاً على الظاهِرِ حتى تَأْتي قَرِينَة تدلُّ على إرادَةِ الخُصوصِ ؛ وأَمَّا قامَ الناسُ وزَيْد فجوازُه ظاهِرٌ ممَّا قدَّمْناه مِن أن العَطْفَ يُفِيدُ المُغايَرَةَ فإفادَةُ إرادَة الخُصُوص بالأولى أَو إرادَة تَأْكِيد نِسْبَة القِيام إلى زَيْد والإخْبار عنه مَرَّتَيْن بالعُمُومِ والخُصُوصِ ، وهذا المَعْنَى لا يَأْتي في العَطْفِ بِلا وأَمَّا قولك : ولأَيِّ شيءٍ يَمْتَنِعُ العَطْف بِلا في نَحْو ما قامَ إلاَّ زَيْدٌ لا عَمْرو ، وهو عَطْفٌ على مُوجبٍ ، فلما تَقدَّمَ أَنْ لا عطْفَ بها ما اقْتَضَى مَفْهوم الخِطابِ فيه ليدلَّ عليه صَريحاً وتَأْكِيداً المَفْهُوم والمَنْطُوق في الأوَّل الثُّبُوت والمُسْتَثْنى عَكْس ذلكَ لأنَّ الثُّبوتَ فيه بالمَفْهومِ لا بالمَنْطوقِ ولا يُمْكِنُ عَطْفها على المُنْفَى لمَا قيلَ أنَّه يلزمُ نَفْيه مَرَّتَيْن ، وقَوْلكُ

أنَّ النَّفْيَ الأوَّل عامٌّ والثاني خاصٌّ صَحِيحٌ لكنَّه ليسَ مِثْل جاءَ زَيْدٌ لا عَمْرو ، لمَا ذَكَرْنا أَنَّ النَّفْيَ في غَيْرِ زَيْدٍ مَفْهومٌ وفي عَمْرٍ و مَنْطوقٌ ، وفي الناسِ المُسْتَثْنى منه مَنْطوقٌ فخَالَفَ ذلِكَ الباب ، وقَوْلُك فأَسْوأُ دَرَجاتِه أنْ يكونَ مِثْل ما قامَ الناس ولا زَيْد مَمْنُوع وليسَ مِثْله ، لأنَّ العَطْفَ في ولا زَيْد ليسَ بِلا بل بالواوِ ، وللعَطْفِ بِلا حُكْم يخصّه ليسَ للواوِ ، وليسَ فيه قوْلنا ما قامَ الناسُ ولا زَيْد أَكْثَر مِن خاصّ بَعْدَ عام . هذا ما قدَّرَه اللهاُ لي مِن كتابَتِي جواباً للولدِ بارَكَ اللهاُ فيه ، واللهاُ أَعْلم .
قُلْتُ : هذا خلاصَةُ السُّؤالِ والجَوابِ نقَلْتُهما مِن نسخةٍ سَقِيمةٍ فليَكُنِ النَّاظِرُ فيمَا ذَكَرْت على أهبةِ التأَمّل في سِياقِ الألفاظِ فعَسَى أن يَجِدَ فيه نَقْصاً أَو مُخالفَةً .
ثم قال المصنِّفُ : ( وتكونُ جَواباً مُناقضاً لنَعَمْ ) وبَلَى ، ونَصُّ الجَوْهرِي : وقد تكونُ ضِدّاً لبَلَى ونَعَم ؛ ( وتُحْذَفُ الجُمَلُ بعدَها كثيراً وتُعْرَضُ بينَ الخافِضِ والمَخْفوضِ نحوُ : جِئْتُ بِلا زادٍ ، وغَضِبْتُ من لا شيءٍ ) ، وحينَئِذٍ تكونُ بمعْنَى غَيْر لأنَّ المَعْنى جِئْتُ بغَيْرِ زادٍ بغيرِ شيءٍ يُغْضَبُ منه ، كما في المِصْباح . وعليه حَمَلَ بعضُهم قولَه تعالى : ﴿ولا الضَّالِّين﴾ على بَحْثٍ فيه .
وقال المبرِّدُ : إنَّما جازَ أَن تَقَعَ لا في قولِه : ﴿ولا الضَّالِّين﴾ ،

لأنَّ مَعْنى غَيْر مُتَضمِّنٌ مَعْنى النَّفْي ، فجاءَتْ لا تُشَدِّدُ مِن هذا النَّفْي الذي تضمنه غَيْرُ لأنَّها تُقارِبُ الدَّاخِلَة ، ألا تَرى أنَّك تقولُ جاءَني زَيْدٌ وعَمْرو ، فيقولُ السَّامِعُ : ما جاءَكَ زَيْد وعَمْرو ؟ فجازَ أَن يكونَ جاءَهُ أَحدُهما ، فإذا قالَ ما جاءَني زَيْد ولا عَمْرو فقد بيَّن أنَّه لم يَأْتِه واحِدٌ منهما ، انتهى .
وإذا جُعِل غَيْر بمعْنَى سِوَى في الآيةِ كانتْ لا صِلَةً في الكَلام ، كما ذَهَبَ إليه أَبو عبيدَةَ ، فتأَمَّل .
( و ) الَّرابعُ : أنْ ( تكونَ مَوْضوعةً لطَلَبِ الترْكِ ) . قال شيْخُنا : هذا مِن عَدَمِ مَعْرفةِ اصْطِلاحِ فإنَّ مُرادَه لا الناِهيَة ، انتَهَى .
قُلْتُ : يبعدُ هذا الظَّنَّ على المصنِّفِ وكأنَّه أَرادَ التَّفَنّنَ في التَّعْبيرِ .
وفي الصِّحاح : وقد تكونُ للنَّهْي كقولك : لا تَقُمْ ولا يَقُمْ زَيْد ، يُنْهى به كلُّ مَنْهيَ مِن غائِبٍ وحاضِرٍ .
( وتَخْتَصُّ بالدُّخولِ على المُضارِعِ وتَقْتَضِي جَزْمَهُ واسْتِقْبالَه ) نحو : قوله تعالى : ﴿لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وعَدُوَّكُم أَوْلياءَ﴾ قال صاحِبُ المِصْباح : لا تكونُ للنَّهْي على مُقَابلةِ الأمْرِ لأنَّه يقالُ اضْرِبْ زَيْداً ، فتقولُ : لا تَضْرِبْه ، ويقالُ اضْرِبْ زَيْداً وعَمْراً ، فتقولُ : لا تَضْرِبْ زَيْداً ولا عَمْراً بتَكْرِيرِها لأنَّه جوابٌ عن اثْنَيْن فكَانَ مُطابقاً لمَا بُني عليه مِن حكْمِ الكَلامِ السابِقِ ، فإنَّ قَوْلك اضْرِبْ زَيْداً وعَمْراً جُمْلتانِ في الأصْلِ ، قال ابنُ السَّراج : لَوْ قُلْت

لا تَضْرِبْ زَيْداً وعَمْراً لم يَكُنْ هذا نَهْياً عن الاثْنَيْن على الحَقِيقَةِ لأنَّه لَوْ ضُرِبَ أَحدُهما لم يكُنْ مُخالِفاً ، لأنَّ النَّهْيَ لا يَشْملُهما ، فإذا أَرَدْتَ الانْتهاءَ عنهما جمِيعاً فنَهْيُ ذلكَ لا تَضْرِبْ زَيْداً ولا عَمْراً فمَجِيئها هنا لانْتِظامِ النَّهْي بأَسْرِه وخُرُوجها إخْلال به ، انتَهَى .
قال صاحِبُ المِصْباح : ووَجْهُ ذلكَ أنَّ الأصْلَ لا تَضْرِبْ زَيْداً ولا تَضْرِبْ عَمْراً لكنَّهم حذَفُوا الفِعْلَ الثاني اتِّساعاً لدَلالَةِ المعْنى عليه ، لأنَّ لا النَّاهية لا تَدْخُلُ إلاَّ على فِعْلٍ ، فالجُمْلةُ الثانِيَةُ مُسْتقلةٌ بنَفْسِها مَقْصودَةٌ بالنَّهْي كالجُمْلةِ الأُولى ، وقد يَظْهَرُ الفِعْل وتُحْذَفُ لا لفَهْم المَعْنى أَيْضاً نحو : لا تَضْرِبْ زَيْداً وتَشْتم عَمْراً ، ومنه : لا تأْكُلِ السَّمَك وتَشْرَب اللَّبَنَ ، أَي لا تَفْعَل واحِداً منهما ؛ وهذا بخِلافِ لا تَضْربْ زَيْداً وعَمْراً حيثُ كانَ الظاهِرُ أَنَّ النَّهْي لا يَشْملُهما لجَوازِ إرادَةِ الجَمْعِ بَيْنهما ، وبالجُمْلةِ فالفَرْقُ غامِضٌ وهو أنَّ العامِلَ في لا تأْكُلِ السَّمك وتَشْرب اللّبن مُتَعينٌ وهو لا ، وقد يجوز حَذْف العامِلِ لقَرِينَةٍ ، والعامِلُ في لا تَضْرِب زَيْداً وعَمْراً غَيْرُ مُتَعّين إذ يَجوزُ أَنْ تكونَ الواو بمعْنَى مع فوَجَب إثْبات لا رفْعاً للَّبْسِ ؛ وقال بعضُ المُتَأخِّرين : يجوزُ في الشِّعْر لا تَضْرِبْ زَيْداً وعَمْراً على إرادَةِ ولا عَمْراً ؛ قالَ : وتكونُ لنَفْي الفِعْل ، فإذا

دَخَلَتْ على المُسْتَقْبل عَمَّتْ جَمِيعَ الأزْمِنَةِ إلاَّ إذا خصَّ بقَيْدٍ ونَحْوِه ، نحو : واللهاِ لا أَقُومُ ، وإذا دَخَلَتْ على الماضِي نحو : واللهاِ لا قُمْت ، قَلَبَتْ مَعْناه إلى الاسْتِقْبالِ وصارَ مَعْناه واللهاِ لا أَقُومُ فإنْ أُريدَ الماضِي قيلَ واللهاِ ما قُمْت ، وهذا كما تَقْلِبُ لم مَعْنى المُسْتَقْبل إلى الماضِي نحو : لم أقُمْ ، والمَعْنى ما قُمْت .
( و ) الخامس : أن ( تكونَ زائِدَةً ) للتَّأْكِيدِ ، كقوله تعالى : ﴿ما مَنَعَكَ إذْ رَأَيْتَهُم ضَلُّوا أَلاَّ تَتَّبِعَن﴾ ، أَي أن تَتَّبِعَني وقال الفرَّاء : العَرَبُ تقولُ لا صِلَة في كلَ كَلامٍ دَخَلَ في أَوَّله جَحْدٌ أَو في آخرهِ جَحْدٌ غَيْر مُصَرَّح ، فالجَحْدُ السابقُ الذي لم يُصَرَّح به كقَوْلهِ تعالى : ﴿ما مَنَعَك أنْ لا تَسْجُدَ﴾ ، أَي أنْ تَسْجُدَ .
وقال السّهيلي : أَي من السُّجودِ إذ لو كانتْ غَيْر زائِدَةٍ لكانَ التَّقْديرُ ما مَنَعَك مِن عَدَمِ السُّجودِ فيَقْتَضِي أنَّه سَجَدوا لأَمْرٍ بخِلافِه ؛ وقوله تعالى : ﴿وما يُشْعِرُكُم أَنَّها إذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُون﴾ ، أَي يُؤْمِنُون .
ومِثالُ ما دَخَلَ الجَحْدُ آخِرَه قوله تعالى : ﴿لئَلاَّ يَعْلَمَ أَهْلُ الكِتابِ﴾ أَلاَّ يَقْدِرُونَ على شيءٍ مِن فَضْلِ اللهاِ قالَ : وأَمَّا قولهُ ، عزَّ وجلَّ : ﴿وحَرامٌ على قَرْيةٍ أهْلَكْناها أَنَّهم لا يَرْجِعُونَ﴾ ؛ فلأَنَّ في الحَرامِ مَعْنى جَحْدٍ ومَنْعٍ ؛ قالَ : وفي قولهِ تعالى : ﴿وما يُشْعِرُكُم﴾ مِثْله ، فلذلكَ جُعِلت بعْدَه صِلةً مَعْناها السُّقُوط مِن الكَلام .
وقال الجَوْهرِي : وقد تكونُ لا لَغْواً ؛ وأَنْشَدَ للعجَّاج :

في بئْرِ لا حُورٍ سرى وما شَعَرْ
بإفْكِه حتى رَأَى الصُّبْحَ جَشَرْوقال أَبو عبيدَةَ : إنَّ غَيْر في قولهِ تعالى : ﴿غَيْر المَغْضُوبِ عليهم﴾ ، بمعْنَى سِوَى . وإنَّ لا في ﴿ولا الضَّالِّين﴾ صِلَةٌ ، واحْتَجَّ بقولِ العجَّاج هذا .
قال الفرَّاء : وهذا جائِزٌ لأنَّ المَعْنى وقَعَ فيمَا لا يتبيَّن فيه عَمَلَه ، فهو جَحْدٌ محْضٌ لأنَّه أَرادَ في بئْرِ ماء لا يُحِيرُ عليه شيئاً ، كأَنَّك قلْتَ إلى غَيْر رُشْدٍ توَجَّه وما يَدْرِي ؛ قالَ : وغَيْر في الآيةِ بمعْنَى لا ، ولذلكَ زِدْتَ عليها كما تقول فلانٌ غيرُ مُحْسِنٍ ولا مُجْمِلٍ ، فإذا كانت غَيْر بمعْنَى سِوَى لم يجزْ أَن يكُرَّ عليه ، أَلا تَرَى أنَّه لا يَجوزُ أَن يقولَ : عِنْدِي سِوَى عبدِ اللهاِ ولا زيدٍ ؟ .
ورَوَى ثَعْلَب أَنَّه سَمِعَ ابنَ الأعْرابي يقولُ في قولِ العجَّاج : أَرادَ حُؤُورٍ أَي رُجُوع ، المَعْنى أنَّه وَقَعَ في بئْرِ هَلَكةٍ لا رجُوعَ فيها وما شَعَرَ بذلكَ .
وقولهُ تعالى : ﴿ولا تَسْتَوِي الحَسَنَةُ ولا السَّيِّئةُ﴾ ؛ قالَ المبرِّدُ : لا صِلَةٌ ، أَي والسَّيِّئَة ؛ وقولُ الشاعرِ أَنْشَدَه الفرَّاء :
ما كان يَرْضَى رسولُ اللهاِ دِينَهُمُ
والأطْيَبانِ أَبو بَكْرٍ ولا عُمَرُ

قالَ : أَرادَ وعُمَر ، ولا صِلَةٌ ، وقد اتَّصَلَتْ بجَحْدٍ قَبْلها ؛ وأنْشَدَ أَبو عبيدَةَ للشمَّاخ :
أعايش ما لأَهْلِك لا أَرَاهُمُ
يُضَيّعونَ الهِجَانَ مع المضيّعِقال : لا صِلَةٌ ، والمَعْنى أَراهُم يُضَيِّعُونَ السّوامَ ، وقد غَلَّطُوه في ذلِكَ لأنَّه ظَنَّ أنَّه أَنْكَر عليهم فَسادَ المالِ ، وليسَ الأَمْرُ كما ظَنَّ لأنَّ امْرأَتَه قالتْ له : لمَ تُشدِّدُ على نَفْسِك في العَيْشِ وتُكْرِم الإِبِلَ ؟ فقالَ لها : مالي أَرَى أَهْلَكِ يَتَعهَّدُونَ أَمْوالَهم ولا يُضَيِّعُونَها وأَنْتِ تَأْمُرِيني بإضاعَةِ المالِ ؟ .
وقال أَبو عبيدٍ : أَنْشَدَ الأصْمعي لساعِدَةَ الهُذَلي :
أَفَعَنْكَ لا بَرْقٌ كأَنَّ ومِيضَه
غابٌ تَسَنّمه ضِرامٌ مُثْقَبُقالَ يريدُ أمنك بَرْقٌ ولا صِلَةٌ .
وقال الأزْهري : وهذا يُخالِفُ ما قالَهُ الفرَّاءُ : إنَّ لا لا تكونُ صِلَةً إلاَّ مع حَرْفِ نَفْي تقدَّمه .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
قد تَأْتي لا جَواباً للاسْتِفْهامِ ، يقالُ : هل قامَ زَيْدٌ ؟ فيقال : لا .
وتكونُ عاطِفَةً بعْدَ الأمْرِ والدُّعاءِ ، نحو : أَكْرِمْ زَيْداً لا عَمْراً ، واللّهُمَّ اغْفِرْ لزَيْدٍ لا عَمْرو ، ولا يَجوزُ ظُهورُ فِعْلٍ ماضٍ بَعْدَها لئَلاَّ يلتبسُ بالدُّعاء ، فلا يقالُ : قامَ زَيْدٌ لا قامَ عَمْرو .
وتكونُ عِوَضاً مِن حَرْفِ البَيانِ

والقصَّة ومِن إحْدَى النُّونَيْن في أَنَّ إذا خُفّف نحو قوله تعالى : ﴿أَفلا يَرونَ أَنْ لا يرجعَ إليهم قَوْلاً﴾ .
وتكونُ للدُّعاءِ نحو : لا سلم : ومنه ﴿ولا تحمل علينا إصْراً﴾ ؛ وتَجْزمُ الفِعْلَ في الدُّعاءِ جَزْمه في النَّهْي .
وتكونُ مهيئةً نحو : لَوْلا زَيْد لكانَ كذا ، لأنَّ لو كانتْ تَلِي الفِعْل فلمَّا دَخَلَتْ لا معها غَيَّرَتْ مَعْناها ووليت الاسم .
وتَجِيءُ بمعْنَى غَيْر ، كقوله تعالى : ﴿مالكُم لا تَناصَرُونَ﴾ ، فإنَّه في مَوْضِع نَصْبٍ على الحالِ ، المَعْنى مالَكُم غَيْر مُتناصِرِينَ ، قالَهُ الزجَّاج .
وقد تُزادُ فيها التاءُ فيُقالُ لاتَ ، وقد مَرَّ للمصنِّفِ في التَّاءِ .
قال أَبو زَيْدٍ : التاءُ فيها صِلَةٌ ، والعَرَبُ تَصِلُ هذه التَّاء في كَلامِها وتَنْزِعُها ؛ والأصْلُ فيها لا ، والمَعْنى لَيْسَ ، ويقولون : ما أَسْتَطِيعُ وما أَسْطِيعُ ، ويقولون ثُمَّتَ في مَوْضِع ثُمَّ ، ورُبَّتَ في موضِع رُبَّ ، ويا وَيْلَتنا ويا وَيْلنا .
وذَكَرَ أَبو الهَيْثم عن نَصيرِ الرَّازِي أنَّه قالَ في قولِهم : لاتَ هَنّا أَي ليسَ حينَ ذلكَ ، وإنَّما هو لا هَنَّا فأَنَّثَ لا فقيلَ لاَةَ ثم أُضِيفَ فتحوَّلَت الهاءُ تاءً ، كما أَنَّثُوا رُبَّ رُبَّتَ وثُمَّ ثُمَّتَ ، قالَ : وهذا قولُ الكِسائي : ويُنْصَبُ بها لأنَّها في مَعْنى ليسَ ؛ وأَنْشَدَ الفرَّاء :
تَذَكَّر حُبَّ لَيْلى لاتَ حِينا قالَ : ومِن العَرَبِ مَنْ يَخْفِضُ بلاتَ ، وأَنْشَدَ :

طَلَبُوا صُلْحَنا ولاتَ أَوانٍ
فأَجْبنا أَنْ ليسَ حِينَ بَقاءِونقلَ شَمِرٌ الإجْماعَ مِن البَصْرِيِّين والكُوفيِّين أَنَّ هذه التَّاءَ هاءٌ وُصِلَتْ بِلا لغَيْرِ مَعْنًى حادِثٍ .
وتأْتي لا بمَعْنى ليسَ ؛ ومنه حديثُ العَزْل عن النِّساءِ فقال : ( لا عَلَيْكم أَنْ لا تَفْعَلُوا ، أَي ليسَ عَلَيْكم ) .
وقال ابنُ الأعْرابي : لاوَى فلانٌ فلاناً : إذا خالَفَهُ .
وقال الفرَّاءُ : لاوَيْتُ قُلْت لا .
قال ابنُ الأعْرابي : يقالُ لَوْلَيْتُ بهذا المَعْنى .
قُلْت : ومنه قولُ العامَّة : إنَّ اللهاَ لا يُحبُّ العَبْدَ اللاَّوي أَي الذي يُكْثرُ قَوْلَ لا في كِلامِه .
قال اللّيْث : وقد يُرْدَفُ أَلا بِلا فيُقال أَلا لا ؛ وأَنْشَدَ :
فقامَ يذُودُ الناسَ عنها بسَيْفِه
وقال أَلالا مِن سَبِيلٍ إلى هِنْدٍ ويقالُ للرَّجُلِ : هل كانَ كذا وكذا ؟ فيُقالُ : أَلالا ، جعلَ أَلا تَنْبِيهاً ولا نَفْياً ؛ وأَمَّا قولُ الكُمَيْت :
كَلا وكَذا تَغْمِيضةً ثم هِجْتُمْ
لَدَى حين أَنْ كانُوا إلى النَّوْمِ أَفْقَرافيقولُ : كأَنَّ نَوْمَهم في القلَّةِ كقولِ القائِلِ لاوذا ، والعَرَبُ إذا أَرادُوا تَقْلِيلَ مُدَّة فِعْلٍ أَو ظُهورِ شيءٍ خَفِيٍ قالوا : كانَ فِعْلُه كَلا ، ورُبَّما كَرَّرُوا فقالوا : كَلا ولا ؛ ومِنَ

الأوَّل قولُ ذي الرُّمّة :
أَصابَ خَصاصَةً فبَدا كَليلاً
كَلا وانْفَلَّ سائِرُه انْفِلالاومِن الثاني قولُ الآخرِ :
يكونُ نُزولُ القَوْمِ فيها كَلا ولا ومِن سَجَعاتِ الحَرِيرِي : فلم يَكُنْ إلاَّ كَلا ولا ، إشارَة إلى تَقْلِيلِ المدَّةِ ومنهَا في الحمصيةِ بُورِكَ فيك مِن طَلا كما بُورِكَ في لا ولا ، إشارَة إلى قولهِ تعالى : ﴿لا شَرْقِيَّة ولا غَرْبِيَّة﴾ .
ويقولون : إمّا نَعَم مُرِيحَة وإمَّا لا مُرِيحَة ، ويقولون : لا إحْدَى الرَّاحَتَيْن ، وفي قولِ الأبوصيري يَمْدَحُ النَّبيَّ صلى الله عليه وسلم
نَبِيِّنا الآمِرُ الناهِي فلا أَحَد
أَبَرّ في قوْلِ لا منه ولا نَعَموقال آخَرُ :
لَوْلا التَّشَهُّدُ كانتْ لاءهُ نَعَمُ فمدَّها .
مهمة .
اخْتُلِفَ في لا في مَواضِع مِن التَّنْزيلِ هل هي نافِيَةٌ أَو زائِدَةٌ :
الأوَّل : قولهُ تعالى : ﴿لا أُقْسِمُ بيَوْم القِيامَةِ﴾ ، قال اللَّيْث : تأْتي لا زائِدَة مع اليَمِين كقَوْلِكَ لا أُقْسِمُ باللهاِ . وقال الزجَّاج : لا اخْتِلافَ بينَ الناسِ أَنَّ مَعْنَى قَوْله

تعالى : ﴿لا أُقْسِمُ بيَوْم القِيامَةِ﴾ وأشْكالِه في القُرْآنَ مَعْناهُ أَقْسِم ، واخْتَلَفُوا في تَفْسِيرِ لا فقالَ بعضٌ : لا لَغْوٌ ، وإن كانت في أَوَّل السُّورَةِ ، لأنَّ القُرْآنِ كُلّه كالسُورَةِ الواحِدَةِ لأنَّه مُتَّصِلٌ بَعْضه ببعضٍ ، وقالَ الفرَّاء : لا رَدٌّ لكَلامٍ تقدَّمَ ، كأنَّه قيلَ ليسَ الأَمْرُ كما ذَكَرْتُم فجعلها نافِيَةً وكان يُنْكِرُ على مَنْ يقولُ إنَّها صِلَةٌ ، وكان يقولُ لا يبتدأُ بجَحْدٍ ثم يجعلُ صِلَةً يُرادُ به الطَّرْح ، لأنَّ هذا لو جازَ لم يُعْرَف خَبَرٌ فيه جَحْد مِن خَبَرٍ لا جَحْدَ فيه ، ولكنَّ القُرْآنَ نزلَ بالرَّدِّ على الذين أَنْكَروا البَعْثَ والجنَّةَ والنارَ ، فجاءَ الإقْسامُ بالرَّدِّ عليهم في كثيرٍ مِن الكَلامِ المُبْتدأِ منه وغَيْر المُبْتدأ كقَوْلكَ في الكَلامِ لا واللهاِ لا أَفْعَل ذلك ، جَعَلُوا لا ، وإن رأَيْتَها مُبْتدأَةً ، رَدًّا لكَلامٍ قد مَضَى ، فلو أُلْغِيَتْ لا ممَّا يُنْوَى به الجوابُ لم يَكُنْ بينَ اليَمِينِ التي تكونُ جَواباً وباليمين التي تُسْتَأْنفُ فَرْقٌ ، انتَهَى .
وقال التَّقيُّ السَّبكي في رِسالَتِه المَذْكورَةِ عنْدَ قولِ الأَبدِي إنَّ لا لا تَدْخُلُ إلاَّ لتَأْكِيدِ النَّفْي مُعْتذراً عنه في هذه المَقالَة بِما نَصَّه : ولعلَّ مُرادَه أنَّها لا تَدْخُل في أثْناءِ الكَلامِ إلاَّ للنَّفْي المُؤَكّد بخِلافِ ما إذا جاءَتْ في أَوَّلِ الكَلامِ قد يُرادُ بها أَصْلُ النَّفْي كقوله : لا أُقْسِمُ وما أَشْبَهه ، انتَهَى .
فهذا مَيْلٌ منه إلى ما ذَهَبَ

إليه الفرَّاء . ومنهم مَنْ قال إنَّها لمجَرَّدِ التَّوْكيدِ وتَقْوِيَةِ الكَلامِ ، فتأَمَّل .
الثَّاني : قولهُ تعالى : ﴿قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبّكُم عَلَيْكم أَنْ لا تُشْرِكُوا به شيئاً﴾ ؛ فقيلَ : لا نافِيَة ، وقيل : ناهِيَة ، وقيل : زائِدَةٌ ، والجَمْيعُ مُحْتَمل ، وما خَبَرِيَّة بمعْنَى الذي مَنْصُوبَة بأَتْلُ ، و ﴿حَرَّم رَبّكُم﴾ صِلَةٌ ، و ﴿عَلَيْكم﴾ مُتَعَلِّقٌ بحَرَّمَ .
الثَّالث : قوْلُه تعالى : ﴿وما يُشْعِرُكُم أنَّها إذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُون﴾ ، فيمَنْ فَتَح الهَمْزَةَ ، فقالَ الخليلُ والفارِسِيُّ : لا زائِدَةٌ وإلاَّ لكانَ عُذراً لَهُم ، أَي للكُفَّار ؛ ورَدَّه الزجَّاجُ وقالَ : إنَّها نافِيَةٌ في قراءَةِ الكَسْرِ ، فيجبُ ذلكَ في قِراءَةِ الفَتْح ، وقيل : نافِيَةٌ وحُذِفَ المَعْطوفُ أَي أَو أنَّهمُ يُؤْمِنُون . وقالَ الخليلُ مَرَّة : أَنّ بمعْنَى لعلَّ وهي لُغَةٌ فيه .
الَّرابع : قولُه تعالى : ﴿وحَرامٌ على قَرْيةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهم لا يَرْجِعُون﴾ ؛ قيلَ زائِدَة ، والمَعْنى مُمْتَنِعٌ على أَهْلِ قَرْيةٍ

قَدَّرْنا إهْلاكَهم لكُفْرِهم أَنَّهم يَرْجِعُون عن الكُفْرِ إلى القِيامَةِ ، وهذا قَرِيبٌ مِن تَقْريرِ الفرَّاء الذي تقدَّم ؛ وقيل : نافِيَةٌ ، والمَعْنى مُمْتَنِعٌ عليهم أَنَّهم لا يَرْجِعُون إلى الآخِرَة .
الخامس : قولهُ تعالى : ﴿ولا يَأْمُركُم أَنْ تَتَّخِذُوا المَلائِكَةَ والنَّبيِّين أَرْباباً﴾ ، قُرىءَ في السَّبْع برَفْع ﴿يَأْمركُم﴾ ونَصْبِه ، فمَنْ رَفَعَه قَطَعَه عمَّا قَبْلَه ، وفاعِلُه ضَمِيرُه تعالى أَو ضَمِيرُ الرَّسُولِ ، ولا على هذه نافِيَةٌ لا غَيْر ؛ ومَنْ نَصَبَه فهو مَعْطوفٌ على ﴿يُؤْتِيه ااُ الكِتابَ﴾ ، وعلى هذا لا زائِدَةٌ مُؤَكِّدَةٌ لمعْنَى النَّفْي .
السَّادس : قولُه تعالى : ﴿فلا اقْتَحَمَ العَقَبةَ﴾ ، قيل : لا بمعْنَى لم ، ومِثْله في : ﴿فلا صَدَّقَ ولا صَلَّى﴾ ، إلاَّ لا بهذا المَعْنى إذا كُرِّرَتْ أَسْوَغُ وأَفْصَحُ منها إذا لم تُكَرَّرْ ؛ وقد قالَ الشاعرُ :
وأَيُّ عَبْدٍ لَكَ لا أَلَمَّا ؟ وقال بعضُهم : لا في الآيةِ بمعْنَى ما ، وقيلَ : فلا بمعْنَى فهَلاَّ ؛

ورَجَّح الزجَّاجُ الأوَّل .
مهمة وفيها فوائد :
الأُولى : قولُ الشاعرِ :
أَبَى جُودُه لا البُخْلَ واسْتَعْجلتْ نَعَمْ
بهِ مِنْ فَتًى لا يَمْنَعُ الجُوعَ قاتِلَهْذَكَرَ يونُسُ أَنَّ أَبا عَمْرو بنَ العَلاءِ كانَ يجرُّ البُخْل ويَجْعَل لا مُضافَةً إليه ، لأنَّ لا قد تكونُ للجُودِ وللبُخْلِ ، أَلا تَرى أنه لو قيلَ له امْنَعِ الحَقَّ فقالَ : لا كانَ جُوداً منه ؟ فأَمَّا إنْ جَعَلْتها لَغْواً نصبْتَ البُخْلَ بالفِعْل وإنْ شِئْتَ نصبْتَه على البَدَلِ ؛ قال أَبو عَمْرو : أَرادَ أَبى جُودُه لا التي تُبَخِّلُ الإِنْسانَ كأنَّه إذا قيلَ لا تُسْرِفْ ولا تُبَدِّرْ أَبى جُودُه قولَ لا هذه ، واسْتَعْجَلَتْ بهِ نَعَمْ فقالَ : نَعَمْ أَفْعَلْ ولا أَتْركُ الجُودَ .
قال الزجَّاجُ : وفيه قولانِ آخَرانِ على رِوايَةِ مَنْ رَوَى أَبَى جُودُه لا البُخْل بنَصْبِ اللامِ : أَحَدُهما مَعْناه أَبَى جُودُه البُخْلَ وتَجْعل لا صِلَةً ؛ والثاني : أَنْ تكونَ لا غَيْرَ لَغْوٍ ويكونُ البُخْلُ مَنْصوباً بَدَلاً مِن لا ، المَعْنى أَبَى جُودُه لا التي هي للبُخْلِ ، فكأَنَّك قُلْتَ أَبَى جُودُه البُخْلَ وعَجَّلَتْ بهِ نَعَم .
وقال ابنُ برِّي : مَنْ خَفَضَ البُخْل

فعَلَى الإضافَةِ ، ومَنْ نَصَبَ جَعَلَه نَعْتاً للا ، ولا في البَيْتِ اسْمٌ ، وهو مَفْعولٌ لأَبَى ، وإنَّما أَضافَ لا إلى البُخْل لأنَّ لا قد تكونُ للجُودِ ، قال : وقولهُ إنْ شِئْتَ نصبْتَه على البَدَلِ قال : يَعْني البُخْل تَنْصبُه على البَدَلِ مِن لا لأنَّ لا هي البُخْل في المَعْنى ، فلا تكونُ لَغْواً على هذا القَوْلِ .
الثانية : قال اللّيْثُ : العَرَبُ تَطْرحُ لا وهي مَنْوِيَّة كقولِكَ : واللهاِ أَضْربُكَ ، تُريدُ واللهاِ لا أَضْرِبُك ؛ وأَنْشَدَ :
وآلَيْتُ آسَى على هالِكٍ
وأَسْأَلُ نائحةً مالَهاأَرادَ لا آسَى ولا أَسْأَل .
قال الأزْهري : وأفادَ ابنُ المُنْذرِي عن اليَزِيدِي عن أَبي زيدٍ في قولهِ تعالى : ﴿يُبَيِّن ااُ لكُم أَن تَضِلُّوا﴾ ، قال : مَخَافَة أَن تَضِلُّوا وحِذارِ أَن تَضِلُّوا ، ولو كانَ أَنْ لا تَضِلُّوا لكانَ صَواباً ؛ قال الأزْهرِي : وكَذلكَ أَن لا تَضِلَّ وأَنْ تَضِلَّ بمعْنًى واحِدٍ ، قال : وممَّا جاءَ في القُرْآنِ مِن هذا : ﴿أَنْ تَزُولا﴾ ، يُريدُ أَنْ لا تَزُولا ، وكَذلكَ قولهُ تعالى : ﴿أَن تَحْبَطَ أَعْمالُكُم وأَنْتُم لا تَشْعُرونَ﴾ ، أَي أَنْ لا تَحْبَطَ ؛ وقولُه تعالى : ﴿أَن تَقُولُوا إنَّما أُنْزِلَ الكِتابُ على طائِفَتَيْن مِن قَبْلنا﴾ ؛ مَعْناه أَنْ لا تَقولُوا .
الثَّالثة : أَنْ لا إذا كانتْ لنَفْي الجِنْس جازَ حَذْفُ الاسْم لقَرِينَةٍ نحو : لا عَلَيْك ، أَي لا بَأَسَ

عليك ، وقد يُحْذَفُ الخَبَرُ إذا كانَ مَعْلوماً نحو : لا بَأْسَ .
الرابعة : أَنْشَدَ الباهِلي للشمَّاخ :
إذا ما أدَلَجَتْ وضَعَتْ يَدَاها
لَها الإدْلاجُ لَيْلَة لا هُجُوعِأَي عَمِلَتْ يَداها عَمَلَ الليلةِ التي لا تهْجَعُ فيها ، يَعْني الناقَةَ ، ونَفَى بِلا الهُجُوعَ ولم يُعْمِلْ ، وتَرَكَ هُجُوع مَجْروراً على ما كانَ عليه مِن الإضافَةِ ؛ ومِثْلُه قولُ رُؤْبة :
لقد عرَفْتُ حِينَ لا اعْتِرافِ نَفَى بِلا وتَرَكَه مَجْروراً ؛ ومِثْلُه :
أَمْسَى ببَلْدَةِ لا عَمَ ولا خالِ الخامِسةُ : قد تُحْذَفُ أَلفُ لا تَخْفيفاً كقِراءَةِ مَنْ قَرَأَ : ﴿واتَّقُوا فِتْنَةً لتصِيبَنَّ الذين ظَلَمُوا﴾ ؛ خَرَّجَ على حَذْفِ أَلفِ لا ، والقِراءَةُ العامَّة لا تصِيبَنَّ ، وهذا كما قالوا أَم واللهاِ في أَما واللهاِ .
السَّادسة : المَنْفِيُّ بِلا قد يكونُ وُجُوداً لاسْمٍ نحو : لا إلَه إلاَّ الله ، والمَعْنى لا إلَه مَوْجودٌ أَو مَعْلومٌ إلاَّ اللهاُ ، وقد يكونُ النَّفْي بِلا نَفْي الصِّحَّة وعليه حَمَلَ الفُقهاءُ : ( لا نِكاحَ إلاَّ بوَلِيَ ) ،

وقد يكونُ لنَفْي الفائِدِةٍ و الانْتِفاعِ والشّبَه ونحوِه ، نحو : لا وَلَدَ لي ولا مالَ ، أَي لا وَلَدَ يشْبُهني في خُلْقٍ أَو كَرَمٍ ولا مالَ أَنْتَفِعُ به ؛ وقد يكونُ لنَفْي الكَمالِ ، ومنه : لا وُضوءَ لمَنْ لم يُسَمِّ اللهاَ ، وما يَحْتمل المَعْنَيَيْن فالوَجْه تَقْديرُ نَفْي الصحَّةِ لانَّ نَفْيها أَقْرَبُ إلى الحَقِيقَةِ وهي نَفْي الوُجودِ ، ولأنَّ في العَمَلِ به وَفاء بالعَمَلِ بالمَعْنى الآخر دون عكس .
السَّابعة : قال ابنُ بُزُوْجَ : لا صَلاةَ لا رُكوعَ فيها ، جاء بالتَّبْرِئةِ مَرَّتَيْن ، وإذا أَعَدْتَ لا كقوله : ﴿لا بَيْعَ فيه ولا خُلَّة ولا شَفاعَةَ﴾ فأَنْتَ بالخِيارِ إنْ شِئْتَ نَصَبْتَ بِلا تَنْوينٍ ، وإن شِئْتَ رفعْتَ ونَوَّنْتَ ، وفيها لُغاتٌ كثيرَةٌ سِوَى ما ذَكَرْنا .
الثَّامنة : يقولونَ : الْقَ زَيْداً وإلاَّ فلا ، مَعْناه وإلاَّ تَلْقَ زَيْداً فدَعْ ؛ قالَ الشاعرُ :
فطَلِّقْها فلَسْتَ لها بكُفْؤ
وإلاَّ يَعْلُ مَفْرِقَكَ الحُسامُفأَضْمَرَ فيه وإلاَّ تُطَلِّقْها يَعْلُ ، وغَيْر البَيانِ أَحْسَن .
وسَيَأْتي قولهم إمَّا لا فافْعَل قرِيباً في بَحْثِ ما .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :

### Türkçe

… el-Caʿdî’nin sözü gibi:
“Onlara dedim ki: Kadınları ehline bırakın;
bize dediler ki: **كلاَّ**; onlara dedik ki: **بلى**.”

**لا**: (… **لا**: nefyedici olur), yani onunla nefyedilen ve onunla inkâr edilen bir harftir. Onun elifinin aslı, Kutrub’a göre, bazılarından hikâye olarak, yâ’dır; onun “Bunu yapmam” dediği, sonra **لا**’yı imâle ettiği rivayet edilmiştir.

Leys dedi ki: “Şöyle denir: Bu, yazılmış bir **لا**’dır”; onu uzatırsın ki kelime isim olarak tamamlansın. Eğer küçültseydin şöyle derdin: “Bu, yazılmış bir **لُوَيَّةٌ**’dir”; yazısı küçük, büyük olmayan ise.

Saʿleb “Güzel bir **لاءً** büktüm, onu yaptım” diye hikâye etti; ve **لا**’yı uzattı; çünkü onu isim kılmıştır. İsim ise vaz‘an iki harf üzerine olmaz. Med ve lîn harfleri arasından elifi, fethanın yeri sebebiyle seçti. Dedi ki: Ona nisbet ettiğinde “**لَوَوِيٌّ**” dersin. “**قَصِيدَةٌ لَوَوِيَّةٌ**”: kafiyesi **لا** olan (kaside).

( O, beş vecih üzeredir ).

Birincisi: (**إنَّ**’in amelini yapan) âmildir. Ancak isminin nasbı, hâfıd olduğunda görünür; şu gibi: “**لا** cömertlik sahibi bir yoldaş, buğzedilmiştir”; ve ondan el-Mutenebbî’nin sözü:
“Övünç elbisesi yoktur, Ahmed’in oğlunun elbisesinden başka,
hiç kimse üzerinde; ancak yamalı bir alçaklıkla.”

Veya râfiʿ olduğunda; şu gibi: “**لا** güzel (olan) fiili, yerilmiştir”; yahut nâsıb: “**لا** doğan bir dağ, hazırdır”; ve ondan: “Bizim yanımızda Zeyd’den **لا** hayır (yoktur)”; ve el-Mutenebbî’nin sözü:
“Orada Aliyy ile biraz durun; artık **لا**
bir bakıştan daha azını azık edineyim.”

( Ve ) ikincisi: (**ليس**’in amelini yapan) âmildir; ve o, genel olmayan nefy’dir; şu gibi: “Evde **لا** adam (vardır) ve **لا** kadın”; genel nefy ile genel olmayan nefy arasındaki fark: genel nefy, cinsin nefyidir; dersin ki: “Evde **لا** adam (vardır)”, yani onda onun cinsinden hiç kimse yoktur. Genel olmayan nefy ise parçanın nefyidir; çünkü senin sözün: “Evde **لا** adam … ve **لا** kadın”, evde iki adamın veya adamların ve iki kadının veya kadınların bulunması caiz olur.

( Ve ancak nekirelerde amel eder; onun sözü gibi ), yani şair; o Saʿd b. Nâşib’dir; Saʿd b. Mâlik denildiği de söylenmiştir; el-Hâris b. ʿAbbâd el-Yeşkürî’ye tariz eder; o, Vâil’in iki oğlu Tağlib ve Bekr’in savaşından çekilmişti:
( “Kim onun ateşlerinden yüz çevirirse (ben Kays’ın oğluyum, **لا بَراح**)” ) ve kaside merfûdur; ve onda şöyle der:

“Bizden sonra halifeler ne kötüdür:
Yeşkür’ün çocukları ve **اللّقاحِ**.”

**اللّقاحِ** ile Benî Hanîfe’yi kastetti; ve musannifin **الحاء**’da daha önce geçti. Onların sözü: “**لا بَراح**” mansûbdur; onların sözü “**لا رَيْبَ**” gibi. Ref‘i de caiz olur; böylece **لا**, **ليس** menzilesinde olur.

Dedim ki: Bu, onların yanında **لا التَّبْرِئةِ** diye adlandırılır. Müfredin ve mükerrerin nasbında ve tenvinlenenin tenvininde ve tenvinlenmeyenin (tenvininde) vecihleri vardır; ileride geleceği üzere. Bütün nahivciler yanında tercih: onunla, içinde iade edilmeyen şeyin nasbedilmesidir; O’nun (azze ve celle) sözü gibi: “﴿**ألم** , o kitap, onda **لا رَيْبَ**﴾”; kurrâ onun nasbı üzerinde icmâ ettiler.

Ve **المِصْباح**’ta: **ليس** manasıyla geldi; şu gibi: “Onda **لا** gûl”; yani onda değildir. Ve ondan onların sözü: “**لا هَاء الله ذَا**”; yani “Bu, vallahi değildir”; mana: bu iş olmaz.

( Ve ) üçüncüsü: (atıf edici olmasıdır), şu şartla ki ondan önce isbat bulunsun: “Zeyd geldi, **لا** Amr”; veya emir: “Zeyd’e vur, **لا** Amr’a”; veya nida; şu gibi: “Ey kardeşimin oğlu, **لا** amcamın oğlu.” ( Ve ) şu şartla ki (iki ma‘tûfu birbirinden farklı olsun; bu yüzden “Bana bir adam geldi, **لا** Zeyd” caiz olmaz; çünkü Zeyd üzerine “adam” ismi doğru olur); “Bana bir adam geldi, **لا** kadın”ın hilafına. Ve şu şartla ki bir atıf harfiyle birleşmesin. Bunlar üç şarttır; onlardan iki şartı zikretti ve üçüncüyü ihmal etti; hâlbuki onu el-Cevherî ve başkası, ileride geleceği üzere, zikretmiştir.

Ve **المِصْباح**’ta: Emirden, duadan ve icabdan sonra atıf edici olur; şu gibi: “Zeyd’e ikram et, **لا** Amr’a”; “Allah’ım Zeyd’i bağışla, **لا** Amr’ı”; “Zeyd kalktı, **لا** Amr.” Ve ondan sonra mâzî fiilin görünmesi caiz olmaz; duayla karışmasın diye. Bu yüzden “Zeyd kalktı, **لا** Amr kalktı” denilmez. İbnü’d-Dehhân dedi ki: Menfî bir sözden sonra vâki olmaz; çünkü o, birincisi için vacip olanı ikinciden nefyeder; birinci menfî olursa neyi nefyeder? bitti.

Ve **الصِّحاح**’ta: İkincisini, birincinin içine girdiği şeyden çıkarmak için atıf harfi olabilir; senin sözün gibi: “Zeyd’i gördüm, **لا** Amr’u.” Eğer onun üzerine vavı sokarsan, atıf harfi olmaktan çıkar; senin sözün gibi: “Zeyd kalkmadı ve **لا** Amr”; çünkü nesak harflerinin bazısı bazısının üzerine girmez. Böylece vav atıf içindir; **لا** ise ancak nefyin te’kidi içindir; bitti.

Ve **المِصْباح**’ta: İbnü’s-Serrâc dedi ve onu İbn Cinnî izledi: Atıf edici **لا**’nın manası, birincinin tahkiki ve ikinciden nefy’dir. Böylece dersin: “Zeyd kalktı, **لا** Amr”; “Zeyd’e vur, **لا** Amr’a.” Bu yüzden istisna harflerinden sonra vuku bulması caiz olmaz; “Kavim kalktı, ancak Zeyd, ve **لا** Amr” denilmez; ve bunun benzeri. Bu, onun birincinin içine girdiği şeyden çıkarmak için olmasındandır; birinci burada menfîdir. Ve çünkü vav atıf içindir ve **لا** atıf içindir; ve manası bir olan iki harf bir araya gelmez. Dedi ki: Nefy, bütün Arapçada **لا** ile muntazamdır; ancak istisnada (böyle değildir). Bu kısım, onların “menfî bir sözden sonra vuku bulması caiz olmaz” sözlerinin umumuna dâhildir.

Es-Süheylî dedi ki: Atfın şartındandır ki ma‘tûfun aleyh, ma‘tûf üzerine doğru olmasın; bu yüzden “Bir adam kalktı, **لا** Zeyd” caiz olmaz; “Bir kadın kalktı, **لا** Hind” de (caiz olmaz). “Bir adama vur, **لا** Zeyd’e”nin cevazına nass ettiler; bu da farka muhtaç olur; bitti, ondan maksat.

Ve hâfız Takiyyü’d-Dîn es-Sübkî’nin bu meselede hususen bir risalesi vardır; ona “**نَيْل العُلا في العَطْفِ بِلا**” adını verdi. O, oğlu kadı Bahâü’d-Dîn Ebû Hâmid Ahmed b. Ali es-Sübkî’ye bir soru hakkında cevaptır. Es-Salâh es-Safedî onu 753 senesinde Dımaşk’ta Takî’nin huzurunda okudu; okumaya faziletlilerden bir cemaat katıldı; sonunda musannifin oğlu kadı Tâcü’d-Dîn Abdü’l-Vehhâb ona katıldı. Ve onda es-Safedî, takriz ederek şöyle der:
“İlimde himmet sahibi olarak sabahlayan ey kimse,
faziletle büyük; bıkkınlıkları doldurur;
nahivde bir mertebeye yükselirsin,
yüce; ancak **نَيْل العُلا** ile.”

Sana soru ve cevabı kısaltacağım; ve onlardan maksadın kendisine taalluk ettiği şeyi zikredeceğim:
O, oğluna hitap ederek dedi: “Allah seni ikram etsin; ‘Bir adam kalktı, **لا** Zeyd’ hakkında sordun: Bu terkip sahih midir? Ve şeyh Ebû Hayyân onun imkânsızlığına kesin hükmetti…”

Ve **لا**’nın atıf edeni öncesinin, sonrasına sâdık olmamasını şart koştu; ve senin “gördün ki” dediğin, bu hususta ondan önce **السهيلي**’nin **نَتائجِ الفكْر**’de bulunduğunu ve onun şöyle dediğini: Çünkü onun şartı, kendisinden önceki sözün, hitabın mefhumu ile kendisinden sonrakinin nefyini içermesidir. Ve senin yanında bunda, birtakım işler sebebiyle bir nazar vardır; onlardan: **البَيانِيِّين** kasr üzerine konuştular ve ondan **قَصْر الإفْراد**’ı kıldılar; ve mevsûfun kasrında ifrâd olarak, iki vasfın tenâfî etmemesini şart koştular; bizim sözümüz gibi: زَيْدٌ **كاتِبٌ** **لا** **شاعِرٌ**. Ve dedin: Bu, **السَّهيلي** ve şeyhin sözüyle nasıl birleşir? Ve onlardan: **إنْ قامَ رَجُلٌ لا زَيْدٌ**’ün, terkibin sıhhatinde **قامَ رجُلٌ وزَيْدٌ** gibi olmasıdır; eğer **قامَ رجُلٌ وزَيْدٌ** imtinâ ederse, en nihayet uzaklıktadır; çünkü sen birinci **الرَّجُل** ile **زَيْد**’i murad edersen, te’kîd olarak şeyin kendi nefsine atfı gibi olur; ve onda bir mâni yoktur, eğer itnâb kastedilirse. Ve eğer **الرَّجُل** ile **زَيْد**’den başkasını murad edersen, şeyin başkasına atfındandır; ve onda bir mâni yoktur; ve onu bu takdirde, terkibin sıhhatinde **قامَ رجُلٌ لا زَيْد** gibi kılar; her ne kadar ikisinin manası birbirine zıt olsa da. Bilakis denilebilir: **قامَ رجُلٌ لا زَيْدٌ**’ün cevaza, **قامَ رجُلٌ وزَيْدٌ**’den daha evlâ olması; çünkü **قامَ رجُلٌ وزَيْدٌ**’de **الرَّجُل** ile **زَيْد**’i murad edersen te’kîd olur; ve eğer ondan başkasını murad edersen, onda dinleyene bir ilbâs ve onun başkası olduğu vehmi vardır; ve te’kîd ile ilbâs, **قامَ رجُلٌ لا زَيْدٌ**’de müntefîdir. Ve **زَيْدٌ كاتِبٌ لا شاعِرٌ** ile **قامَ رجُلٌ لا زَيْدٌ** arasında ne fark vardır? Hâlbuki **رَجُل** ile **زَيْد** arasında mutlak umum–husus vardır; **كاتِب** ile **شَاعِر** arasında ise, **الحَيَوانِ** ile **الأَبْيَض** gibi, bir yönden umum–husus vardır. Ve eğer

Onların dediği gibi **جاءَ رَجُل لا زَيْد** imtinâ ederse, bu, âm ve hâssta da imtinâ eder mi; **قامَ الناسُ لا زَيْد** gibi? Ve bir kimse nasıl men eder, **ابنِ مالِك** ve başkasının **قامَ الناسُ وزَيْدٌ**’ün cevazını açıkça söylemesiyle beraber? Ve ne için, **ما قامَ إلاَّ زَيْدٌ لا عَمْرو** gibi bir yerde **لا** ile atıf imtinâ eder? Hâlbuki o, mûcibe üzerine bir atıftır; çünkü **زَيْداً** mûcibdir. Ve onların “onu iki kere nefyetmek lâzım gelir” diye ta‘lîlleri zayıftır; çünkü itnâb, bunun gibi bir şeyi gerektirebilir; özellikle de birinci nefy âm, ikinci nefy hâs iken. O hâlde onun en kötü derecesi, **ما قامَ الناسُ ولا زَيْد** gibi olmasıdır. Bu, bu hususta kitabının içerdiği şeylerin cümlesidir; Allah seni mübarek kılsın.

Cevap: **أَمَّا** **أَبو حيَّان**’ın **لا** ile atıfta zikrettiği şart, onu **أَبو الحَسَنِ الأبدي** de **شَرح الجَزُوليَّة**’de zikretti; şöyle dedi: **لا** ile atıf olunmaz, ancak bir şartla; o da, kendisinden önceki sözün, hitabın mefhumu ile, kendisinden sonrakinden fiilin nefyini içermesidir; böylece birincisi ikincisini kapsamaz; onun sözü gibi: جاءَني **رَجُلٌ لا امْرَأَة** ve جاءَني **عالِمٌ لا جاهِلٌ**. Ve eğer sen: **مَرَرْتُ برجُلٍ لا عَاقِل** desen câiz olmaz; çünkü birinci sözün mefhumunda, fiili ikinciden nefyetmek yoktur. Ve o, ancak nefyin te’kîdi için girer; eğer o manayı murad edersen **غَيْر** ile gelirsin; şöyle dersin: **مَرَرْتُ برَجُلٍ غَيْر عَاقِلَ وغَيْر زَيْد** ve **مَرَرْت بِزَيْدٍ لا عَمْرو**; çünkü birincisi ikincisini kapsamaz.

Ve **الأبدي**’nin bu sözü, **السَّهيلي** ve **أَبو حيَّان**’ın dediğine bir ziyade içerdi; o da onun sözü: “O, ancak menfînin te’kîdi için girer.” Ve sabit olunca ki **لا** ancak nefyin te’kîdi için girer, zikredilen şartın şart koşulması açıklığa kavuşur; çünkü hitabın mefhumu, senin sözünde **قامَ رجُلٌ** kadının nefyini gerektirdi; böylece **لا**, mefhumun gerektirdiğini tasrih için girdi. Ve كذلك **قامَ زَيْدٌ لا عَمْرو**. أما **قامَ رجُلٌ لا زَيْد** ise, mefhum **زَيْد**’in nefyini gerektirmedi; bundan dolayı **لا** ile atıf câiz olmadı; çünkü o, nefyin te’kîdi için değil, onun tesis edilmesi içindir. Ve her ne kadar o, nefyin tesis edilmesi için getiriliyor olsa da, bununla te’kîdi kastedilen bir nefyde de böyledir; **لَمْ** ve **ما** gibi nefy edatlarının diğerleri hilâfına. Ve bu, güzel bir sözdür.

Ve ayrıca **ابن السَّراج**’ın temsili: Çünkü o, **كتابِ الأُصول**’de dedi ki: Ve o, birincinin içine girdiği şeyden ikincinin çıkarılması için vâki olur; ve bu, senin sözündür: **ضَرَبْت زيْداً لا عَمْراً** ve **مَرَرْتُ برجُلٍ لا امْرأَةٍ** ve **جاءَني زَيْدٌ لا عَمْرو**. Örneklerine bak: Zikredilen şartın gerektirdiğinden başka bir şeyde onu zikretmedi.

Ve ayrıca, nahivcilerden bir cemaatin temsili; onlardan **ابن الشَّجَري** **الأمالِي**’de dedi ki: Şüphesiz o, atıf edici olur; böylece kendisinden sonrakini, kendisinden öncekine i‘râbda ortak kılar; ve ikinciden, birinci için sabit olanı nefyeder; senin sözün gibi: **خَرَجَ زَيْدٌ لا بكر** ve **لَقِيتُ أَخاكَ لا أَباكَ** ve **مَرَرْتُ بحَمِيكَ لا أَبِيكَ**. Ve nahivcilerden hiç kimse, örneklerinde, birincinin bulunduğu şeyin ikincinin onun içine dâhil olmasını ihtimal ettiği bir şeyi zikretmedi. Ve bunun sebebinde bana iki iş hatırlandı: Birincisi: Atıf, mugāyereti gerektirir; şu kaide, ma‘tûfta, ma‘tûf aleyhten başka olmasının zaruri olduğunu gerektirir. Ve mugāyere, mutlak olarak, mübâyeneyi gerektirir; çünkü o, insanların çoğu yanında ondan anlaşılan mefhumdur; her ne kadar tahkik, **الأعَمِّ** ile **الأخَصِّ** ve **العامِّ** ile **الخاصِّ** ve **الجُزْء** ile **الكُلِّ** arasında da bir mugāyere olduğunu (gösterse de); fakat mugāyere, yanında…

**الإطْلاقِ** ancak, ikisinden birinin öteki üzerine doğru olmamasına yönelir; bu sahih olunca, “جاءَ رجُلٌ وزَيْد” sözünde atıf, **المُغايَرَةِ**nin bulunmaması sebebiyle imkânsız olur. Şayet **زَيْدٍ**den başkasını murat edersen caiz olur ve mesele suretinden intikal eder; sanki sen şöyle demiş olursun: “جاءَ رجُلٌ غَيْر زَيْد لا زَيْد”; **غَيْر زَيْد** **زَيْد** üzerine doğru olmaz. Bizim meselemiz ise ancak, **رَجُلٌ**ün **زيْدٍ** üzerine doğru olduğu, onun bizzat o olmasının muhtemel bulunduğu durumda olur; çünkü bu, takarrur etmiş ve **المَعْطوفِ** ile **المَعْطوفِ عليه** arasında **المُغايَرَةِ** için cereyan etmiş kaide sebebiyle imkânsızdır. “جاءَ زَيْدٌ ورَجُل” deseydin, manası, **المُغايرَةِ**nin vücubu takarrur ettiğinden dolayı “ورَجُل آخَر” olurdu. Yine “جاءَ زَيْدٌ لا رَجُل” desen, “لا رَجُلٌ آخَرُ” takdir edilmesi vacip olurdu. Bunun aslı şudur: Biz lafızların delaletlerini muhafaza etmeyi isteriz; böylece **المَعْطوفُ عليه** umum yahut husus yahut **إطْلاقٍ** yahut takyid delaletinde kalır; **المَعْطوفُ** da delaletinde öylece kalır; atıf harfi de delaletinde kalır. O, fiilin nisbetini birincisine değiştirmeyi gerektirebilir; **أوْ** gibi; çünkü o, nisbetini cezmden şüpheye değiştirir; Halîl’in onunla **أما** arasındaki farkta söylediği gibi. Birinciden **الإضْرابِ** ile (yüz çevirmekle) olduğu da söylenmiştir. Ve fiilin nisbetini birincisine değiştirmeyi gerektirmeyebilir; bilakis onun üzerine ziyade, hatta başka bir hükmün ziyadesi olur. Bu, bu kabilden değildir; öyleyse manasını muhafaza etmek bize vacip olur; birincinin manası, değişiklik, tahsis ve takyid olmaksızın baki kalmakla beraber. Sanki sen şöyle demişsin gibi: “قامَ إمَّا زَيْدٌ وإمَّا غيرُه لا زَيْد”; bu sahih değildir.

İkinci şey: Arapların sözünün binası fayda üzerinedir; fayda nerede hasıl olursa terkib sahih olur; nerede hasıl olmazsa onların كلامında imkânsız olur. Senin “قامَ رجُلٌ لا زَيْد” sözün,

**رَجُل**ün delaletini, **زَيْدٍ**i ve başkasını ihtimal etmesi üzere murat etmekle, onda fayda yoktur. Ve deriz ki: O, çelişkilidir; çünkü eğer **زَيْدٍ**in kıyamını nefy ile haber vermeyi ve onu ve başkasını ihtimal eden **رَجُلٍ**ün kıyamı ile haber vermeyi murat edersen, çelişik olur. Eğer **زَيْدٍ**den başka bir **رَجُلٍ**ün kıyamı ile haber vermeyi murat edersen, yolun **غَيْر زَيْد** demendir. Şayet **لا**yı **غَيْر** manasında söylersen, atıf edici olmaz; biz ise ancak atıf edici olan hakkında konuşuyoruz. İkisi arasındaki fark şudur: **غَيْر** manasında olan, birinciyi takyid edicidir, onun vasfını beyan edicidir; atıf edici olan ise, başkası için yeni bir hükmü beyan edicidir. İşte bu, bu hususta bana gelen şeydir; bununla, “قامَ رَجُلٌ لا زَيْد” sözün ile “قامَ زَيْدٌ لا رَجُل” sözün arasında fark olmadığı açıklanır; ikisi de imkânsızdır; ancak **الرَّجُلِ** ile **زَيْدٍ**den başkası murat edilirse; o vakit ikisinde de sahih olur; eğer bu mevzide, **غَيْر** mevzinde **لا**yı vazetmek sahih ise; bunda nazar ve tafsil vardır; onu zikredeceğiz. Aksi halde, o mana murat edilince **غَيْر** sigasına döneriz.

Atıf ile **غَيْر** manası arasında fark vardır; o da şudur: Atıf, ikinci hakkında mantuk ile nefyi gerektirir; birinciye ise, selamet bulursa, mefhum ile delalet ettiğini te’kid etmekten başka ilişmez. **غَيْر** manası ise birinciyi takyid etmeyi gerektirir; ikinciye ise, onu sıfat kılarsan ancak mefhum ile ilişir. Onu istisna kılarsan, hükmü istisnanın hükmüdür: delalet mantuk ile mi yoksa mefhum ile mi; bunda araştırma vardır.

Vaat ettiğimiz tafsil şudur: “قامَ رجُلٌ غَيْر زَيْد” caizdir; “وامْررْ برَجُلٍ غَيْر عاقِلٍ” caizdir; “وهذا رَجُل لا امْرأَة” caizdir; “ورأيت طويلا لا قصيرا” caizdir. Caiz değildir: “هذا رجل غير زيد”، ve caiz değildir: “رَأَيْتُ طَويلاً غَيْر قَصِيرٍ”. Şayet ikisi iki özel isim olursa, onda **لا** ve **غَيْر** caiz olur. Bana gelen bu iki vecih, Süheylî ve Ebedî’nin **مَفْهومِ الخِطابِ**dan söylediklerine ziyadedir; çünkü o, ancak **مَفْهومِ اللّقَبِ** ile söyleyiş üzerine gelir; o da usûlcüler nezdinde zayıftır. Benim zikrettiğim ise,

ona ve başkasına gelir; ayrıca onların söyledikleri de güzel bir vechi̇dir: onunla atıf, birincinin manasını beyan eden hükmünde olur; onun o hükümle tek başına infiradını ve ikincinin onda ona iştirak etmediğini tasrih eder; yoksa başka müstakil bir söz hükmünde olurdu; mesele bu değildir. Bu, senin “قامَ رجُلٌ لا زَيْد” ve “وقام زيدٌ لا رَجُل” sözünde de muttariddir; çünkü usûlcüler nezdinde ikisinin her birinin hükmü **اللّقَب** hükmüdür. Bu vecih, bana gelen iki vecihle beraber, ancak **لا** lafzında olur; nefyi genişliği ve geleceği nefyetmesiyle (bunda ihtilaf vardır) ihtisası sebebiyle; ve sözün, cümlelerin atfı değil, müfredlerin atfı hakkında vazedilmesi sebebiyle. Şayet onun yerine **ما** yahut **لم** yahut **ليسَ** getirip onu müstakil bir söz kılsaydın, mesele gelmez ve imkânsız olmazdı.

Beyan ehlinin, mevsufu hasretmekte “زَيْد كاتِبٌ لا شاعِرٌ” sözleri ise sahihtir; onunla bizim söylediğimiz arasında aykırılık yoktur. Onların “vasıfların tenafî etmemesi” sözünün manası, ikisinin bir tek zat üzerine doğru olmasının mümkün olmasıdır; âlim ve cahil gibi. Çünkü ikisinden biriyle vasıflamak, ikincisiyle vasfı nefyeder; ikisinin içtimaının imkânsızlığı sebebiyle. Ama **شَاعِرٌ** ve **كاتِبٌ** ise, ikisinden biriyle vasıflamak, ötekiyle vasfı nefyetmez; şair-kâtipte ikisinin içtimaı mümkün olduğundan. Ötekinin nefyi, mevsufu ikisinden birine hasretmek murat edilince gelir; karînelerin ve sözün siyakının anladığı üzere. Bununla beraber “beyan ehlinin sözü, Süheylî ve şeyhin sözüyle nasıl içtima eder?” denilmez; ikisinin içtimaının mümkünlüğü zahir olduğundan. Ama senin “قامَ رَجُلٌ وزَيْد” sözün, sahih bir terkiptir; manası: “قامَ رَجُل غَيْر زَيْد وزَيْد”. Takyidi atıftan istifade ettik; daha önce takdim ettiğimiz üzere, atıf **المُغايَرَةِ**yi gerektirir. İşte bu konuşan…

Sözünü önce, **زَيْداً** olması ve ondan başkası olması ihtimaline yönelik olarak sevk etti; sonra “ve **زَيْد**” dediğinde, **الرَّجُلِ** ile ondan başkasını kastettiğini bildik. Onun, birincinin müphem bırakılmasında ve ikincinin tayin edilmesinde bir maksadı vardır; bu, sahih olabilir; ve bununla dinleyici için, ancak o terkiple yahut onun benzeriyle, **العَطْف**ın hakikatiyle birlikte elde edilen bir fayda hâsıl olur. Senin “قامَ رَجُلٌ لا زَيْد” sözünün aksine; bununla asla bir fayda ve “قامَ رَجُلٌ غَيْرِ زَيْد” sözünde **العَطْف** olmaksızın hâsıl olan muğayeretten زائد bir maksat elde edilmez. Maksut fayda **العَطْف** olmaksızın mümkün olunca, Arapların sözünün binasının îcâz ve ihtisâr üzere olmasından dolayı **العَطْف**ın menedilmesi zahir olur; ancak onsuz elde edilmeyen bir maksatla itnâba yöneliriz. Onda bir maksat elde edilmezse, onun men‘i zahir olur; bir cümleye güç yetirilmişken iki cümleye, onsuz güç yetirilmişken **العَطْف**a yönelinmez. Bundan dolayı men‘ ile söyledik. Bununla, senin “Eğer ondan başkasını kastettiysen bu bir **عَطْف** olur” sözün ve “bu takdir üzere, terkibin sıhhatinde ‘قامَ رَجُلٌ لا زَيْد’ gibi olur” sözün hakkında cevap zahir olur; birincide ikinciye karşı, işaret ettiğimiz faydadan dolayı bu menedilmiştir. Te’kîd karîne ile anlaşılır; ilbâs karîne ile ortadan kalkar; “قامَ رَجُلٌ وزَيْدٌ”de karînelerle birlikte fayda hâsıldır; “قامَ رَجُلٌ لا زَيْدِ”de ise **العَطْف** ile birlikte, beyan ettiğimiz üzere hâsıl değildir. Senin “Bu, âm ve hâssta, ‘قامَ الناسُ لا زَيْد’ gibi, menedilir mi?” sözün ise: Bu hususta söylediğim şudur: Eğer **النَّاس** ile **زَيْد**’den başkası kastedilirse câiz olur ve daha önce takrir ettiğimiz üzere **لا** atıf edici olur; eğer umûm kastedilir ve “**لا زَيْد**” sözünle **زَيْد** istisna yoluyla çıkarılmak istenirse,

bana, bunun câiz olduğu hatıra gelirdi; lâkin Sîbeveyh’i ve nahivcilerden başkasını, istisna harflerinden birini buna çevirmiş görmedim; böylece görüşüm, **النَّاس** ile **زَيْد**’den başkası kastedilmedikçe men‘ üzerinde karar kıldı. Ve **العَطْف** karînesinin delâletiyle zikredilen mânaya hamlederek bunun ıtlâkı menedilmez. Şu da muhtemeldir ki: “قامَ رَجُلٌ لا زَيْد”de ıtlâk menedildiği gibi menedilir denilsin; zira husûs iradesi ihtimali iki yerde de câizdir; eğer bu bir müsavviğ ise ikisinde de câiz olur, değilse ikisinde de menedilir. Aralarında fark yoktur; ancak **لا**’dan istisna mânasının irade edilmesi (vardır); nahivciler bunu zikretmedi. Eğer onunla bunun kastedilmesi sahih olursa ayrılırlar; çünkü âm’dan istisna câizdir, mutlak’tan câiz değildir. Zihnimde, bazı nahivcilerin “قامَ الناسُ ليسَ زَيْداً” hakkında sözünden, onu **لا** mânasında kıldığı vardır; eğer istisna için kılınırsa bu sahih olur ve fark zahir olur; yoksa ikisi, **العَطْف** yanında ve umûmun iradesinde şüphesiz men‘de eşittir; keza, husûs iradesine delâlet eden bir karîne gelinceye kadar, zâhire hamlen ıtlâk yanında da (eşittir). “قامَ الناسُ وزَيْد”e gelince: Daha önce sunduğumuzdan, **العَطْف**ın muğayereti ifade etmesinden dolayı onun cevazı zahirdir; böylece husûs iradesini evleviyetle yahut kıyâm nisbetinin **زَيْد**’e te’kîdini ve onun hakkında umûm ve husûs ile iki defa haber vermeyi ifade eder. Bu mâna, **لا** ile **العَطْف**ta gelmez. Senin “Peki, ‘ما قامَ إلاَّ زَيْدٌ لا عَمْرو’ gibi bir şeyde **لا** ile **العَطْف** niçin menedilir? Hâlbuki bu, mûcib üzerine bir **عَطْف**tır” sözün ise: Daha önce, **لا** ile **عَطْف**ın, onda hitabın mefhumu iktiza ettiği şeyi, onu sarîh ve te’kîd olarak delâlet ettirmek için olmadığı geçti; mefhum ve mantûk, birincide sübût (ifade eder); müstesnâ ise bunun aksidir; çünkü sübût onda mantûk ile değil mefhum iledir. Ve onun menfî üzerine atfı mümkün değildir; çünkü “iki defa nefyini gerektirir” denilmiştir. Senin sözün:

“Birinci nefy âm, ikincisi hâsstır” doğrudur; lâkin “جاءَ زَيْدٌ لا عَمْرو” gibi değildir; çünkü zikrettiğimiz üzere, **زَيْد**’den başkasında nefy mefhumdur, **عَمْرو**’da ise mantûktur; ve **النَّاس** (müstesnâ minh)de mantûktur; böylece o bâba muhalefet etti. Senin “En kötü derecesi, ‘ما قامَ الناس ولا زَيْد’ gibi olmasıdır; (bu) menedilmiştir” sözün (de): Bu onun gibi değildir; çünkü “ولا زَيْد”de **العَطْف**, **لا** ile değil **الواو** iledir; **لا** ile **العَطْف**ın, **الواو** için olmayan, ona mahsus bir hükmü vardır. Ve “ما قامَ الناسُ ولا زَيْد”de, “âm’dan sonra hâs”tan daha fazla bir şey yoktur. Bu, Allah’ın bana, çocuğa cevap olarak yazmamı takdir ettiği şeydir; Allah onda bereket kılsın; Allah daha iyi bilendir.
Dedim ki: Bu, soru ve cevabın hulâsasıdır; ikisini de sakîm bir nüshadan naklettim; bakan kimse, zikrettiğimde lafızların siyakında teemmüle hazır olsun; umulur ki onda bir noksan yahut bir muhalefet bulur.
Sonra musannif dedi ki: “(Ve **نَعَمْ**’e aykırı bir cevap olur)” ve **بَلَى**. Cevherî’nin nassı: “Ve **بَلَى** ve **نَعَم**’e zıt da olabilir.” “(Ondan sonra cümleler çokça hazfedilir ve hâfıd ile mahfûz arasında arz olunur; şu gibi: ‘جِئْتُ بِلا زادٍ’ ve ‘غَضِبْتُ من لا شيءٍ’)”; o vakit **غَيْر** mânasında olur; çünkü mâna “Azıksız geldim; kendisinden öfkelenilecek bir şey olmaksızın (öfkelenmiş oldum)”dur; **المِصْباح**’ta olduğu gibi. Bazıları, onda bir araştırma olmak üzere, onun üzerine Allah Teâlâ’nın “﴿ولا الضَّالِّين﴾” sözünü hamletti.
Müberred dedi ki: “Onun ‘﴿ولا الضَّالِّين﴾’ sözünde **لا**’nın vâki olması ancak şu sebeple câiz oldu:

çünkü **غَيْر** mânası, nefy mânasını tazammun eder; böylece **لا**, **غَيْر**’ün tazammun ettiği bu nefyden şiddetlendirmek için geldi; çünkü o, dâhileye yaklaşır. Görmüyor musun ki sen ‘Bana **زَيْد** ve **عَمْرو** geldi’ dersin; dinleyen ‘Sana **زَيْد** ve **عَمْرو** gelmedi mi?’ der; böylece ikisinden birinin gelmiş olması câiz olur. Eğer ‘Bana **زَيْد** gelmedi ve **عَمْرو** da gelmedi’ derse, ikisinden birinin bile gelmediğini beyan etmiş olur.” Bitti.
Âyette **غَيْر** **سِوَى** mânasında kılınırsa, **لا** kelâmda صِلَة olur; Ebû Ubeyde’nin gittiği üzere; öyleyse teemmül et.
“Ve” dördüncüsü: “(Terk talebi için vaz‘ olunmuş olmasıdır).” Şeyhimiz dedi ki: Bu, ıstılahı bilmemekten (ileri gelir); zira muradı **لا** الناِهيَة’dir. Bitti.
Dedim ki: Bu zan, musannif hakkında uzak düşer; sanki o, ifadede tefennün kastetmiştir.
**الصِّحاح**’ta: “Ve nehiy için de olabilir; senin ‘لا تَقُمْ ولا يَقُمْ زَيْد’ sözün gibi; onunla, gâib ve hâzırdan her menhî olunan nehyedilir.”
“(Muzâri‘ üzerine girmeye mahsustur ve onun cezmini ve istikbâlini iktiza eder)” şu gibi: Allah Teâlâ’nın sözü: “﴿لا تَتَّخِذُوا عَدُوِّي وعَدُوَّكُم أَوْلياءَ﴾”. **المِصْباح** sahibinin dediği: Emirle mukabele üzere nehiy için olmaz; çünkü “**زَيْد**’e vur” denir, sen de “Ona vurma” dersin; ve “**زَيْد**’e ve **عَمْرو**’ya vur” denir, sen de “**زَيْد**’e vurma ve **عَمْرو**’ya da vurma” dersin; ikisine cevap olduğu için onu tekrar ederek; böylece, önceki kelâmın hükmünden üzerine bina edildiği şeye mutabık olur; zira senin “**زَيْد**’e ve **عَمْرو**’ya vur” sözün aslında iki cümledir. İbnü’s-Serrâc dedi ki: “Eğer deseydin…”

**لا**: **لا تَضْرِبْ زَيْداً وعَمْراً**; bu, hakikatte iki kişi hakkında bir nehiy değildir; çünkü onların birinden biri dövülse muhalif olmaz; zira nehiy ikisini kapsamaz. Artık ikisinden de hep birlikte vazgeçmeyi murat ettiğinde, bunun nehyi: **لا تَضْرِبْ زَيْداً ولا عَمْراً**’dır. Burada onun gelişi, nehyin bütünüyle intizamı içindir; onun çıkması ise onda bir bozukluk meydana getirir. Bitti.

**قال صاحِبُ المِصْباح**: Bunun vechi şudur: Asıl, **لا تَضْرِبْ زَيْداً ولا تَضْرِبْ عَمْراً**’dır; fakat onlar, mananın ona delaletinin genişliği sebebiyle ikinci fiili hazfettiler. Çünkü nehiy için olan **لا** ancak bir fiilin üzerine girer; böylece ikinci cümle, kendi başına müstakildir; nehy ile kastedilmiştir, birinci cümle gibi. Bazen fiil zahir olur ve mananın anlaşılması için **لا** da hazfedilir; şu gibi: **لا تَضْرِبْ زَيْداً وتَشْتم عَمْراً**; ve ondan: **لا تأْكُلِ السَّمَك وتَشْرَب اللَّبَنَ**; yani ikisinden birini yapma. Bu, **لا تَضْربْ زَيْداً وعَمْراً**’nın hilafınadır; zira orada zahir olan, nehyin ikisini kapsamamasıdır; ikisini bir araya getirmeyi murat etmenin caiz oluşu sebebiyle. Hülasa, fark gizlidir; o da şudur: **لا تأْكُلِ السَّمك وتَشْرب اللّبن**’de âmîl belirlenmiştir; o da **لا**’dır. Ve bir karine sebebiyle âmîlin hazfi caiz olabilir. **لا تَضْرِب زَيْداً وعَمْراً**’da ise âmîl belirli değildir; çünkü **الواو**’nun **مع** manasında olması caizdir; bu yüzden iltibası kaldırmak için **لا**’nın ispatı vacip oldu. Bazı müteahhirler dedi ki: Şiirde, **ولا عَمْراً** muradıyla **لا تَضْرِبْ زَيْداً وعَمْراً** caizdir. Dedi ki: Ve fiilin nefyine olur. Şu halde, eğer

müstakbele girdiğinde, bir kayıt ve benzeriyle tahsis edilmedikçe bütün zamanları kapsar; şu gibi: **واللهاِ لا أَقُومُ**. Ve maziye girdiğinde, şu gibi: **واللهاِ لا قُمْت**; onun manasını istikbale çevirir ve manası **واللهاِ لا أَقُومُ** olur. Eğer mazi murat edilirse, **واللهاِ ما قُمْت** denir. Bu, **لم**’nin müstakbel manasını maziye çevirmesi gibidir; şu gibi: **لم أقُمْ**; manası: **ما قُمْت**.

(و) beşinci: (te’kîd için زائد olmasıdır); Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿**ما مَنَعَكَ إذْ رَأَيْتَهُم ضَلُّوا أَلاَّ تَتَّبِعَن**﴾ yani: bana uyman. Ve **الفرَّاء** dedi ki: Arap, başına bir **جَحْد** girmiş olan her sözde yahut sonunda açıkça söylenmemiş bir **جَحْد** bulunan sözde **لا**’yı صِلَة olarak söyler. Açıkça söylenmemiş önceki **جَحْد**, Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿**ما مَنَعَك أنْ لا تَسْجُدَ**﴾ yani: secde etmen.

Ve **السّهيلي** dedi ki: yani secdeden; çünkü eğer زائد olmasaydı takdir: “sücudun yokluğundan seni ne men etti?” olurdu; bu da onların, bunun hilafına bir emir sebebiyle secde ettiklerini gerektirirdi. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**وما يُشْعِرُكُم أَنَّها إذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُون**﴾ yani: iman ederler.

Ve sonunda **جَحْد** girenin misali, Yüce Allah’ın sözü: ﴿**لئَلاَّ يَعْلَمَ أَهْلُ الكِتابِ**﴾ (yani) Allah’ın fazlından bir şey üzerine güç yetiremeyeceklerini. Dedi ki: Amma O’nun, عزّ وجلّ, sözü: ﴿**وحَرامٌ على قَرْيةٍ أهْلَكْناها أَنَّهم لا يَرْجِعُونَ**﴾; çünkü **الحَرام**’da **جَحْد** ve men’ manası vardır. Dedi ki: Ve Yüce Allah’ın sözü ﴿**وما يُشْعِرُكُم**﴾’da da onun misli vardır; bundan dolayı ondan sonra, manası sözden düşmek olan صِلَة kılındı.

Ve **الجَوْهرِي** dedi ki: **لا** bazen لغو olur. Ve **العجَّاج**’dan şu beyti okudu:

في بئْرِ لا حُورٍ سرى وما شَعَرْ
بإفْكِه حتى رَأَى الصُّبْحَ جَشَرْ

Ve **أَبو عبيدَة** dedi ki: Yüce Allah’ın sözü ﴿**غَيْر المَغْضُوبِ عليهم**﴾’daki **غَيْر**, **سِوَى** manasındadır. Ve ﴿**ولا الضَّالِّين**﴾’deki **لا** صِلَة’dir. Ve bu **العجَّاج** beytiyle delil getirdi.

**قال الفرَّاء**: Bu caizdir; çünkü mana, amelinin belli olmadığı şeyde vaki olmuştur; o, sırf **جَحْد**’dır; çünkü “üzerinde hiçbir şeyi döndürmeyen bir su kuyusunda”yı murat etti; sanki sen “rüşdün gayrına yöneldi ve bilmez” demişsin gibi. Dedi ki: Ayetteki **غَيْر**, **لا** manasındadır; bu yüzden onun üzerine ziyade ettin; “falanca, iyi edici değildir ve güzel yapıcı değildir” dediğin gibi. Eğer **غَيْر**, **سِوَى** manasında olsaydı, onun üzerine tekrar edilmesi caiz olmazdı. Görmez misin ki “bende Abdullah’tan başka ve Zeyd yok” demesi caiz değildir?

Ve **ثَعْلَب** rivayet etti ki, **ابنَ الأعْرابي**’nin **العجَّاج**’ın sözünde şöyle dediğini işitmiştir: **حُؤُورٍ**’u murat etti; yani dönüş. Mana: “dönüş olmayan bir helâk kuyusuna düştü ve bunun farkına varmadı”dır.

Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**ولا تَسْتَوِي الحَسَنَةُ ولا السَّيِّئةُ**﴾; **المبرِّد** dedi ki: **لا** صِلَة’dir; yani: ve kötülük. Ve şairin sözü; **الفرَّاء** onu okudu:

ما كان يَرْضَى رسولُ اللهاِ دِينَهُمُ
والأطْيَبانِ أَبو بَكْرٍ ولا عُمَرُ

Dedi ki: “ve Ömer”i murat etti; **لا** صِلَة’dir; ve ondan önceki bir **جَحْد** ile birleşmiştir. Ve **أَبو عبيدَة** **الشمَّاخ**’tan şu beyti okudu:

أعايش ما لأَهْلِك لا أَرَاهُمُ
يُضَيّعونَ الهِجَانَ مع المضيّعِ

Dedi ki: **لا** صِلَة’dir; mana: “onları görüyorum, otlayan hayvanları zayi ediyorlar”dır. Ve onu bunda hatalı saydılar; çünkü o, onların malın bozulmasını kınadığını sandı; hâlbuki iş onun sandığı gibi değildir. Çünkü karısı ona dedi ki: “Niçin geçimde kendine sıkıntı veriyorsun ve develeri ikram ediyorsun?” O da ona dedi ki: “Bana ne oluyor da senin aileni mallarını gözetiyor ve onları zayi etmiyor görüyorum; sen ise bana malı zayi etmeyi emrediyorsun?”

Ve **أَبو عبيدٍ** dedi ki: **الأصْمعي**, **ساعِدَةَ الهُذَلي**’ye ait şu beyti okudu:

أَفَعَنْكَ لا بَرْقٌ كأَنَّ ومِيضَه
غابٌ تَسَنّمه ضِرامٌ مُثْقَبُ

Dedi ki: “senden mi bir şimşek?”i murat eder; **لا** صِلَة’dir.

Ve **الأزْهري** dedi ki: Bu, **الفرَّاء**’ın söylediğine muhaliftir: “**لا**, ancak kendisinden önce bir nefy harfi bulunduğunda صِلَة olur.”

Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**لا**, istifhama cevap olarak gelebilir; denir ki: “Zeyd kalktı mı?”; denir ki: **لا**.
Ve emir ve dua’dan sonra atıf edici olur; şu gibi: **أَكْرِمْ زَيْداً لا عَمْراً**; ve: **اللّهُمَّ اغْفِرْ لزَيْدٍ لا عَمْرو**. Ve ondan sonra bir mazi fiilinin zahir olması caiz değildir; dua ile karışmasın diye. Artık “Zeyd kalktı, Amr kalktı değil” denmez: **قامَ زَيْدٌ لا قامَ عَمْرو**.
Ve beyan harfinden bir ivaz olur.

**والقصَّة**: ve **القصة**; ve **النُّونَيْن**’den birinden (yani iki **النون**’dan birinden), **أَنَّ**’de, **إذا خُفّف** (hafifletildiği zaman), yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿أَفلا يَرونَ أَنْ لا يرجعَ إليهم قَوْلاً﴾.

Ve dua için olur; şöyle: **لا سلم**. Ondandır: ﴿ولا تحمل علينا إصْراً﴾. Ve duada fiili, nehiydeki cezmi gibi cezm eder.

Ve hazırlayıcı olur; şöyle: **لَوْلا زَيْد لكانَ كذا**; çünkü **لو** fiili izlerdi; **لا** onunla birlikte girince, mânasını değiştirdi ve ismi izledi.

Ve **غَيْر** mânasında gelir; yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿مالكُم لا تَناصَرُونَ﴾. Çünkü o, hâl üzere nasb mevkiindedir; mânâ: “Sizin hâliniz ne, **غَيْر مُتناصِرِينَ** (yardımlaşmayanlar olarak)?” Bunu **الزجَّاج** söylemiştir.

Ve onda **التاء** artırılabilir; böylece **لاتَ** denir. Müellifin **التَّاءِ** bahsinde geçmişti.

**أَبو زَيْدٍ** dedi: Ondaki **التاء** bir ektir; Araplar bu **التاء**’yı sözlerinde ekler ve sökerler. Aslı onda **لا**’dır; mânâ **لَيْسَ**’tir. Ve derler: **ما أَسْتَطِيعُ** ve **ما أَسْطِيعُ**. Ve derler: **ثُمَّتَ**’yi **ثُمَّ** yerinde; **رُبَّتَ**’yi **رُبَّ** yerinde; ve **يا وَيْلَتنا** ve **يا وَيْلنا**.

Ve **أَبو الهَيْثم** **نَصيرِ الرَّازِي**’den nakletti ki o, onların “**لاتَ هَنّا**” sözünde şöyle dedi: yani “o vakit değil”; aslında o **لا هَنَّا**’dır; böylece **لا**’yı müennes yaptı da **لاَةَ** denildi; sonra izafet yapıldı da **الهاء** **تاء**’ya dönüştü; nitekim **رُبَّ**’yı müennes yapıp **رُبَّتَ**, ve **ثُمَّ**’yi **ثُمَّتَ** yaptılar. Dedi: Bu, **الكِسائي**’nin sözüdür. Ve onunla nasb edilir; çünkü o, **ليسَ** mânasındadır. Ve **الفرَّاء** inşad etti:

تَذَكَّر حُبَّ لَيْلى لاتَ حِينا

Dedi: Araplardan, **بلاتَ** ile cer eden vardır. Ve inşad etti:

طَلَبُوا صُلْحَنا ولاتَ أَوانٍ
فأَجْبنا أَنْ ليسَ حِينَ بَقاءِ

Ve **شَمِرٌ**, Basralılardan ve Kufelilerden icmâı nakletti: şu **التاء** bir **هاء**’dır; yeni bir mânâ olmaksızın **لا**’ya bitiştirilmiştir.

Ve **لا**, **ليسَ** mânasında gelir. Ondandır: kadınlardan **العَزْل** hakkında hadis; şöyle dedi: ( **لا عَلَيْكم أَنْ لا تَفْعَلُوا**; yani “üzerinize değil”, yani “üzerinize yoktur”).

Ve **ابنُ الأعْرابي** dedi: **لاوَى** falan, falana: ona muhalefet ettiği zaman.

Ve **الفرَّاءُ** dedi: **لاوَيْتُ**: “**لا** dedim” demektir.

**ابنُ الأعْرابي** dedi: Bu mânada **لَوْلَيْتُ** denir.

Dedim: Ondandır avamın sözü: “Şüphesiz Allah, **العَبْدَ اللاَّوي**’yi sevmez”; yani sözünde **لا** demeyi çoklaştıran kimseyi.

**اللّيْث** dedi: **أَلا**’ya **لا** eklenebilir; böylece **أَلا لا** denir. Ve inşad etti:

فقامَ يذُودُ الناسَ عنها بسَيْفِه
وقال أَلالا مِن سَبِيلٍ إلى هِنْدٍ

Ve adama: “Şöyle şöyle oldu mu?” denir de “**أَلالا**” denir; **أَلا**’yı uyarı, **لا**’yı nefy kıldı. Ama **الكُمَيْت**’in sözü:

كَلا وكَذا تَغْمِيضةً ثم هِجْتُمْ
لَدَى حين أَنْ كانُوا إلى النَّوْمِ أَفْقَاراً

Şöyle der: Sanki onların uykusu azlıkta, söyleyenin “**لاوذا**” sözü gibidir. Araplar bir fiilin süresini yahut gizli bir şeyin ortaya çıkışını azaltmak istediklerinde: “Onun fiili **كَلا** gibiydi” derler; bazen tekrar ederler de “**كَلا ولا**” derler. Ve -den:

Birinciden, **ذو الرُّمّة**’nin sözü:

أَصابَ خَصاصَةً فبَدا كَليلاً
كَلا وانْفَلَّ سائِرُه انْفِلالا

İkinciden, başkasının sözü:

يكونُ نُزولُ القَوْمِ فيها كَلا ولا

Ve **الحَرِيرِي**’nin seci’lerinden: “**فلم يَكُنْ إلاَّ كَلا ولا**”; süreyi azaltmaya işarettir. Ve ondan, Hımsî lehçede: “**بُورِكَ فيك مِن طَلا كما بُورِكَ في لا ولا**”; yüce Allah’ın sözüne işarettir: ﴿لا شَرْقِيَّة ولا غَرْبِيَّة﴾.

Ve derler: “Ya **نَعَم مُرِيحَة** ya da **لا مُرِيحَة**.” Ve derler: **لا إحْدَى الرَّاحَتَيْن**. Ve **الأبوصيري**’nin, Peygamber’i صلى الله عليه وسلم övdüğü sözünde:

نَبِيِّنا الآمِرُ الناهِي فلا أَحَد
أَبَرّ في قوْلِ لا منه ولا نَعَم

Ve bir başkası dedi:

لَوْلا التَّشَهُّدُ كانتْ لاءهُ نَعَمُ

Böylece onu uzattı.

Mühim.

Tenzîl’de bazı yerlerdeki **لا** hakkında ihtilaf edildi: nefy edici midir yoksa زائد midir?

Birincisi: yüce Allah’ın sözü: ﴿لا أُقْسِمُ بيَوْم القِيامَةِ﴾. **اللَّيْث** dedi: **لا**, yeminle birlikte زائد gelir; senin “**لا أُقْسِمُ باللهاِ**” sözün gibi. Ve **الزجَّاج** dedi: İnsanlar arasında ihtilaf yoktur ki yüce Allah’ın sözü: ﴿لا أُقْسِمُ بيَوْم القِيامَةِ﴾ ve Kur’an’daki benzerlerinin mânası “**أَقْسِم**”dir. Ve **لا**’nın tefsirinde ihtilaf ettiler: bazısı dedi: “**لا** bir **لَغْوٌ**dur”; sure başında olsa bile; çünkü Kur’an’ın tamamı, birbirine bağlı olduğundan, tek sure gibidir. Ve **الفرَّاء** dedi: Önceden geçmiş bir sözün reddidir; sanki “iş, sizin zikrettiğiniz gibi değildir” denildi; böylece onu nefy edici yaptı. Ve onun bir **صِلَةٌ** olduğunu söyleyene karşı çıkardı; ve derdi: “Bir **جَحْد** ile başlanıp sonra atılmak istenen bir **صِلَةٌ** yapılmaz; çünkü bu caiz olsaydı, içinde **جَحْد** bulunan bir haber, **جَحْد** bulunmayan bir haberden ayırt edilmezdi. Fakat Kur’an, dirilişi, cenneti ve ateşi inkâr edenlere reddiye olarak indi; böylece onlara reddiye ile yemin, başlangıç yapılan sözün çoğunda ve başlangıç yapılmayanında geldi; senin sözünde olduğu gibi: **لا واللهاِ لا أَفْعَل ذلك**. **لا**’yı, onu başlangıç görsen bile, geçmiş bir sözün reddi kıldılar. Eğer cevap niyetiyle olan şeyden **لا** ilga edilseydi, cevap olan yemin ile yeniden başlatılan yemin arasında fark kalmazdı.” Bitti.

Ve **التَّقيُّ السَّبكي**, zikredilen risalesinde, **الأَبدِي**’nin “**لا** ancak nefyi te’kîd için girer” sözü yanında, bu makalede ondan özür beyan ederek, lafzıyla şunu nakletti: “Belki muradı şudur: O, sözün ortasında ancak te’kîdli nefy için girer; sözün başında geldiğinde ise, nefyin aslı murad edilebilir; ‘**لا أُقْسِمُ**’ ve benzerinde olduğu gibi.” Bitti.

Bu, onun, gittiği şeye bir meyildir.

İşte ona **الفرَّاء**. Onlardan, onun sırf te’kîd ve sözün kuvvetlendirilmesi için olduğunu söyleyen de vardır; öyleyse düşün.

İkinci: Yüce Allah’ın sözü: ﴿قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبّكُم عَلَيْكم أَنْ لا تُشْرِكُوا به شيئاً﴾؛ denildi ki: **لا** nefyedicidir; denildi ki: nehiy edicidir; denildi ki: zâiddir; hepsi muhtemeldir. **ما** haberiyyedir, “ki o” mânâsındadır; **أَتْلُ** ile mansûbdur; ﴿**حَرَّم رَبّكُم**﴾ sıladır; ﴿**عَلَيْكم**﴾ ise **حَرَّمَ**’a mütealliktir.

Üçüncü: Yüce Allah’ın sözü: ﴿وما يُشْعِرُكُم أنَّها إذا جاءَتْ لا يُؤْمِنُون﴾، hemzeyi fetha eden kimse hakkında; **الخليل** ve **الفارِسِيُّ** dedi ki: **لا** zâiddir; yoksa bu, onlara—yani kâfirlere—bir özür olurdu. **الزجَّاجُ** bunu reddetti ve dedi ki: O, kesr kıraatinde nefyedicidir; öyleyse feth kıraatinde de bu gerekir. Denildi ki: Nefyedicidir ve ma‘tûf hazfedilmiştir; yani: yahut onların iman etmeleri. **الخليل** bir defa da dedi ki: **أَنّ** “belki” mânâsındadır; bu, onda bir lugattır.

Dördüncü: Yüce Allah’ın sözü: ﴿وحَرامٌ على قَرْيةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهم لا يَرْجِعُون﴾؛ denildi ki: zâiddir; mânâ: küfürleri sebebiyle helâklerini takdir ettiğimiz bir karye halkı için, onların küfürden kıyamete kadar dönmeleri mümtenidir. Bu, daha önce geçen **الفرَّاء**’ın takririne yakındır. Denildi ki: nefyedicidir; mânâ: onların âhirete dönmemeleri onlara mümtenidir.

Beşinci: Yüce Allah’ın sözü: ﴿ولا يَأْمُركُم أَنْ تَتَّخِذُوا المَلائِكَةَ والنَّبيِّين أَرْباباً﴾، yedide ﴿**يَأْمركُم**﴾’un ref‘i ve nasbı ile okunmuştur. Kim onu ref‘ ederse, onu öncekinden kesmiştir; fâili, O’nun (yüce) zamiri yahut resûlün zamiridir; bu durumda **لا** sadece nefyedicidir. Kim onu nasb ederse, o ﴿**يُؤْتِيه ااُ الكِتابَ**﴾’a ma‘tûftur; bu durumda **لا** nefy mânâsını te’kîd eden zâide-i müekkidedir.

Altıncı: Yüce Allah’ın sözü: ﴿فلا اقْتَحَمَ العَقَبةَ﴾، denildi ki: **لا** “**لم**” mânâsındadır; bunun benzeri: ﴿فلا صَدَّقَ ولا صَلَّى﴾’dadır. Ancak **لا** bu mânâ ile tekrar edilirse, tekrar edilmediği zamankinden daha câiz ve daha fasîhtir. Şair demiştir:
وأَيُّ عَبْدٍ لَكَ لا أَلَمَّا ؟
Bazıları dedi ki: âyetteki **لا**, **ما** mânâsındadır. Denildi ki: **فلا** “öyleyse keşke” mânâsında **فهَلاَّ** demektir.

**الزجَّاجُ** birincisini tercih etti.

Mühimdir ve onda faydalar vardır:

Birincisi: Şairin sözü:
أَبَى جُودُه لا البُخْلَ واسْتَعْجلتْ نَعَمْ
بهِ مِنْ فَتًى لا يَمْنَعُ الجُوعَ قاتِلَهْ
**يونُسُ** zikretti ki: **أَبا عَمْرو بنَ العَلاءِ** **البُخْل**’ü cerreder ve **لا**’yı ona muzâf kılardı; çünkü **لا** cömertlik için de cimrilik için de olabilir. Görmez misin ki ona “hakkı engelle” denilse de o “**لا**” dese, bu ondan bir cömertlik olurdu? Ama onu lağv kılarsan, fiil ile **البُخْل**’ü nasb edersin; istersen onu bedel üzere nasb edersin. **أَبو عَمْرو** dedi ki: “İnsanı cimrileştiren şu **لا**’yı cömertliği reddetti” demek istedi; sanki “israf etme ve saçıp savurma” denildiğinde, cömertliği bu **لا** sözünü reddetti; ve **نَعَمْ** onu acele ettirdi; böylece dedi ki: “**نَعَمْ** yaparım ve cömertliği terk etmem.”

**الزجَّاجُ** dedi ki: Onun hakkında, “أَبَى جُودُه لا البُخْل”ı lâmın nasbıyla rivayet edenin rivayetine göre iki başka söz daha vardır: Birincisi, mânâsı “cömertliği cimriliği reddetti”dir ve **لا**’yı sıla yaparsın. İkincisi: **لا**’nın lağv olmaksızın olması ve **البُخْل**’ün **لا**’dan bedel olarak mansûb olmasıdır; mânâ: “cimrilik için olan **لا**’yı cömertliği reddetti”; sanki sen “cömertliği cimriliği reddetti ve **نَعَم** onu acele ettirdi” demişsin gibi.

**ابنُ برِّي** dedi ki: **البُخْل**’ü hafd eden, izâfet üzeredir; nasb eden ise onu **لا**’ya sıfat kılmıştır. Beyitteki **لا** bir isimdir; o, **أَبَى**’nın mef‘ûlüdür. **لا**’yı **البُخْل**’e ancak **لا** cömertlik için de olabildiği için izâfe etti. Dedi ki: “İstersen onu bedel üzere nasb edersin” sözü hakkında: yani **البُخْل**’ü **لا**’dan bedel üzere nasb edersin; çünkü mânâda **لا** bizzat **البُخْل**’dür; bu görüşe göre lağv olmaz.

İkincisi: **اللّيْثُ** dedi ki: Araplar, niyet edilmiş olduğu hâlde **لا**’yı atarlar; senin “واللهاِ أَضْربُكَ” demen gibi; “واللهاِ لا أَضْرِبُك” demek istersin. Ve şu beyti okudu:
وآلَيْتُ آسَى على هالِكٍ
وأَسْأَلُ نائحةً مالَها
“**لا** آسَى ve **لا** أَسْأَل” demek istedi.

**الأزْهري** dedi ki: **ابنُ المُنْذرِي** **اليَزِيدِي**’den, o da **أَبي زيدٍ**’den, Yüce Allah’ın sözü ﴿يُبَيِّن ااُ لكُم أَن تَضِلُّوا﴾ hakkında şunu nakletti: “Sapmanız korkusuyla ve sapmanız endişesiyle” demektir; eğer “**أَنْ لا تَضِلُّوا**” olsaydı doğru olurdu. **الأزْهرِي** dedi ki: Aynı şekilde **أَن لا تَضِلَّ** ile **أَنْ تَضِلَّ** tek bir mânâdadır. Dedi ki: Kur’ân’da bundan gelenlerdendir: ﴿**أَنْ تَزُولا**﴾؛ “**أَنْ لا تَزُولا**” demek ister. Yine Yüce Allah’ın sözü: ﴿**أَن تَحْبَطَ أَعْمالُكُم وأَنْتُم لا تَشْعُرونَ**﴾؛ yani “**أَنْ لا تَحْبَطَ**”. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**أَن تَقُولُوا إنَّما أُنْزِلَ الكِتابُ على طائِفَتَيْن مِن قَبْلنا**﴾؛ mânâsı “**أَنْ لا تَقولُوا**”dur.

Üçüncüsü: **لا** cinsin nefyi için olduğunda, bir karîne sebebiyle ismin hazfi câiz olur; “**لا عَلَيْك**” gibi; yani “**لا بَأَسَ** عليك”. Haber de, biliniyor ise hazfedilebilir; “**لا بَأْسَ**” gibi.

Dördüncüsü: **الباهِلي** **الشمَّاخ** için şu beyti okudu:
إذا ما أدَلَجَتْ وضَعَتْ يَدَاها
لَها الإدْلاجُ لَيْلَة لا هُجُوعِ
Yani: elleri, içinde uyumadığı gecenin ameli gibi bir amel yaptı; deveyi kastediyor. **لا** ile **الهُجُوعَ**’u nefyetti fakat amel ettirmedi; ve izâfetten dolayı üzerinde bulunduğu hâl üzere **هُجُوع**’u mecrûr bıraktı. Bunun benzeri **رُؤْبة**’nin sözü:
لقد عرَفْتُ حِينَ لا اعْتِرافِ
**لا** ile nefyetti ve onu mecrûr bıraktı. Bunun benzeri:
أَمْسَى ببَلْدَةِ لا عَمَ ولا خالِ

Beşincisi: Hafifletme için **لا**’nın elifi hazfedilebilir; “﴿واتَّقُوا فِتْنَةً لتصِيبَنَّ الذين ظَلَمُوا﴾” diye okuyan kimsenin kıraati gibi; **لا**’nın elifinin hazfi üzerine çıkarılmıştır. Umumî kıraat ise “**لا تصِيبَنَّ**”dır. Bu, “أَم واللهاِ” demeleri gibidir; “أَما واللهاِ” yerine.

Altıncısı: **لا** ile menfî olan, bir ismin varlığının nefyi olabilir; “**لا إلَه إلاَّ الله**” gibi; mânâ: “Allah’tan başka mevcut yahut mâlûm hiçbir ilâh yoktur.” Nefy, **لا** ile sıhhatin nefyi de olabilir; fukahâ bunu şu hadise hamletmiştir: ( **لا نِكاحَ إلاَّ بوَلِيَ** ). Faydanın, yararlanmanın, benzerliğin ve benzerinin nefyi için de olabilir; “**لا وَلَدَ لي ولا مالَ**” gibi; yani: “huyda yahut keremde bana benzeyen bir çocuk yok; yararlandığım bir mal da yok.” Kemâlin nefyi için de olabilir; bundan: “**لا وُضوءَ لمَنْ لم يُسَمِّ اللهاَ**”. İki mânâyı ihtimal eden şeyde, vech sıhhatin nefyini takdir etmektir; çünkü onun nefyi, hakikate—ki o da varlığın nefyi—daha yakındır; ve çünkü onunla amel etmekte, diğer mânâ ile amelin vefası vardır; tersi değil.

Yedincisi: **ابنُ بُزُوْجَ** dedi ki: “**لا صَلاةَ لا رُكوعَ فيها**”; iki defa tebrie ile geldi. **لا**’yı tekrar edersen, Yüce Allah’ın sözü gibi: ﴿**لا بَيْعَ فيه ولا خُلَّة ولا شَفاعَةَ**﴾ artık muhayyersin: istersen **لا** ile tenvinsiz nasb edersin; istersen ref‘ eder ve tenvinlersin. Zikrettiğimizin dışında birçok lugat vardır.

Sekizincisi: “**الْقَ زَيْداً وإلاَّ فلا**” derler; mânâsı: “yoksa Zeyd’i bulursun; öyleyse bırak.” Şair dedi ki:
فطَلِّقْها فلَسْتَ لها بكُفْؤ
وإلاَّ يَعْلُ مَفْرِقَكَ الحُسامُ
Orada “yoksa onu boşamazsan, kılıç tepeni yükseltir”i gizledi; ve beyanın dışı daha güzeldir.

“**إمَّا لا فافْعَل**” sözleri de, **ما** bahsinde yakında gelecektir.

Ona istidrâk olunanlardandır:
