# لبد (ل-ب-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%A8%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Yeleden yapılan keçedir

- Harfler: ل - ب - د
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 2 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (2)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [لُبَدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF/siga/%D9%84%D9%8F%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فُعَلًا | Yığınlar | 1 | 1 | [90:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF/ayet/90:6.md) |
| [لِبَدًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF/siga/%D9%84%D9%90%D8%A8%D9%8E%D8%AF%D9%8B%D8%A7.md) | فِعَلًا | Yığınlar | 1 | 1 | [72:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF/ayet/72:19.md) |

## Mücavir kökler — 9 mücavir (12 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [كود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Neredeyse o
2. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
3. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Onların malları
4. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
5. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ana kapının önündeki bekçidir
6. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayvanların ön ayaklarına denir
7. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
8. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
9. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | لبد |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ركم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85.md), [كمش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%B4.md), [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md), [حشد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%AF.md) |
| Zıt Kök | [نفش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B4.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Yün, kıl veya tozun birbirine geçip sıkışarak keçe ve yekpare tabaka oluşturması, yere yapışıp kalma |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanların veya servetin birbiri üzerine binip sıkışarak geçirimsiz ve yoğun bir kütleye dönüşmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Parçalı unsurların sıkışarak iç ayrımını yitirmesi, dışarıdan nüfuz edilemez kesintisiz bir yoğunluk üretmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca sıradan bir sayısal çokluk sanmak; birbirine kenetlenme, keçe gibi kaynaşma ve geçirimsizleşme niteliğini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| لب | Bir şeyin özüne yerleşme, ayrılmayacak biçimde bağlanma, içte toplanıp yoğunlaşma; nitekim [لبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%A8.md) zihnin özünü, [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) bir yerde tutunup kalmayı, [لبس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%B3.md) bir şeyi bütünüyle sarıp örtmeyi, [لبن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D9%86.md) ise vücutta yoğunlaşan temel besin özünü ifade eder. | د | Kapı ve sınır imgesi taşıyan harfin eklenmesiyle özde toplanma hareketi katılaşma, tabaka halinde birbirine yapışma, yere veya zemine yapışarak basılma ve sıkı bir kütleye dönüşme anlamına daralmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ل | Çoban değneği, üvendire | Unsurları bir araya getirme, yönlendirme, sevk ederek bir hizada toplama hareketi. |
| ب | Ev, çadır | İçeride tutma, sınırlandırma, bir mekan veya hacim içinde birbirine yaklaştırma. |
| د | Kapı | Geçişi durdurma, kapatma, katı bir yüzey veya set oluşturma. |
| لبد | Sevk edilip toplanan unsurların kapalı bir alanda birbirine bastırılarak kapatılması ve geçirimsiz, tek parça bir kütle meydana getirmesi. | Keçe yapımında liflerin dövülüp birbirine geçmesi gibi, parçaların aralarındaki boşluğu kaybederek katı bir tabaka veya set halinde kenetlenmesi hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Yün veya saçın su, ter, yapışkan madde ya da baskı etkisiyle birbirine geçip düğümlenerek keçe halini alması; devenin sağrısında dışkı ve çamurun kuruyup katmanlaşması; aslanın boynundaki yele kıllarının kan ve terle birbirine yapışıp kalkan gibi sertleşmesi (لِبْدَةُ الأَسَدِ); kuşun veya insanın yere yapışıp hareketsiz kalması. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | el-A‘şâ bir beytinde derinin sinek ve böcek ısırıklarıyla ya da kabuk bağlayarak keçe gibi sertleşmesini tasvir eder: كَسَتْه بَعوضُ القريتين قَطيفةً / متَى ما تنَلْ من جلدهِ يتَلبَّدِ |
| Erken Arapça kullanım | Hz. Ali'nin kendisine soru soran iki kişiye yere iyice yerleşip dikkat kesilmelerini öğütlerken kullandığı أَلْبِدَا بِالأَرْضِ ifadesi ile Huzeyfe b. el-Yemân'ın fitne anında yerinden kıpırdamamayı tembihleyen فَالْبُدُوا لُبُودَ الرَّاعِي sözü. Hacıların saçlarını ihramda dağılmaması için zamk benzeri bir maddeyle yapıştırması (تَلْبِيدُ الشَّعْرِ). |

Kaynak: Lisânü’l-ʿArab, Kitâbü’l-ʿAyn, Maqâyîsü’l-Luğa, Esâsü’l-Belâga.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde لبد kökü, yün ve liflerin birbirine yapışarak kütle bağlaması, bastırılmış döşek ve keçe haline gelmesi semantik matrisi etrafında şekillenir. İbranicede l-b-d / l-b-t kökü ve rabbinik dönemde keçeleşme, kumaşın sıkıştırılması anlamındaki türevler fonetik ve anlamsal olarak Arapça ile birebir örtüşür. Süryanicede lebda biçimi doğrudan keçe, sıkıştırılmış kaba yün örtü veya eğer altlığı karşılığında kullanılır. Akadcada labātu / labdu benzeri biçimlerin yere serilme, bastırılma ve örtü oluşturma bağlamında kullanıldığı bilinmektedir. Kökün Sami ortak mirasındaki en ilksel fiziksel karşılığı, dokuma öncesi en kadim tekstil yöntemi olan liflerin dövülerek, nemlendirilerek birbirine kaynaştırılması ve keçe yapılmasıdır. Arapçada bu somut çekirdek, hem fiziksel olarak yere yapışıp kalmayı (لَبَدَ بِالأَرْضِ) hem de üst üste yığılarak aralarında boşluk bırakmayan insan topluluklarını ve biriktirilip bloklaşmış malı ifade edecek biçimde korunmuştur.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | لب çekirdeğinden türeyen لبد | Bir şeyin özüne yapışması ve zemine kapanması yönünde özelleşmiş, liflerin birbirine binerek keçe oluşturması kök anlamından hareketle istifleme ve kenetlenme manaları kazanmıştır. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice l-b-d, Süryanice lebda | Bütün kuzeybatı ve merkezi Sami dillerinde dövülmüş yün, keçe, bastırılmış sıkı örtü ortak kökene dayanır. | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik çerçevenin ötesinde doğrudan soydaşlık güvenilir biçimde belgelenememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisânü’l-ʿArab, Lane’s Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| لبد | Anlamlı | Birbirine yapışıp keçe oluşturmak, yığılmak | Liflerin veya unsurların sıkışarak yekpare tabaka oluşturması, yere yapışıp kalmak. | Hedef köktür; Kur'an'da geçer. |
| [لدب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D8%A8.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik lügatlerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [بلد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%AF.md) | Anlamlı | Mekan tutmak, yerleşmek, zemin | Bir toprak parçasını vatan edinmek, sınırları belirli yerleşim yeri oluşturmak. | لبد kökündeki zemine yapışma ve orada kalma anlamıyla ortak mekan-zemin bağı vardır; Kur'an'da geçer. |
| [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) | Anlamlı | Değiştirmek, yerine başkasını koymak | Bir nesnenin ya da durumun yerini bir başkasına bırakması. | Ayrılma ve yer değiştirme hareketiyle hedef kökün sabitlik ve kenetlenme vasfına karşıt yöndedir; Kur'an'da geçer. |
| [دلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%84%D8%A8.md) | Anlamlı | Çınar ağacı | Sert ve geniş gövdeli ağaç türü. | Somut bitki adı olarak müsta'meldir; Kur'an'da geçmez. |
| [دبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D9%84.md) | Anlamlı | Toplamak, düzeltmek, büyük lokma | Parçaları toplayıp tek bir lokma veya kütle haline getirmek, gübrelemek. | Parçaları bir araya getirip kütleleştirme bakımından hedef kökle anlam akrabalığı taşır; Kur'an'da geçmez. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| لبد | Merkez | Sıkışarak yığılma, keçeleşme | Parçaların birbirine geçerek, aralarında boşluk bırakmaksızın yekpare kütle oluşturması. | Hem toplulukta kaynaşmayı hem servette yığılmayı ve ayrışmazlığı anlatır. |
| [ركم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D9%85.md) | Komşu | Kat kat yığma | Nesnelerin veya bulutların üst üste binerek tabakalaşması; ancak liflerin keçeleşmesi gibi birbirine kaynaşması şart değildir. | Dikey istifleme ve kütle oluşturma yönü baskındır. |
| [كمش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%85%D8%B4.md) | Komşu | Büzülme, toplanma | Bir şeyin uçlarından merkeze doğru çekilip hacmini küçültmesi, toparlanması. | Hacim daralması ön plandadır, keçe gibi kaynaşma içermez. |
| [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) | Komşu | Bir araya getirme | Dağınık olan parçaların tek bir yerde toplanması; unsurlar bağımsızlığını koruyabilir. | Genel toplama eylemidir, sıkışma ve geçirimsizleşme zorunlu değildir. |
| [حشد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B4%D8%AF.md) | Komşu | Seferber olma, toplaşma | İnsanların ortak bir amaç için belirli bir merkezde kalabalık oluşturması. | İradi ve dönemsel toplanmayı ifade eder. |
| نفş | Zıt | Didikleme, kabartma, ayırma | Sıkışmış lifleri, yünü veya saçları birbirinden ayırıp aralarına hava girmesini sağlayarak dağıtmak. | Keçeleşmenin tam zıddı olarak kütleyi gevşetip parçalamaktır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | لبد | Keçeleşmek, birbirine yapışıp yığılmak | Parçaların sıkışarak yekpare kütle veya tabaka haline gelmesi, yere kapanıp ayrılmaması. | Kesin |
| Latince | Coactilis, conglutinare, coaceruare | Sıkıştırılmış yün (keçe), birbirine yapıştırmak, yığmak | Coactilis doğrudan keçe yapımını, coaceruare ise üst üste yığmayı karşılar; Arapçadaki hem yığılma hem kenetlenme sentezini tek başına tam vermez. | Güçlü |
| İngilizce | Felted, compact, congregated heap | Keçeleşmiş, sıkışık kütle, birbirine geçmiş yığın | Felted kelimesi keçeleşmeyi tam verir; compact yoğunlaşmayı anlatır. Kur'an'daki insan izdihamını ve üst üste istiflenen serveti birlikte anlatmak için bileşik ifade gerekir. | Güçlü |
| Almanca | Verfilzt, zusammengeballt, die Masse | Keçeleşmiş, yumaklaşmış kütle, yığın | Verfilzt liflerin birbirine geçmesini, zusammengeballt ise sıkışık bir kütle halini almasını ifade eder. | Güçlü |
| Fransızca | Feutré, aggloméré, amas compact | Keçeleşmiş, kaynaşmış, sıkışık yığın | Feutré doğrudan liflerin dövülüp keçe olmasını, aggloméré parçaların yapışarak bloklaşmasını karşılar. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Littré Dictionnaire de la langue française, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| لِبَدًا / لُبَدًا (Topluluk hali) | Birbirine kenetlenmiş, üst üste binen, kuşatıcı kalabalık | Hz. Peygamber ibadete kalktığında cinlerin veya inkarcıların onun etrafında birbirine yapışırcasına, keçe gibi sıkışarak oluşturduğu izdiham ve kuşatma bağlamı; Cin [72:19](https://lisan.digital/tr/ayet/72:19.md). |
| لُبَدًا (Mal ve servet hali) | Üst üste yığılmış, kat kat biriktirilmiş, tükenmez sanılan muazzam servet | İnsanın kibrine ve sınırsız harcama iddiasına konu olan, katman katman bloklaşmış zenginlik böbürlenmesi bağlamı; Beled [90:6](https://lisan.digital/tr/ayet/90:6.md). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İnsanın mülkiyet iddiası ve istiğnâ psikolojisi | Beled [90:6](https://lisan.digital/tr/ayet/90:6.md) bağlamında insanın yığdığı serveti tükenmez sanarak böbürlenmesi ve Allah'ın denetiminden bağımsız olduğunu zannetmesi tartışılır. | Servetin kulu körleştiren ve katılaştıran bir kalkan/yığın haline gelmesi. |
| Fıkıh | Hac ibadeti ve ihram yasakları | Hacamat ve ihram ahkâmında ihramlının saçını toz ve kirden korumak, dağılmasını önlemek amacıyla zamklaması veya keçeleştirmesi (تَلْبِيدُ الشَّعْرِ) fıkhi bir mesele olarak ele alınır. | Saçın dökülmesini ve dağılmasını önleyecek biçimde yapıştırılması. |
| Tefsir | Peygamber etrafındaki izdiham ve baskı ortamı | Cin [72:19](https://lisan.digital/tr/ayet/72:19.md) tefsirinde Resulullah namaza durduğunda cinlerin hayretten birbirine binmesi veya Mekke müşriklerinin onu boğmak istercesine üzerine çullanması tasvir edilir. | Sayısal çokluktan öte, fiziksel ve psikolojik bir kuşatma yoğunluğu. |
| Hadis | Fitne zamanında sebat etme ve ayrılmama | Fitne çıktığında eve kapanıp yere yapışmayı (فَالْبُدُوا لُبُودَ الرَّاعِي) ve secdede gözü yerden ayırmamayı emreden rivayetlerde kullanılır. | Yerinden ayrılmama, zemine mıhlanma ve hareketsiz kalarak korunma. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Birlik, sebat ve fitneden korunma | Kenetlenmiş cemaat veya yere yapışıp sebat etme | Dağılmayı önleme, dış etkilere karşı koruyucu kalkan olma | Dini yapıda fertlerin dağılmadan birbirine kenetlenmesi ya da kriz anında zemine sımsıkı bağlanarak savrulmaktan kurtulması. | Güçlü |
| İlmi | Malzemenin ve unsurların faz değişimi | Kohezyon ve keçeleşme | Ayrık parçacıkları tek parça kompozit yapıya dönüştürme | Lifli maddelerin mekanik baskı ve yapışmayla poroziteyi sıfırlayıp tek bir blok haline gelmesi prensibi. | Kesin |
| Siyasi | Kitle baskısı ve kuşatma | İzdiham, kitle barikatı | İktidarı ya da hak daveti fiziksel yoğunlukla boğma veya koruma | İnsan yığınlarının aralarında boşluk bırakmaksızın bir merkez etrafında kenetlenerek siyasi baskı veya siper oluşturması. | Güçlü |
| İktisadi | Sermaye birikimi ve atıl servet | İstiflenmiş, likiditesini yitirip donmuş servet | Tedavülden çekilip yığınlaşma, kibre yol açan birikim | Paranın dolaşım yerine üst üste yığılarak toplumsal bünyede geçirimsiz, hantal bir sermaye bloku meydana getirmesi. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Polimerleşme, perkolasyon eşiği ve gözeneklilik kaybı | Ayrı ayrı liflerin veya moleküllerin dış kuvvet ve bağlayıcı etkisiyle serbestlik derecelerini kaybederek birbirine geçmesi, aradaki boşlukların sıfırlanıp kompozit bir faz oluşturması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kitleleşme, bireyselliğin erimesi ve kör yığılma | Toplumsal kriz veya hayret anlarında bireylerin bağımsız muhakemelerini yitirip tek bir bedene dönüşürcesine birbirine kenetlenmesi; iktisatta servetin dolaşımdan kopup bloklaşması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | لبد kelimesini yalnızca çok mal ya da kalabalık halk gibi basit bir niceliksel çokluk olarak tercüme etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün asıl anlamı keçeleşmedir. Parçaların rastgele çokluğu değil; birbirinin içine geçerek, aralarında hava ve boşluk bırakmayacak şekilde kaynaşması, bloklaşması ve nüfuz edilemez hale gelmesidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Beled [90:6](https://lisan.digital/tr/ayet/90:6.md) ayetindeki malın sadece miktarını görüp, o malın sahibinde oluşturduğu sahte dokunulmazlık, katılaşma ve kibre dönüşen kalkan işlevini fark edememek; Cin [72:19](https://lisan.digital/tr/ayet/72:19.md)'daki kuşatmanın boğucu ve kenetlenmiş psikolojik şiddetini kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın somut bedevi tecrübesine dayalı keçe imgesini, hem kitle psikolojisini hem de sermaye kibrini tarif etmekte nasıl muazzam bir semantik hassasiyetle kullandığını gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Peygamberi kuşatan kalabalıkların ve baskı ortamının tasvir edildiği ayetlerde (Cin [72:19](https://lisan.digital/tr/ayet/72:19.md)) ve cahiliye insanının servetle övünmesini yerin dibine batıran nefis terbiyesi ayetlerinde (Beled [90:6](https://lisan.digital/tr/ayet/90:6.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Çokluğun her zaman bereket veya güç olmadığını; aksine keçeleşmiş, iç ayrımını yitirmiş ve basireti kapatan kör bir kütleye dönüşebileceğini hatırlatarak nicelik ile nitelik ayrımını netleştirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Yün ve kıl gibi lifli unsurların su, ter, basınç veya dövülme yoluyla birbirine geçerek aralarında boşluk bırakmayan, keçeleşmiş ve yekpare sert bir tabakaya dönüşmesi; yere yapışıp kalma.
- Soyut anlam: Bağımsız unsurların bireysellik ve serbestliklerini kaybederek birbirine kenetlenmesi, dış etkilere kapalı, geçirimsiz ve yoğun bir kitle veya istif haline gelmesi.
- Sistematik karşılık: Sosyolojide kitleleşip geçirimsizleşen izdiham, iktisatta tedavülden çekilerek donuk bir tabaka oluşturan sermaye yığını, ahlakta ise insanı saran ve hakikate karşı yalıtan kibir zırhı.
- LaTeX modeli: $$S = \lim_{V \to 0} \sum_{i=1}^{n} \frac{m_i}{V} \implies \rho \to \infty, \quad \Phi = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $m_i$ ayrık lifleri, unsurları veya mal birimlerini; $V$ bu unsurların arasındaki boşluk hacmini temsil eder. $V \to 0$ durumunda yani aradaki serbestlik ve mesafe sıfıra yaklaştığında, sistemin yoğunluğu $\rho$ azami sınıra ulaşarak kütleleşir ($S$). Bu süreç sonunda yapının iç gözenekliliği ve dışarıdan geçirgenliği temsil eden porozite katsayısı $\Phi = 0$ değerini alarak keçe gibi yekpare, nüfuz edilemez bir tabaka meydana gelir.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%A8%D8%AF/occurrences?meal=IK

### [Cin 72:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF/ayet/72:19.md) — لِبَدًا

وَأَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا

Meal (IK): Doğrusu Allah’ın kulu, kalkıp O’na yalvarınca; neredeyse çevresinde keçe gibi oluyorlardı.

### [Beled 90:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF/ayet/90:6.md) — لُبَدًا

يَقُولُ أَهْلَكْتُ مَالًا لُبَدًا

Meal (IK): Yığın yığın mal tüketmişimdir, diyor.

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

Yeleden yapılan keçedir. Karışık anlamında kullanılmıştır.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب الدال واللام والباء معهما
د ل ب، ب ل د، ل ب د، د ب ل، ب د ل مستعملات
دلب:
الدُّلبُ شَجَرةُ العَيْثام، ويقال: شجر الصِّنار، وهو بالصِّنار أَشبَهُ، والواحدة دُلْبةٌ.
بلد:
البَلَدُ: كلُّ موضعٍ مُسْتَخيزٍ من الأرض، عامرٍ أو غيرِ عامرٍ، خالٍ أو مَسكون، والطائفة منه بَلْدةٌ، والجميع البِلاد.
والبَلَدُ اسمٌ يقعن على الكُوَر.
والبَلَدُ المقبرة، ويقال: هو نَفسُ القَبْر، ورُبَّما عُنِيَ بالبَلَد التُّرابُ.
وبيضة البَلَدِ: بَيْضة تتركها النَّعامةُ في قِيٍّ من البلاد، ويقال: هو أذَلُّ من بيضةِ البَلَدِ.
وقوله تعالى: "لا أُقسِمُ بهذا البَلَدِ" يعني مَكَّةَ نفسَها.
وبَلدة النَّحْر: الثُّغْرةُ وما حَوالَيْها، قال:
أُنيخَتْ فأَلقَتْ بَلْدةً فوقَ بَلـدةٍ		قليلٍ بها الأصواتُ إلاّ بُغامُها
والبلدة: موضع لا نجوم فيه بين النَّعائِم وسَعْد الذابح وليس فيه كَواكبُ عِظامٌ تكون عَلَماً، وهي من مَنازِل القَمَر، وهي من آخِر البُرُوج، سُمِّيَت بَلدةً وهي من بُرْح القوي خاليةً إلاّ من كواكبَ صغارٍ.
والبُلْدةُ: بُلجَةُ ما بينَ الحاجِبَيْنِ.
والبَلادة نقيض النَّفاذ والمَضاءِ في الأمر، ورجلٌ بَليدٌ إذا لم يكن ذَكيّاً، وفَرَسٌ بليد، إذا تأخَّرَ عن الخَيْلِ السَّوابِق، وقد بَلُدَ بَلادةً.
والتَبَلُّيُد: نقيض التَّجَلُّدِ، وهو من الاستِكانة والخُضوع، قال:
ألا لا تَلمْه اليومَ أن يَتَبَلَّدا
وبَلَّدَ الرجلُ أي نكَّسَ وضَعُف في العمل وغيره حتى في الجُود، قال:
جَرَى طَلَقاً حتى إذا قِيلَ سابقٌ		تدارَكَه أعراقُ سُوءٍ فبَـلَّـدا
والمُبالَدةُ كالمُبالَطةِ بالسُيوف والعِصيِّ إذا اجتَلَدوا بها على الأرض، ويقال: اشتُقَّ من بِلادِ الأرض.
وبَلَّدوا بها: لَزِمُوها فقاتَلوا على الأرض.
ورجلٌ بالِدٌ، في القياس: مُقيم ببَلَده.
والأبلادُ آثارُ الوَشْم في اليَد، وبه شِبْهُ ما بُقِي من آثار الدار، قال جرير:
حَيِّ المَنازِلَ بالبُرْدَينِ قد بَلِيَتُ		للحَىِّ لم يَبقَ منها غيرُ أبلادِ
لبد:
لَبَدَ يلبُدَ لُبُوداً: لَزِمَ الأرضَ يتَضاؤُل الشَّخص.
وصِبيان الأعراب إذا رأوا سُمانَى قالوا: سُمانَى لُبادَى البُدِي لا تُراعِي، أي لا تَفْزَعي والبُدي لا تُرَيْ، ولا يزالون يقولون ذلك وهي لابِدةٌ، ويَدورون بها حتى يأخذوها.
وكل شعرٍ وصُوفٍ تَلَبَّدَ فهو لِبدٌ، ولِبْدةُ الأسَد شَعرٌ كثير تَلَبَّدَ على زُبْرَته، وقد يكون مثلُ ذلك على سَنامِ البعير، قال:
كأنَّه ذو لِبَدٍ وَلَهمَسِ
واللُّبّادةُ: لباسٌ من لُبودٍ.
ولُبَدٌ آخِر نُسُور لُقْمانَ بنِ عادٍ وسُمِّيَ به، أي أنّه قد لَبِدَ فلا يموت.
واللُّبَدُ واللَّبِدُ: الرجلُ اللازم لموضعٍ لا يُفارقه.
ومالٌ لُبَدٌ أي لا يُخافُ فَناؤه من كَثْرته.
وصارَ القومُ لِبْدَةً ولُبَدا في شِدَّة ازدِحامهم.
وملاه سَبَدٌ ولا لَبَدٌ أي ماله ذو شَعرٍ وصُوفٍ ووَبرٍ من المال أو مالهم خَيلٌ وإِبِلٌ وبَقَرٌ فذَهبَت مَثَلاً.
دبل:
الدَبُلةُ شِبْهُ كُتلةٍ من ناطِفٍ أو حَيْسٍ أو شَيءٍ معجُون، ودَبَّلْتُه تدبيلاً أي جَعَلتُه دَبْلاً.
والدَّبيلُ موضع باليَمامة، وجمعُه دُبُل، قال الشاعر:
لولا رَجاؤكَ ما تَخَطَّتْ ناقتـي		عُرْضَ الدَّبيلِ ولا قُرَى نَجرانِ
بدل:
البَدَلُ: خَلَفٌ من الشيءِ، والتبديل: الغيير.
واستبْدَلْتُ ثوباً مكانَ ثَوبٍ، وأَخا مكانَ أَخٍ، ونحوُ ذلكَ المُبادَلةُ.
والأبْدالُ: قومٌ يُقيمُ اللهُ بهم الدِّينَ ويُنَزَّلُ الرِّزْقَ، أربعونَ بالشّام وثَلاثونَ في سائر البُلدان، إذا ماتَ واحدٌ منهم يقومُ مَقامَه مِثلُه ولا يُؤبَهُ لهم.
ويقال: واحدٌ منهم بعَقَبةِ حُلْوانَ رُبِّيَ بها، اسمُه ذُؤَيْب بنُ يرتملَى كذا، ويقال: قَرَأ القرآن وأبدال الشام.
والبَأْدَلةُ: لَحْمةٌ بني الإِبط والثُّنْدُوةِ، والرُّعثاوانِ أعاليهما، قال:
فتىً قُدَّ قَدَّ السيف لا مُتآزِفٌ		ولا رَهِلٌ لَبّاتُـه وبـآدِلْـهْ

##### Türkçe

باب **الدال** ve **اللام** ve **الباء** onlarla birlikte
**د ل ب**، **ب ل د**، **ل ب د**، **د ب ل**، **ب د ل** kullanımdadırlar.

**دلب**:
**الدُّلبُ** **العَيْثام** ağacıdır; ve denilir: **الصِّنار** ağacı; ve o, **الصِّنار**a daha benzer; tekili **دُلْبةٌ**’dir.

**بلد**:
**البَلَدُ**: yerden her **مُسْتَخيزٍ** yer; mamur olsun veya mamur olmasın, boş olsun veya meskûn; onun bir taifesi **بَلْدةٌ**’dir; hepsi **البِلاد**’dır.
Ve **البَلَدُ** **الكُوَر** üzerine vaki olan bir isimdir.
Ve **البَلَدُ** mezarlıktır; ve denilir: o, kabrin bizzat kendisidir; ve belki **البَلَد** ile toprak kastedilmiştir.
Ve **بيضة البَلَدِ**: devekuşunun beldelerden bir **قِيّ** içinde bıraktığı yumurta; ve denilir: o, **بيضةِ البَلَدِ**’den daha zelildir.
Ve O’nun sözü (yüce): “لا أُقسِمُ بهذا **البَلَدِ**” yani bizzat **مَكَّةَ**’yi kastediyor.
Ve **بَلدة النَّحْر**: **الثُّغْرةُ** ve onun çevresindekiler; dedi ki:
أُنيخَتْ فأَلقَتْ بَلْدةً فوقَ بَلـدةٍ		قليلٍ بها الأصواتُ إلاّ بُغامُها
Ve **البلدة**: **النَّعائِم** ile **سَعْد الذابح** arasında içinde yıldızlar olmayan bir yerdir; ve onda alâmet olacak büyük yıldızlar yoktur; ve o, ayın menzillerindendir; ve o, burçların sonlarındandır; **بَلدةً** diye adlandırıldı; ve o, **بُرْح القوي**’dan boş olarak, ancak küçük yıldızlardan başka (bir şey) olmaksızın (bulunur).
Ve **البُلْدةُ**: iki kaş arasının **بُلجَةُ**’sidir.
Ve **البَلادة** işte **النَّفاذ** ve **المَضاءِ**’ın zıddıdır; ve bir adam **بَليدٌ** (olur) eğer zeki değilse; ve bir at **بليد** (olur), eğer öne geçen atlardan geri kalırsa; ve gerçekten **بَلُدَ** **بَلادةً**.
Ve **التَبَلُّيُد**: **التَّجَلُّدِ**’ün zıddıdır; ve o, **الاستِكانة** ve **الخُضوع**tandır; dedi ki:
ألا لا تَلمْه اليومَ أن يَتَبَلَّدا
Ve **بَلَّدَ** adam; yani işte ve başkasında, hatta cömertlikte bile başını aşağı eğdi ve zayıfladı; dedi ki:
جَرَى طَلَقاً حتى إذا قِيلَ سابقٌ		تدارَكَه أعراقُ سُوءٍ فبَـلَّـدا
Ve **المُبالَدةُ** **المُبالَطةِ** gibidir; kılıçlar ve sopalarla, onları yerde sertçe vurduklarında; ve denilir: yerin **بِلادِ**’ından türetilmiştir.
Ve onunla **بَلَّدوا**: ona yapıştılar da yerde çarpıştılar.
Ve bir adam **بالِدٌ**; kıyasta: beldesinde ikamet eden.
Ve **الأبلادُ** eldeki dövme izleridir; ve onda, evin izlerinden kalanın benzeri vardır; Cerîr dedi ki:
حَيِّ المَنازِلَ بالبُرْدَينِ قد بَلِيَتُ		للحَىِّ لم يَبقَ منها غيرُ أبلادِ

**لبد**:
**لَبَدَ** **يلبُدَ** **لُبُوداً**: şahsın küçülmesiyle yere yapıştı.
Ve bedevîlerin çocukları **سُمانَى**’yı gördüklerinde derler ki: **سُمانَى لُبادَى البُدِي لا تُراعِي**; yani korkma; ve **البُدي** görünmez; ve onlar bunu, o **لابِدةٌ** iken söylemeye devam ederler; ve onu alana kadar onunla dönüp dururlar.
Ve her saç ve yün ki **تَلَبَّدَ**, o **لِبدٌ**’dür; ve aslanın **لِبْدةُ**’si, yelesi üzerinde **تَلَبَّدَ** olmuş çok saçtır; ve bunun benzeri devenin hörgücü üzerinde de olabilir; dedi ki:
كأنَّه ذو لِبَدٍ وَلَهمَسِ
Ve **اللُّبّادةُ**: **لُبودٍ**’dan bir giysidir.
Ve **لُبَدٌ**: **لُقْمانَ بنِ عادٍ**’ın akbabalarının sonuncusudur; ve onunla adlandırıldı; yani o, gerçekten **لَبِدَ** de ölmez.
Ve **اللُّبَدُ** ve **اللَّبِدُ**: bir yerden ayrılmayıp ona yapışan adamdır.
Ve bir mal **لُبَدٌ**; yani çokluğundan yok olmasından korkulmaz.
Ve kavim, sıkışıklıklarının şiddetinde **لِبْدَةً** ve **لُبَدا** oldu.
Ve “Onun malı **سَبَدٌ** ve **لا لَبَدٌ**” yani onun malı, maldan saç ve yün ve kıl sahibi değildir; yahut onların malı atlar ve develer ve sığırlar idi de (sonra) mesel olarak gitti.

**دبل**:
**الدَبُلةُ**: **ناطِفٍ**’ten veya **حَيْسٍ**’ten yahut yoğrulmuş bir şeyden bir kütle benzeri; ve onu **دَبَّلْتُه** **تدبيلاً**; yani onu **دَبْلاً** yaptım.
Ve **الدَّبيلُ** Yemâme’de bir yerdir; çoğulu **دُبُل**’dür; şair dedi ki:
لولا رَجاؤكَ ما تَخَطَّتْ ناقتـي		عُرْضَ الدَّبيلِ ولا قُرَى نَجرانِ

**بدل**:
**البَدَلُ**: şeyden bir **خَلَفٌ**; ve **التبديل**: **الغيير**.
Ve bir elbiseyi bir elbisenin yerine, ve bir kardeşi bir kardeşin yerine **استبْدَلْتُ**; ve bunun benzeri **المُبادَلةُ**’dir.
Ve **الأبْدالُ**: Allah’ın dinini kendileriyle ikame ettiği ve rızkı indirdiği bir kavimdir; Şam’da kırk, diğer beldelerin geri kalanında otuz; onlardan biri öldüğünde onun makamına onun gibi biri kalkar; ve onlara aldırış edilmez.
Ve denilir: onlardan biri **عَقَبةِ حُلْوانَ**’dadır; orada yetiştirildi; adı **ذُؤَيْب بنُ يرتملَى** şöyle (dir); ve denilir: Kur’an’ı okudu ve Şam’ın **أبدال**’ı (ile beraberdir).
Ve **البَأْدَلةُ**: koltuk altı ile **الثُّنْدُوةِ** arasında bir et parçasıdır; ve **الرُّعثاوانِ** ikisinin üstleridir; dedi ki:
فتىً قُدَّ قَدَّ السيف لا مُتآزِفٌ		ولا رَهِلٌ لَبّاتُـه وبـآدِلْـهْ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

اللِبْدُ: واحد اللُبودِ. واللِبْدَةُ أخصُّ منه. ومنه قيل لزُبْرَةِ الأسد لِبْدَةٌ، وهي الشعر المتراكب بين كتفيه. والأسد ذو لِبْدَةٍ. وفي المثل: "هو أمنع من لِبْدَةِ الأسد". والجمع لِبَدٌ. واللُبَّادَةُ: ما يلبس منها للمطر. وقولهم: ما له سَبَدٌ ولا لَبَدٌ، السَبَدُ: الشَعَرُ. واللَبَدُ: الصوف. أي ماله شيءٌ. وأَلْبَدْتُ الفرسَ فهو مُلْبَدٌ، إذا شددتَ عليه اللِبْدَ. وأَلْبَدْتُ السرجَ، إذا عمِلت له لِبْداً. وأَلْبَدْتُ القِربة: جعلتها في لَبيدٍ، وهو الجُوالق الصغير. وأَلْبَدَ البعيرُ، إذا ضرب بذنَبه على عجزه وقد ثَلَطَ عليه وبالَ، فيصير على عَجُزه لِبْدَةٌ من ثَلْطِهِ وبولِهِ. وأَلْبَدَ بالمكان: أقام به. وأَلْبَدَتِ الإبلُ، إذا أخرج الربيع ألوانها وأوبارها وتهيَّأت للسِمَنِ. ولَبَدَ الشيءُ بالأرض، بالفتح، يَلْبُدُ لُبوداً: تَلَبَّدَ بها، أي لصق. وتَلَبَّدَ الطائر بالأرض، أي جثم عليها. وتَلَبَّدَتِ الأرض بالمطر. ولَبِدَتِ الإبل بالكسر تَلْبَدُ لَبَداً، إذا دَغِصَتْ من الصِلِّيانِ؛ وهو التواءٌ في حَيازيمِها وفي غلاصِمِها، وذلك إذا أكثرتْ منه فتغَصُّ به. يقال: هذه إبلٌ لَبادى، وناقةٌ لَبِدَةٌ. والْتَبَدَ الورق، أي تَلَبَّدَ بعضه على بعض. والْتَبَدَتِ الشجرة: كثرتْ أوراقها. ولَبَّدَ النَدى بالأرض. والتَلبيدُ أيضاً: أن يجعل المُحْرِمُ في رأسه شيئاً من صمغٍ ليَتَلَبَّدَ شعره بُقْيَا عليه، لئلا يَشْعَثَ في الإحرام. وقوله تعالى: "يقول أَهْلَكْتُ مالاً لُبَداً"، أي جمًّا. ويقال أيضاً: الناسُ لُبَدٌ، أي مجتمعون. واللُبَدُ أيضاً: الذي لا يسافر ولا يبرح. قال الشاعر الراعي:
من امرئٍ ذي سماحٍ لا تَزالُ لهبَزْلاءُ يَعْيا بها الجَثَّامَةُ اللُـبَـدُ
ويروى اللَبِدُ. قال أبو عبيدة: وهو أشبه ولبد: آخر نور لقمان وهو ينصرف لأنَّه ليس بمعدول. وقد ذكرته الشعراء. قال النابغة:
أضْحَتْ خَلاءً وأَضحى أهلُها احْتَملواأخْنى عليها الذي أخْنى على لُـبَـدِ
واللَبيدُ: الجوالق الصغير.

##### Türkçe

**اللِبْدُ**: **اللُبودِ**’un bir tanesi. **اللِبْدَةُ** ise ondan daha özeldir. Ondan dolayı aslanın yelesine **لِبْدَةٌ** denilmiştir; o, iki omzu arasındaki üst üste binmiş kıllardır. Aslan **ذو لِبْدَةٍ**’dir. Meselde: “O, aslanın **لِبْدَةِ**’sinden daha engelleyicidir.” Çoğulu **لِبَدٌ**’dir. **اللُبَّادَةُ**: ondan yağmur için giyilen şey. Onların sözü: “Onun ne **سَبَدٌ**’ü var ne **لَبَدٌ**’ü”; **السَبَدُ**: kıl. **اللَبَدُ**: yün. Yani onun hiçbir şeyi yoktur. “Ben ata **أَلْبَدْتُ** ettim; o da **مُلْبَدٌ**’dir”: üzerine **اللِبْدَ**’i sıktığın zaman. “Ben eyere **أَلْبَدْتُ** ettim”: ona **لِبْداً** yaptığın zaman. “Ben tuluma **أَلْبَدْتُ** ettim”: onu **لَبيدٍ** içine koydum; o, küçük çuvaldır. Deve **أَلْبَدَ** etti: kuyruğuyla sağrısına vurduğu zaman; üzerine dışkılamış ve işemiş olur; böylece sağrısında dışkısından ve idrarından bir **لِبْدَةٌ** olur. Bir yerde **أَلْبَدَ** etti: orada ikamet etti. Develer **أَلْبَدَتِ**: bahar onların renklerini ve yünlerini çıkardığı ve semirmeye hazırlandıkları zaman. Şey yerle **لَبَدَ** etti—fetha ile—**يَلْبُدُ لُبوداً**: onunla **تَلَبَّدَ** etti; yani yapıştı. Kuş yerle **تَلَبَّدَ** etti: yani onun üzerine çöktü. Yer yağmurla **تَلَبَّدَتِ**. Develer kesra ile **لَبِدَتِ**; **تَلْبَدُ لَبَداً**: **الصِلِّيانِ**’dan dolayı **دَغِصَتْ** oldukları zaman; o, göğüs kemerlerinde ve boğazlarında bir bükülmedir; bu, ondan çok yedikleri zaman olur da onunla boğulacak gibi olurlar. Denir: bunlar **إبلٌ لَبادى**’dır; ve bir dişi deve **ناقةٌ لَبِدَةٌ**’dir. Yaprak **الْتَبَدَ** etti: yani bir kısmı bir kısmının üzerine **تَلَبَّدَ** etti. Ağaç **الْتَبَدَتِ**: yaprakları çoğaldı. Çiy yerle **لَبَّدَ** etti. **التَلبيدُ** da: ihramlı kimsenin başında bir miktar zamk yapmasıdır ki saçı onunla **يَتَلَبَّدَ** olsun; üzerinde kalıcılık olarak; ihramda dağılmasın diye. Yüce Allah’ın sözü: “**يقول أَهْلَكْتُ مالاً لُبَداً**”; yani çok. Yine denir: insanlar **لُبَدٌ**’dür; yani toplanmışlardır. **اللُبَدُ** da: yolculuk etmeyen ve ayrılmayan kimsedir. Çoban şair dedi ki:
من امرئٍ ذي سماحٍ لا تَزالُ لهبَزْلاءُ يَعْيا بها الجَثَّامَةُ اللُـبَـدُ

**اللَبِدُ** diye de rivayet edilir. Ebû Ubeyde dedi ki: o daha benzer; ve **لبد**: Lokman’ın akbabasının en son yavrusudur; o dönüp giderken; çünkü o, saptırılmış değildir. Şairler onu zikretmiştir. Nâbiga dedi ki:
أضْحَتْ خَلاءً وأَضحى أهلُها احْتَملواأخْنى عليها الذي أخْنى على لُـبَـدِ

**اللَبيدُ**: küçük çuvaldır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

د ل ب
دلب ، دبل ، بدل ، بلد ، لبد : مستعملة .
دلب : قال الليث : الدُّلْبُ شجرة العيثَام ، ويقال : شجر الصِّنارِ وهو بالصِّنار أشبه ، والواحدة دُلْبَةٌ .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الدُّلْبَةُ السّوادُ ، والدُّلْبُ جنْسٌ من سُودان السِّند ، وهو مقلوب عن الدَّيْبُل .
وقال الشاعر :
كأن الذراع المشكُولَ منها
سَلِيبٌ مِن رجال الدّيْبُلانِ
قال : شَبَّهَ سوادَ الزِّقِّ بالأسود المشلَّح من رجال السند .
دبل : ثعلب عن ابن الأعرابيّ : التَّدْبيلُ : تَعظيمُ اللُّقمة وازدرادُها ، والدّوْبَلُ ذَكَرُ الخنازير وهو الرّتُّ .
وقال الليث : الدُّبْلَةُ كتلة من ناطِفٍ أو
حَيْسٍ أو شَيءٍ مَعْجون أو نحو ذلك ، وقد دَبَّلْتُ الحَيْسَ تَدْبيلاً أي جعلتُه دبَلاً .
وقال النضر : الدُّبلُ اللُّقمُ من الثرِيد الواحدة دُبْلَةٌ ، والدّبيلُ موضعٌ يتاخِم أعراضَ اليمامة وأنشد فقال :
لَوْلا رَجاؤُك ما تَخَطَّتْ ناقَتِي
عُرْضَ الدّبِيلِ ولا قُرى نَجْران
ويُجمع دُبُلاً . وقال العجاج :
جَادَلَه بالدُّبُل الوَسْمِيّ
قال : وَدَيْبُلُ مدينة من مدائن السِّند ، غيره : دَبَلْتُ الأرضَ وَدَمَلْتُهَا أي أصلحتها .
وقال الكسائي : أرض مَدْبُولة إذا أصلحتها بالسِّرْجينِ ونحوه حتى تجودَ ، وقد دَبلتُهَا أدبلها دُبولاً .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الدُّبالُ والذُّبال النُّفاياتُ ، يقال : دَبَلْته دُبُولاً وذَبَلْته ذبولاً .
شمر عن ابن الأعرابي يقال : دِبْلٌ دَبيلٌ أي ثُكْلٌ ثاكلٌ ومنه سميت المرأة : دِبْلَةٌ وقال الراجز :
يا دِبْلُ ما بِتُّ بليلٍ ساهِداً
ولا خَرَرْتُ الرَّكعتين ساجداً
قال : ويقال : دَبْلتُهم دُبَيْلَة : أي هلكوا وصلَّتهم صالَّةٌ . وروى أبو عبيد عن الأصمعيّ : ذِبْلٌ ذَابِلٌ بالذال ، وهو الهوان والخزي .
قال شمر وغيره يقول : دبل دابل بالدال ويقال : الجداول الدُّبُول واحدها دَبْلٌ لأنها تُدْبل أي تُصْلَح وتُنَقَّى وتُجْهَر ، وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لما غدا إلى النطَاةِ دلَّه الله على دبول كانوا يَتَرَوَّوْنَ منها فقطعها عنهم حتى أَعْطوا بأَيديهم .
بلد : قال الليث : البَلدُ كل موضع مُسْتَحيزٍ من الأرض عامِرٍ أو غير عامر أو خالٍ أو مسكون فهو بلد ، والطائفة منها بَلْدَة والجميعُ البلاد ، والبُلْدَان اسم يقع على الكُوَر والبَلدُ المقْبَرَة ، ويقال : هو نَفْسُ القبر ، وربما جاء البَلدُ يعني به التراب ، قال : والبَلْدَة بَلْدَةُ النَّحْر وهي الثغرةُ وما حولها وأنشد :
أُنِيخَتْ فأَلْقَتْ بَلْدَةً فوقَ بلدةٍ
قليل بها الأصواتُ إلا بغَامُها
والبلدةُ في السماءِ موضعٌ لا نجوم فيه بين النَّعَائم وسَعْدِ الذَّابح ، ليستْ فيه كواكب عظام تكون عَلَماً ، وهي من منازل القمر ، وهي آخر البروج ، سُميت بَلْدَةً وهي من بُرْج القَوْس خالية إلاَّ من كواكبَ صغارٍ .
أبو عبيد عن أبي عمرو : والأَبْلَدُ من الرجال الذي ليس بمقرونٍ وهي البَلْدَة والبُلْدَة . وقال الأحمر : المتبلِّدُ الذي يتردد مُتحيراً وأنشد للبيد فقال :
عَلِهَتْ تَبَلَّدُ في نِهَاءِ صعائِدٍ
سَبْعاً تُواماً كامِلاً أيامُها
وقال الليث : التَّبَلُّد نقيض التجلد ، وهو استكانة وخضوع وأنشد :
ألا لا تَلُمْه اليوم أن يَتَبَلَّدَا
فقد غُلبَ المحزون أن يتجلّدَا
قال : وبلَّدَ إذا نكَّسَ في العمل وضَعُفَ حَتَّى في الجود ، قال الشاعر :
جَرَى طلَقاً حتى إذا قُلْتُ سابِقٌ
تداركه أَعْراقُ سوءٍ فبَلّدَا
وقال غيره : البَلْدَة راحة الكف ، وقيل للمُتَحَيِّر : متَبَلِّد لأنه شُبِّه بالذي يتحير في فلاةٍ من الأرض ، لا يهتدي فيها وهي البَلْدَة ، وكل بَلَدٍ واسع بَلْدةٌ وقال الأعشى يذكر الفلاة :
وبَلْدَةٍ مثل ظهْرِ التُّرْسِ موحِشَةٍ
لِلْجِنِّ بالليل في حافاتها شُعَلٌ
وقال الليث : البَلادة نقيض النّفاذِ والمضاءِ في الأمور ، ورجل بليد إذا لم يكن ذكيّاً ، وفرسٌ بليد ، إذا تأخَّر عن الخيل السوابق وقد بَلُدَ بلادةً .
قال : والمبالدةُ كالمبالَطَة بالسيوف والعِصِيِّ إذا تجالدوا بها ، ويقال : اشْتُق من بِلادِ الأرض .
أبو عبيد : البَلَدُ الأثَرُ بالجسد وجمعه أَبْلاَدٌ ، وقال ابن الرقاع :
من بَعْدِ ما شَمِل الْبِلَى أَبْلادها
قال وقال أبو زيد : بَلَدْتُ بالمكان أَبلُدُ بلوداً وأَبَدْتُ به آبُدُ أبُوداً : أي أقمتُ به ، وأنشد ابن الأعرابي فقال :
ومُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْمَاةٍ بمهلكةٍ
جاوَزْتُه بعلاةِ الخلْق عِلْيَانِ
قال : المبْلِدُ الحوضُ القديم ههنا وأراد مُلْبِدٍ فقلب وهو اللاصق بالأرض ، ومنه قول عَلِيَ لرجلين جاءا يسأَلانِه : أَلْبدا بالأرض حتى تفهما ، وقال غيره : حوضٌ مُبْلِدٌ تُرك ولم يُستعمل فَتَدَاعى وقد أَبْلد إبلاداً .
وقال الفرزدق يصف إبلاً سقاها في حوض داثِرٍ :
قَطَعْتُ لألحيهِنَّ أَعضادَ مُبْلِدٍ
يَنشُّ بِذِي الدَّلْوِ المُحِيلِ جوانِبُهْ
أراد بذي الدلو المحيل الماءَ الذي قد تَغيّرَ في الدلو لأنه نُزِع متغيراً .
لبد : أبو عُبَيد عن أبي عمرو : أَلْبَدَ بالمكان فهو مُلْبِدٌ به إذا أقام به .
وقال أبو زيد : اللّبِيدُ من الرجال الذي لا يبرح منزله وهو الألْيَسُ .
وقال ابن الأعرابي : لَبَدَ ولَبِدَ لُبوداً إذا أقام بالمكان ، قال : وإذا رُقِعَ الثوبُ فهو مُلَبَّدٌ ومُلْبَدٌ ومَلْبُودٌ . وفي الحديث أن عائشة أخرجت كِسَاءً للنبيّ ( صلى الله عليه وسلم ) مُلَبَّداً أي مُرَقَّعاً ، وقال الله جلّ وعزّ : ( يَقُولُ أَهْلَكْتُ مَالاً ) ( البلد : 6 ) .
قال الفراء : اللَّبَدُ الكثير ، قال بعضهم :
واحدتُهُ لُبْدَةٌ ، ولُبَدُ جماع ، قال : وجعله بعضهم على جهة قُثَم وحُطَمٍ واحداً ، وهو من الوجهين جميعاً الكثير . قال : وقرأ أبو جعفر المدنيّ : ( مالاً لُبَّداً ) مُشَدَّداً فكأَنه أراد مالَ لابد ، ومالانِ لاَبِدَانِ وأموال لُبَّدٌ ، والأموال والمال قد يكونان في معنى واحد .
وقال الزجاج : مالٌ لُبَدٌ : كثيرٌ ، وقد لَبَد بعضه ببعض وقوله جلّ وعزّ : ( أَحَداً وَأَنَّهُ لَّمَا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُواْ يَكُونُونَ ) ( الجن : 19 ) قال وقرىء ( لُبَداً ) قال : والمعنى أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لما صلى الصبح ببطن نَخْلَةَ كادت الجن لما سمعوا القرآن وتعجبوا منه أن يَسقطوا عليه . قال : ومعنى لِبَداً يركَبُ بعضهم بعضاً وكلُّ شيء أَلصَقْته بشيء إلصاقاً شديداً فقد لَبّدتَه ، ومن هذا اشتقاق هذه اللُّبُودِ التي تُفْتَرَش . قال : ولِبَدٌ جمع لبْدَةٍ ولُبَدٌ ومن قرأ ( لُبَّداً ) فهو جمع لابد .
وقال الليث : تقول صبيان الأعراب إذا رأوا السُّمَانَى : سُمَانَى لُبَادَى الْبُدى لا تُرَى ، فلا تزال تقول ذلك وهي لابدةٌ بالأرض أي لاصقةٌ وهو يُطيف بها حتى يَأْخُذَها .
وقال : كل شَعَرٍ أو صوف يَتَلَبَّد فهو لِبْدٌ ولِبْدة ، وللأسد شَعَرٌ كثير قد تَلَبَّد على زُبْرَتِهِ قال : وقد يكون مثلُ ذلك على سَنَام البعير وأنشد :
كَأَنَّهُ ذُو لِبَدٍ دَلَهْمسِ
قال : واللُّبَادَةُ لِباسٌ من لُبُود ؛ قال : ولُبَدٌ اسم آخِر نسور لُقمانَ بن عاد سماه لُبَداً لأنه لَبِدَ فلا يموت ولا يذهب كاللَّبِد من الرجال اللازم لرِحْلِه لا يفارِقه . والعرب تقول : ما له سَبَدٌ ولا لَبَدٌ .
قال ابن السكيت : قال الأصمعي : معناه ما له قليلٌ ولا كثيرٌ ، قال وقال غيره : السَّبَدُ من الشَّعَر واللَّبَد من الصوف ، أي ما له ذُو شَعَر ولا ذو صُوفٍ وَوَبَر ، وكان مالَ العرب الخيل والإبل والغنم والبقر فدخلت كلها في هذا المثل .
أبو عبيد عن الأصمعي : المُلْبِدُ الفحلُ من الإِبل يضرب فخذيه بذنبه فَيَلْصَقُ بهما ثَلْطُهُ وبَعَرُه ؛ قال والمُلْبد أيضاً : اللاصق بالأرض .
وفي حديث أبي بكر أنه كان يحلب فيقول : أَأَلْبِدْ أَمْ أَرْغي فإن قالوا : أَلْبِدْ أَلْصَق العُلبة بالضَّرْع ، فَحَلَبَ ولا يكون لِذلك الحَلْب رَغْوَة ، فإن أَبانَ العُلْبَة رغا الشَّخْبُ بشدَّة وُقُوعه في العُلْبة .
وقال أبو زيد : المُلَبِّدُ من المطر : الرَّشُّ ، وقد لَبَّدَ الأرضَ تلبيداً .
وفي حديث عُمر أنه قال : من لَبَّدَ أو عَقَصَ أو ضفَرَ فعليه الحَلْق . قال أبو عبيد : قوله : لَبَّد يعني أن يجعلَ في رأسه شيئاً من صَمْغ أو غِسْلٍ ليَتَلَبَّدَ شَعْره ولا
يَقْمُل ، هكذا قال يحيى بن سعيد ، وقال غيره : إنما التَّلْبيدُ بُقْيا على الشَّعَر لئلا يَشْعَث في الإحرام ؛ ولذلك أوجب عليه الحلق كالعُقوبة له ، قال ذلك سُفْيان بن عُيَيْنَة .
وقال شمر : أَلْبَدْتُ القِرْبَة أَي صَيَّرْتها في لَبِد وهو الجُوالِق الصغير وأنشد :
قُلْتُ ضَعِ الأدْسم في اللَّبيد
قال : يريد بالأدْسم نِحْيَ سَمَن واللَّبيدُ لِبْدٌ يُخاطُ عليه ، وقال ابن السكيت : أَلْبَدَت الإبل إذا أَخرج الربيعُ أَلْوانها وأوبارها وتهيَّأَتْ لِلسِّمَنِ ، وقال : أَلْبَدْتُ القِربة إذا صيرتَها في لَبيد وهو الجُوالق الصغير ، ويقال : قد أَلْبَدتُ الفرسَ فهو مُلْبَدٌ ، وقال الكسائي : أَلْبدْتُ السَّرج عملت له لِبْداً .
وقال ابن السكيت : لَبِدَتِ الإبل تَلْبد لَبَداً : إذا دَغِصَتْ بالصِّلِّيان وهو الْتِواءٌ في حَيازيمها وفي غَلاصِمِها إذا أكثرت منه فَتَغَصُّ به ولا تمضي ، فيقال : هذه إبل لَبَادَى ونَاقَةٌ لَبِدَةٌ ، شمر عن ابن الأعرابي : لَبَد الرجل بالمكان يَلْبُدُ لُبوداً إذا أقام ، ومنه قول حذيفة حين ذكر الفتنة قال : فإذا كان ذلك ، فالْبُدوا لُبُود الراعي خلف غنمه ، أي اثبتوا والزموا منازلكم كما يعتمد الراعي على عصاه ثابتاً لا يَبْرَحُ ، ولَبَد الشيءُ بالشيء يَلْبُد : إذا ركِبَ بعضُه بعضاً .
بدل : أبو عبيد عن الفرّاء : بَدَلٌ وبِدْلٌ ومَثَلٌ ومِثْلٌ وشَبَهٌ وشِبْهٌ .
وأخبرني الإياديُّ عن أبي الهيثم أنه قال : يقال : هذا بِدُلُ هذا وبَدَلُه .
قال : وَوَاحِد الأَبدال يريد العُبَّاد أيضاً : بِدْلٌ وبَدَلٌ . وقال ابن شميل في حديث رواه بإسناد له عن علي أنه قال : الأبدال بالشام والنُّجَبَاء بمصر والعَصائِبُ بالعراق ، قال ابن شميل : الأبدال : خيارٌ بَدَلٌ من خيار ، والعصائب : عُصْبَةٌ وعصائب يجتمعون فيكون بينهم حَرْب ، وقال أبو العباس أحمد بن يحيى : قال الفراء يقال : أبدَلْتُ الخاتم بالحلْقَة : إذا نَحَّيْتَ هذا وجعلت هذا مكانه ، وبَدَّلْتُ الخاتم بالحلقة : إذا أَذَبْتَه وسوَّيته حَلقَةً ، وبدلتُ الحلقة بالخاتم إذا أَذَبْتَها وجعلتها خاتماً ، قال أبو العباس : وحقيقتُه أنَّ التَّبديلَ تغييرُ الصورة إلى صورة أخرى ، والجوهرةُ بعينها ، والإبدال تَنْحِيَةُ الجوهرة واستئنافُ جوهرة أخرى ومنه قول أبي النجم :
عَزْلُ الأَمير للأمير المبدَلِ
ألا ترى أنه نَحَّى جِسْماً وجعل مكانه جِسماً غيرَه ، قال أبو عمر : وعرضتُ هذا على المبرد فاستحسنه ، وزاد فيه ، فقال : قد جَعَلَتِ العرب بدَّلتُ بمعنى أَبدلت وهو قول الله جلّ وعزّ : ( فَأُوْلَائِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ ) ( الفرقان : 70 ) ألا ترى
أنه قد أزال السيئاتِ وجعل مكانها حسناتٍ قال : وأمَّا ما شَرَط أحمدُ بنُ يحيى فهو معنى قول الله : ( كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُوداً غَيْرَهَا ) ( النساء : 56 ) . قال : فهذه هي الجوهرة ، وتبديلها : تغييرُ صورتها إلى غيرها لأنها كانت ناعمةً فاسودَّتْ بالعذاب ، فرُدَّتْ صورةُ جلودهم الأولى لما نضجت تلك الصورة ، فالجوهرة واحدة والصورة تختلف .
وقال الليث يقال : استبدل ثوباً مكان ثوبٍ أو أخاً مكان أخٍ ، ونَحو ذلك المبادلة . أبو عبيد عن الفراء : البَآدل واحدتها بَأْدَلَة ، وهي ما بين العُنُق إلى التَّرْقُوة وأنشدنا :
فَتًى قُدَّ قَدَّ السَّيف لا مُتَآزفٌ
ولا رَهِلٌ لَبَّاتُهُ وبَآدله
قال وقال أبو عمرو مثله ، وقال : واحدها بَأدلٌ .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : البَأْدَلة : لَحْم الصّدْر وهي البَادِرَة والبَهْدَلَةُ وهي الفَهْدَةُ .
وقال غيره : العرب تقول للذي يبيع كل شيء من المأكولات : بَدّال . قال أبو الهيثم : والعامة تقول : بَقَّال .

##### Türkçe

د ل ب
**دلب** ، **دبل** ، **بدل** ، **بلد** ، **لبد** : kullanımdadır.

**دلب** : Leys dedi: **الدُّلْبُ** **العيثَام** ağacıdır; ve denilir: **الصِّنارِ** ağacı; ve o, **الصِّنار**’a daha çok benzer; tekili **دُلْبَةٌ**’dir.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدُّلْبَةُ** siyahlıktır; **الدُّلْبُ** ise **السِّند** zencilerinden bir cinstir; **الدَّيْبُل**’den ters çevrilmiştir.
Şair dedi ki:
Sanki ondan (o kadından) bağlanmış kol,
**الدّيْبُلانِ** adamlarından soyulmuş (bir şey)dir.
Dedi: **السند** adamlarından siyah, silahlı/kuşanmış olanla **الزِّقِّ**’in siyahlığını benzetti.

**دبل** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التَّدْبيلُ**: lokmayı büyütmek ve onu yutmak; **الدّوْبَلُ** ise domuzların erkeğidir; o **الرّتُّ**’tür.
Leys dedi: **الدُّبْلَةُ**; **ناطِفٍ**’ten veya **حَيْسٍ**’ten yahut yoğrulmuş bir şeyden veya buna benzerden bir kütledir; ve ben **الحَيْسَ**’i **تَدْبيلاً** **دَبَّلْتُ**; yani onu **دبَلاً** yaptım.
Nadr dedi: **الدُّبلُ** **الثرِيد**’den lokmalardır; tekili **دُبْلَةٌ**’dir; **الدّبيلُ** ise **اليمامة**’nin **أعراض**’ına komşu bir yerdir; ve inşad etti, dedi ki:
Senin umudun olmasaydı devem aşmazdı
**الدّبِيلِ**’in **عُرْض**’unu, ne de **نَجْران**’ın **قُرى**’sını.
**دُبُلاً** diye cem‘ olunur. ‘Accâc dedi:
Onunla **الدُّبُل** **الوَسْمِيّ** ile cedelleşti.
Dedi: **وَدَيْبُلُ** **السِّند** şehirlerinden bir şehirdir. Başkası: **الأرضَ**’ı **دَبَلْتُ** ve **وَدَمَلْتُهَا**; yani onu ıslah ettim.
Kisâî dedi: **أرض مَدْبُولة**; onu **السِّرْجينِ** ve benzeriyle, iyi oluncaya kadar ıslah ettiğinde; ve onu **دُبولاً** **أدبلها** **دَبلتُهَا**.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الدُّبالُ** ve **الذُّبال** atıklardır; denilir: onu **دُبُولاً** **دَبَلْته** ve onu **ذُبولاً** **ذَبَلْته**.
Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: denilir: **دِبْلٌ دَبيلٌ**; yani **ثُكْلٌ ثاكلٌ**; bundan dolayı kadına **دِبْلَةٌ** adı verildi. Râciz dedi:
Ey **دِبْلُ**! bir geceyi uykusuz geçirmedim,
ne de iki rek‘atı secde ederek yere kapandım.
Dedi: ve denilir: onları **دُبَيْلَة** **دَبْلتُهم**; yani helâk oldular ve onlara yakıcı bir (musibet) isabet etti. Ebû Ubeyd, Asma‘î’den rivayet etti: **ذِبْلٌ ذَابِلٌ** (ذ ile); o, aşağılanma ve rezilliktir.
Şemmer ve başkası der ki: **دبل دابل** (د ile); ve denilir: **الجداول** **الدُّبُول**’dür; tekili **دَبْلٌ**’dür; çünkü onlar **تُدْبل**; yani ıslah edilir, temizlenir ve açığa çıkarılır. Hadiste: Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **النطَاةِ**’ye sabahleyin çıktığında, Allah ona, onların su içtikleri **دبول**’ları gösterdi; onları kendilerinden kesti; ta ki elleriyle (teslim olup) verinceye kadar.

**بلد** : Leys dedi: **البَلدُ**; yerden, mamur olsun olmasın, boş olsun meskûn olsun, her ayrılmış/çevrilmiş yer **بلد**’dir; onun bir parçası **بَلْدَة**’dir; hepsi **البلاد**’dır; **البُلْدَان** ise **الكُوَر** üzerine düşen bir isimdir. **البَلدُ** kabristandır; ve denilir: o, kabrin kendisidir; bazen **البَلدُ** “toprak” kastedilerek gelir. Dedi: **البَلْدَة**; boğazlama yeri olan **بَلْدَةُ النَّحْر**’dır; o, gedik ve çevresidir. Ve inşad etti:
Çöktü de bir **بَلْدَة**’yi bir **بلدة** üstüne bıraktı;
orada sesler azdır, yalnızca onun böğürtüsü hariç.
Ve **البلدةُ** gökte, **النَّعَائم** ile **سَعْدِ الذَّابح** arasında, içinde yıldız olmayan bir yerdir; onda alâmet olacak büyük yıldızlar yoktur; o, ayın menzillerindendir; o, burçların sonudur; **بَلْدَةً** diye adlandırıldı; **بُرْج القَوْس**’tandır; küçük yıldızlar dışında boştur.

Ebû Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: erkeklerden **الأَبْلَدُ**; boynuzlu olmayan (hayvan)dır; o **البَلْدَة** ve **البُلْدَة**’dir. Ahmer dedi: **المتبلِّدُ**; şaşkın olarak gidip gelen kimsedir. Lebîd’in şu beytini inşad etti:
Şaşkınlaştı; yedi gün, günleri tam ikiz olarak,
yükselişlerin sonlarında bocalar durur.
Leys dedi: **التَّبَلُّد**; **التجلد**’in zıddıdır; o, boyun eğme ve alçalma/teslimiyettir. Ve inşad etti:
Bugün onun bocalamasını kınama;
çünkü mahzun, metanet göstermeye galip gelinmiştir.
Dedi: ve **بلَّدَ**; işte başını aşağı eğdiğinde ve zayıfladığında, hatta cömertlikte bile. Şair dedi:
Serbestçe koştu; ta ki “öndedir” dediğimde,
kötülük kökleri ona yetişti de onu yavaşlattı.
Başkası dedi: **البَلْدَة** avuç içidir. Ve şaşkına **متَبَلِّد** denildi; çünkü o, yerde bir çoraklıkta şaşırana benzetildi; orada yol bulamaz; o, **البَلْدَة**’dir. Ve her geniş **بَلَد** bir **بَلْدة**’dir. A‘şâ çoraklığı anarak dedi:
Ve kalkanın sırtı gibi bir **بَلْدَة**; ürkütücü;
geceleyin cinler için, kenarlarında meşaleler vardır.
Leys dedi: **البَلادة**; işlerde nüfuz etmenin ve ilerleyişin zıddıdır; zeki değilse adama **بليد** denir; ve ata **بليد** (denir); önde giden atlardan geri kaldığında; ve **بلادةً** **بَلُدَ**.
Dedi: **المبالدةُ**; kılıçlar ve sopalarla, onlarla çarpıştıklarında, **المبالَطَة** gibidir. Ve denilir: yerin **بِلاد**’ından türetilmiştir.

Ebû Ubeyd: **البَلَدُ** bedendeki izdir; cem‘i **أَبْلاَدٌ**’dır. İbnü’r-Riqâ‘ dedi:
Çürüme onun **أَبْلاد**’ını kapladıktan sonra.
Dedi. Ebû Zeyd dedi: **بالمكان** **بَلَدْتُ**; **بلوداً** **أَبلُدُ**; ve **به** **أَبَدْتُ**; **أبُوداً** **آبُدُ**; yani orada ikamet ettim. İbnü’l-A‘râbî inşad etti, dedi ki:
Helâk edici bir çölün arasında, bir **مُبْلِدٍ** (yanında),
yaratılışın yüceliğinde yüksek (bir halde) onu geçtim.
Dedi: buradaki **المبْلِدُ** eski havuzdur; **مُلْبِدٍ**’i kastetti de ters çevirdi; o, yere yapışık olandır. Bundan, ‘Alî’nin, kendisine soru sormaya gelen iki adama sözü: “**أَلْبدا** yere (yapışın) ki anlayasınız.” Başkası dedi: terk edilmiş ve kullanılmamış bir **حوضٌ مُبْلِدٌ**; böylece çöktü; ve **إبلاداً** **أَبْلد** etti.
Ferazdak, harap bir havuzda suladığı develeri vasfederek dedi:
Onların (develerin) dudakları için, bir **مُبْلِدٍ**’in kollarını kestim;
**ذِي الدَّلْوِ المُحِيلِ** ile onun yanları sızdırır.
**ذِي الدلو المحيل** ile, kovada değişmiş olan suyu kastetti; çünkü o, kovadan değişmiş olarak çekilmiştir.

**لبد** : Ebû Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **أَلْبَدَ بالمكان**; orada ikamet ettiğinde, o, onunla **مُلْبِدٌ**’dir.
Ebû Zeyd dedi: erkeklerden **اللّبِيدُ**; evinden ayrılmayan kimsedir; o, **الألْيَسُ**’tir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **لَبَدَ** ve **لَبِدَ**; **لُبوداً**; bir yerde ikamet ettiğinde. Dedi: elbise yamandığında, o **مُلَبَّدٌ** ve **مُلْبَدٌ** ve **مَلْبُودٌ**’dur. Hadiste: Âişe, Peygamber için ( صلى الله عليه وسلم ) **مُلَبَّداً** bir **كِسَاءً** çıkardı; yani yamalı. Ve Allah, aziz ve celîl, dedi: ( **يَقُولُ أَهْلَكْتُ مَالاً** ) ( **البلد** : 6 ).
Ferrâ dedi: **اللَّبَدُ** çok olandır. Bazıları dedi ki:
Onun tekili **لُبْدَةٌ**’dir; ve **لُبَدُ** bir topluluktur (cem‘). Dedi: bazıları onu, **قُثَم** ve **حُطَمٍ** tarzında, tekil olarak yaptı; o, iki yönden de “çok”tur. Dedi: Ebû Ca‘fer el-Medenî okudu: ( **مالاً لُبَّداً** ) şeddeli; sanki **مالَ لابد**’ı kastetti; ve iki mal: **لاَبِدَانِ**; ve mallar: **لُبَّدٌ**. Ve **الأموال** ile **المال** bazen tek bir mânâda olabilir.
Zeccâc dedi: **مالٌ لُبَدٌ**: çoktur; ve onun bir kısmı bir kısmına **لَبَد** etti. Ve O’nun, aziz ve celîl, sözü: ( **أَحَداً وَأَنَّهُ لَّمَا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُواْ يَكُونُونَ** ) ( **الجن** : 19 ). Dedi: ( **لُبَداً** ) diye de okunmuştur. Dedi: mânâ, Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **نَخْلَةَ** vadisinde sabah namazını kıldığında, cinler Kur’an’ı işitip ona hayret ettiklerinde, neredeyse onun üzerine düşecek olmalarıdır. Dedi: **لِبَداً**’nın mânâsı, bazısının bazısına binmesidir. Ve her şeyi bir şeye şiddetli bir yapıştırmayla yapıştırdıysan, onu **لَبّدتَه** etmişsindir; buradan, üzerine yatılan bu **اللُّبُودِ**’un اشتقاقı. Dedi: **ولِبَدٌ**; **لبْدَةٍ**’nin cem‘idir; ve **لُبَدٌ**. ( **لُبَّداً** ) okuyan ise, o, **لابد**’ın cem‘idir.
Leys dedi: bedevî çocukları **السُّمَانَى**’yı gördüklerinde derler ki: **سُمَانَى لُبَادَى الْبُدى لا تُرَى**; o, yere yapışık (**لابدةٌ بالأرض**) olduğu halde bunu söylemeye devam eder; o da onu alana kadar etrafında dolaşır.
Dedi: her saç veya yün **يَتَلَبَّد** ederse, o **لِبْدٌ** ve **لِبْدة**’dir. Aslanın, **زُبْرَتِهِ** üzerinde **تَلَبَّد** etmiş çok saçı vardır. Dedi: bunun benzeri, devenin hörgücü üzerinde de olabilir. Ve inşad etti:
Sanki o, karanlık siyah bir **ذُو لِبَدٍ**’dir.
Dedi: **اللُّبَادَةُ**; **لُبُود**’dan bir giysidir. Dedi: **لُبَدٌ**, ‘Âd oğlu Lokmân’ın akbabalarının sonuncusunun adıdır; ona, ölmeyip gitmeden **لَبِدَ** ettiği için **لُبَداً** adını verdi; tıpkı, eyerine yapışıp ondan ayrılmayan erkeklerden **اللَّبِد** gibi. Araplar der: onun ne **سَبَدٌ**’i vardır ne **لَبَدٌ**’i.
İbnü’s-Sikkît dedi: Asma‘î dedi: mânâsı, onun ne azı vardır ne çoğu vardır. Dedi. Başkası dedi: **السَّبَدُ** saçtandır; **اللَّبَد** yündendir; yani onun ne saç sahibi vardır ne yün ve kıl sahibi. Arapların malı atlar, develer, koyunlar, sığırlar idi; hepsi bu meselde girdi.
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **المُلْبِدُ**; develerden damızlık erkektir; kuyruğuyla iki uyluğuna vurur da dışkısı ve pisliği onlara yapışır. Dedi: **المُلْبد** ayrıca: yere yapışık olandır.
Ebû Bekir’in hadîsinde: sağar ve derdi ki: “**أَأَلْبِدْ أَمْ أَرْغي**?” Eğer “**أَلْبِدْ**” derlerse, **العُلبة**’yi **الضَّرْع**’a yapıştırır; sağar; o sağım için köpük olmaz. Eğer **العُلْبَة**’yi ayırırsa, **الشَّخْبُ**, **العُلْبة**’ye şiddetle düşmesinden dolayı köpürür.
Ebû Zeyd dedi: yağmurdan **المُلَبِّدُ**: çisintidir; ve yeri **تلبيداً** **لَبَّدَ**.
‘Ömer’in hadîsinde: dedi ki: “Kim **لَبَّدَ** veya **عَقَصَ** veya **ضفَرَ** ederse, ona tıraş (gerekir).” Ebû Ubeyd dedi: onun sözü: **لَبَّد**; yani başına, saçı **يَتَلَبَّد** etsin ve bitlenmesin diye, **صَمْغ** veya **غِسْلٍ**’den bir şey koymaktır; Yahyâ b. Sa‘îd böyle dedi. Başkası dedi: **التَّلْبيدُ** ancak, ihramda saç dağılmasın diye saç üzerinde bir bırakmadır; bunun için ona, ceza olarak, **الحلق**’ı vacip kıldı; Süfyân b. ‘Uyeyne bunu dedi.
Şemmer dedi: **القِرْبَة**’yi **أَلْبَدْتُ**; yani onu **لَبِد** içine koydum; o, küçük **الجُوالِق**’tır. Ve inşad etti:
Dedim: **الأدْسم**’i **اللَّبيد** içine koy.
Dedi: **الأدْسم** ile, yağ tulumu olan **نِحْيَ سَمَن**’i kasteder; **اللَّبيدُ** ise üzerine dikilen bir **لِبْدٌ**’dür. İbnü’s-Sikkît dedi: **الإبل** **أَلْبَدَت**; bahar onun renklerini ve kıllarını çıkardığında ve semirmeye hazırlandığında. Dedi: **القِربة**’yi **أَلْبَدْتُ**; onu **لَبيد** içine koyduğunda; o, küçük **الجُوالق**’tır. Ve denilir: atı **أَلْبَدتُ**; o, **مُلْبَدٌ**’dur. Kisâî dedi: **السَّرج**’i **أَلْبدْتُ**; ona **لِبْداً** yaptım.
İbnü’s-Sikkît dedi: **الإبل** **لَبِدَت**; **لَبَداً** **تَلْبد**; **الصِّلِّيان** ile **دَغِصَتْ** olduğunda; o, göğüs kemiklerinde ve boğazlarında bir bükülmedir; ondan çok yediğinde onunla boğulur ve geçip gidemez; denilir: bunlar **إبل لَبَادَى** ve **نَاقَةٌ لَبِدَةٌ**. Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **لَبَد الرجل بالمكان**; **لُبوداً** **يَلْبُدُ**; bir yerde ikamet ettiğinde. Bundan, Huzeyfe’nin, fitneyi anınca sözü: “O olduğunda, çobanın koyununun arkasında (durduğu gibi) **لُبُود** olarak **فالْبُدوا**”; yani sabit durun ve evlerinize yapışın; tıpkı çobanın, ayrılmadan sabit olarak asasına dayanması gibi. Ve **الشيءُ** **بالشيء** **لَبَد** eder; **يَلْبُد**: bazısı bazısına bindiğinde.

**بدل** : Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **بَدَلٌ** ve **بِدْلٌ**; **مَثَلٌ** ve **مِثْلٌ**; **شَبَهٌ** ve **شِبْهٌ**.
İyâdî bana, Ebû’l-Heysem’den haber verdi: dedi ki: denilir: bu, bunun **بِدُلُ**’üdür ve onun **بَدَلُ**’idir.
Dedi: **الأَبدال**’ın bir teki; **العُبَّاد**’ı da kasteder: **بِدْلٌ** ve **بَدَلٌ**. İbn Şümeyl, isnadıyla Ali’den rivayet ettiği bir hadiste dedi ki: Ali dedi: **الأبدال** Şam’dadır; **النُّجَبَاء** Mısır’dadır; **العَصائِبُ** Irak’tadır. İbn Şümeyl dedi: **الأبدال**: hayırlılardan hayırlı bir **بَدَلٌ** (seçkinler)dir. **العصائب**: bir **عُصْبَةٌ** ve **عصائب**; toplanırlar da aralarında savaş olur. Ebû’l-‘Abbâs Ahmed b. Yahyâ dedi: Ferrâ dedi: **بالحلْقَة** **أبدَلْتُ الخاتم**; bu (yüzüğü) uzaklaştırıp bunu (halkayı) onun yerine koyduğunda. **وبالحلقة** **بَدَّلْتُ الخاتم**; onu eritip onu halka yaptığında. Ve **بالخاتم** **بدلتُ الحلقة**; onu eritip onu yüzük yaptığında. Ebû’l-‘Abbâs dedi: bunun hakikati, **التَّبديل**in, sureti başka bir surete değiştirmek olmasıdır; cevher ise aynıdır. **الإبدال** ise cevheri uzaklaştırmak ve başka bir cevheri yeniden başlatmaktır. Bundan, Ebû’n-Necm’in sözü:
**الأَمير**’in, **الأمير المبدَلِ**’i azletmesi.
Görmüyor musun: bir cismi uzaklaştırdı ve yerine başka bir cisim koydu. Ebû ‘Umer dedi: bunu Müberred’e arz ettim; onu güzel buldu ve ona ekledi; dedi ki: Araplar **بدَّلتُ**’ü **أَبدلت** mânâsında yapmıştır; bu, Allah’ın, aziz ve celîl, sözü: ( **فَأُوْلَائِكَ يُبَدِّلُ اللَّهُ سَيِّئَاتِهِمْ حَسَنَاتٍ** ) ( **الفرقان** : 70 ). Görmüyor musun: kötülükleri giderdi ve yerlerine iyilikler koydu. Dedi: Ahmed b. Yahyâ’nın şart koştuğu ise, Allah’ın sözü mânâsıdır: ( **كُلَّمَا نَضِجَتْ جُلُودُهُمْ بَدَّلْنَاهُمْ جُلُوداً غَيْرَهَا** ) ( **النساء** : 56 ). Dedi: işte bu, cevherdir; onun **تبديل**i, suretini başkasına değiştirmektir; çünkü o yumuşaktı da azapla karardı; o suret piştiğinde, derilerinin ilk sureti geri döndürüldü; cevher bir, suret değişir.
Leys dedi: denilir: bir elbiseyi bir elbisenin yerine, yahut bir kardeşi bir kardeşin yerine **استبدل** etti; ve bunun benzeri **المبادلة**’dir. Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan: **البَآدل**; tekili **بَأْدَلَة**’dir; o, boyun ile köprücük kemiği arasındadır. Ve bize inşad edildi:
Kılıç gibi yontulmuş bir delikanlı; ne gevşek,
ne de sarkık; onun **لَبَّاتُهُ** ve **بَآدله**.
Dedi. Ebû ‘Amr da bunun benzerini söyledi. Dedi: onun teki **بَأدلٌ**’dür.
Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **البَأْدَلة**: göğüs etidir; o, **البَادِرَة** ve **البَهْدَلَةُ**’dir; o da **الفَهْدَةُ**’dir.
Başkası dedi: Araplar, yenilen şeylerden her şeyi satan kimseye **بَدّال** der. Ebû’l-Heysem dedi: avam **بَقَّال** der.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب اللام والباء وما يثلثهما)
(لبث)  اللام والباء والثاء حرف يدلُّ على تمكُّث. يقال: لَبِثَ بالمكان: أقام. قال الله تعالى: ﴿لَمْ يَلْبَثُوا إلاَّ سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ﴾ [يونس 45، الأحقاف 35].
(لبج)  اللام والباء والجيم كلمتان لا تنقاسان. فالأولى قولهم: لُبِجَ به، إذا صُرِع: وحَيٌّ لَبِيجٌ، للحيِّ إذا نَزَل واستقرَّ مكانَه. قال:
كأن ثِقالَ المُزْنِ بين تُضارعٍ ***	وشَابَةَ بَرْكٌ من جُذامَ لبيجُ([1])والأخرى اللُّبْجَة([2]): حديدة ذات شُعَب، كأنَّها كفٌّ بأصابعها.
(لبخ)  اللام والباء والخاء. يقولون: اللُّبَاخِيّة: المرأة التامّة الخَلْق. قال الأعشى:
عَبْهَرة الخَلْق لُباخِيّة *** تَزِينه بالخُلُق الطاهرِ([3])
(لبد)  اللام والباء والدال كلمةٌ صحيحة تدلُّ على تكرُّسِ الشَّيءِ بعضِه فوقَ بعض. من ذلك اللِّبْد، وهو معروف. وتلبَّدت الأرضُ، ولبَّدها المطر.وصار النَّاس عليه لُبَداً، إذا تجمَّعوا عليه. قال الله تعالى: ﴿وَأَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللهِ يَدْعُوهُ كادُوا يَكُونُونَ عَلَيهِ لِبَداً﴾([4]) [الجن 19]. و ﴿لُبَداً﴾ أيضاً على وزن فُعَل، من ألبَدَ بالمكان، إذا أقام، والأسدُ ذو لِبْدة، وذلك أنَّ قَطيفَتَه تتلبَّدُ عليه، لكَثْرة الدِّماء التي يَلَغُ فيها. قال الأعشى:
كَسَتْه بَعوضُ القريتين قَطيفةً *** متَى ما تنَلْ من جلدهِ يتَلبَّدِ([5])ويقولون في المثل: "هو أمْنَعُ من لِبدة الأسَد". ومن الباب: ألْبَدَ بالمكان: أقام به. واللُّبَد: الرّجلُ لا يفارِقُ منْزِلَه. كلُّ ذلك مقيسٌ على الكلمة الأولى.
ويقال: لَبَدَ بالأرض لَبودا. وألبَدَ البعيرُ، إذا ضرب بذنَبه على عجُزه وقد ثَلط عليه، فيصير على عَجُزه كاللِّبدة. ويقولون: ألْبَدَت الإبلُ، إذا تهيَّأت للسِّمَن، وكأنَّه شبِّه ما ظهر من ذلك* باللِّبدة. ويقولون: إنَّ اللَّبِيد: الجُوالق. يقال: ألبَدْتُ القِربةَ، إذا صيَّرتَها فيه.
(لبز)  اللام والباء والزاء كلمتان متقاربتا القياس. فاللبْز: ضربُ النَّاقة بجميع خُفِّها. قال:
* خبطاً بأخفافٍ ثِقالِ اللَّبْزِ([6]) *
واللَّبْز: الأكل الجيِّد.
(لبس)  اللام والباء والسين أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على مخالَطَة ومداخَلة. من ذلك لَبسْتُ الثَّوبَ ألْبَسُه، وهو الأصل، ومنه تتفرَّع الفروع. واللَّبْس: اختلاط الأمر؛ يقال لَبَسْتُ عليه الأمرَ ألْبِسُه بكسرها. قال الله تعالى: ﴿وللَبَسْنَا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ﴾ [الأنعام 9]. وفي الأمر لَبْسَةٌ، أي لَيْسَ بواضح واللَّبْس: اختلاط الظَّلام ويقال: لابست الأمرَ أُلابِسُه. ومن الباب: اللباس، وهي امرأة الرّجُل؛ والزّوجُ لِباسُها. قال الجعديّ:
إذا ما الضَّجيعُ ثَنَى جِيدَها *** تدَاعَتْ فكانت عليه لباسا([7])واللَّبُوس: كلُّ ما يُلبَس من ثيابٍ [و] دِرع. ولابَسْتُ الرّجلَ حتَّى عَرفْت باطنَه. ويستعار هذا فيقال: فيه مَلْبَسٌ، أي مُستمتَعٌ([8]) وبقيَّة. قال:
ألا إنَّ بعد العُدْم للمرء قُِنْوةً *** وبعدَ المشيب طولَ عُمرٍ وملبَسا([9])ولِبْسُ الهودج والكعبة: ما عليهما من لِباسٍ، بكسر اللام.
(لبط)  اللام والباء والطاء أصَيلٌ صحيح يدلُّ على سُقوط وصَرْع. يقال: لُبِط به، إذا صُرِع، ولَبَطَة: اسمُ رجل من هذا. والتَبَطَ الفرسُ، إذا جمَعَ قوائمه. والتَبَط الرّجلُ في أمره وتلبَّط، إذا تحيَّر. قال:
ذو مَناديحَ وذو مُلتَبَطٍ *** ورِكابي حيثُ وَجَّهتُ ذُلُلْ
(لبق)  اللام والباء والقاف أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على خَلْط شيء لتطييبه. يقال لبَقْتُ الطعام ولبَّقته، إذا ليَّنتَه وطيَّبتَه. ومن الباب اللَّبِق: الحاذِق بالشيء يَعملُه. ورجلٌ لبِقٌ ولبيق. والمصدر اللَّبَاقة. قال الشَّاعر([10]):
* لبيقاً بتصريف القناة بنانيا([11]) *
(لبك)  اللام والباء والكاف أصلٌ صحيح يدلُّ على خَلْط شيء بشيء. يقال لَبَكتُ على فلانٍ الأمرَ ألْبِكه، إذا خلَطْتَه عليه. وسأل رجلٌ الحسن عن شيء فلم يبيِّنْ([12]) فقال: "لبَّكت عليَّ". ويقال: [لبكت]([13]) الطعام بعسل وغيره، إذا خلطتَهما. قال:
إلى رُدُح من الشِّيزَى مِلاءٍ *** لُبابَ البُرِّ يُلبَكُ بالشِّهادِ([14])ومن الباب: ما ذقت عبَكةً ولا لَبَكة. يقولون: هي اللُّقمة من الحَيْس.
(لبن)  اللام والباء النون أصلٌ صحيح يتفرَّع منه كلمات، وهو اللّبن المشروب. يقال: لبنتُه ألبِنُهُ، إذا سقيته اللَّبن. وفلانٌ لابنٌ، أي عِنده لبن، كما يقال تامر. قال:
وغَرَرتَنِي وزعمتَ أنَّكَ *** لابنٌ بالصَّيفِ تامرْ([15])والمُلبِنُ: الكثير اللَّبَن. وناقة لَبِنة: غزيرة. وإذا نَزَلَ لبنُها في ضرعها فهي مُلْبِن، وإن كانت ذاتَ لبنٍ فهي لَبُون، غزيرةً كانت أو بكيئة. ورجلٌ مَلبون، إذا سَفِه عن كثرة شُرب اللَّبَن. وأمَّا الفرس الملبون فالذي يُقْفَى باللَّبَن: يُؤثَر به. ويقال: كم لُبْنُ غنمِك ولِبْنُها، أي كم ذوات الدَّرِّ منها.
ومما شذَّ عن هذا الباب [اللَّبن]: وجَع العُنق من الوِساد، يقال رجل لَبِنٌ، إذا كان به ذلك الوجع. ومنه اللَّبِنة من الطِّين. قال ابن السكِّيت: هو أخوه بِلِبَان أمِّه، ولا يقال بلَبَن أمّه، إنَّما اللبن الذي يُشرَب. والذي أنكرَه ابن السِّكِّيتِ فغير مُنكر؛ لأنَّ ذلك مأخوذ من اللَّبن المشروب، كأنَّهما تلابَنا لِباناً، كما يقال تقاتلا قتالاً. وكان ينبغي أن يقول: هو من اللَّبَن، ولكنَّه لا يقال بلبن أمّه إنَّما يقال بِلبان أمِّه.
ومما يقارب هذا اللَّبَان: الصدر، بفتح اللام. واللُّبان: الكُندُرُ، كأنَّه لبنٌ يتحلَّب من شجرةٍ. والقياس فيه واحد. ومنه اللُّبَانة، وهي الحاجة. وقد يمكن أن يُحمل على البابِ بضربٍ من القياس، إلاَّ أنَّه إلى الشُّذوذ أقرب.
(لبأ)  اللام والباء والهمزة كلمتان متباينتان جدّاً. فاللَّبُؤَة: الأنثى من الأُسْد. والكلمة الأخرى اللِّبَأ: الذي يُؤكَل، مقصور مهموز. ويقال: ألْبَأتِ الشّاةُ ولدَها: أرضعته اللِّبأ*، والتبأها ولدُها. ولَبأْتُ القومَ: سقيتهم لِبَأ. وعِشارٌ مَلاَبِئُ، إذا دنا نِتاجُها.
ومما شذَّ عن هذا وهو قليل لبَّأْتُ، مثل لبَّيْت؛ وليس بأصل.
--------------ـــ
([1]) لأبي ذؤيب في ديوان الهذليين (1: 55) واللسان (لبج).
([2]) وكذا ضبط في المجمل. ويقال "لبجة" أيضاً بالتحريك.
([3]) ديوان الأعشى 104 برواية: "تشوبه بالخلق".
([4]) هذه هي قراءة الجمهور بكسر ففتح. وقرأ مجاهد وابن محيصن وابن عامر بخلاف عنه. "لبدا" بضم ففتح. وقرأ الحسن والجحدري وأبو حيوة وجماعة عن أبي عمرو بضمتين. وقرأ الحسن والجحدري أيضاً بضم اللام وتشديد الباء المفتوحة. فهن أربع قراءات. تفسير أبي حيان (8: 353) وإتحاف فضلاء البشر 425.
([5]) ديوان الأعشى 132 برواية: "يتزند".
([6]) لرؤبة في ديوانه 64 واللسان (لبز).
([7]) في المجمل واللسان (لبس): "تثنت فكانت".
([8]) في الأصل: "ومستمع"، صوابه في المجمل.
([9]) لامرئ القيس في ديوانه 142. وأنشد عجزه في المجمل واللسان (لبس) بدون نسبة.
([10]) هو عبد يغوث بن وقاص الحارثي، في المفضليات (1: 156).
([11]) صدره:  * وكنت إذا ما الخيل شمصها القنا *
([12]) في المجمل: "سأل رجل الحسن عن شيء ثم أعاده بغير لفظ الأول".
([13]) التكملة من المجمل.
([14]) لأمية بن أبي الصلت في ديوانه 27 واللسان (رجح، ردح، شيز، لبك، شهد). وقد سبق في (دور، شهد).
([15]) للحطيئة في ديوانه 17 واللسان (لبن). وقد سبق في (تمر).

ـ

##### Türkçe

(**باب اللام والباء وما يثلثهما**)

(**لبث**)  **اللام والباء والثاء** duraklama üzerinde delâlet eden bir harftir. Denir ki: **لَبِثَ بالمكان**: ikamet etti. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿لَمْ يَلْبَثُوا إلاَّ سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ﴾ [Yûnus 45, el-Ahkâf 35].

(**لبج**)  **اللام والباء والجيم** kıyaslanmayan iki kelimedir. Birincisi onların sözü: **لُبِجَ به**; yere serildiği zaman. Ve **وحَيٌّ لَبِيجٌ**: bir topluluk için, indiği ve yerinde karar kıldığı zaman. Dedi ki:
كأن ثِقالَ المُزْنِ بين تُضارعٍ ***	وشَابَةَ بَرْكٌ من جُذامَ لبيجُ([1])
İkincisi **اللُّبْجَة**([2]): dalları olan bir demir; sanki parmaklarıyla bir el gibidir.

(**لبخ**)  **اللام والباء والخاء**. Derler ki: **اللُّبَاخِيّة**: yaratılışı tam kadın. A‘şâ dedi ki:
عَبْهَرة الخَلْق لُباخِيّة *** تَزِينه بالخُلُق الطاهرِ([3])

(**لبد**)  **اللام والباء والدال** bir sahih kelimedir; bir şeyin bir kısmının bir kısmı üstüne yığılması üzerinde delâlet eder. Bundan: **اللِّبْد**; ve o bilinen şeydir. Ve **تلبَّدت الأرضُ**; ve yağmur onu **لبَّدها**. Ve insanlar onun üzerinde **لُبَداً** oldular; yani onun üzerine toplandıkları zaman. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَأَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللهِ يَدْعُوهُ كادُوا يَكُونُونَ عَلَيهِ لِبَداً﴾([4]) [el-Cinn 19]. Ve **﴿لُبَداً﴾** da **فُعَل** vezni üzerinedir; **ألبَدَ بالمكان**’dan, ikamet ettiği zaman. Ve aslan **ذو لِبْدة**’dir; bu, onun yelesinin üzerinde keçeleşmesindendir; içine daldığı kanların çokluğundan. A‘şâ dedi ki:
كَسَتْه بَعوضُ القريتين قَطيفةً *** متَى ما تنَلْ من جلدهِ يتَلبَّدِ([5])
Ve meselde derler ki: "هو أمْنَعُ من لِبدة الأسَد". Ve babdan: **ألْبَدَ بالمكان**: orada ikamet etti. Ve **اللُّبَد**: evini terk etmeyen adam. Bütün bunlar birinci kelimeye kıyas edilmiştir.

Ve denir ki: **لَبَدَ بالأرض لَبودا**. Ve deve **ألبَدَ**; kuyruğuyla sağrısına vurduğu zaman, hâlbuki üzerine pislik yapmıştır; böylece sağrısında **كاللِّبدة** gibi olur. Ve derler ki: **ألْبَدَت الإبلُ**; semirmeye hazırlandığı zaman; sanki bunun görüneni **باللِّبدة**’ye benzetilmiştir. Ve derler ki: **اللَّبِيد**: çuvaldır. Denir ki: **ألبَدْتُ القِربةَ**; onu onun içine koyduğun zaman.

(**لبز**)  **اللام والباء والزاء** kıyası birbirine yakın iki kelimedir. **فاللبْز**: dişi devenin bütün tırnağıyla vurmasıdır. Dedi ki:
* خبطاً بأخفافٍ ثِقالِ اللَّبْزِ([6]) *
Ve **اللَّبْز**: iyi yemektir.

(**لبس**)  **اللام والباء والسين** tek sahih bir asıldır; karışma ve iç içe geçme üzerinde delâlet eder. Bundan: **لَبسْتُ الثَّوبَ ألْبَسُه**; ve o asıldır, ve ondan dallar dallanır. Ve **اللَّبْس**: işin karışmasıdır; denir ki: **لَبَسْتُ عليه الأمرَ ألْبِسُه**; **بكسرها**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وللَبَسْنَا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ﴾ [el-En‘âm 9]. Ve işte **لَبْسَةٌ** vardır; yani açık değildir. Ve **اللَّبْس**: karanlığın karışmasıdır. Ve denir ki: **لابست الأمرَ أُلابِسُه**. Ve babdan: **اللباس**; ve o, erkeğin kadınıdır; ve koca onun **لِباسُها**’dır. Ca‘dî dedi ki:
إذا ما الضَّجيعُ ثَنَى جِيدَها *** تدَاعَتْ فكانت عليه لباسا([7])
Ve **اللَّبُوس**: elbiselerden ve zırhtan giyilen her şeydir. Ve **لابَسْتُ الرّجلَ**; iç yüzünü bilinceye kadar. Ve bu ödünç alınır da denir ki: onda **مَلْبَسٌ** vardır; yani **مُستمتَعٌ**([8]) ve kalıntı. Dedi ki:
ألا إنَّ بعد العُدْم للمرء قُِنْوةً *** وبعدَ المشيب طولَ عُمرٍ وملبَسا([9])
Ve **لِبْسُ الهودج والكعبة**: üzerlerinde olan **لِباس**; **بكسر اللام**.

(**لبط**)  **اللام والباء والطاء** düşme ve yere serilme üzerinde delâlet eden köklü sahih bir asıldır. Denir ki: **لُبِط به**; yere serildiği zaman. Ve **لَبَطَة**: bununla ilgili bir adam adıdır. Ve at **التَبَطَ**; ayaklarını topladığı zaman. Ve adam işinde **التَبَط** ve **تلبَّط**; şaşırdığı zaman. Dedi ki:
ذو مَناديحَ وذو مُلتَبَطٍ *** ورِكابي حيثُ وَجَّهتُ ذُلُلْ

(**لبق**)  **اللام والباء والقاف** bir şeyi güzelleştirmek için bir şeyi karıştırma üzerinde delâlet eden sahih bir asıldır. Denir ki: **لبَقْتُ الطعام** ve **لبَّقته**; onu yumuşattığın ve güzelleştirdiğin zaman. Ve babdan **اللَّبِق**: bir şeyde mahir olan, onu yapan. Ve **رجلٌ لبِقٌ ولبيق**. Ve mastar **اللَّبَاقة**. Şair([10]) dedi ki:
* لبيقاً بتصريف القناة بنانيا([11]) *

(**لبك**)  **اللام والباء والكاف** bir şeyi bir şeyle karıştırma üzerinde delâlet eden sahih bir asıldır. Denir ki: **لَبَكتُ على فلانٍ الأمرَ ألْبِكه**; onu ona karıştırdığın zaman. Ve bir adam Hasan’a bir şey sordu da açıklamadı([12]); dedi ki: " **لبَّكت عليَّ** ". Ve denir ki: **[لبكت]**([13]) yemeği bal ve başkasıyla; ikisini karıştırdığın zaman. Dedi ki:
إلى رُدُح من الشِّيزَى مِلاءٍ *** لُبابَ البُرِّ يُلبَكُ بالشِّهادِ([14])
Ve babdan: **ما ذقت عبَكةً ولا لَبَكة**. Derler ki: o, **الحَيْس**’ten bir lokmadır.

(**لبن**)  **اللام والباء النون** sahih bir asıldır; ondan kelimeler dallanır; ve o içilen süttür. Denir ki: **لبنتُه ألبِنُهُ**; ona süt içirdiğin zaman. Ve falan **لابنٌ**’dir; yani onda süt vardır; nasıl ki **تامر** denir. Dedi ki:
وغَرَرتَنِي وزعمتَ أنَّكَ *** لابنٌ بالصَّيفِ تامرْ([15])
Ve **المُلبِنُ**: sütü çok olan. Ve **ناقة لَبِنة**: bol sütlü. Ve sütü memesine indiği zaman o **مُلْبِن**’dir; ve süt sahibi olduğu zaman o **لَبُون**’dur; bol da olsa az da olsa. Ve adam **مَلبون**; çok süt içmekten akılsızlaştığı zaman. Ama **الفرس الملبون**: sütle izlenen attır; onunla tercih edilir. Ve denir ki: **كم لُبْنُ غنمِك ولِبْنُها**; yani onlardan süt verenlerin sayısı ne kadardır.

Ve bundan bu babdan şâz olan [**اللَّبن**]: yastıktan boyun ağrısıdır; denir ki adam **لَبِنٌ**; onda o ağrı olduğu zaman. Ve ondan çamurdan **اللَّبِنة**. İbnü’s-Sikkît dedi ki: o, annesinin **بِلِبَان** kardeşidir; ve annesinin **بلَبَن**’i denmez; ancak içilen süt **اللبن**’dir. İbnü’s-Sikkît’in inkâr ettiği şey inkâr edilir değildir; çünkü bu içilen sütten alınmıştır; sanki ikisi **تلابَنا لِباناً**; nasıl ki **تقاتلا قتالاً** denir. Ve demesi gerekirdi: o **من اللَّبَن**’dendir; fakat annesinin **بلبن**’i denmez; ancak annesinin **بِلبان**’ı denir.

Ve buna yaklaşan şeylerden **اللَّبَان**: göğüstür; **بفتح اللام**. Ve **اللُّبان**: kündürdür; sanki bir ağaçtan sağılır bir süt gibidir. Ve kıyas onda birdir. Ve ondan **اللُّبَانة**; ve o ihtiyaçtır. Ve bir tür kıyasla baba taşınabilir; ancak şâzlığa daha yakındır.

(**لبأ**)  **اللام والباء والهمزة** pek çok birbirinden ayrı iki kelimedir. **فاللَّبُؤَة**: aslandan dişidir. Ve diğer kelime **اللِّبَأ**: yenilen şeydir; kısaltılmış, hemzeli. Ve denir ki: koyun yavrusunu **ألْبَأتِ**: ona **اللِّبأ** emzirdi; ve yavrusu onu **التبأها**. Ve **لَبأْتُ القومَ**: onlara **لِبَأ** içirdim. Ve **عِشارٌ مَلاَبِئُ**; doğumu yaklaştığı zaman.

Ve bundan şâz olan—ve o azdır— **لبَّأْتُ**; **لبَّيْت** gibi; ve asıl değildir.

--------------ـــ
([1]) Ebû Züeyb’indir; Dîvânü’l-Hüzeliyyîn (1: 55) ve Lisân (**لبج**).
([2]) Mücmel’de de böyle ضبط edilmiştir. Hareke ile "لبجة" de denir.
([3]) Dîvânü’l-A‘şâ 104; rivayette: "تشوبه بالخلق".
([4]) Bu, cumhurun kırıp sonra fetha ile okuyuşudur. Mücâhid, İbn Muhaysın ve İbn Âmir ondan farklı olarak "لبدا" damme sonra fetha ile okudu. Hasan, Cehderî, Ebû Hayve ve Ebû Amr’dan bir cemaat iki damme ile okudu. Hasan ve Cehderî ayrıca lâmı damme ile ve fethalı bâ’yı şeddeli okudu. Bunlar dört okuyuş olur. Tefsîr Ebî Hayyân (8: 353) ve İthâf Fudalâi’l-Beşer 425.
([5]) Dîvânü’l-A‘şâ 132; rivayette: "يتزند".
([6]) Ru’be’nindir; Dîvânı 64 ve Lisân (**لبز**).
([7]) Mücmel ve Lisân (**لبس**): "تثنت فكانت".
([8]) Asılda: "ومستمع"; doğrusu Mücmel’dedir.
([9]) İmruü’l-Kays’ındır; Dîvânı 142. Mücmel ve Lisân (**لبس**)’te nisbesiz olarak onun ikinci mısraı okunmuştur.
([10]) O, Abd Yeğûs b. Vakkâs el-Hârisî’dir; el-Mufaddaliyât (1: 156).
([11]) İlk mısraı:  * وكنت إذا ما الخيل شمصها القنا *
([12]) Mücmel’de: "Bir adam Hasan’a bir şey sordu, sonra onu ilk lafzın dışında bir lafızla iade etti".
([13]) Tamamlama Mücmel’dendir.
([14]) Ümeyye b. Ebî’s-Salt’ındır; Dîvânı 27 ve Lisân (رجح، ردح، شيز، لبك، شهد). Daha önce (دور، شهد)’de geçti.
([15]) Hutay’e’nindir; Dîvânı 17 ve Lisân (**لبن**). Daha önce (تمر)’de geçti.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ل ب د
تلبّد الشعر والصوف‏:‏ تلصّق‏.‏
وتلبّد التراب والرمل ولبّده المطر‏.‏
والتبد الورق‏.‏
ولبّد الصوف‏:‏ جعله لبداً‏.‏
وخفّ ملبّد وملبود‏:‏ متخذ من اللبد ولبس اللبّادة‏.‏
ولبّد الحاج شعره‏:‏ عالجه بخطميٍّ أو صمغ لئلا يشعث‏.‏
وخرج فلان ملبياً ملبّداً‏.‏
وألبد القربة‏:‏ جعلها في لبيد وهو الجوالق ومنه قول عمر للبيد قاتل أخيه زيد‏:‏ أأنت قتلت أخي يا جوالق‏.‏
ومن المجاز‏:‏ ‏"‏ أجرأ من ذي لبدة ‏"‏ وذي لبدٍ وهو الأسد وهي شعره الكثيف المتلبّد على زبرته‏.‏
قال‏:‏ كأنه ذو لبدة دلهمس يفرس في عرينه ما يفرس و ‏"‏ أمنع من لبدة الأسد ‏"‏‏.‏
وفلان لا يجف لبده إذا لم يزل يتردّد‏.‏
وأثبت الله لبدك وثبّت لبدك وحمل الله لبدتك وكانوا عليه لبدة ولبدا إذا ازدحموا عليه‏.‏
ولبد بالأرض وتلبّد‏:‏ لصق متضائل الشخص‏.‏
وفي مثل ‏"‏ تلبّدي تصيّدي ‏"‏ كقولهم‏:‏ ‏"‏ مخرنبق لينباع ‏"‏ ومنه قيل‏:‏ تلبد فلان إذا رأى وتفرّس وتقول صبيان العرب للسمانى‏:‏ سمانى لبادي البيدي لا ترى‏:‏ يدورون حولها ويقولون ذلك وهي لابدة لا تطير حتى تؤخذ‏.‏
وفلان جثّامةٌ لبد‏:‏ لا يفارق مكانه ومنه أتى أبد على لبد وهو آخر نسور لقمان لظنّه أنه لبد فلا يموت‏.‏
ومال لبدٌ لا يخاف فناؤه من كثرته‏.‏
و ‏"‏ ماله سبدٌ ولا لبد ‏"‏‏.‏
وألبد رأسه‏:‏ طأطأه عند دخول الباب يقال‏:‏ ألبد رأسك‏.‏
وعصابة ملبدة‏:‏ لاصقة بالأرض من الفقر وفلان ملبد‏:‏ مدقع‏.‏

##### Türkçe

ل ب د
**تلبّد الشعر والصوف**: yapıştı.
Ve **تلبّد التراب والرمل** ve yağmur onu **لبّده**.
Ve kâğıt **التبد**.
Ve **لبّد الصوف**: onu **لبداً** yaptı.
Ve **خفّ ملبّد وملبود**: **اللبد**’den yapılmış ve **اللبّادة**’yı giymiş.
Ve hacı saçını **لبّد**: dağılmasın diye onu **خطميٍّ** yahut zamkla işledi.
Ve falan kimse **ملبياً ملبّداً** olarak çıktı.
Ve kırbayı **ألبد**: onu **لبيد** içine koydu; o da çuvaldır; bundan, kardeşi Zeyd’in katili **لبيد**’e Ömer’in sözü: “Kardeşimi sen mi öldürdün, ey çuval?”
Ve mecazdan: “**أجرأ من ذي لبدة**” ve **ذي لبدٍ**; o aslandır; o da, yelesi üzerinde yoğun, birbirine yapışmış olan onun gür saçıdır.
Dedi: Sanki o, karanlık, sert bir **ذو لبدة**; ininde ne avlıyorsa avlar; ve “**أمنع من لبدة الأسد**”.
Ve falan kimsenin **لبده**’si kurumaz; eğer durmadan gidip gelirse.
Allah senin **لبدك**’ini sabit kılsın ve senin **لبدك**’ini sağlamlaştırsın ve Allah senin **لبدتك**’ni yüklesin; ve onun üzerine, ona üşüştüklerinde, **لبدة** ve **لبدا** idiler.
Ve yere **لبد** ve **تلبّد**: yapıştı; şahsı küçülmüş olarak.
Ve şu meselde: “**تلبّدي تصيّدي**”, onların “**مخرنبق لينباع**” demeleri gibi; bundan denildi: falan kimse **تلبد** etti; gördüğünde ve dikkatle baktığında. Ve Arap çocukları bıldırcına derler: “**سمانى لبادي البيدي لا ترى**”; onun etrafında dönerler ve bunu söylerler; o ise **لابدة**’dir, yakalanıncaya kadar uçmaz.
Ve falan kimse **جثّامةٌ لبد**’dir: yerinden ayrılmaz; bundan: **أبد** **لبد** üzerine geldi; o, Lokman’ın akbabalarının sonuncusudur; onun **لبد** olduğunu, dolayısıyla ölmeyeceğini sanmasından dolayı.
Ve çokluğundan dolayı yok olmasından korkulmayan **لبدٌ** mal.
Ve “Onun ne **سبدٌ**’i vardır ne de **لبد**’i.”
Ve başını **ألبد**: kapıdan girerken onu eğdi; denilir: “Başını **ألبد** et.”
Ve **عصابة ملبدة**: fakirlikten yere yapışık; ve falan kimse **ملبد**: yoksulluğa düşmüş.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

لبَدَ بالمكان يَلْبُدُ لبُوداً ولَبِدَ لَبَداً وأَلبَدَ: أَقام به ولَزِق، فهو مُلْبِدٌ به، ولَبَِدَ بالأَرض وأَلبَدَ بها إِذا لَزِمَها فأَقام؛ ومنه حديث علي، رضي الله عنه، لرجلين جاءا يسأَلانه: أَلبِدا بالأَرض
(* قوله «ألبدا بالأرض» يحتمل أنه من باب نصر أو فرح من ألبد وبالأخير ضبط في نسخة من النهاية بشكل القلم.) حتى تَفْهَما أَي أَقيما؛ ومنه قول حذيفة حين ذكر الفتنة قال: فإِن كان ذلك فالبُدُوا لبُودَ الراعِي على عصاه خلف غَنَمِه لا يذهبُ بكم السَّيلُ أَي اثْبُتُوا والزموا منازِلَكم كما يَعْتَمِدُ الراعي عصاه ثابتاً لا يبرح واقْعُدوا في بيوتكم لا تخرجوا منها فَتَهْلِكوا وتكونوا كمن ذهبَ به السيلُ. ولَبَدَ الشيءُ بالشيءِ يَلْبُد ذا ركب بعضُه بعضاً. وفي حديث قتادة: الخُشوعُ في القلبِ وإِلبادِ البصر في الصلاة أَي إِلزامِه موضعَ السجود من الأَرض. وفي حديث أَبي بَرْزةَ: ما أُرى اليومَ خيراً من عِصابة مُلْبِدة يعني لَصِقُوا بالأَرض وأَخْملوا أَنفسهم.
واللُّبَدُ واللَّبِدُ من الرجال: الذي لا يسافر ولا يَبْرَحُ مَنْزِلَه ولا يطلُب معاشاً وهو الأَلْيَسُ؛ قال الراعي:
مِنْ أَمرِ ذي بَدَواتٍ لا تَزالُ له
بَزْلاءُ، يَعْيا بها الجَثَّامةُ اللُّبَدُ
ويروى اللَّبِدُ، بالكسر؛ قال أَبو عبيد: والكسر أَجود. والبَزْلاءُ: الحاجةُ التي أُحْكِمَ أَمرُها. والجَثَّامةُ والجُثَمُ أَيضاً: الذي لا يبرح من محلِّه وبَلْدِتِه.
واللَّبُودُ: القُرادُ، سمي بذلك لأَنه يَلْبد بالأَرض أَي يَلْصَق. الأَزهري: المُلْبِدُ اللاَّصِقُ بالأَرض. ولَبَدَ الشيءُ بالأَرض، بالفتح، يَلْبُدُ لبُوداً: تَلَبَّد بها أَي لَصِقَ. وتَلَبَّد الطائرُ بالأَرض أَي جَثَمَ عليها. وفي حديث أَبي بكر: أَنه كان يَحْلُبُ فيقول: أَأُلْبِدُ أَم أُرْغِي؟ فإِن قالوا: أَلْبِدْ أَلزَقَ العُلْبَةَ بالضَّرْع فحلب، ولا يكون لذلك الحَلبِ رَغْوة، فإِن أَبان العُلْبة رغا الشَّخْب بشدّة وقوعه في العلبة. والمُلَبِّدُ من المطر: الرَّشُّ؛ وقد لَبَّد الأَرضَ تلبيداً.
ولُبَدٌ: اسم آخر نسور لقمان بن عادٍ، سماه بذلك لأَنه لَبِدَ فبقي لا يذهب ولا يموت كاللَّبِدِ من الرجال اللازم لرحله لا يفارقه؛ ولُبَدٌ ينصرف لأَنه ليس بمعدول، وتزعم العرب أَن لقمان هو الذي بعثته عاد في وفدها إِلى الحرم يستسقي لها، فلما أُهْلِكُوا خُيِّر لقمان بين بقاء سبع بَعْرات سُمْر من أَظْبٍ عُفْر في جبل وَعْر لا يَمَسُّها القَطْرُ، أَو بقاء سبعة أَنْسُرٍ كلما أُهْلِكَ نَسْرٌ خلَف بعده نسر، فاختار النُّسُور فكان آخر نسوره يسمى لُبَداً وقد ذكرته الشعراء؛ قال النابغة:
أَضْحَتْ خَلاءً وأَضْحَى أَهْلُها احْتُمِلوا،
أَخْنَى عليها الذي أَخْنَى على لُبَد
وفي المثل: طال الأَبَد على لُبَد.
ولُبَّدَى ولُبَّادَى ولُبادَى؛ الأَخيرة عن كراع: طائر على شكل السُّمانى إِذا أَسَفَّ على الأَرض لَبَِدَ فلم يكد يطير حتى يُطار؛ وقيل: لُبَّادى طائر. تقول صبيان العرب: لُبَّادى فَيَلْبُد حتى يؤْخذ. قال الليث: وتقول صبيان الأَعراب إِذا رأَوا السمانى: سمُانَى لُبادَى البُدِي لا تُرَيْ، فلا تزال تقول ذلك وهي لابدة بالأَرض أَي لاصِقة وهو يُطِيفُ بها حتى يأْخذها.
والمُلْبِدُ من الإِبل: الذي يضرب فخذيه بذنبه فيلزَقُ بهما ثَلْطُه وبَعْرُه، وخصَّصه في التهذيب بالفحل من الإِبل. الصحاح: وأَلبد البعير إِذا ضرب بذنبه على عجُزه وقد ثَلَطَ عليه وبال فيصير على عجزه لُِبْدَة من ثَلْطه وبوله.
وتَلَبَّد الشعَر والصوف والوَبَر والتَبَدَ: تداخَلَ ولَزِقَ. وكلُّ شعر أَو صوف مُلْتَبدٍ بعضُه على بعض، فهو لِبْد ولِبْدة ولُبْدة، والجمع أَلْباد ولُبُود على توهم طرح الهاء؛ وفي حديث حميد بن ثور: وبَيْنَ نِسْعَيْه خِدَبًّا مُلْبِدا
أَي عليه لِبْدةٌ من الوَبَر. ولَبِدَ الصوفُ يَلْبَدُ لَبَداً ولَبَدَه: نَفَشَه
(* قوله «ولبده نفشه» في القاموس ولبد الصوف كضرب نفشه كلبده يعني مضعفاً.) بماء ثم خاطه وجعله في رأْس العَمَد ليكون وِقايةً للبجاد أَنْ يَخْرِقَه، وكل هذا من اللزوق؛ وتَلَبَّدَتِ الأَرض بالمطر. وفي الحديث في صفة الغيث: فَلَبَّدَتِ الدِّماثَ أَي جَعَلَتْها قَوِيَّةً لا تسُوخُ فيها الأَرْجُلُ؛ والدِّماثُ: الأَرَضون السَّهْلة. وفي حديث أُم زرع: ليس بِلَبِد فَيُتَوَقَّل ولا له عندي مُعَوَّل أَي ليسَ بمستمسك متلبد فَيُسْرَع المشيُ فيه ويُعْتَلى. والتبد الورق أَي تَلَبَّد بعضه على بعض. والتبدت الشجرة: كثرت أَوراقها؛ قال الساجع:
وعَنْكَثاً مُلْتَبِدا
ولَبَّد النَّدى الأَرضَ. وفي صفة طَلْح الجنة: أَنّ الله يجعل مكان كل شوكة منها مِثْلَ خصوة التيس
(* قوله «خصوة التيس» هو بهذه الحروف في
النهاية أيضاً ولينظر ضبط خصوة ومعناها.) المَلْبُود أَي المُكْتَنِزِ اللحم الذي لزم بعضه بعضاً فتلبَّدَ.
واللِّبْدُ من البُسُط: معروف، وكذلك لِبْدُ السرج. وأَلْبَدَ السرْجَ: عَمِلَ له لِبْداً. واللُّبَّادةُ: قَباء من لُبود. واللُّبَّادة: لِباس من لُبُود. واللِّبْدُ: واحد اللُّبُود، واللِّبْدَة أَخص منه. ولَبَّدَ شعَرَه: أَلزقه بشيءٍ لَزِج أَو صمغ حتى صار كاللِّبد، وهو شيء كان يفعله أَهل الجاهلية إِذا لم يريدوا أَن يَحْلِقُوا رؤُوسهم في الحج، وقيل: لَبَّد شعره حلقه جميعاً. الصحاح: والتلبيد أَن يجعل المحرم في رأْسه شيئاً من صمغ ليتلبد شعره بُقْياً عليه لئلا يَشْعَثَ في الإِحرام ويَقْمَلَ إِبْقاء على الشعر، وإِنما يُلَبِّدُ من يطول مكثه في الإِحرام. وفي حديث المحرم: لا تُخَمّروا رأْسه فإنه يَبْعَث مُلَبِّداً. وفي حديث عمر، رضي الله عنه، أَنه قال: من لَبَّدَ أَو عَقَصَ أَو ضَفَرَ فعليه الحلق؛ قال أَبو عبيد: قوله لَبَّد يعني أَن يجعل المحرم في رأْسه شيئاً من صمغ أَو عسل ليتلبد شعره ولا يَقْمَل. قال الأَزهري: هكذا قال يحيى بن سعيد. قال وقال غيره: إِنما التلبيد بُقْياً على الشعر لئلا يَشْعَثَ في الإِحرام ولذلك أُوجب عليه الحلق كالعقوبة له؛ وقال: قال ذلك سفيان بن عيينة؛ ومنه قيل لِزُبْرِة الأَسَد: لِبْدَةٌ؛ والأَسد ذو لبدة. واللِّبْدة: الشعر المجتمع على زبرة الأَسد؛ وفي الصحاح: الشعر المتراكب بين كتفيه. وفي المثل: هو أَمنع من لِبدة الأَسد، والجمع لِبَد مثلِ قِرْبة وقِرَب.واللُّبَّادة: ما يلبس منها للمطر؛ التهذيب في ترجمة بلد، وقول الشاعر أَنشده ابن الأَعرابي:
ومُبْلِدٍ بينَ مَوْماةٍ ومَهْلَكةٍ،
جاوَزْتُه بِعَلاة الخَلْقِ عِلْيانِ
قال: المُبْلِدُ الحوض القديم ههنا؛ قال: وأَراد ملبد فقلب وهو اللاصق بالأَرض.
وما له سَبَدٌ ولا لَبَد؛ السَّبَدُ من الشعر واللبَد من الصوف لتلبده أَي ما له ذو شعر ولا ذو صوف؛ وقيل السبد هنا الوبر، وهو مذكور في موضعه؛ وقيل: معناه ما له قليل ولا كثير؛ وكان مال العرب الخيل والإِبل والغنم والبقر فدخلت كلها في هذا المثل.
وأَلبَدَتِ الإِبلُ إِذا أَخرج الربيع أَوبارَها وأَلوانها وحَسُنَتْ شارَتُها وتهيأَت للسمَن فكأَنها أُلْبِسَتْ من أَوبارها أَلباداً. التهذيب: وللأَسد شعر كثير قد يَلْبُد على زُبْرته، قال: وقد يكون مثل ذلك على سنام البعير؛ وأَنشد:
كأَنه ذو لِبَدٍ دَلَهْمَس
ومال لُبَد: كثير لا يُخاف فَنَاؤه كأَنه التَبَدَ بعضُه على بعض. وفي التنزيل العزيز يقول: أَهلكت مالاً لُبَداً؛ أَي جَمّاً؛ قال الفراء: اللُّبَد الكثير؛ وقال بعضهم: واحدته لُبْدةٌ، ولُبَد: جِماع؛ قال: وجعله بعضهم على جهة قُثَمٍ وحُطَم واحداً وهو في الوجهين جميعاً: الكثير. وقرأَ أَبو جعفر: مالاً لُبَّداً، مشدداً، فكأَنه أَراد مالاً لابداً. ومالانِ لابِدانِ وأَموالٌ لُبَّدٌ. والأَموالُ والمالُ قد يكونان في معنى واحد. واللِّبْدَة واللُّبْدة: الجماعة من الناس يقيمون وسائرُهم يَظْعنون كأَنهم بتجمعهم تَلَبَّدوا. ويقال: الناس لُبَدٌ أَي مجتمعون. وفي التنزيل العزيز: وانه لما قامَ عبدُ الله يَدْعوه كادوا يكونون عليه لُبَداً؛ وقيل: اللِّبْدَةُ الجراد؛ قال ابن سيده: وعندي أَنه على التشبيه. واللُّبَّدَى: القوم يجتمعون، من ذلك. الأَزهري: قال وقرئَ: كادوا يكونون عليه لِبَداً؛ قال: والمعنى أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، لما صلى الصبح ببطن نخلة كاد الجنُّ لما سمعوا القرآن وتعجَّبوا منه أَن يسْقُطوا عليه. وفي حديث ابن عباس: كادوا يكونون عليه لِبَداً؛ أَي مجتمعين بعضهم على بعض، واحدتها لِبْدَة؛ قال: ومعنى لِبَداً يركب بعضُهم بعضاً، وكلُّ شيء أَلصقته بشيء إِلصاقاً شديداً، فقد لَبَّدْتَه؛ ومن هذا اشتقاق اللُّبود التي تُفْرَشُ. قال: ولِبَدٌ جمع لِبْدَة ولُبَدٌ، ومن قرأَ لُبَداً فهو جمع لُبْدة؛ وكِساءٌ مُلَبَّدٌ.
وإِذا رُقِعَ الثوبُ، فهو مُلَبَّدٌ ومُلْبَدٌ ومَلْبود. وقد لَبَدَه إِذا رَقَعَه وهو مما تقدم لأَن الرَّقْعَ يجتمع بعضه إِلى بعض ويلتزق بعضه ببعض. وفي الحديث: أَن عائشة، رضي الله عنها، أَخرجت إِلى النبي، صلى الله عليه وسلم، كساء مُلَبَّداً أَي مُرَقَّعاً. ويقال: لَبَدْتُ القَميصَ أَلْبُدُه ولَبَّدْتُه. ويقال للخرقة التي يُرْقَعُ بها صدر القميص: اللِّبْدَة، والتي يرْقَعُ بها قَبُّه: القَبِيلَة. وقيل: المُلَبَّدُ الذي ثَخُنَ وسَطه وصَفِقَ حتى صار يُشْبِهُ اللِّبْدَ.
واللِّبْدُ: ما يسْقُط من الطَّرِيفةِ والصِّلِّيانِ، وهو سَفاً أَبيض يسقط منهما في أُصولهما وتستقبله الريح فتجمعه حتى يصير كأَنه قطع الأَلْبادِ البيض إِلى أُصول الشعر والصِّلِّيانِ والطريفةِ، فيرعاه المال ويَسْمَن عليه، وهو من خير ما يُرْعى من يَبِيسِ العِيدان؛ وقيل: هو الكلأُ الرقيق يلتبد إِذا أَنسَلَ فيختلط بالحِبَّة.
وقال أَبو حنيفة: إِبِلٌ لَبِدةٌ ولَبادَى تشَكَّى بطونَها عن القَتادِ؛ وقد لَبِدَتْ لَبَداً وناقة لَبِدَة. ابن السكيت: لَبِدَتِ الإِبِل، بالكسر، تَلْبَدُ لَبَداً إِذا دَغِصَتْ بالصِّلِّيان، وهو التِواءٌ في حَيازيمِها وفي غلاصِمِها، وذلك إِذا أَكثرت منه فَتَغصُّ به ولا تمضي. واللَّبيدُ: الجُوالِقُ الضخم، وفي الصحاح: اللَّبِيدُ الجُوالِقُ الصغير. وأَلْبَدْتُ القِرْبةَ أَي صَيَّرْتُها في لَبيد أَي في جوالق، وفي الصحاح: في جوالق صغير؛ قال الشاعر:
قلتُ ضَعِ الأَدْسَم في اللَّبيد
قال: يريد بالأَدسم نِحْيَ سَمْن. واللَّبِيدُ: لِبْدٌ يخاط عليه. واللَّبيدَةُ: المِخْلاة، اسم؛ عن كراع. ويقال: أَلْبَدْت الفرسَ، فهو مُلْبَد إِذا شدَدْت عليه اللِّبْد. وفي الحديث ذكر لُبَيْداءَ، وهي الأَرض السابعة. ولَبِيدٌ ولابِدٌ ولُبَيْدٌ: أَسماء. واللِّبَدُ: بطون من بني تميم. وقال ابن الأَعرابي: اللِّبَدُ بنو الحرث ابن كعب أَجمعون ما خلا مِنْقَراً. واللُّبَيْدُ: طائر. ولَبِيدٌ: اسم شاعر من بني عامر.

##### Türkçe

**لبَدَ** mekânda **يَلْبُدُ** **لبُوداً** ve **لَبِدَ** **لَبَداً** ve **أَلبَدَ**: onda ikamet etti ve yapıştı; o hâlde o, onda **مُلْبِدٌ**’dir. Ve **لَبَِدَ** yerle ve **أَلبَدَ** onunla: ona yapışıp da orada ikamet ettiğinde; bundan da Ali’nin, Allah ondan razı olsun, kendisine soru sormaya gelen iki adama hadisi: “**أَلبِدا بالأَرض**”

(* “**ألبدا بالأرض**” sözü, **ألبد**’den **نصر** veya **فرح** bâbından olmasını muhtemel kılar; ve sonuncuya göre, **النهاية**’nin bir nüshasında kalem şekliyle ضبط edilmiştir.)

ta ki anlayasınız; yani ikamet edin. Ve bundan, Huzeyfe’nin fitneyi zikrettiği sırada sözü: “Eğer bu olursa, o hâlde çobanın asasına dayanışı gibi **فالبُدُوا لبُودَ الراعِي على عصاه**; sel sizi götürmesin”; yani sabit durun ve menzillerinize yapışın; çobanın, asasına dayanarak sabit durması gibi, yerinden ayrılmaz; ve evlerinizde oturun, onlardan çıkmayın ki helâk olmayasınız ve selin götürdüğü kimse gibi olmayasınız. Ve şey, şeyle **ولَبَدَ الشيءُ بالشيءِ يَلْبُد**: onun bir kısmı bir kısmına binip (üst üste) bindi. Katâde hadîsinde: “Hușû‘ kalptedir ve namazda bakışı **وإِلبادِ البصر**”; yani onu, yerden secde yerine bağlamak. Ebû Berze hadîsinde: “Bugün, **عِصابة مُلْبِدة**’den daha hayır görmüyorum”; yani yere yapıştılar ve kendilerini değersizleştirdiler.

Ve erkeklerden **اللُّبَدُ** ve **اللَّبِدُ**: yolculuk etmeyen, menzilinden ayrılmayan ve geçim aramayan; o, **الأَلْيَسُ**’tir. Râ‘î dedi ki:
مِنْ أَمرِ ذي بَدَواتٍ لا تَزالُ له
بَزْلاءُ، يَعْيا بها الجَثَّامةُ اللُّبَدُ

Ve **اللَّبِدُ** diye, kesre ile, rivayet olunur. Ebû Ubeyd dedi ki: Kesre daha iyidir. Ve **البَزْلاءُ**: işi sağlamlaştırılmış ihtiyaç. Ve **الجَثَّامةُ** ve **الجُثَمُ** da: bulunduğu yerden ve beldesinden ayrılmayan.

Ve **اللَّبُودُ**: kenedir; ona bu ad verildi, çünkü yerle **يَلْبد**; yani yapışır. Ezherî: **المُلْبِدُ** yere yapışan. Ve şeyin yerle **ولَبَدَ الشيءُ بالأَرض** (fetha ile) **يَلْبُدُ لبُوداً**: onunla **تَلَبَّد** etti; yani yapıştı. Ve kuşun yerle **تَلَبَّد الطائرُ بالأَرض**: yani üzerine çöktü. Ebû Bekir hadîsinde: onun sağdığı ve şöyle dediği: “**أَأُلْبِدُ أَم أُرْغِي؟**”; eğer “**أَلْبِدْ**” derlerse, **العُلْبَةَ**’yi memeye yapıştırdı da sağdı; o sağmada köpük olmaz; eğer **العُلْبَة**’yi ayırırsa, süt, şiddetle **العُلْبة**’ye düşmesinden dolayı köpürür. Ve yağmurdan **المُلَبِّدُ**: çisintidir; ve yeri **لَبَّد** etti, **تلبيداً**.

Ve **لُبَدٌ**: Âd’ın oğlu Lokman’ın akbabalarının sonuncusunun başka bir adıdır; ona bu adı verdi, çünkü **لَبِدَ** etti de kaldı; gitmez ve ölmez; erkeklerden, eşyasına yapışıp ondan ayrılmayan **اللَّبِدِ** gibi. Ve **لُبَدٌ** munsariftir; çünkü ma‘dûl değildir. Araplar, Lokman’ın, Âd’ın, kendisi için yağmur istemek üzere Harem’e gönderdiği elçi olduğunu iddia eder; onlar helâk edilince, Lokman’a, sarımsı beyaz ceylanlardan yedi kahverengi **بَعْرات**’ın, yağmurun dokunmadığı sarp bir dağda kalması ile; yahut yedi akbabanın kalması arasında seçim verildi: her ne zaman bir akbaba helâk edilse, ondan sonra bir akbaba onun yerini alır; o da akbabaları seçti; akbabalarının sonuncusu **لُبَداً** diye adlandırılırdı; şairler onu zikretmiştir. Nâbiga dedi ki:
أَضْحَتْ خَلاءً وأَضْحَى أَهْلُها احْتُمِلوا،
أَخْنَى عليها الذي أَخْنَى على لُبَد

Ve meselde: “**طال الأَبَد على لُبَد**.”

Ve **لُبَّدَى** ve **لُبَّادَى** ve **لُبادَى**; sonuncusu, Kurâ‘dan: bıldırcın biçiminde bir kuştur; yere alçaldığında **لَبَِدَ** eder de neredeyse uçmaz, ta ki ürkütülüp uçurulana kadar; ve denildi ki: **لُبَّادى** bir kuştur. Arap çocukları der ki: **لُبَّادى**; böylece o **فَيَلْبُد** eder, ta ki yakalanana kadar. Leys dedi ki: Bedevî çocukları bıldırcını gördüklerinde şöyle derler: **سمُانَى لُبادَى البُدِي لا تُرَيْ**; o, yere yapışmış (**لابدة بالأَرض**) hâlde iken bunu söylemeye devam eder; o (avcı) da onun etrafında dolaşır (**يُطِيفُ**) ta ki onu yakalayana kadar.

Ve develerden **المُلْبِدُ**: kuyruğuyla iki uyluğuna vurur da dışkısı ve pisliği onlara yapışır; **التهذيب**’de bunu develerin erkeğine tahsis etti. **الصحاح**: Deve **أَلبد** eder; kuyruğuyla sağrısına vurduğunda, üzerine dışkılamış ve işemiş olur; böylece sağrısında dışkısı ve idrarından bir **لُِبْدَة** olur.

Ve kıl, yün ve tüy **تَلَبَّد** etti ve **التَبَدَ**: iç içe geçti ve yapıştı. Ve her bir kısmı diğerinin üstüne geçmiş **مُلْتَبدٍ** kıl veya yün: o, **لِبْد** ve **لِبْدة** ve **لُبْدة**’dir; çoğulu, **الهاء**’yı atma vehmi üzere **أَلْباد** ve **لُبُود**’dur. Humeyd b. Sevr hadîsinde:
وبَيْنَ نِسْعَيْه خِدَبًّا مُلْبِدا
yani üzerinde, tüyden bir **لِبْدة** vardır. Ve yün **لَبِدَ** eder, **يَلْبَدُ** **لَبَداً**; ve onu **ولَبَدَه**: onu kabarttı

(* “**ولبده نفشه**” sözü **القاموس**’tadır: “**لبد الصوف كضرب نفشه كلبده**”; yani şeddeli.)

su ile; sonra onu dikti ve direk başına koydu; **البجاد**’ın onu delmesine karşı bir koruma olsun diye; bütün bunlar yapışmadan (kaynaklanır). Ve yer yağmurla **تَلَبَّدَتِ الأَرض**. Hadîste, yağmurun vasfında: “**فَلَبَّدَتِ الدِّماثَ**”; yani onları güçlü kıldı; ayaklar içinde batmaz; ve **الدِّماثُ**: yumuşak araziler. Ümmü Zer‘ hadîsinde: “O, **بِلَبِد** değildir ki üzerine hızlı yürünsün; ve benim yanımda ona dayanılacak bir şey yoktur”; yani o, tutunulur, yapışıp kalmış bir şey değildir ki üzerinde yürüyüş hızlansın ve üzerine çıkılsın. Ve yaprak **التبد** etti; yani bir kısmı bir kısmının üstüne yapışıp toplandı. Ve ağaç **التبدت**: yaprakları çoğaldı; sâci‘ dedi ki:
وعَنْكَثاً مُلْتَبِدا

Ve çiy yeri **لَبَّد** etti. Cennet **طَلْح**’ının vasfında: Allah, onun her dikeninin yerine, etin bir kısmı bir kısmına yapışıp da **تلبَّد** etmiş, yani eti toplanmış (**المَلْبُود**) bir teke **خصوة**’si gibi yapar

(* “**خصوة التيس**” sözü, **النهاية**’de de bu harflerle böyledir; **خصوة**’nin ضبط’ına ve manasına bakılsın.)

.

Ve yaygılardan **اللِّبْدُ**: bilinen (şey)dir; eyerin **لِبْد**’i de böyledir. Ve eyeri **أَلْبَدَ السرْجَ**: ona bir **لِبْد** yaptı. Ve **اللُّبَّادةُ**: **لُبود**’dan bir **قَباء**. Ve **اللُّبَّادة**: **لُبُود**’dan bir giysi. Ve **اللِّبْدُ**: **اللُّبُود**’un bir tanesidir; **اللِّبْدَة** ondan daha özeldir.

Ve saçını **لَبَّدَ شعَرَه**: onu yapışkan bir şeyle veya zamkla yapıştırdı, ta ki **اللِّبد** gibi oldu; bu, cahiliye ehlinin, hacda başlarını tıraş etmek istemediklerinde yaptıkları bir şeydi. Ve denildi ki: Saçını **لَبَّد** etti: hepsini tıraş etti. **الصحاح**: **التلبيد**, ihramlı kimsenin başına zamktan bir şey koymasıdır; saçı, üzerinde kalmak üzere yapışıp toplansın diye; ihramda dağılmasın ve bitlenmesin diye, saçı bırakmak üzere; ancak, ihramda kalışı uzun olan kimse **يُلَبِّدُ** eder. İhramlı hadîsinde: “Başını örtmeyin; çünkü o, **مُلَبِّداً** olarak diriltilecektir.” Ömer hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Kim **لَبَّدَ** ederse veya **عَقَصَ** ederse veya **ضَفَرَ** ederse, ona tıraş gerekir.” Ebû Ubeyd dedi ki: “**لَبَّد**” sözü, ihramlı kimsenin başına zamk veya baldan bir şey koymasıdır; saçı yapışıp toplansın ve bitlenmesin diye. Ezherî dedi ki: Yahyâ b. Saîd böyle dedi. Dedi ki: Başkası dedi: **التلبيد** ancak, ihramda dağılmasın diye saçı bırakmak içindir; bu yüzden, ona ceza olarak, **العقوبة** gibi tıraş vacip kılındı. Dedi ki: Bunu Süfyân b. Uyeyne söyledi. Ve bundan, aslanın yelesine **زُبْرِة**: **لِبْدَةٌ** denildi; ve aslan, yele sahibidir.

Ve **اللِّبْدة**: aslanın **زبرة**’si üzerindeki toplanmış kıldır; **الصحاح**’ta: iki küreği arasındaki üst üste binmiş kıl. Ve meselde: “O, aslanın **لِبدة**’sinden daha engelleyicidir.” Çoğulu **لِبَد**’dir; **قِرْبة** ve **قِرَب** gibi. Ve **اللُّبَّادة**: yağmur için giyilenden olan şeydir. **التهذيب**’de, **بلد** tercümesinde; ve şairin sözü, İbnü’l-A‘râbî’nin rivayet ettiği:
ومُبْلِدٍ بينَ مَوْماةٍ ومَهْلَكةٍ،
جاوَزْتُه بِعَلاة الخَلْقِ عِلْيانِ
Dedi ki: Burada **المُبْلِدُ** eski havuzdur. Dedi ki: **ملبد**’i kastetti de ters çevirdi; o da yere yapışandır.

Onun ne **سَبَدٌ**’i vardır ne **لَبَد**’i: **السَّبَدُ** kıldandır, **اللبَد** ise yündendir; onun **تلبده**’sinden dolayı; yani onun ne kıl sahibi vardır ne yün sahibi. Ve denildi ki: Buradaki **السبد** tüy (deve tüyü)dür; o, yerinde zikredilmiştir. Ve denildi ki: Manası, onun ne azı vardır ne çoğu; Arapların malı atlar, develer, koyunlar ve sığırlardı; hepsi bu meselin içine girdi.

Ve develer **أَلبَدَتِ الإِبلُ**: bahar, onların tüylerini ve renklerini çıkardığında, görünüşleri güzelleştiğinde ve semirmeye hazırlandıklarında; sanki tüylerinden **أَلباداً** giydirilmişler gibi. **التهذيب**: Aslanın çok kılı vardır; **زُبْرته**’si üzerinde **يَلْبُد** edebilir. Dedi ki: Bunun benzeri, devenin hörgücünde de olabilir. Ve şu beyiti okudu:
كأَنه ذو لِبَدٍ دَلَهْمَس

Ve **مال لُبَد**: çoktur; tükenmesinden korkulmaz; sanki bir kısmı bir kısmının üstüne **التَبَدَ** etmiştir. Aziz تنزيل’de: “**أَهلكت مالاً لُبَداً**” der; yani çok. Ferrâ dedi ki: **اللُّبَد** çoktur. Bazıları dedi ki: Onun bir tanesi **لُبْدةٌ**’dir; ve **لُبَد**: topluluktur. Dedi ki: Bazıları onu, **قُثَمٍ** ve **حُطَم** yönü üzere tekil yaptı; o, iki vecihte de: çoktur. Ebû Ca‘fer “**مالاً لُبَّداً**” diye, şeddeli okudu; sanki “**مالاً لابداً**”yı kastetti. Ve iki mal: **لابِدانِ**; ve mallar: **لُبَّدٌ**. Mallar ve mal, tek bir mana için de olabilir.

Ve **اللِّبْدَة** ve **اللُّبْدة**: insanların bir topluluğudur; (bir yerde) ikamet ederler, diğerleri göçer; sanki toplanmalarıyla **تَلَبَّدوا** etmişlerdir. Ve denilir: İnsanlar **لُبَدٌ**; yani toplanmışlar. Aziz تنزيل’de: “Ve Allah’ın kulu kalkıp O’na dua ettiğinde, neredeyse onun üzerine **لُبَداً** olacaklardı.” Ve denildi ki: **اللِّبْدَةُ** çekirgedir. İbn Sîde dedi ki: Bana göre o, benzetme üzerinedir.

Ve **اللُّبَّدَى**: toplanan kavim; bundan (gelir). Ezherî: Dedi ki ve şöyle okundu: “Neredeyse onun üzerine **لِبَداً** olacaklardı.” Dedi ki: Mana şudur: Peygamber, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, Batn-ı Nahle’de sabah namazını kıldığında, cinler Kur’an’ı işitip ona hayret ettiklerinde, neredeyse onun üzerine düşeceklerdi. İbn Abbâs hadîsinde: “Neredeyse onun üzerine **لِبَداً** olacaklardı”; yani bir kısmı bir kısmının üstüne toplanmış olarak; onun bir tanesi **لِبْدَة**’dir. Dedi ki: **لِبَداً**’nın manası, bir kısmının bir kısmına binmesidir. Ve her şeyi bir şeye şiddetli yapıştırma ile yapıştırırsan, onu **لَبَّدْتَه** etmiş olursun. Ve bundan, serilen **اللُّبود**’un اشتقاق’ı (türeyişi)dir. Dedi ki: **ولِبَدٌ** **لِبْدَة** ve **لُبَدٌ**’un çoğuludur; ve kim **لُبَداً** okursa, o, **لُبْدة**’nin çoğuludur. Ve **كِساءٌ مُلَبَّدٌ**.

Ve elbise yamandığında, o, **مُلَبَّدٌ** ve **مُلْبَدٌ** ve **مَلْبود**’dur. Ve onu **لَبَدَه**: onu yamadı; bu, daha önce geçenlerdendir; çünkü yama, bir kısmı bir kısmına toplanır ve bir kısmı bir kısmına yapışır. Hadîste: Âişe, Allah ondan razı olsun, Peygamber’e, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, **كساء مُلَبَّداً** çıkardı; yani yamalı. Ve denilir: Gömleği **لَبَدْتُ**; onu **أَلْبُدُه**; ve onu **لَبَّدْتُه**. Ve gömleğin göğsünün yamandığı bez parçasına **اللِّبْدَة** denilir; yakasının yamandığına **القَبِيلَة**. Ve denildi ki: **المُلَبَّدُ**, ortası kalınlaşıp sertleşen ve sıkılaşıp **اللِّبْدَ**’e benzer hâle gelendir.

Ve **اللِّبْدُ**: **الطَّرِيفةِ** ve **الصِّلِّيانِ**’dan düşen şeydir; o, beyaz bir **سَفاً**’dır; ikisinin köklerinde onlardan düşer; rüzgâr onu karşılar da toplar; ta ki sanki, kılın köklerine ve **الصِّلِّيانِ** ve **الطريفةِ**’nin köklerine doğru, beyaz **الأَلْبادِ** parçaları gibi olur; mal onu otlar ve onunla semirir; o, kuru dalların otlağından otlananların en hayırlılarındandır. Ve denildi ki: O, ince ottur; **أَنسَلَ** ettiğinde **يلتبد** eder; böylece tane ile karışır.

Ebû Hanîfe dedi ki: **إِبِلٌ لَبِدةٌ** ve **لَبادَى**: **القَتادِ**’dan dolayı karınlarından şikâyet etti. Ve **لَبِدَتْ** etti: **لَبَداً**; ve **ناقة لَبِدَة**. İbnü’s-Sikkît: Develer **لَبِدَتِ الإِبِل** (kesre ile) **تَلْبَدُ** **لَبَداً**: **الصِّلِّيان** ile **دَغِصَتْ** olduğunda; o, göğüs kemerlerinde ve boğazlarında bir bükülmedir; bu, ondan çok yediğinde olur; onunla boğulur da geçip gitmez.

Ve **اللَّبيدُ**: büyük **الجُوالِقُ**; **الصحاح**’ta: **اللَّبِيدُ** küçük **الجُوالِقُ**. Ve kırbayı **أَلْبَدْتُ القِرْبةَ**: onu **لَبيد** içine; yani bir **جوالق** içine koydum; **الصحاح**’ta: küçük bir **جوالق** içine. Şair dedi ki:
قلتُ ضَعِ الأَدْسَم في اللَّبيد
Dedi ki: **الأَدسم** ile, iç yağı tulumunu kasteder. Ve **اللَّبِيدُ**: üzerine **لِبْدٌ** dikilen (şey)dir. Ve **اللَّبيدَةُ**: **المِخْلاة**; isim; Kurâ‘dan. Ve denilir: Atı **أَلْبَدْتُ**; o, **مُلْبَد**’dir; ona **اللِّبْد**’i bağladığında. Hadîste **لُبَيْداءَ** zikredildi; o, yedinci yerdir. Ve **لَبِيدٌ** ve **لابِدٌ** ve **لُبَيْدٌ**: isimlerdir. Ve **اللِّبَدُ**: Benî Temîm’den karınlardır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **اللِّبَدُ** Benî’l-Hâris b. Ka‘b’ın hepsidir; **مِنْقَراً** hariç. Ve **اللُّبَيْدُ**: bir kuştur. Ve **لَبِيدٌ**: Benî Âmir’den bir şairin adıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ل ب د * * اللِّبْدُ * بوزن الجلد واحد * اللُّبُود * و * اللِّبْدةُ * أخص منه قلت وجمعها * لِبَد * ومنه قوله تعالى ﴿كادوا يكونون عليه لِبَدَاً﴾ و * اللُّبَادَة * ما يلبس منه للمطر وماله سَبَدٌ ولا * لَبَدٌ * سبق تفسيره في سَ بَ د و * التَّلْبيد * أن يجعل المحرم في رأسه شيئا من صمغ * لِيَتَلَبَّد * شعره بُقيا عليه لئلا يشعث في الإحرام وأهلكت مالا * لُبَداً * أي جما ويقال الناس لُبَدٌ أيضا أي مجتمعون

##### Türkçe

* ل ب د * **اللِّبْدُ** “**الجلد**” vezninde, **اللُّبُود**’un biridir; ve **اللِّبْدةُ** ondan daha özeldir. Dedim ki: onun çoğulu **لِبَد**’dir. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: ﴿كادوا يكونون عليه **لِبَدَاً**﴾.

Ve **اللُّبَادَة**: ondan yağmur için giyilen şeydir.

Ve onun için ne **سَبَدٌ** vardır ne de **لَبَدٌ**; onun tefsiri **سَ بَ د**’de daha önce geçti.

Ve **التَّلْبيد**: ihramlı kimsenin başında bir şey, zamktan, koymasıdır; saçının, ihramda dağılmaması için, onunla **لِيَتَلَبَّد** (birbirine yapışıp keçeleşmesi) üzere, üzerinde kalıcılık olarak.

Ve “malı **لُبَداً** helâk ettim” (tükettim): yani çokça.

Ve “insanlar da **لُبَدٌ**” denir: yani toplanmışlar.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

لبد بالمكان كنصر وفرح يلبد ويلبد لبودا، بالضم مصدر الأول، ولبدا، محركة، مصدر الثاني: أقام به ولزق، كألبد، رباعيا، فهو ملبد به. ولبد بالأرض وألبد بها، إذا لزمها فأقام، ومنه حديث علي رضي الله عنه لرجلين جاءا يسألانه ألبدا بالأرض حتى تفهما أي أقيما، ومنه قول حذيفة حين ذكر الفتنة قال فإن كان ذلك فالبدوا لبود الراعي على عصاه خلف غنمه لايذهب بكم السيل أي اثبتوا والزموا منازلكم كما يعتمد الراعي عصاه ثابتا لا يبرح، واقعدوا في بيوتكم لا تخرجوا منها فتهلكوا وتكونوا كمن ذهب به السيل. من المجاز: اللبد واللبد من الرجال، كصرد وكتف: من لا يسافر ولا يبرح منزله ولا يطلب معاشا، وهو الأليس، قال الراعي:
  من أمر ذي بدوات لا تزال لهبزلاء يعيا بها الجثامة اللبد

  ويروى اللبد بالكسر. قال أبو عبيد، والكسر أجود، منه أتى أبد على لبد وهو كصرد اسم آخر نسور لقمان بن عاد، لظنه أنه لبد فلا يموت. كذا في الأساس. وفي اللسان: سماه بذلك لأنه لبد فبقي لا يذهب ولا يموت، كاللبد فبقي لا يذهب ولا يموت، كاللبد من الرجال اللازم لرحله لا يفارقه. ولبدق ينصرف لأنه ليس بمعدول، وفي روض المناظرة لابن الشحنة: كان من قوم عاد شخص اسمه لقمان غير لقمان الحكيم الذي كان على عهد داوود عليه السلام. وفي الصحاح: تزعم العرب أن لقمان هو الذي بعثته عاد في وفدها إلى الحرم يستسقى لها، زاد ابن الشحنة: مع مرثد بن سعد، وكان مؤمنا، فلما دعوا قيل: قد أعطيتكم مناكم، فاختاروا لأنفسكم، فقال مرثد: أعطني برا وصدقا، واختار قبل أن يصيبه ما أصاب قومه. فلما أهلكوا هكذا في سائر النسخ، وفي بعض منها فلما هلكوا خير لقمان، أي قال له الله تعالى اختر ولا سبيل إلى الخلود بين بقاء سبع بعرات، هكذا في نسختنا بالعين، ويوجد في بعض نسخ الصحاح بقرات بالقاف سمر صفة لبعرات من أظب جمع ظباء عفر صفة لها، قال شيخنا: والذي في نسخ القاموس هو الأشبه، إذ لا تتولد البقر من الظباء، ولا تكون منها، في جبل وعر، لا يمسها القطر، أو بقاء سبعة أنسر، وسيأتي للمصنف في العين المهملة مع الفاء أنها ثمانية وعد منها فرزع وقال: هو أحد الأنسار الثمانية وهو غلط، كما سيأتي كلما هلك نسر خلف بعده نسر، فاختار لقمان النسور، فكان يأخذ الفرخ حين يخرج من البيضة حتى إذا مات أخذ غيره، وكان يعيش كل نسر ثمانين سنة وكان آخرها لبدا، فلما مات مات لقمان، وذلك في عصر الحارث الرائش أحد ملوك اليمن، وقد ذكره الشعراء، قال النابغة:
  أضحت خلاء وأضحى أهلها احتملواأخنى عليها الذي أخنى على لبد

  ولبدي ولبادي، بالضم والتشديد، ويخفف، عن كراع: طائر على شكل السماني إذا أسف على الأرض لبد فلم يكد يطير حتى يطار، وقيل: لبادي: طائر يقال له: لبادي البدي لا تطيري، ويكرر حتى يلتزق بالأرض فيؤخذ وفي التكملة: قال الليث: وتقول صبيان الأعراب إذا رأوا السماني: سماني لبادي البدي لا ترى. فلا تزال تقول ذلك، وهي لابدة بالأرض أي لاصقة وهو يطيف بها حتى يأخذها. قلت: ومثله في الأساس، وأورده في المجاز. والملبد: البعير الضارب فخذيه بذنبه فيلزق بهما ثلطه وبعره، وخصصه في التهذيب بالفحل من الإبل. وفي الصحاح: وألبد البعير، إذا ضرب بذنبه على عجزه وقد ثلط عليه وبال فيصير على عجزه لبدة من ثلطه وبوله. وتلبد الشعر والصوف ونحوه كالوبر كالتبد: تداخل ولزق بعضه ببعض، وفي التهذيب: تلبد الطائر بالأرض أي جثم عليها، وكل شعر أو صوف متلبد وفي بعض النسخ ملتبد أي بعضه على بعض، فهو لبد، بالكسر، ولبدة، بزيادة الهاء ولبدة، بالضم، ألبد ولبود، على توهم طرح الهاء واللباد ككتان عاملها، أي اللبدة. ومن المجاز: هو أجرأ من ذي لبدة وذي لبد، قالوا اللبدة بالكسر: شعر مجتمع على زبرة الأسد، وفي الصحاح الشعر المتراكب بين كتفيه، وفي المثل هو أمنع من لبدة الأسد والجمع لبد كقربة وقرب، وكنيته أي لقبه ذو للدة وذو لبد، واللبدة، نسال الصليان والطريفة، وهو سفا أبيض يسقط منهما في أصولهما وتستقبله الريح فتجمعه حتى يصير كأنه قطع الألباد البيض إلى أصول الشعر والصليان والطريفة، فيرعاه المال ويسمن عليه، وهو من خير ما يرعى من يبيس العيدان، وقيل: هو الكلأ الرقيق يلتبد إذا أنسل فيختلط بالحبة. واللبدة: داخل الفخذ. واللبدة: الجرادة، قال ابن سيده: وعندي أنه على التشبيه، أي بالجماعة من الناس، يقيمون وسائرهم يظعنون، كما سيأتي. واللبدة: الخرقة التي يرقع بها صدر القميص. يقال: لبدت القميص ألبده، أو هي القبيلة يرقع بها قبه، أي القميص، وعبارة اللسان: ويقال للخرقة التي يرقع بها صدر القميص: اللبدة، والتي يرقع بها قبه: القبيلة. وفي سياق المصنف نظر ظاهر، فإنه فسر اللبدة بما فسر به غيره القبيلة. اللبدة: بين برقة وأفريقية، وهي مدينة عجيبة من بلاد أفريقية، وقد بالغ في وصفها المؤرخون، وأطالوا في مدحها. واللبد بلا هاء: الأمر، وهو مجاز، ومنه قولهم: فلان لا يجف لبده، إذا كان يتردد، ويقال: ثبت لبدك، أي أمرك اللبد: بساط، أي معروف، اللبد أيضا: ما تحت السرج. وذو لبد: ببلاد هذيل، ضبطه الصاغاني بكسر ففتح. واللبد، بالتحريك: الصوف، ومنه قولهم ماله سبد ولا لبد وهو مجاز، والسبد من الشعر، وقد تقدم، والبد من الصوف، لتلبده، أي ماله ذو شعر ولا ذو صوف، وقيل: معناه: لا قليل ولا كثير، وكان مال العرب الخيل والإبل والغنم والبقر، فدخلت كلها في هذا المثل. اللبد مصدر لبدت الإبل بالكسر تلبد، وهو دغص الإبل من الصليان وهو التواء حيازيمها وفي غلاصمها، وذلك إذا أكثرت منه فتغص به ولا تمضي، قاله ابن السكيت. يقال ألبد السرج إذا عمل له لبده. وفي الأفعال: لبدت السرج والخف لبدا وألبدتهما: جعلت لهما لبدا. ألبد الفرس: شده عليه، أي وضعه على

  ظهره، كما في الأساس، ألبد القربة: جعلها وصيرها في لبيد، أي جوالق، وفي الصحاح: في جوالق صغير، قال الشاعر:ه، كما في الأساس، ألبد القربة: جعلها وصيرها في لبيد، أي جوالق، وفي الصحاح: في جوالق صغير، قال الشاعر:
  قلت ضع الأدسم في اللبيد قال: يريد بالأدسم نحى سمن، واللبيد لبد يخاط عليه. من المجاز: ألبد رأسه: طأطأه عند الدخول بالباب، يقال ألبد رأسك، كما في الأساس. ألبدت الشيء بالشيء: ألصقته كلبده لبدا، ومن هذا اشتقاق اللبود التي تفرش، كما في اللسان. ألبدت الإبل: خرجت، أي من الربيع أوبارها وألوانها وحسنت شاراتها وتهيأت للسمن، فكأنها ألبست من أوبارها ألبادا. وفي التهذيب: وللأسد شعر كثير قد يلبد على زبرته، قال: وقد يكون مثل ذلك على سنام البعير، وأنشد:
  كأنه ذو لبد دلهمس ألبد بصر المصلي: لزم موضع السجود، ومنه حديث قتادة في تفسير قوله تعالى  الذين هم في صلاتهم خاشعون  قال: الخشوع في القلب وإلباد البصر في الصلاة أي إلزامه موضع السجود من الأرض. واللبادة، كرمانة: قباء من لبود، وما يلبس من اللبود للمطر، أي للوقاية منه. واللبيد  الجوالقن وفي الصحاح وكتاب الأفعال: الجوالق الصغير. اللبيدة: المخلاة، اسم، عن كراع. لبيد بن ربيعة بن مالك العامري، لبيد عطارد بن حاجب بن زرارة التميمي، لبيد بن أزنم الغطفاني، شعراء، وفي الأول قول الإمام الشافعي:
  ولولا الشعر بالعلماء يزري                      لكنت اليوم أشعر من لبيد

  لبيد كزبير وكريم: طائر، وعلى الأول، اقتصر ابن منظور. وأبو لبيد بن عبدة، بضم اللام، وفتح الباء في عبدة شاعر فارس. وأبو لبيد كامير، هشام بن عبد الملك الطيالسي محدث. ولبد الصوف، كضرب يلبد لبدا: نفشه وبله بماء ثم خاطه وجعله في رأس العمد ليكون وقاية للبجاد أن يخرقه، كلبده تلبيدا، وكل هذا من اللزوق. من المجاز: مال لبد ولابد ولبد: كثير، وفي بعض النسخ مال لبد كصرد، ولابد، كثير. وفي الأساس واللسان: مال لبد: كثير لا يخاف فناؤه لكثرته، كأنه التبد بعضه على بعض. وفي التنزيل العزيز  يقول أهلكت مالا لبدا  أي جما، قال الفراء: اللبد: الكثير، وقال بعضهم: واحدته لبدة، ولبد جماع، قال: وجعله بعضم على جهة قثم، وحطم، واحدا، وهو في الوجهين جميعا: الكثير. وقرأ أبو جعفر مالا لبدا مشددا، فكأنه أراد مالا لابدا، ومالان لابدان، وأموال لابدا، ومالان لابدان، وأموال لبد، والأموال والمال قد يكونان في معنى واحد. وفي البصائر: وقرأ الحسن ومجاهد: لبدا أيضا بسكون الباء، كفاره وفره وشارف وشرف. وقرأ زيد بن علي وابن عمير وعاصم: لبدا مثال عنب جمع لبدة أي مجتمعا. واللبدي: القوم المجتمع كاللبدة، بالكسر، واللبدة، بالضم، كأنهم بجمعهم تلبدوا، ويقال: الناس لبد، أي مجتمعون، وفي التنزيل العزيز  وأنه لما قام عبد الله يدعوه كادوا يكونون عليه لبدا  قال الأزهري: وقرىء  لبدا  والمعنى أن النبي صلى الله عليه وسلم لما صلى الصبح ببطن نخلة كاد الجن لما سمعوا القرآن وتعجبوا منه أن يسقطوا عليه، أي كالجراد، وفي حديث ابن عباس  كادوا يكونون عليه لبدا  أي مجتمعين بعضهم على بعض، واحدتها لبدة، ومعنى لبدة: يركب بعضهم بعضا وكل شيء ألصقته بشيء إلصاقا شديدا فقد لبدته. والتلبيد: الترقيع، كالإلباد وكساء ملبد وإذا رقع الثوب فهو ملبد وملبد. وثوب ملبود، وقد لبده إذا رقعه، وهو مما تقدم، لأن المرقع يجتمع بعضه إلى بعض ويلتزق بعضه ببعض، وقيل الملبد الذي ثخن وسطه وصفق حتى صار يشبه اللبد. في الصحاح: التلبيد: أن يجعل المحرم في رأسه شيئا من صمغ ليتلبد شعره بقيا عليه لئلا يشعث في الإحرام، ويقمل إبقاء على الشعر، وإنما يلبد من يطول مكثه في الإحرام. وفي حديث عمر رضي الله عنه أنه قال من لبد أو عقص أو ضفر فعليه الحلق قال أبو عبيد: قوله لبد، أي جعل في رأسه شيئا من صمغ أو عسل ليتلبد شعره ولا يقمل، قال الأزهري: هكذا قال يحيى بن سعيد، قال: وقال غيره: إنما التلبيد بقيا على الشعر لئلا يشعث في الإحرام، ولذلك أوجب عليه الحلق كالعقوبة له، قال: قال ذلك سفيان بن عيينة، قيل: ومنه قيل لزبرة الأسد لبدة، وقد تقدم. واللبود: كصبور، وفي نسختنا بالتشديد: القراد، سمي بذلك لأنه يلبد بالأرض أي يلصق. والتبد الورق تلبدت، أي، تلبد بعضه على بعض. التبدت الشجرة: كثرت أوراقها، قال الساجع:
  وعنكثا ملتبدا

  واللابد، والملبد وأبو لبد كصرد وعنب: الأسد. ومما يستدرك عليه: ما أرى اليوم خيرا من عصابة ملبدة يعني لصقوا بالأرض وأخملوا أنفسهم، وهو من حديث أبي برزة وهو مجاز، وفي الأساس عصابة ملبدة: لاصقة بالأرض من الفقر، وفلان ملبد: مدقعق وفي حديث أبي بكر أنه كان يحلب فيقول أألبد أم أرغي? فإن قالوا: ألبد ألزق العلبة بالضرع فحلب ولا يكون لذلك الحلب رغوة، فإن أبان العلبة رغا الشخب بشدة وقوعه في العلبة. والملبد من المطر: الرش وقد لبد الأرض تلبيدا، وتلبدت الأرض بالمطر. وفي الحديث في صفة الغيث فلبدت الدماث أي جعلتها قوية لا تسوخ فيها الأقدام، والدماث: الأرضون السهلة. وفي حديث أم زرع ليس بلبد فيتوقل، ولا له عندي معول أي ليس بمستمسك متلبد فيسرع المشي فيه ويعتلى. ولبد الندى الأرض. وفي صفة طلح الجنة إن الله تعالى يجعل مكان كل شوكة منها مثل خصوة التيس الملبود أي المكتنز اللحم الذي لزم بعضه بعضا فتلبد. وفي التهذيب في ترجمة بلد: وقول الشاعر أنشده ابنث الأعرابي:
  ومبلد بين موماة ومهلـكة                      جاوزته بعلاة الخلق عليان قال: المبلد: الحوض القديم هنا، قال: وأراد ملبد فقلب، وهو اللاصق بالأرض. وقال أبو حنيفة: إبل لبدة ولبادي: تشكى بطونها عن القتاد وقد لبدت لبدا وناقة لبدة. ومن المجاز: أثبت الله لبدك، وجمل الله لبدتك. وفي المثل تلبدي تصيدي كقولهم مخرنبق لينباع ومنه قيل: تلبد فلان: إذا رأى تفرس، كما في الأساس. وفي الحديث ذكر لبيداء، وهي الأرض السابعة. ولبيد ولابد ولبيد أسماء. واللبد: بطون من بني تميم، وقال ابن الأعرابي: اللبد بنو الحارث بن كعب أجمعون ما خلا منقرا. ومحمد بن إسحاق بن نصر النيسابوري اللباد، وأبو علي الحسن بن الحسضين بن مسعود بن اللباد المؤدب البخاري، محدثان. وسكة اللبادين محلة بسمرقند، منها القاضي محمد بن طاهر بن عبد الرحمن بن الحسن بن محمد السعيدي السمرقندي، عن أبي اليسر البزدوي وغيره. ولبيد بن علي بن هبة بن جعفر بن كلاب: بطن، ومن ولده فائد وسلام، وهم بمصر. ولبيدك بطن من حرب ولهم شرذمة بالصعيد، ولبيد: بطن من سليم، منهم قرة بن عياض. ولبيدة: قرية بالقيروان، منها أبو القاسم عبد الرحمن بن محمد بن محمد بن عبد الرحمن الحضرمي اللبيدي، من فقهاء القيروان. واستدرك شيخنا: لبيدة: قرية من قرى تونس، ويقال بالذال المعدمة أيضا، فتعاد هناك، انتهى. واللبد، كصرد: قرية من قرى نابلس.

##### Türkçe

**لبد** mekânda, **نصر** ve **فرح** gibi: **يلبد** ve **يلبد**; **لبودا** (ötre ile) birincinin mastarıdır; ve **لبدا** (harekeli), ikincinin mastarıdır: orada ikamet etti ve yapıştı; **ألبد** gibi, dörtlü (fiil) olarak; o hâlde o, onunla **ملبد**’dir. Ve yerle **لبد** etti ve onunla **ألبد** etti; ona yapışıp ikamet ettiğinde. Ondandır: Ali’nin (Allah ondan razı olsun) kendisine soru sormaya gelen iki adama hadisi: “**ألبدا بالأرض حتى تفهما**” yani “ikamet edin”. Ondandır: Huzeyfe’nin fitneyi zikrettiğinde sözü; dedi ki: “Eğer bu olursa, çoban’ın sürüsünün arkasında asasına (dayanarak) **لبود**’u gibi **فالبدوا**; sel sizi götürmesin” yani: sabit olun ve menzillerinize yapışın; çobanın asasına dayanması gibi, sabit, ayrılmayan; ve evlerinizde oturun, onlardan çıkmayın da helâk olmayın ve selin götürdüğü kimse gibi olmayın.

Mecazdandır: erkeklerden **اللبد** ve **اللبد**, **صرد** ve **كتف** gibi: yolculuk etmeyen, evinden ayrılmayan ve geçim aramayan kimse; o **الأليس**’tir. Çoban dedi ki:
  “Sürekli kendisi için olan çöller sahibi bir işten; onunla **هزلاء** (zayıf) (deve) vardır; onunla **الجثامة اللبد** aciz kalır.”

Ve **اللبد** kesre ile de rivayet olunur. Ebû Ubeyd dedi: kesre daha iyidir. Ondandır: “**أتى أبد على لبد**” ve o, **صرد** gibi, Âd’ın oğlu Lokman’ın akbabalarının bir diğer adıdır; onun **لبد** olduğunu, dolayısıyla ölmeyeceğini sanmasından dolayı. Böylece **الأساس**’ta. **اللسان**’da: onu bununla adlandırdı; çünkü o **لبد** etti, böylece kaldı; gitmez ve ölmez; erkeklerden **اللبد** gibi; binek yerinden ayrılmayan, ondan ayrılmayan. Ve **لبدق** munsariftir; çünkü o, ma‘dûl değildir. Ve İbnü’ş-Şıhne’nin **روض المناظرة**’sinde: Âd kavminden, adı Lokman olan bir kişi vardı; Dâvûd (aleyhisselâm) devrinde olan hikmet sahibi Lokman’dan başka. **الصحاح**’ta: Araplar, Lokman’ın, kendisi için yağmur istenmesi için, Âd’ın heyeti içinde Harem’e gönderdiği kimse olduğunu iddia eder. İbnü’ş-Şıhne artırdı: Sa‘d b. Mersed ile birlikte; ve o mümindir. Onlar dua edince denildi ki: “Size temenniniz verilmiştir; kendiniz için seçin.” Mersed dedi: “Bana iyilik ve doğruluk ver.” Ve kavmine isabet eden şey kendisine isabet etmeden önce seçti. Onlar helâk edilince—böylece diğer nüshalarda; bazısında ise: “Onlar helâk olunca Lokman muhayyer kılındı”—yani Allah Teâlâ ona dedi: “Seç”; ve ebedîlik yol yoktur; ya yedi **بعرات**’ın bekası arasında—nüshamızda **العين** ile böyledir; **الصحاح**’ın bazı nüshalarında **بقرات** (kāf ile) bulunur—**سمر** onların sıfatıdır; **أظب**’dan, **ظباء**’ın çoğulu; **عفر** onların sıfatıdır. Şeyhimiz dedi: **القاموس** nüshalarında olan daha benzer olandır; zira sığırlar ceylanlardan doğmaz ve onlardan olmaz. (Ya) sarp bir dağda; yağmur ona dokunmaz; yahut yedi akbabanın bekası. Musannif için **العين** (mühmele) ile **الفاء**’da gelecektir ki onların sekiz olduğunu (söyler) ve onlardan **فرزع**’ı sayar ve der ki: “O, sekiz akbabadan biridir”; ve bu yanlıştır; geleceği üzere. Her ne zaman bir akbaba helâk olsa, ardından bir akbaba onun yerine geçer. Lokman akbabaları seçti; yumurtadan çıktığında yavruyu alırdı; ne zaman ölse başkasını alırdı. Her akbaba seksen yıl yaşardı; sonuncusu **لبدا** idi. O ölünce Lokman öldü. Bu, Yemen krallarından **الحارث الرائش** devrindeydi. Şairler onu zikretmiştir. Nâbiga dedi ki:
  “Issız oldu; halkı da göçtü; **لبد**’e çökerttiği gibi ona çökerten (şey) çökertti.”

Ve **لبدي** ve **لبادي**, ötre ile ve şeddeli; hafifletilir de. Kırâ‘dan: bıldırcın biçiminde bir kuştur; yere alçaldığında **لبد** eder; neredeyse uçmaz; ta ki ürkütülünceye kadar. Ve denildi ki: **لبادي**: kendisine “**لبادي البدي لا تطيري**” denilen bir kuştur; tekrar edilir; ta ki yere yapışsın da yakalansın. Ve **التكملة**’de: Leys dedi: Bedevî çocukları bıldırcını gördüklerinde şöyle derler: “**سماني لبادي البدي لا ترى**.” Bunu söylemeye devam edersin; o da yerde **لابدة**’dir, yani yapışıktır; o da onun etrafında dolaşır, ta ki onu yakalayıncaya kadar. Dedim: **الأساس**’ta da bunun benzeri vardır; ve onu mecazda zikretti.

Ve **الملبد**: uyluklarını kuyruğuyla döven devedir; böylece dışkısını ve pisliğini onlara yapıştırır. **التهذيب**’te onu, develerin erkeğine tahsis etti. **الصحاح**’ta: deve **ألبد** etti; kuyruğuyla sağrısına vurduğunda; üzerine dışkılamış ve idrar yapmışken; böylece sağrısında dışkısından ve idrarından bir **لبدة** olur.

Ve saç, yün ve benzeri—kıl gibi—**تلبد** etti; **التبد** gibi: birbirinin içine girdi ve bir kısmı bir kısmına yapıştı. **التهذيب**’te: kuşun yerde **تلبد** etmesi, yani üzerine çöktü. Ve her saç veya yün **متلبد**’dir; bazı nüshalarda **ملتبد**: yani bir kısmı bir kısmı üzerinedir; o hâlde o **لبد**’dir (kesre ile); ve **لبدة** (هاء artırımıyla); ve **لبدة** (ötre ile); **ألبد** ve **لبود**; **هاء**’yı atma vehmi üzere. Ve **اللباد** **كتان** gibi: onun işleyeni; yani **اللبدة**.

Mecazdandır: “O, **ذي لبدة** ve **ذي لبد**’den daha cüretkârdır.” Dediler: **اللبدة** (kesre ile): aslanın yelesi üzerinde toplanmış kıl. **الصحاح**’ta: iki omzu arasındaki üst üste binmiş kıl. Ve meselde: “O, aslanın **لبدة**’sinden daha menî‘dir.” Çoğulu **لبد**’dür; **قربة** ve **قرب** gibi. Ve onun künyesi yani lakabı: **ذو للدة** ve **ذو لبد**. Ve **اللبدة**: **الصليان** ve **الطريفة**’nin döküntüsüdür; ikisinden de köklerinde düşen beyaz bir **سفا**’dır; rüzgâr onu karşılar, onu toplar; ta ki beyaz **الألباد** parçaları gibi oluncaya kadar; saçın köklerine ve **الصليان** ve **الطريفة**’nin köklerine (kadar). Hayvan sürüsü onu otlar ve onunla semirir; o, kuru saplardan otlananların en hayırlılarındandır. Ve denildi ki: o, ince ottur; döküldüğünde **يلتبد** eder; böylece taneyle karışır.

Ve **اللبدة**: uyluğun içi. Ve **اللبدة**: çekirge. İbn Sîde dedi: bence o, benzetme üzerinedir; yani insan topluluğuna; onlar ikamet eder, diğerleri göçer; geleceği üzere. Ve **اللبدة**: gömleğin göğsünün yamandığı bez parçası. Denilir: “Gömleği **لبدت** ederim, onu **ألبده** ederim.” Yahut o, yakasının yamandığı **القبيلة**’dir; yani gömlek. **اللسان**’ın ibaresi: “Gömleğin göğsünün yamandığı bez parçasına **اللبدة** denilir; yakasının yamandığına **القبيلة** denilir.” Musannifin siyakında, zahir bir nazar vardır; çünkü **اللبدة**’yi, başkasının **القبيلة**’yi tefsir ettiğiyle tefsir etti.

**اللبدة**: **برقة** ile **أفريقية** arasındadır; ve o, Afrika beldelerinden acayip bir şehirdir; tarihçiler onu vasfetmede mübalağa etmiş ve onu övmede uzatmışlardır.

Ve **اللبد** (هاء’sız): iş; ve o mecazdır. Ondandır sözleri: “Falanın **لبده**’si kurumaz”; o, gidip gelici olduğunda. Ve denilir: “**ثبت لبدك**”; yani işin.

**اللبد**: yaygı; yani bilinen. **اللبد** ayrıca: eyerin altındaki şey.

**ذو لبد**: Hüzeyl diyarındadır; Sâğânî onu kesre sonra fetha ile ضبط etti.

Ve **اللبد** (harekeli): yün. Ondandır sözleri: “Onun ne **سبد**’i vardır ne **لبد**’i”; ve o mecazdır. **السبد** saçtandır; geçmişti. **البد** yündendir; onun **تلبد** etmesinden dolayı. Yani: onun ne saç sahibi vardır ne yün sahibi. Ve denildi ki: manası: ne az ne çok. Arapların malı at, deve, koyun ve sığır idi; hepsi bu meselin içine girdi.

**اللبد**: “Develer **لبدت** etti” (kesre ile) fiilinin mastarıdır; **تلبد** eder. O, **الصليان**’dan develerin **دغص**’udur; göğüs kemerlerinin bükülmesi ve boğazlarında (kalmasıdır). Bu, ondan çok yediklerinde olur; onunla boğulur ve geçip gitmez. Bunu İbnü’s-Sikkît söyledi.

Denilir: eyer için **ألبد** etti; ona **لبده** yaptığında. **الأفعال**’da: “Eyeri ve mest’i **لبدت** ettim, **لبدا**; ve ikisini **ألبدتهما** ettim”: ikisine **لبدا** yaptım.

Atı **ألبد** etti: onu üzerine bağladı; yani onu sırtına koydu; **الأساس**’ta olduğu gibi.

Tulum’u **ألبد** etti: onu yaptı ve onu **لبيد** içine koydu; yani çuval. **الصحاح**’ta: küçük bir çuval içinde. Şair dedi ki:
  “Dedim: yağlıyı **اللبيد**’e koy.”
**الأدسم** ile, yağ tulumu (**نحى سمن**) kasteder. Ve **اللبيد**, üzerine dikiş dikilen **لبد**’dir.

Mecazdandır: başını **ألبد** etti: kapıdan girerken onu eğdi. Denilir: “Başını **ألبد** et”; **الأساس**’ta olduğu gibi.

Bir şeyi bir şeyle **ألبدت** ettim: onu yapıştırdım; **لبده**’si gibi, **لبدا**. Bundan, serilen **اللبود**’ların اشتقاقı; **اللسان**’da olduğu gibi.

Develer **ألبدت** etti: çıktılar; yani bahardan, yünleri ve renkleri; alametleri güzelleşti ve semirmeye hazırlandı; sanki yünlerinden **ألباد** giydirilmişlerdir.

**التهذيب**’te: aslanın çok kılı vardır; yelesi üzerinde **يلبد** edebilir. Dedi: bunun benzeri devenin hörgücü üzerinde de olabilir. Ve şu beyit okundu:
  “Sanki o, **ذو لبد**; **دلهمس**; **ألبد**.”

Gözünü **ألبد** etti: secde yerini bırakmadı. Ondandır: Katâde’nin, Allah Teâlâ’nın sözü **الذين هم في صلاتهم خاشعون** tefsirinde hadisi: dedi ki: “Hușû kalptedir; namazda bakışı **إلباد** etmek” yani onu yerden secde yerine ilzam etmek.

Ve **اللبادة**, **رمانة** gibi: **لبود**’dan bir cübbe; ve yağmur için giyilen **لبود**’dan şey; yani ondan korunmak için.

Ve **اللبيد**: küçük çuval. **الصحاح** ve **كتاب الأفعال**’da: küçük çuval.

**اللبيدة**: yem torbası; isim; Kırâ‘dan.

**لبيد بن ربيعة بن مالك العامري**; **لبيد عطارد بن حاجب بن زرارة التميمي**; **لبيد بن أزنم الغطفاني**: şairler. Birincisi hakkında İmam Şâfiî’nin sözü:
  “Şiir âlimlere ayıp getirmeseydi, bugün **لبيد**’den daha şair olurdum.”

**لبيد** **زبير** ve **كريم** gibi: bir kuş. Birinci (anlam) üzere İbn Manzûr iktisar etti.

Ve **أبو لبيد بن عبدة**—**اللام** ötre ile, **الباء** fetha ile—**عبدة**’de: şair, süvari. Ve **أبو لبيد** **كامير**: Hişâm b. Abdülmelik et-Tayâlisî; muhaddis.

Ve yünü **لبد** etti, **ضرب** gibi: **يلبد**; **لبدا**: onu kabarttı ve onu suyla ıslattı, sonra onu dikti ve onu direklerin başına koydu; **البجاد**’ın onu delmemesi için bir koruma olsun diye; onu **لبده** etti, **تلبيدا**. Bütün bunlar yapışmadan (gelir).

Mecazdandır: **مال لبد** ve **لابد** ve **لبد**: çok. Bazı nüshalarda: **مال لبد** **صرد** gibi; ve **لابد**: çok. **الأساس** ve **اللسان**’da: **مال لبد**: çok; çokluğundan dolayı tükenmesinden korkulmaz; sanki bir kısmı bir kısmı üzerine **التبد** etmiştir. Aziz tenzilde: **يقول أهلكت مالا لبدا** yani yığılmış. Ferrâ dedi: **اللبد**: çok. Bazıları dedi: onun bir tanesi **لبدة**’dir; ve **لبد** cem‘dir. Dedi: bazıları onu, **قثم** ve **حطم** yönü üzere, tekil kıldı; ve o, iki vecihte de: çoktur. Ebû Ca‘fer **مالا لبدا**’yı şeddeli okudu; sanki **مالا لابدا** kastetti; ve iki mal **لابدان**; ve mallar **لابدا**; ve iki mal **لابدان**; ve mallar **لبد**; mallar ve mal, tek bir mana için olabilir.

**البصائر**’de: Hasan ve Mücâhid de **لبدا**’yı **الباء** sükûnuyla okudu; **كفاره** ve **وفره** ve **شارف** ve **شرف** gibi. Zeyd b. Ali, İbn Umeyr ve Âsım okudu: **لبدا**; **عنب** vezninde; **لبدة**’nin cem‘i; yani toplanmış.

Ve **اللبدي**: **اللبدة** gibi toplanmış kavim; **اللبدة** (kesre ile) ve **اللبدة** (ötre ile); sanki toplanmalarıyla **تلبدوا** ettiler. Ve denilir: “İnsanlar **لبد**’dür”; yani toplanmışlardır. Aziz tenzilde: **وأنه لما قام عبد الله يدعوه كادوا يكونون عليه لبدا**. Ezherî dedi: **لبدا** diye de okunmuştur. Mana: Peygamber (sallallahu aleyhi ve sellem) Batn-ı Nahle’de sabah namazını kılınca, cinler Kur’an’ı işitip ona hayret ettiklerinde, neredeyse onun üzerine düşeceklerdi; yani çekirge gibi. İbn Abbâs hadîsinde: **كادوا يكونون عليه لبدا** yani bir kısmı bir kısmı üzerine toplanmış; onun bir tanesi **لبدة**’dir. **لبدة**’nin manası: bir kısmı bir kısmına biner. Her neyi bir şeye şiddetli bir yapıştırmayla yapıştırırsan, onu **لبدته** etmiş olursun.

Ve **التلبيد**: yamama; **الإلباد** gibi. Ve **كساء ملبد**: ve elbise yamandığında o **ملبد** ve **ملبد**’dir. Ve **ثوب ملبود**; onu yamadığında onu **لبده** etmiş olursun. Bu, geçenlerdendir; çünkü yamalı olanın bir kısmı bir kısmına toplanır ve bir kısmı bir kısmına yapışır. Ve denildi ki: **الملبد**: ortası kalınlaşan ve sıkışıp sertleşen; ta ki **اللبد**’e benzer oluncaya kadar.

**الصحاح**’ta: **التلبيد**: ihramlı kimsenin başına, saçının **يتلبد** etmesi için, bir miktar zamk koymasıdır; ihramda dağılmasın ve bitlenmesin diye, saçı korumak için. Ancak ihramda kalışı uzayan kimse **يلبد** eder. Ömer’in (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: “Kim **لبد** etti veya saçını düğümledi veya ördü ise, ona tıraş gerekir.” Ebû Ubeyd dedi: “**لبد**” sözü: başına zamk veya baldan bir şey koydu; saçı **يتلبد** etsin ve bitlenmesin diye. Ezherî dedi: Yahyâ b. Saîd böyle dedi. Dedi: başkası dedi ki: **التلبيد** ancak saçı korumak içindir; ihramda dağılmasın diye; bu yüzden ona tıraşı, ona bir ceza gibi vacip kıldı. Dedi: bunu Süfyân b. Uyeyne söyledi. Denildi ki: bundan dolayı aslanın yelesine **لبدة** denildi; geçmişti.

Ve **اللبود**, **صبور** gibi; nüshamızda şeddeli: kene. Böyle adlandırıldı; çünkü yere **يلبد** eder; yani yapışır.

Ve yaprak **التبد** etti; **تلبدت**: yani bir kısmı bir kısmı üzerine **تلبد** etti. Ağaç **التبدت** etti: yaprakları çoğaldı. Secî‘li (söz) sahibi dedi ki:
  “Ve **عنكثا ملتبدا**.”

Ve **اللابد** ve **الملبد** ve **أبو لبد**; **صرد** ve **عنب** gibi: aslan.

Ve ona ilâve olarak hatırlatılanlardandır: “Bugün, **عصابة ملبدة**’den daha hayırlı bir şey görmüyorum” yani yere yapıştılar ve kendilerini değersizleştirdiler; bu, Ebû Berze’nin hadisindendir ve bu bir mecazdır. Ve **الأساس**’ta: **عصابة ملبدة**: fakirlikten yere yapışık. Ve falan **ملبد**: pek yoksul.

Ve Ebû Bekir’in hadisinde: sağardı da şöyle derdi: “**أألبد** mi yoksa **أأرغي** mi?” Eğer “**ألبد**” derlerse, kabı memeye yapıştırır da sağardı; o sağmada köpük olmaz. Eğer kabı ayırırsa, süt şiddetle kabın içine düşmesinden dolayı köpürürdü.

Ve yağmurdan **الملبد**: çise. Ve yeri **تلبيدا** ile **لبد** etti; ve yer yağmurla **تلبدت**.

Ve hadiste, yağmurun vasfında: “**فلبدت الدماث**” yani onu sağlam kıldı; ayaklar onda batmaz. Ve **الدماث**: yumuşak yerler.

Ve Ümmü Zer‘ hadisi: “**ليس بلبد فيتوقل، ولا له عندي معول**” yani tutunulur, yapışık bir şey değildir ki onda hızlı yürünsün ve üzerine çıkılsın; ve benim yanımda onun için bir dayanak yoktur.

Ve çiy yeri **لبد** etti.

Ve cennet akasyasının vasfında: “Allah Teâlâ, onun her dikeninin yerine, **خصوة التيس الملبود** gibi yapar” yani eti dolgun, bir kısmı bir kısmına yapışmış da **تلبد** etmiş olan.

Ve **التهذيب**’de **بلد** maddesinde: Şairin sözü—İbnü’l-A‘râbî’nin rivayet ederek okuttuğu:
  Ve bir **مبلد**; bir çöl ile bir helâk yeri arasında,
  Onu, yaratılışın yüceliğiyle yüce olan bir yükseklikle geçtim.
Dedi ki: Burada **المبلد**: eski havuzdur. Dedi ki: **ملبد**’i kastetti de ters çevirdi; o, yere yapışık olandır.

Ebû Hanîfe dedi ki: **إبل لبدة** ve **لبادي**: karınları **القتاد** yüzünden şikâyet eder; ve **لبدا** ile **لبدت**; ve **ناقة لبدة**.

Ve mecazdandır: “Allah senin **لبد**’ini sabit kılsın”; “Allah senin **لبدة**’ni güzelleştirsin.”

Ve meselde: “**تلبدي تصيدي**”; onların “**مخرنبق لينباع**” demeleri gibi. Ve ondan denildi ki: “Falan **تلبد** etti”: eğer gördü de dikkatle baktıysa; **الأساس**’ta olduğu gibi.

Ve hadiste **لبيداء** zikredildi; o, yedinci yerdir.

Ve **لبيد** ve **لابد** ve **لبيد** isimlerdir.

Ve **اللبد**: Benî Temîm’den karınlardır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **اللبد**: Benû’l-Hâris b. Ka‘b’ın hepsi; **منقرا** hariç.

Ve Muhammed b. İshâk b. Nasr en-Nîsâbûrî **اللباد**; ve Ebû Alî el-Hasen b. el-Hasdayn b. Mes‘ûd b. **اللباد** el-müeddib el-Buhârî; iki muhaddistir.

Ve **سكة اللبادين** Semerkand’da bir mahalledir; ondan kadı Muhammed b. Tâhir b. Abdirrahmân b. el-Hasen b. Muhammed es-Sa‘îdî es-Semerkandî; Ebû’l-Yüsr el-Bezdevî ve başkalarından.

Ve **لبيد** b. Alî b. Hibe b. Ca‘fer b. Kilâb: bir karın; ve onun soyundan Fâid ve Selâm; ve onlar Mısır’dadır.

Ve **لبيدك** Harb’den bir karındır; ve onların Sa‘îd’de bir topluluğu vardır.

Ve **لبيد**: Süleym’den bir karın; onlardan Kurra b. İyâd.

Ve **لبيدة**: Kayrevan’da bir köy; ondan Ebû’l-Kâsım Abdurrahmân b. Muhammed b. Muhammed b. Abdirrahmân el-Hadramî **اللبيدي**; Kayrevan fakihlerindendir.

Şeyhimiz ilâve etti: **لبيدة**: Tunus köylerinden bir köy; **بالذال المعدمة** ile de söylenir; orada da iade edilir; bitti.

Ve **اللبد**, **صرد** gibi: Nablus köylerinden bir köy.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

لَبِدَ
1 لَبِدَ ذ , aor. لَبَدَ , inf. n. لَبَدٌ, It (a thing) stuck, clave, or adhered. (Msb.) ― -b2- لَبَدَ بِالأَرْضِ, aor, لَبُدَ , inf. n. لُبُودٌ; (S, L;) and بِهَا ↓ البد; (L;) and بِهَا ↓ تلبّد; (S;) It (a thing) stuck, clave, or adhered, to the ground. (S, L.) ― -b3- بِالأَرْضِ ↓ تلبّد He (a bird) lay upon his breast, cleaving to the ground. (S, L, K.) ― -b4- (tropical:) He clave to the ground, concealing his person. (A.) ― -b5- Hence the proverb تَصَيَّدِى ↓ تَلَبَّدِى, [for تَتَصَيَّدِى, (tropical:) Cleave thou (addressed to a female) to the ground: thou wilt take, or catch, or snare, or entrap, game]. (A.) ― -b6- Hence also, ↓ تلبّد (tropical:) He remained fixed, or steady, and looked, or considered. (A.) ― -b7- لَبَدَ بِالمَكَانِ, (L, K, *) aor. لَبُدَ , inf. n. لُبُودٌ; and لَبِدَ, aor. لَبَدَ , inf. n. لَبَدٌ; (L, K;) and ↓ البد; (S, L, K;;) (tropical:) He remained, continued, stayed, abode, or dwelt, in the place; (S, L, K; *) and clave to it. (L, K. *) ― -b8- لَبَدَ عَلَى عَصَاهُ, inf. n. لُبُودٌ, (assumed tropical:) He (a pastor) leaned upon his staff, remaining fixed to his place. (L.) ― -b9- لَبِدَ, aor. لَبَدَ , (S, L,) inf. n. لَبَدٌ, (S, L, K,) He (a camel) became choked by eating much of the plant called صِلِّيَان, suffering a contortion in the [part of the chest called] حَيْزُوم and in the [part of the throat called] غَلْصَمَة: (ISk, S, L, K: *) or had a complaint of the belly from eating of the قَتَاد [or tragacantha]. (AHn, L.) ― -b10- See 4.

لبّدهُ
2 لبّدهُ ذ , inf. n. تَلْبِيدٌ, He stuck it, one part upon another, so that it became like لِبْد [or felt]. (Msb.) ― -b2- لبّد الصُّوفَ He made the wool into لِبْد [i. e., a compact and coherent mass; or felt]. (A.) [And He, or it, rendered the wool coherent, compact, or matted.] ― -b3- لبّد الأَرْضَ, (inf. n. تَلْبِيدٌ, L,) It (rain, S, A, or a scanty rain, L,) rendered the ground compact, so that the feet did not sink in it. (S, * A, * L.) ― -b4- لبّد, (L,) or لبّد شَعَرَهُ, (L, Msb,) inf. n. تَلْبِيدٌ, (S, L, Msb,) He (a pilgrim, S, L, Msb, in the state of اِحْرَام, S, L,) put upon his head some gum, (A 'Obeyd, S, L, K,) or خِطْمِىّ or the like, (Msb,) or honey, (A 'Obeyd, L,) or something glutinous, (L,) in order that his hair might become compacted together, (A 'Obeyd, S, L, Msb, K,) to preserve it in the state in which it was, (S, * L,) lest it should become shaggy, or dishevelled, and frowzy, or dusty, (S, L, Msb,) or lousy, (A 'Obeyd, L,) during the state of احرام. (S, L.) The Arabs in the time of paganism used to do thus when they did not desire to shave their heads during the pilgrimage. Some say, that it signifies He shaved the whole of his hair. (L.) -A2- لبّد عَجَاجَتَهُ: see art. عج.

4 أَلْبَدَ : see 1. ― -b2- البد شَيْئًا بِشَىْءٍ He stuck a thing to a thing; (K;) as also لَبَدَهُ, inf. n. لَبْدٌ: (TA:) or he stuck a thing firmly to a thing. (L.) ― -b3- He put the milking-vessel close to the udder [lit., stuck it to the udder] in order that there might be no froth to the milk. (TA, art. نفج.) ― -b4- البد He (a camel) struck his hinder parts with his tail, having befouled it with his thin dung and his urine, and so made these to form a compact crust upon those parts. (S, L.) ― -b5- البد بَصَرُهُ (assumed tropical:) His sight, or eye, (meaning that of a person praying,) remained fixed upon the place of prostration. (K.) ― -b6- البد (tropical:) He lowered, or stooped, his head, in entering (A, K) a door. (A.) -A2- البد السَّرْجَ; (S, IKtt, K;) and ↓ لَبَدَهُ, inf. n. لَبْدٌ; (IKtt;) He made for the saddle a لِبْد [or cloth of felt to place beneath it]: (S, IKtt, K:) and in like manner, البد الخُفَّ, and ↓ لَبَدَهُ, he made a لِبْد [or lining of felt?] for the boots. (IKtt.) ― -b2- البد الفَرَسَ He bound upon the horse a لِبْد [or saddle cloth, or covering of felt]: (S, K:) or put it upon his back. (A.) ― -b3- البدتِ الاِبِلُ (assumed tropical:) The camels put forth their soft hair (S, L, K) and their colours, (S, L,) and assumed a goodly appearance, (L,) and began to grow fat, (S, L, K,) by reason of the [season, or pasture, called] رَبِيع: (S, L:) as though they put on أَلْبَاد [or felt coverings]. (L.) ― -b4- البد القِرْبَةَ He put the water-skin into a جُوَالِق [or sack]: (K:) or into a لَبِيد, or small جوالق: (S:) the لَبِيد is a لِبْد [or covering of felt] which is sewed upon it. (L.)

5 تَلَبَّدَ see 1. ― -b2- تلبد It (wool, A, L, K, and the like, K, as common hair, A, L, and the soft hair of camels or the like, L,) became commingled, and compacted together, or matted, coherent; (S, * A, * L, K;) as also ↓ التبد. (L.) [Both are also said of dung, and of a mixture of dung and urine, meaning It caked, or became compacted, upon the ground &c.] ― -b3- It (the ground, L, or the dust, or the sand, A,) became compact, so that the feet did not sink in it, by reason of rain. (S, * A, * L.) ― -b4- [Also, app., He shrank, by reason of fear: see هَبِيتٌ: in the present day it is used to signify he hid, or contracted, himself, by reason of fear, or for the purpose of practising some act of guile.]

التبدت الشَّجَرَةُ
8 التبدت الشَّجَرَةُ ذ The tree became dense, or abundant, in its foliage. (S, L, K.) ― -b2- التبد الوَرَقُ The leaves became commingled, and compacted together. (S, L, K.) See 5.

لِبْدٌ
لِبْدٌ ذ Hair or wool commingled, and compacted together, or coherent; [felt;] (L, Msb, K;) as also ↓ لِبْدَةٌ; (L, K;) or this is a more particular term; [meaning a portion of such hair or wool; a piece of felt;] (S, Msb;) and ↓ لُبْدَةٌ: (L, K:) pl. of لِبْدٌ, (or of لبدة, as though the ة were imagined to be elided, M,) لُبُودٌ (S, A, L, K) and أَلْبَادٌ. (L, K.) ― -b2- لِبْدٌ A well-known kind of carpet [and cloth, made of felt]. (L, K.) ― -b3- لِبْدٌ [or لِبْدَةٌ, (S, art. وثر,)] What is beneath the saddle; [a saddle-cloth; a housing; a cloth of felt, which is placed beneath the saddle, and also used as a covering without the saddle]. (S, * L, * K.)

لَبَدٌ
لَبَدٌ ذ Wool. (S, K.) Hence the saying مَا لَهُ سَبَدٌ وَلَا لَبَدٌ He has neither hair nor wool: (S:) or, neither what has hair nor what has wool: or, neither little nor much: (TA:) or, he has not anything: (S:) for the wealth of the Arabs consisted of horses, camels, sheep and goats, and cows; and all of these are included in this saying (TA.) See also سَبَدٌ.

لبد
لبد ذ [app. لَبِدٌ] Compact, or cohering, ground, upon which one may walk, or journey, quickly. (L.)

لَبِدٌ
لَبِدٌ ذ (S, K) and ↓ لُبَدٌ, (S, A, L, K,) the former of which is preferable, accord. to A'Obeyd, (S,) (tropical:) One who does not travel, (S, L,) nor quit his abode, (S, * L, K,) or place, (A,) nor seek sustenance. (L, K.) Hence, (A,) the last of Lukmán's [seven] vultures [with whose life his own was to terminate] was called ↓ لُبَدٌ, (S, A, L, K,) because he thought that is would not go away nor die. (L.) Thus applied, it is perfectly decl., because it is a word not made to deviate from its original form. (S, L.) ― -b2- Also ↓ لُبَدٌ A man who does not quit his camel's saddle. (L.)

لُبَدٌ
لُبَدٌ ذ (S, L) and لِبَدٌ, which is pl. of ↓ لِبْدَةٌ, (L,) and ↓ لُبَّدَى, (L, K,) and ↓ لِبْدَةٌ, and ↓ لُبْدَةٌ, (L,) (tropical:) A number of men collected together, (S, L, K,) and [as it were] compacted, one upon another: so the first and second of these words, accord. to different readings, signify in the Kur., lxxii., 19: (L:) or لِبَدٌ signifies collected together like locusts, (T, L,) which are app. thus called as being likened to a congregation of men; (ISd, L;) pl. of لِبْدَةٌ, (L,) which signifies a locust. (K.) [See a verse cited voce صَابَ.] ― -b2- مَالٌ لُبَدٌ, (S, A, K, &c.,) and ↓ لُبَّدٌ, (Aboo-Jaafar, K,) and ↓ لُبُدٌ, (El-Hasan and Mujáhid,) and ↓ لُبْدٌ, (Mujáhid,) (tropical:) Much wealth; (S, K, &c.;) so in the Kur., xc., 6; (S, TA;) as also ↓ لَابِدٌ: (K:) or wealth so abundant that one fears not its coming to an end: (A, L:) some say that لُبَدٌ is a pl., and that its sing. is لُبْدَةٌ: others, that it is sing., like قُثَمٌ and حُصَمٌ: أَمْوَالٌ and مَالٌ are sometimes used in the same sense: لُبَّدٌ seems to be pl. of لَابِدٌ: (L:) so is لُبُدٌ, and so لُبْدٌ: (El-Basáïr:) also, مال لِبَدٌ, which is accord. to the reading of Zeyd Ibn-'Alee and Ibn-'Omeyr and 'Ásim, signifies collected wealth; لِبَدٌ being pl. of لِبْدَةٌ. (TA.) -A2- See لُبَدٌ.

لِبْدَةٌ
لِبْدَةٌ ذ (tropical:) The mass of hair between the shoulderblades of the lion, (S, A, K,) intermingled, and compacted together: (A:) and the like upon a camel's hump: (T, L:) pl. لِبَدٌ. (S.) Hence the proverb, هُوَ أَمْنَعُ مِنْ لِبْدَةِ الأَسَدِ [He, or it, is more unapproachable, or inaccessible, than the mass of hair between the shoulder-blades of the lion]. (S, A.) Hence also ذُو لِبْدَةٍ is an appel-lation of the lion; (T, S, A, K;) and so ذُو لِبَدٍ. (T, A,) ― -b2- See لِبْدٌ and لُبَدٌ.

لُبْدَةٌ
لُبْدَةٌ ذ : see لُبَدٌ.

نَاقَةٌ لَبِدَةٌ
نَاقَةٌ لَبِدَةٌ ذ A she-camel choked by eating much of the plant called صِلِّيَان: pl. لَبَادَى: [see لَبِدَ:] (S:) or اِبِلٌ لَبِدَةٌ, and لَبَادَى, camels having a complaint of the belly from eating of the قَتَاد [or tragacantha]: and in like manner you say ناقة لَبِدَةٌ. (AHn, L.)

لَبِيدٌ
لَبِيدٌ ذ A جُوَالِق [or sack]: (K:) or a small جوالق: (S, IKtt, L:) or a large جوالق: a لِبْد [or covering of felt] which is sewed upon a قِرْبَة [or water-skin]. (L.) ― -b2- Also, (K,) or لَبِيدَةٌ, (L,) A [fodder-bag of the kind called] مِخْلَاة. (L, K.)

لَبَّادٌ
لَبَّادٌ ذ A maker, or manufacturer, of لِبْد [i. e., hair or wool commingled, and compacted together; or felt]. (K.)

لُبَّادَةٌ
لُبَّادَةٌ ذ A garment of felt (مِنْ لِبْد, S, or لُبُود, L, K,) worn on account of rain, (S, L, Msb, K,) to protect one therefrom: (TA:) a garment of the kind called قَبَآء. (L.)

لُبَّادَى
لُبَّادَى ذ : see لُبَدٌ.

لَابِدٌ
لَابِدٌ ذ see لُبَدٌ. ― -b2- اللَّابِدُ, and ↓ المُلْبَدُ, and أَبُو لُبَدٍ, and أَبُو لِبَدٍ, (tropical:) The lion. (K.)

ملْبَدٌ
ملْبَدٌ ذ A horse having a لِبْد [or saddle-cloth, or covering of felt] bound upon him. (S.) ― -b2- See اللَابِدُ, and مُلْبِدٌ.

مُلْبِدٌ
مُلْبِدٌ ذ A camel (L, K) or stallion-camel, (T, L,) striking his thighs with his tail, (L, K,) and making his dung to stick to them. (L.) ― -b2- (tropical:) A man cleaving to the ground, and making himself inconspicuous: (TA:) (tropical:) a man cleaving to the ground by reason of poverty. (A.) ― -b3- مُلْبِدٌ, or ↓ مُلْبَدٌ, applied to a tank, or cistern: see مُبْلِدٌ.

مُلَبِّدٌ
مُلَبِّدٌ ذ Scanty rain [that renders the soft ground compact, so that the feet do not sink in it]. (L.)

خُفٌّ مُلَبَّدٌ
خُفٌّ مُلَبَّدٌ ذ , and ↓ مَلْبُودٌ, A pair of boots made of لِبْد [or felt]. (A.) See also 4.

مَلْبُودٌ
مَلْبُودٌ ذ (assumed tropical:) A he-goat compact in flesh. (L.) ― -b2- See preceding paragraph.

##### Türkçe

**لَبِدَ**
1 **لَبِدَ** ذ, muzâri‘i **لَبَدَ**, mastarı **لَبَدٌ**, (bir şey) yapıştı, tutundu veya ilişti. (Msb.) ― -b2- **لَبَدَ بِالأَرْضِ**, muzâri‘i **لَبُدَ**, mastarı **لُبُودٌ**; (S, L;) ve **بِهَا** ↓ **البد**; (L;) ve **بِهَا** ↓ **تلبّد**; (S;) (bir şey) yere yapıştı, tutundu veya ilişti. (S, L.) ― -b3- **بِالأَرْضِ** ↓ **تلبّد** O (bir kuş) göğsü üzerine yattı, yere yapışarak. (S, L, K.) ― -b4- (mecaz:) O, şahsını gizleyerek yere yapıştı. (A.) ― -b5- Bundan dolayı darbımesel **تَصَيَّدِى** ↓ **تَلَبَّدِى**, [**تَتَصَيَّدِى** yerine, (mecaz:) (bir kadına hitaben) yere yapış: avı alırsın, yahut yakalarsın, yahut tuzağa düşürürsün, yahut ele geçirirsin]. (A.) ― -b6- Bundan dolayı ayrıca, ↓ **تلبّد** (mecaz:) O sabit kaldı, yahut yerinde durdu, ve baktı, yahut düşündü. (A.) ― -b7- **لَبَدَ بِالمَكَانِ**, (L, K, *) muzâri‘i **لَبُدَ**, mastarı **لُبُودٌ**; ve **لَبِدَ**, muzâri‘i **لَبَدَ**, mastarı **لَبَدٌ**; (L, K;) ve ↓ **البد**; (S, L, K;;) (mecaz:) O, mekânda kaldı, devam etti, durdu, ikamet etti, yahut oturdu; (S, L, K; *) ve ona yapıştı. (L, K. *) ― -b8- **لَبَدَ عَلَى عَصَاهُ**, mastarı **لُبُودٌ**, (mecaz olduğu varsayılan:) O (bir çoban) değneğine dayandı, yerinde sabit kalarak. (L.) ― -b9- **لَبِدَ**, muzâri‘i **لَبَدَ**, (S, L,) mastarı **لَبَدٌ**, (S, L, K,) O (bir deve) **صِلِّيَان** denilen bitkiden çok yiyerek boğulur gibi oldu; **حَيْزُوم** denilen [göğüs kısmında] ve **غَلْصَمَة** denilen [boğaz kısmında] bir bükülme çekerek: (ISk, S, L, K: *) yahut **قَتَاد** [yahut geven] yemekten karın rahatsızlığı oldu. (AHn, L.) ― -b10- 4’e bak.

**لبّدهُ**
2 **لبّدهُ** ذ, mastarı **تَلْبِيدٌ**, Onu, bir kısmını diğer kısmı üzerine yapıştırdı; böylece **لِبْد** [yahut keçe] gibi oldu. (Msb.) ― -b2- **لبّد الصُّوفَ** Yünü **لِبْد** [yani sıkı ve birbirine tutunmuş bir kütle; yahut keçe] yaptı. (A.) [Ve yünü, birbirine tutunur, sıkı, yahut keçeleşmiş kıldı.] ― -b3- **لبّد الأَرْضَ**, (mastarı **تَلْبِيدٌ**, L,) O (yağmur, S, A, yahut az bir yağmur, L,) yeri sıkılaştırdı; öyle ki ayaklar ona batmıyordu. (S, * A, * L.) ― -b4- **لبّد**, (L,) yahut **لبّد شَعَرَهُ**, (L, Msb,) mastarı **تَلْبِيدٌ**, (S, L, Msb,) O (bir hacı, S, L, Msb, **اِحْرَام** hâlinde, S, L,) başına bir miktar zamk koydu, (A 'Obeyd, S, L, K,) yahut **خِطْمِىّ** yahut benzeri, (Msb,) yahut bal, (A 'Obeyd, L,) yahut yapışkan bir şey, (L,) saçının birbirine sıkıca toplanması için, (A 'Obeyd, S, L, Msb, K,) onu bulunduğu hâl üzere korumak için, (S, * L,) **احرام** hâli sırasında dağınık, yahut karmakarışık ve kabarık, yahut tozlu, (S, L, Msb,) yahut bitli, (A 'Obeyd, L,) olmasın diye. (S, L.) Araplar cahiliye zamanında, hac sırasında başlarını tıraş etmek istemediklerinde böyle yaparlardı. Bazıları der ki: Bu, bütün saçını tıraş etti demektir. (L.) -A2- **لبّد عَجَاجَتَهُ**: **عج** maddesine bak.

4 **أَلْبَدَ**: 1’e bak. ― -b2- **البد شَيْئًا بِشَىْءٍ** Bir şeyi bir şeye yapıştırdı; (K;) bunun gibi **لَبَدَهُ**, mastarı **لَبْدٌ**: (TA:) yahut bir şeyi bir şeye sağlamca yapıştırdı. (L.) ― -b3- Süt kabında köpük olmasın diye sağım kabını memeye yaklaştırdı [lafzen, onu memeye yapıştırdı]. (TA, **نفج** maddesi.) ― -b4- **البد** O (bir deve) kuyruğuyla arka taraflarını vurdu; onu sulu dışkısı ve idrarıyla kirletmişti; böylece bunları o taraflar üzerinde sıkı bir kabuk hâline getirdi. (S, L.) ― -b5- **البد بَصَرُهُ** (mecaz olduğu varsayılan:) Onun görüşü yahut gözü (namaz kılan kimseninki kastedilerek) secde yerine sabit kaldı. (K.) ― -b6- **البد** (mecaz:) O, bir kapıdan girerken (A, K) başını indirdi yahut eğdi. (A.) -A2- **البد السَّرْجَ**; (S, IKtt, K;) ve ↓ **لَبَدَهُ**, mastarı **لَبْدٌ**; (IKtt;) Eyer için bir **لِبْد** [yahut altına konacak keçe parçası] yaptı: (S, IKtt, K:) ve aynı şekilde, **البد الخُفَّ**, ve ↓ **لَبَدَهُ**, çizme için bir **لِبْد** [yahut keçe astar?] yaptı. (IKtt.) ― -b2- **البد الفَرَسَ** Ata bir **لِبْد** [yahut eyer örtüsü, yahut keçe örtü] bağladı: (S, K:) yahut onu sırtına koydu. (A.) ― -b3- **البتتِ الاِبِلُ** (mecaz olduğu varsayılan:) Develer yumuşak kıllarını (S, L, K) ve renklerini (S, L,) çıkardı, (S, L,) güzel bir görünüş aldı, (L,) ve **رَبِيع** sebebiyle semirmeye başladı: (S, L:) sanki **أَلْبَاد** [yahut keçe örtüler] giydiler. (L.) ― -b4- **البد القِرْبَةَ** Su tulumunu bir **جُوَالِق** [yahut çuval] içine koydu: (K:) yahut bir **لَبِيد** içine, yahut küçük bir **جوالق** içine: (S:) **لَبِيد**, onun üzerine dikilen bir **لِبْد** [yahut keçe örtü]dür. (L.)

5 **تَلَبَّدَ** 1’e bak. ― -b2- **تلبد** O (yün, A, L, K, ve benzeri, K, meselâ sıradan saç, A, L, ve develerin yahut benzerlerinin yumuşak kılı, L,) birbirine karıştı ve sıkıca toplandı, yahut keçeleşti, birbirine tutundu; (S, * A, * L, K;) bunun gibi ↓ **التبد**. (L.) [İkisi de dışkı hakkında ve dışkı ile idrar karışımı hakkında söylenir; yani yerde vb. kabuk bağladı, yahut sıkılaştı.] ― -b3- O (yer, L, yahut toz, yahut kum, A,) yağmur sebebiyle sıkılaştı; öyle ki ayaklar ona batmıyordu. (S, * A, * L.) ― -b4- [Ayrıca, görünüşe göre, korku sebebiyle büzüldü: **هَبِيتٌ**’e bak: günümüzde, korku sebebiyle yahut bir hile fiilini uygulamak maksadıyla gizlendi, yahut büzüldü, anlamında kullanılır.]

**التبدت الشَّجَرَةُ**
8 **التبدت الشَّجَرَةُ** ذ Ağaç, yaprak bakımından sıklaştı, yahut gürleşti. (S, L, K.) ― -b2- **التبد الوَرَقُ** Yapraklar birbirine karıştı ve sıkıca toplandı. (S, L, K.) 5’e bak.

**لِبْدٌ**
**لِبْدٌ** ذ Birbirine karışmış ve sıkıca toplanmış, yahut birbirine tutunmuş saç yahut yün; [keçe;] (L, Msb, K;) bunun gibi ↓ **لِبْدَةٌ**; (L, K;) yahut bu daha hususî bir terimdir; [böyle saç yahut yünden bir parça; bir keçe parçası;] (S, Msb;) ve ↓ **لُبْدَةٌ**: (L, K:) **لِبْدٌ**’ün (yahut **لبدة**’nin; sanki **ة**’nin düşürüldüğü tasavvur edilerek, M,) çoğulu **لُبُودٌ** (S, A, L, K) ve **أَلْبَادٌ**. (L, K.) ― -b2- **لِبْدٌ** Keçeden yapılmış, iyi bilinen bir çeşit halı [ve kumaş]. (L, K.) ― -b3- **لِبْدٌ** [yahut **لِبْدَةٌ**, (S, **وثر** maddesi,)] Eyerin altındaki şey; [eyer altlığı; eyer örtüsü; eyerin altına konan ve eyersiz de örtü olarak kullanılan keçe parçası]. (S, * L, * K.)

**لَبَدٌ**
**لَبَدٌ** ذ Yün. (S, K.) Bundan dolayı söz: **مَا لَهُ سَبَدٌ وَلَا لَبَدٌ** Onun ne kılı vardır ne yünü: (S:) yahut, ne kılı olan ne yünü olan: yahut, ne az ne çok: (TA:) yahut, onun hiçbir şeyi yoktur: (S:) çünkü Arapların serveti atlar, develer, koyunlar ve keçiler ve sığırlardan ibaretti; bunların hepsi bu sözde dâhildir. (TA.) **سَبَدٌ**’e de bak.

**لبد**
**لبد** ذ [görünüşe göre **لَبِدٌ**] Üzerinde hızlı yürünebilen yahut hızlı yolculuk edilebilen, sıkı yahut birbirine tutunmuş yer. (L.)

**لَبِدٌ**
**لَبِدٌ** ذ (S, K) ve ↓ **لُبَدٌ**, (S, A, L, K,) bunların birincisi A'Obeyd’e göre daha tercihe şayandır, (S,) (mecaz:) Yolculuk etmeyen, (S, L,) ne ikametgâhını terk eden, (S, * L, K,) yahut yerini, (A,) ne de rızık arayan kimse. (L, K.) Bundan dolayı, (A,) Lokmân’ın [yedi] akbabalarının [kendi ömrünün onun ömrüyle sona ereceği] sonuncusuna ↓ **لُبَدٌ** denildi, (S, A, L, K,) çünkü onun gitmeyeceğini ve ölmeyeceğini sanmıştı. (L.) Böyle kullanıldığında tamamen i‘râb alır; çünkü aslî şeklinden saptırılmak için yapılmış bir kelime değildir. (S, L.) ― -b2- Ayrıca ↓ **لُبَدٌ** Devesinin eyerini terk etmeyen bir adam. (L.)

**لُبَدٌ**
**لُبَدٌ** ذ (S, L) ve **لِبَدٌ**, ki o ↓ **لِبْدَةٌ**’nin çoğuludur, (L,) ve ↓ **لُبَّدَى**, (L, K,) ve ↓ **لِبْدَةٌ**, ve ↓ **لُبْدَةٌ**, (L,) (mecaz:) bir araya toplanmış bir grup adam, (S, L, K,) ve [sanki] birbirinin üzerine sıkıca yığılmış: böylece bu kelimelerin birincisi ve ikincisi, farklı kıraatlere göre, Kur’ân’da, lxxii., 19’da bu manaya gelir: (L:) yahut **لِبَدٌ**, çekirgeler gibi toplanmış demektir, (T, L,) ki görünüşe göre insan topluluğuna benzetilerek böyle adlandırılmıştır; (ISd, L;) ↓ **لِبْدَةٌ**’nin çoğuludur, (L,) ki o bir çekirge demektir. (K.) [**صَابَ** maddesinde zikredilen bir beyte bak.] ― -b2- **مَالٌ لُبَدٌ**, (S, A, K, &c.,) ve ↓ **لُبَّدٌ**, (Aboo-Jaafar, K,) ve ↓ **لُبُدٌ**, (El-Hasan ve Mujáhid,) ve ↓ **لُبْدٌ**, (Mujáhid,) (mecaz:) çok mal; (S, K, &c.;) Kur’ân’da, xc., 6’da böyledir; (S, TA;) bunun gibi ↓ **لَابِدٌ**: (K:) yahut o kadar bol mal ki tükenmesinden korkulmaz: (A, L:) bazıları der ki **لُبَدٌ** bir çoğuldur ve onun tekili **لُبْدَةٌ**’dir: diğerleri, onun **قُثَمٌ** ve **حُصَمٌ** gibi tekil olduğunu söyler: **أَمْوَالٌ** ve **مَالٌ** bazen aynı manada kullanılır: **لُبَّدٌ**, **لَابِدٌ**’in çoğulu gibi görünür: (L:) **لُبُدٌ** de böyledir, **لُبْدٌ** de böyledir: (El-Basáïr:) ayrıca, Zeyd İbn-'Alee ve İbn-'Omeyr ve 'Ásim’in kıraatine göre **مال لِبَدٌ**, toplanmış mal demektir; **لِبَدٌ**, **لِبْدَةٌ**’nin çoğulu olmak üzere. (TA.) -A2- **لُبَدٌ**’e bak.

**لِبْدَةٌ**
**لِبْدَةٌ** ذ (mecaz:) Aslanın kürek kemikleri arasındaki, birbirine karışmış ve sıkıca toplanmış kıl kütlesi: (S, A, K,) (A:) ve devenin hörgücü üzerindeki benzeri: (T, L:) çoğulu **لِبَدٌ**. (S.) Bundan dolayı darbımesel: **هُوَ أَمْنَعُ مِنْ لِبْدَةِ الأَسَدِ** [O, yahut o şey, aslanın kürek kemikleri arasındaki kıl kütlesinden daha erişilmezdir]. (S, A.) Bundan dolayı ayrıca **ذُو لِبْدَةٍ** aslanın bir lakabıdır; (T, S, A, K;) ve yine **ذُو لِبَدٍ**. (T, A,) ― -b2- **لِبْدٌ** ve **لُبَدٌ**’e bak.

**لُبْدَةٌ**
**لُبْدَةٌ** ذ : **لُبَدٌ**’e bak.

**نَاقَةٌ لَبِدَةٌ**
**نَاقَةٌ لَبِدَةٌ** ذ **صِلِّيَان** denilen bitkiden çok yiyerek boğulur gibi olmuş bir dişi deve: çoğulu **لَبَادَى**: [**لَبِدَ**’e bak:] (S:) yahut **اِبِلٌ لَبِدَةٌ**, ve **لَبَادَى**, **قَتَاد** [yahut geven] yemekten karın rahatsızlığı olan develer: ve aynı şekilde **ناقة لَبِدَةٌ** dersin. (AHn, L.)

**لَبِيدٌ**
**لَبِيدٌ** ذ Bir **جُوَالِق** [yahut çuval]: (K:) yahut küçük bir **جوالق**: (S, IKtt, L:) yahut büyük bir **جوالق**: bir **قِرْبَة** [yahut su tulumu] üzerine dikilen bir **لِبْد** [yahut keçe örtü]. (L.) ― -b2- Ayrıca, (K,) yahut **لَبِيدَةٌ**, (L,) **مِخْلَاة** denilen türden bir [yem torbası]. (L, K.)

**لَبَّادٌ**
**لَبَّادٌ** ذ **لِبْد** [yani birbirine karışmış ve sıkıca toplanmış saç yahut yün; yahut keçe] yapan kimse. (K.)

**لُبَّادَةٌ**
**لُبَّادَةٌ** ذ Yağmur sebebiyle giyilen, (S, L, Msb, K,) ondan korunmak için: (TA:) keçeden (**مِنْ لِبْد**, S, yahut **لُبُود**, L, K,) bir elbise; **قَبَآء** denilen türden bir elbise. (L.)

**لُبَّادَى**
**لُبَّادَى** ذ : **لُبَدٌ**’e bak.

**لَابِدٌ**
**لَابِدٌ** ذ **لُبَدٌ**’e bak. ― -b2- **اللَّابِدُ**, ve ↓ **المُلْبَدُ**, ve **أَبُو لُبَدٍ**, ve **أَبُو لِبَدٍ**, (mecaz:) Aslan. (K.)

**ملْبَدٌ**
**ملْبَدٌ** ذ Üzerine bir **لِبْد** [yahut eyer örtüsü, yahut keçe örtü] bağlanmış bir at. (S.) ― -b2- **اللَابِدُ**’e ve **مُلْبِدٌ**’e bak.

**مُلْبِدٌ**
**مُلْبِدٌ** ذ Kuyruğuyla butlarına vuran, (L, K,) ve dışkısını onlara yapıştıran bir deve (L, K) yahut erkek deve. (T, L,) ― -b2- (mecaz:) Yere yapışan ve kendini belli etmeyen bir adam: (TA:) (mecaz:) fakirlik sebebiyle yere yapışan bir adam. (A.) ― -b3- **مُلْبِدٌ**, yahut ↓ **مُلْبَدٌ**, bir havuz yahut sarnıç hakkında: **مُبْلِدٌ**’e bak.

**مُلَبِّدٌ**
**مُلَبِّدٌ** ذ Az yağmur; [yumuşak yeri sıkılaştıran, öyle ki ayaklar ona batmayan]. (L.)

**خُفٌّ مُلَبَّدٌ**
**خُفٌّ مُلَبَّدٌ** ذ, ve ↓ **مَلْبُودٌ**, **لِبْد** [yahut keçe]den yapılmış bir çift çizme. (A.) 4’e de bak.

**مَلْبُودٌ**
**مَلْبُودٌ** ذ (mecaz olduğu varsayılan:) Eti sıkı bir teke. (L.) ― -b2- Önceki paragrafa bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

لَبَدَ
لَبَدَ U ( n. ac. لُبُوْد 27 )
a.  [ Bi ], Stayed in.

b.  [ Bi ], Stuck, clave to; crouched, squatted on ( the ground ).

c.  [ 'Ala ], Leant upon.

d.  I ( n. ac. لَبْد 1 ), Wadded, padded; stuffed; made into felt; felted; lined.

e.  [ coll. ], Crammed, rammed.

لَبِدَ
لَبِدَ A ( n. ac. لَبَد 4 ),
a.  see supra (a) , ( b ).

c.  Was choked.

لَبَّدَ
لَبَّدَ II ,
a.  Stuck, conjoined, made to cohere; laid ( the dust: rain ).

b.  [ coll. ], Stamped.

c.  see I (d) , ( e ) & IV ( e ).

أَلْبَدَ
أَلْبَدَ IV ,
a.  see I (a) , ( b ), ( d ).

d.  [ acc. &  Bi ], Stuck to; put close to.

e.  Mended, patched.

f.  Remained fixed ( look ).

g.  Stooped.

تَلَبَّدَ
تَلَبَّدَ V ,
a.  Stuck, cohered, adhered; became caked together; was laid ( dust ).

b.  Squatted, crouched down.

c.  Remained motionless.

d.  Was pressed together, made into wadding, felt ( wool ).

e.  Shrank together.

اِلْتَبَدَ
اِلْتَبَدَ VIII ,
a.  see V (a) .

b.  Was leafy, bushy ( plant ).

c.  [ coll. ], Was stuffed, crammed.

لِبْد
لِبْد 2 , ( pl. لُبُوْد 27 ,  أَلْبَاْد 38 ),
a.  Felt; wool, hair.

b.  Pad; saddle-cloth; housing.

لِبْدَة
لِبْدَة 2t , ( pl. لِبَد 7 ),
a.  Lion's mane.

b.  see 2 (a) &  9 ( c ).

لُبْد
لُبْد 3 ,
a.  see 9 (b) .

لُبْدَة
لُبْدَة 3t , ( pl. لُبَد 9 ),
a.  see 2 (a) &  9 ( c ).

لَبَد
لَبَد 4 ,
a.  Wool.

لَبِد
لَبِد 5 ,
a.  Matted ( hair ),

b.  Firm, compact.

c.  see 9 (a) .

لَبِدَة
لَبِدَة 5t , ( pl. لَبَاْدَى 22ya ),
a.  Choked ( she-camel ).

لُبَد
لُبَد 9 ,
a.  A stayat-home; unenterprising.

b.  Much ( cattle ); many ( flocks ).

c.  Swarm; multitude.

لُبَّد
لُبَّد 11 ,
a.  see 9 (b) .

لُبَّدَى
لُبَّدَى 11ya ,
a.  see 9 (c) .

لَاْبِد
لَاْبِد 21 , ( pl. لُبْد 3 ,  لُبُد 10 ,  لُبَّد 11 ),
a.  see 9 (b) .

b.  [ art. ], Lion.

لُبَاْدَة
لُبَاْدَة 24t ,
a.  Wrapper.

لُبَاْدَى
لُبَاْدَى 24ya ,
a.  Quail ( bird ).

لَبِيْد
لَبِيْد 25 ,
a.  Bag, sack; provender-bag, nose-bag.

b.  see 24ya .

لَبُوْد
لَبُوْد 26 ,
a.  Louse, tick.

لَبَّاْد
لَبَّاْد 28 ,
a.  Maker of felt.

لُبَّاْد
لُبَّاْد 29 ,
a.  see 2 (a) .

لُبَّاْدَة
لُبَّاْدَة 29t ,
a.  Felt-cap, calotte.

b.  see 2 (a) .

لُبَّاْدَى
لُبَّاْدَى 29ya ,
a.  see 24ya .

لَبڤدَ
N. P. لَبڤدَ I ,
a.  see N. P. لَبَّدَ II .

b.  Firmfleshed ( goat ).

لَبَّدَ
N. P. لَبَّدَ II ,
a.  Felt, of felt ( boots ).

أَلْبَدَ
N. Ag. أَلْبَدَ IV ,
a.  Cleaving to the ground.

أَلْبَدَ
N. P. أَلْبَدَ IV ,
a.  Covered with a saddle-cloth ( horse ).

b.  see 21 (b) .

مَالَهُ سَبَد وَلَا لَبَد
مَالَهُ سَبَد وَلَا لَبَد
a.  He has not anything.

لَا يَجِفَّ لِبْدُهُ
لَا يَجِفَّ لِبْدُهُ
a.  He is always in in the saddle.

##### Türkçe

**لَبَدَ**
**لَبَدَ** U ( n. ac. **لُبُوْد** 27 )
a. [ Bi ], İçinde kaldı.

b. [ Bi ], Yapıştı, tutundu; (yere) çömeldi, çöktü.

c. [ 'Ala ], Üzerine dayandı.

d. I ( n. ac. **لَبْد** 1 ), Vatkaladı, dolguladı; doldurdu; keçe hâline getirdi; keçeleştirdi; astarladı.

e. [ coll. ], Tıka basa doldurdu, sıkıştırdı.

**لَبِدَ**
**لَبِدَ** A ( n. ac. **لَبَد** 4 ),
a. yukarıya bak (a), (b).

c. Boğuldu.

**لَبَّدَ**
**لَبَّدَ** II ,
a. Yapıştırdı, birleştirdi, kaynaştırdı; (tozu: yağmur) bastırdı.

b. [ coll. ], Damgaladı.

c. I (d), (e) ve IV (e)’ye bak.

**أَلْبَدَ**
**أَلْبَدَ** IV ,
a. I (a), (b), (d)’ye bak.

d. [ acc. & Bi ], Yapıştırdı; yaklaştırdı.

e. Onardı, yamadı.

f. Sabit kaldı (bakış).

g. Eğildi.

**تَلَبَّدَ**
**تَلَبَّدَ** V ,
a. Yapıştı, kaynaştı, tutundu; topaklaştı; (toz) bastırıldı.

b. Çömeldi, çöktü.

c. Kıpırdamadan kaldı.

d. Sıkıştırıldı, vatka hâline getirildi, keçe (yün).

e. Büzüşüp toplandı.

**اِلْتَبَدَ**
**اِلْتَبَدَ** VIII ,
a. V (a)’ya bak.

b. Yapraklı, çalılı oldu (bitki).

c. [ coll. ], Dolduruldu, tıka basa dolduruldu.

**لِبْد**
**لِبْد** 2 , ( pl. **لُبُوْد** 27 , **أَلْبَاْد** 38 ),
a. Keçe; yün, kıl.

b. Ped; eyer örtüsü; eyer örtüsü (housing).

**لِبْدَة**
**لِبْدَة** 2t , ( pl. **لِبَد** 7 ),
a. Aslan yelesi.

b. 2 (a) ve 9 (c)’ye bak.

**لُبْد**
**لُبْد** 3 ,
a. 9 (b)’ye bak.

**لُبْدَة**
**لُبْدَة** 3t , ( pl. **لُبَد** 9 ),
a. 2 (a) ve 9 (c)’ye bak.

**لَبَد**
**لَبَد** 4 ,
a. Yün.

**لَبِد**
**لَبِد** 5 ,
a. Keçeleşmiş (saç),

b. Sıkı, kompakt.

c. 9 (a)’ya bak.

**لَبِدَة**
**لَبِدَة** 5t , ( pl. **لَبَاْدَى** 22ya ),
a. Boğulmuş (dişi deve).

**لُبَد**
**لُبَد** 9 ,
a. Evde oturan; girişimsiz.

b. Çok (sığır); çok (sürüler).

c. Üşüşme; kalabalık.

**لُبَّد**
**لُبَّد** 11 ,
a. 9 (b)’ye bak.

**لُبَّدَى**
**لُبَّدَى** 11ya ,
a. 9 (c)’ye bak.

**لَاْبِد**
**لَاْبِد** 21 , ( pl. **لُبْد** 3 , **لُبُد** 10 , **لُبَّد** 11 ),
a. 9 (b)’ye bak.

b. [ art. ], Aslan.

**لُبَاْدَة**
**لُبَاْدَة** 24t ,
a. Sargı, sarma.

**لُبَاْدَى**
**لُبَاْدَى** 24ya ,
a. Bıldırcın (kuş).

**لَبِيْد**
**لَبِيْد** 25 ,
a. Torba, çuval; yem torbası, burun torbası.

b. 24ya’ya bak.

**لَبُوْد**
**لَبُوْد** 26 ,
a. Bit, kene.

**لَبَّاْد**
**لَبَّاْد** 28 ,
a. Keçe yapan.

**لُبَّاْد**
**لُبَّاْد** 29 ,
a. 2 (a)’ya bak.

**لُبَّاْدَة**
**لُبَّاْدَة** 29t ,
a. Keçe külah, takke.

b. 2 (a)’ya bak.

**لُبَّاْدَى**
**لُبَّاْدَى** 29ya ,
a. 24ya’ya bak.

**لَبڤدَ**
N. P. **لَبڤدَ** I ,
a. N. P. **لَبَّدَ** II’ye bak.

b. Eti sıkı (keçi).

**لَبَّدَ**
N. P. **لَبَّدَ** II ,
a. Keçe; keçeden (çizmeler).

**أَلْبَدَ**
N. Ag. **أَلْبَدَ** IV ,
a. Yere yapışan.

**أَلْبَدَ**
N. P. **أَلْبَدَ** IV ,
a. Eyer örtüsüyle örtülmüş (at).

b. 21 (b)’ye bak.

**مَالَهُ سَبَد وَلَا لَبَد**
**مَالَهُ سَبَد وَلَا لَبَد**
a. Onun hiçbir şeyi yoktur.

**لَا يَجِفَّ لِبْدُهُ**
**لَا يَجِفَّ لِبْدُهُ**
a. O, daima eyerin içindedir.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AF/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

لبد
لَبَدَ - يَلْبُدُ - لِبْدَة- لُبَد - لَبْدَة - لِبَد
لَبَدَ - يَلْبُدُ + كائن + على كائن آخر: يركب فوقه ويلتصق به ويلزمه، ويشكل معه كتلة أو كومة متكدسة متراصة
لِبْدَة: اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " لَبَدَ - يَلْبُدُ ": كدسة أو كتلة متراكبة متراصة
لُبَد: جمع " لِبْدَة "
لُبَداً: حال من " لُبَد ": بشكل متكدس متراص
لَبْدة: اسم فعل بمعنى مفعول للمرة من " لَبَدَ - يَلْبُدُ ": الشيء المخصوص الذي لبد على بعضه
لِبَد: جمع " لَبْدَة "
لِبَداً: حال من " لِبَد ": بشكل متراكب متراص متكتل متكدس
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " ضم وشد كائن إلى كائن على شكل طبقات متراصة جانبية أو فوق بعضها"، وهي:
كَفَتَ - يَكْفِتُ، رَصَّ - يَرُصُّ، لَبَدَ - يَلْبُدُ، وَبَرَ - يَبِرُ، نَضَدَ - يَنْضِدُ، طَبَقَ - يَطْبِقُ

لِبَدًا
 	﴿وَأَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللَّهِ يَدْعُوهُ كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لِبَدًا(19)﴾ الجن
لُبَدًا
 	﴿يَقُولُ أَهْلَكْتُ مَالًا لُبَدًا(6)﴾ البلد
مختار الصحاح
● [لبد] ل ب د: اللِّبْدُ بوزن الجلد واحد اللُّبُود و اللِّبْدةُ أخص منه قلت وجمعها لِبَد ومنه قوله تعالى ﴿كادوا يكونون عليه لِبَدَاً﴾ و اللُّبَادَة ما يلبس منه للمطر وماله سَبَدٌ ولا لَبَدٌ سبق تفسيره في سَ بَ د و التَّلْبيد أن يجعل المحرم في رأسه شيئا من صمغ لِيَتَلَبَّد شعره بُقيا عليه لئلا يشعث في الإحرام وأهلكت مالا لُبَداً أي جما ويقال الناس لُبَدٌ أيضا أي مجتمعون
الراغب
لبدا
- قال تعالى: }يكونون عليه لبدا﴿[الجن/19] أي: مجتمعة، الواحدة: لبدة، كاللبد المتلبد، أي المجتمع، وقيل: معناه: كانوا يسقطون عليه سقوط اللبد، وقرئ﴾لبدا﴿(وبها قرأ هشام عن ابن عامر الدمشقي. انظر: الإتحاف ص 425) أي: متلبدا ملتصقا بعضها ببعض للتزاحم عليه، وجمع اللبلد: ألباد ولبود. وقد ألبدت السرج: جعلت له لبدا، وألبدت الفرس: ألقيت عليه اللبد. نحو: أسرجته، وألجمته، وألببته، واللبدة: القطعة منها. وقيل: هو أمنع من لبدة الأسد (انظر: المجمل 3/801). أي: من صدره، ولبد الشعر، وألبد بالمكان: لزمه لزوم لبده، ولبدت الإبل لبدا: أكثرت من الكلإ حتى أتبعها. وقوله:﴾مالا لبدا{ [البلد/6] (أساس البلاغة (لبد) ) أي: كثيرا متلبدا، وقيل: ما له سبد ولا لبد (السبد: الوبر. أي: ماله ذو وبر ولا صوف متلبد، ويكنى بهما عن الإبل والغنم. وقال الأصمعي: أي: ماله قليل ولا كثير. انظر اللسان (سبد) ؛ وأساس البلاغة (لبد) ؛ والمشوف المعلم 1/381؛ والأمثال ص 388) ولبد: طائر من شأنه أن يلصق بالأرض، وآخر نسور لقمان كان يقال له لبد (تزعم العرب أن لقمان هو الذي بعثته عاد في وفدها إلى الحرم يستسقي لها، فلما أهلكوا خير لقمان بين بقاء سبع بعرات سمر، من أظب عفر، في جبل وعر، لا يمسها القطر، أو بقاء سبعة أنسر، كلما أهلك نسر خلف بعده نسر، فاختار النسور، فكان آخر نسوره يسمى لبدا، وقد ذكره النابغة فقال:
أضحت خلاء وأضحى أهلها احتملوا * أخنى عليها الذي أخنى على لبد)،
وألبد البعير: صار ذا لبد من الثلط (ثلط البعير: إذا ألقى بعره رقيقا. انظر: اللسان (لبد) ) وقد يكنى بذلك عن حسنه لدلالة ذلك منه على خصبه وسمنه، وألبدت القربة: جعلتها في لبيد أي: في جوالق صغير.
ملخص اللسان:
1.    لبَدَ بالمكان يَلْبُدُ لبُوداً ولَبِدَ لَبَداً وأَلبَدَ: أَقام  به ولَزِق، فهو مُلْبِدٌ به، ولَبَِدَ بالأَرض وأَلبَدَ بها إِذا لَزِمَها  فأَقام؛
2.    ولَبَدَ الشيءُ  بالشيءِ يَلْبُد ذا ركب بعضُه بعضاً.
3.     واللُّبَدُ واللَّبِدُ من الرجال: الذي لا يسافر ولا يَبْرَحُ مَنْزِلَه  ولا يطلُب معاشا
4.     وإِلبادِ البصر في الصلاة أَي إِلزامِه موضعَ السجود من الأَرض
5.      وكلُّ  شعر أَو صوف مُلْتَبدٍ بعضُه على بعض، فهو لِبْد ولِبْدة ولُبْدة، والجمع  أَلْباد ولُبُود - واللِّبْدُ من البُسُط: معروف، وكذلك لِبْدُ السرج
6.      ولَبَّدَ شعَرَه: أَلزقه بشيءٍ لَزِج أَو صمغ حتى صار كاللِّبد، وهو شيء  كان يفعله أَهل الجاهلية إِذا لم يريدوا أَن يَحْلِقُوا رؤُوسهم في  الحج،
7.      ولَبِدَ الصوفُ يَلْبَدُ لَبَداً  ولَبَدَه: نَفَشَه بماء ثم خاطه وجعله في رأْس العَمَد ليكون وِقايةً للبجاد  أَنْ يَخْرِقَه، وكل هذا من اللزوق؛
8.      وتَلَبَّدَتِ الأَرض بالمطر.أَي جَعَلَتْها قَوِيَّةً لا  تسُوخُ فيها الأَرْجُلُ
9.      المَلْبُود أَي المُكْتَنِزِ اللحم  الذي لزم بعضه بعضاً فتلبَّدَ.
10.                         ومال لُبَد: كثير لا يُخاف فَنَاؤه كأَنه التَبَدَ بعضُه على بعض
11.                        واللِّبْدَة واللُّبْدة: الجماعة من الناس يقيمون وسائرُهم يَظْعنون  كأَنهم بتجمعهم تَلَبَّدوا. ويقال: الناس لُبَدٌ أَي مجتمعون. وفي التنزيل  العزيز: وانه لما قامَ عبدُ الله يَدْعوه كادوا يكونون عليه لُبَداً؛ واللُّبَّدَى: القوم يجتمعون
12.                        كادوا يكونون عليه لِبَداً؛ أَي مجتمعين بعضهم على بعض،  واحدتها لِبْدَة؛ قال: ومعنى لِبَداً يركب بعضُهم بعضاً،
13.                        وكلُّ شيء أَلصقته  بشيء إِلصاقاً شديداً، فقد لَبَّدْتَه
14.                        واللِّبْدة: الشعر المجتمع على زبرة الأَسد؛ وفي الصحاح: الشعر المتراكب بين  كتفيه
لسان العرب
● - لبد: لبَدَ بالمكان يَلْبُدُ لبُوداً ولَبِدَ لَبَداً وأَلبَدَ: أَقام  به ولَزِق، فهو مُلْبِدٌ به، ولَبَِدَ بالأَرض وأَلبَدَ بها إِذا لَزِمَها  فأَقام؛ ومنه حديث علي، رضي الله عنه، لرجلين جاءا يسأَلانه: أَلبِدا  بالأَرض  (* قوله «ألبدا بالأرض» يحتمل أنه من باب نصر أو فرح من ألبد  وبالأخير ضبط في نسخة من النهاية بشكل القلم.) حتى تَفْهَما أَي أَقيما؛ ومنه  قول حذيفة حين ذكر الفتنة قال: فإِن كان ذلك فالبُدُوا لبُودَ الراعِي  على عصاه خلف غَنَمِه لا يذهبُ بكم السَّيلُ أَي اثْبُتُوا والزموا  منازِلَكم كما يَعْتَمِدُ الراعي عصاه ثابتاً لا يبرح واقْعُدوا في بيوتكم لا  تخرجوا منها فَتَهْلِكوا وتكونوا كمن ذهبَ به السيلُ. ولَبَدَ الشيءُ  بالشيءِ يَلْبُد ذا ركب بعضُه بعضاً. وفي حديث قتادة: الخُشوعُ في القلبِ  وإِلبادِ البصر في الصلاة أَي إِلزامِه موضعَ السجود من الأَرض. وفي حديث  أَبي بَرْزةَ: ما أُرى اليومَ خيراً من عِصابة مُلْبِدة يعني لَصِقُوا  بالأَرض وأَخْملوا أَنفسهم.  واللُّبَدُ واللَّبِدُ من الرجال: الذي لا يسافر ولا يَبْرَحُ مَنْزِلَه  ولا يطلُب معاشاً وهو الأَلْيَسُ؛ قال الراعي:  مِنْ أَمرِ ذي بَدَواتٍ لا تَزالُ له  بَزْلاءُ، يَعْيا بها الجَثَّامةُ اللُّبَدُ  ويروى اللَّبِدُ، بالكسر؛ قال أَبو عبيد: والكسر أَجود. والبَزْلاءُ:  الحاجةُ التي أُحْكِمَ أَمرُها. والجَثَّامةُ والجُثَمُ أَيضاً: الذي لا  يبرح من محلِّه وبَلْدِتِه.  واللَّبُودُ: القُرادُ، سمي بذلك لأَنه يَلْبد بالأَرض أَي يَلْصَق.  الأَزهري: المُلْبِدُ اللاَّصِقُ بالأَرض. ولَبَدَ الشيءُ بالأَرض، بالفتح،  يَلْبُدُ لبُوداً: تَلَبَّد بها أَي لَصِقَ. وتَلَبَّد الطائرُ بالأَرض  أَي جَثَمَ عليها. وفي حديث أَبي بكر: أَنه كان يَحْلُبُ فيقول:  أَأُلْبِدُ أَم أُرْغِي؟ فإِن قالوا: أَلْبِدْ أَلزَقَ العُلْبَةَ بالضَّرْع فحلب،  ولا يكون لذلك الحَلبِ رَغْوة، فإِن أَبان العُلْبة رغا الشَّخْب بشدّة  وقوعه في العلبة. والمُلَبِّدُ من المطر: الرَّشُّ؛ وقد لَبَّد الأَرضَ  تلبيداً.  ولُبَدٌ: اسم آخر نسور لقمان بن عادٍ، سماه بذلك لأَنه لَبِدَ فبقي لا  يذهب ولا يموت كاللَّبِدِ من الرجال اللازم لرحله لا يفارقه؛ ولُبَدٌ  ينصرف لأَنه ليس بمعدول، وتزعم العرب أَن لقمان هو الذي بعثته عاد في وفدها  إِلى الحرم يستسقي لها، فلما أُهْلِكُوا خُيِّر لقمان بين بقاء سبع  بَعْرات سُمْر من أَظْبٍ عُفْر في جبل وَعْر لا يَمَسُّها القَطْرُ، أَو بقاء  سبعة أَنْسُرٍ كلما أُهْلِكَ نَسْرٌ خلَف بعده نسر، فاختار النُّسُور فكان  آخر نسوره يسمى لُبَداً وقد ذكرته الشعراء؛ قال النابغة:  أَضْحَتْ خَلاءً وأَضْحَى أَهْلُها احْتُمِلوا،  أَخْنَى عليها الذي أَخْنَى على لُبَد  وفي المثل: طال الأَبَد على لُبَد.  ولُبَّدَى ولُبَّادَى ولُبادَى؛ الأَخيرة عن كراع: طائر على شكل  السُّمانى إِذا أَسَفَّ على الأَرض لَبَِدَ فلم يكد يطير حتى يُطار؛ وقيل:  لُبَّادى طائر. تقول صبيان العرب: لُبَّادى فَيَلْبُد حتى يؤْخذ. قال الليث:  وتقول صبيان الأَعراب إِذا رأَوا السمانى: سمُانَى لُبادَى البُدِي لا  تُرَيْ، فلا تزال تقول ذلك وهي لابدة بالأَرض أَي لاصِقة وهو يُطِيفُ بها  حتى يأْخذها.  والمُلْبِدُ من الإِبل: الذي يضرب فخذيه بذنبه فيلزَقُ بهما ثَلْطُه  وبَعْرُه، وخصَّصه في التهذيب بالفحل من الإِبل. الصحاح: وأَلبد البعير إِذا  ضرب بذنبه على عجُزه وقد ثَلَطَ عليه وبال فيصير على عجزه لُِبْدَة من  ثَلْطه وبوله.  وتَلَبَّد الشعَر والصوف والوَبَر والتَبَدَ: تداخَلَ ولَزِقَ. وكلُّ  شعر أَو صوف مُلْتَبدٍ بعضُه على بعض، فهو لِبْد ولِبْدة ولُبْدة، والجمع  أَلْباد ولُبُود على توهم طرح الهاء؛ وفي حديث حميد بن ثور:  وبَيْنَ نِسْعَيْه خِدَبًّا مُلْبِدا  أَي عليه لِبْدةٌ من الوَبَر. ولَبِدَ الصوفُ يَلْبَدُ لَبَداً  ولَبَدَه: نَفَشَه  (* قوله «ولبده نفشه» في القاموس ولبد الصوف كضرب نفشه كلبده  يعني مضعفاً.) بماء ثم خاطه وجعله في رأْس العَمَد ليكون وِقايةً للبجاد  أَنْ يَخْرِقَه، وكل هذا من اللزوق؛ وتَلَبَّدَتِ الأَرض بالمطر. وفي  الحديث في صفة الغيث: فَلَبَّدَتِ الدِّماثَ أَي جَعَلَتْها قَوِيَّةً لا  تسُوخُ فيها الأَرْجُلُ؛ والدِّماثُ: الأَرَضون السَّهْلة. وفي حديث أُم  زرع: ليس بِلَبِد فَيُتَوَقَّل ولا له عندي مُعَوَّل أَي ليسَ بمستمسك متلبد  فَيُسْرَع المشيُ فيه ويُعْتَلى. والتبد الورق أَي تَلَبَّد بعضه على  بعض. والتبدت الشجرة: كثرت أَوراقها؛ قال الساجع:  وعَنْكَثاً مُلْتَبِدا  ولَبَّد النَّدى الأَرضَ. وفي صفة طَلْح الجنة: أَنّ الله يجعل مكان كل  شوكة منها مِثْلَ خصوة التيس  (* قوله «خصوة التيس» هو بهذه الحروف في  النهاية أيضاً ولينظر ضبط خصوة ومعناها.) المَلْبُود أَي المُكْتَنِزِ اللحم  الذي لزم بعضه بعضاً فتلبَّدَ.  واللِّبْدُ من البُسُط: معروف، وكذلك لِبْدُ السرج. وأَلْبَدَ السرْجَ:  عَمِلَ له لِبْداً. واللُّبَّادةُ: قَباء من لُبود. واللُّبَّادة: لِباس  من لُبُود. واللِّبْدُ: واحد اللُّبُود، واللِّبْدَة أَخص منه.  ولَبَّدَ شعَرَه: أَلزقه بشيءٍ لَزِج أَو صمغ حتى صار كاللِّبد، وهو شيء  كان يفعله أَهل الجاهلية إِذا لم يريدوا أَن يَحْلِقُوا رؤُوسهم في  الحج، وقيل: لَبَّد شعره حلقه جميعاً. الصحاح: والتلبيد أَن يجعل المحرم في  رأْسه شيئاً من صمغ ليتلبد شعره بُقْياً عليه لئلا يَشْعَثَ في الإِحرام  ويَقْمَلَ إِبْقاء على الشعر، وإِنما يُلَبِّدُ من يطول مكثه في الإِحرام.  وفي حديث المحرم: لا تُخَمّروا رأْسه فإنه يَبْعَث مُلَبِّداً. وفي  حديث عمر، رضي الله عنه، أَنه قال: من لَبَّدَ أَو عَقَصَ أَو ضَفَرَ فعليه  الحلق؛ قال أَبو عبيد: قوله لَبَّد يعني أَن يجعل المحرم في رأْسه شيئاً  من صمغ أَو عسل ليتلبد شعره ولا يَقْمَل. قال الأَزهري: هكذا قال يحيى بن  سعيد. قال وقال غيره: إِنما التلبيد بُقْياً على الشعر لئلا يَشْعَثَ في  الإِحرام ولذلك أُوجب عليه الحلق كالعقوبة له؛ وقال: قال ذلك سفيان بن  عيينة؛ ومنه قيل لِزُبْرِة الأَسَد: لِبْدَةٌ؛ والأَسد ذو لبدة.  واللِّبْدة: الشعر المجتمع على زبرة الأَسد؛ وفي الصحاح: الشعر المتراكب بين  كتفيه. وفي المثل: هو أَمنع من لِبدة الأَسد، والجمع لِبَد مثلِ قِرْبة  وقِرَب.واللُّبَّادة: ما يلبس منها للمطر؛ التهذيب في ترجمة بلد، وقول الشاعر  أَنشده ابن الأَعرابي:  ومُبْلِدٍ بينَ مَوْماةٍ ومَهْلَكةٍ،  جاوَزْتُه بِعَلاة الخَلْقِ عِلْيانِ  قال: المُبْلِدُ الحوض القديم ههنا؛ قال: وأَراد ملبد فقلب وهو اللاصق  بالأَرض.  وما له سَبَدٌ ولا لَبَد؛ السَّبَدُ من الشعر واللبَد من الصوف لتلبده  أَي ما له ذو شعر ولا ذو صوف؛ وقيل السبد هنا الوبر، وهو مذكور في موضعه؛  وقيل: معناه ما له قليل ولا كثير؛ وكان مال العرب الخيل والإِبل والغنم  والبقر فدخلت كلها في هذا المثل.  وأَلبَدَتِ الإِبلُ إِذا أَخرج الربيع أَوبارَها وأَلوانها وحَسُنَتْ  شارَتُها وتهيأَت للسمَن فكأَنها أُلْبِسَتْ من أَوبارها أَلباداً.  التهذيب: وللأَسد شعر كثير قد يَلْبُد على زُبْرته، قال: وقد يكون مثل ذلك على  سنام البعير؛ وأَنشد:  كأَنه ذو لِبَدٍ دَلَهْمَس  ومال لُبَد: كثير لا يُخاف فَنَاؤه كأَنه التَبَدَ بعضُه على بعض. وفي  التنزيل العزيز يقول: أَهلكت مالاً لُبَداً؛ أَي جَمّاً؛ قال الفراء:  اللُّبَد الكثير؛ وقال بعضهم: واحدته لُبْدةٌ، ولُبَد: جِماع؛ قال: وجعله  بعضهم على جهة قُثَمٍ وحُطَم واحداً وهو في الوجهين جميعاً: الكثير. وقرأَ  أَبو جعفر: مالاً لُبَّداً، مشدداً، فكأَنه أَراد مالاً لابداً. ومالانِ  لابِدانِ وأَموالٌ لُبَّدٌ. والأَموالُ والمالُ قد يكونان في معنى واحد.  واللِّبْدَة واللُّبْدة: الجماعة من الناس يقيمون وسائرُهم يَظْعنون  كأَنهم بتجمعهم تَلَبَّدوا. ويقال: الناس لُبَدٌ أَي مجتمعون. وفي التنزيل  العزيز: وانه لما قامَ عبدُ الله يَدْعوه كادوا يكونون عليه لُبَداً؛  وقيل: اللِّبْدَةُ الجراد؛ قال ابن سيده: وعندي أَنه على التشبيه.  واللُّبَّدَى: القوم يجتمعون، من ذلك. الأَزهري: قال وقرئَ: كادوا يكونون عليه  لِبَداً؛ قال: والمعنى أَن النبي، صلى الله عليه وسلم، لما صلى الصبح ببطن  نخلة كاد الجنُّ لما سمعوا القرآن وتعجَّبوا منه أَن يسْقُطوا عليه. وفي  حديث ابن عباس: كادوا يكونون عليه لِبَداً؛ أَي مجتمعين بعضهم على بعض،  واحدتها لِبْدَة؛ قال: ومعنى لِبَداً يركب بعضُهم بعضاً، وكلُّ شيء أَلصقته  بشيء إِلصاقاً شديداً، فقد لَبَّدْتَه؛ ومن هذا اشتقاق اللُّبود التي  تُفْرَشُ. قال: ولِبَدٌ جمع لِبْدَة ولُبَدٌ، ومن قرأَ لُبَداً فهو جمع  لُبْدة؛ وكِساءٌ مُلَبَّدٌ.  وإِذا رُقِعَ الثوبُ، فهو مُلَبَّدٌ ومُلْبَدٌ ومَلْبود. وقد لَبَدَه  إِذا رَقَعَه وهو مما تقدم لأَن الرَّقْعَ يجتمع بعضه إِلى بعض ويلتزق بعضه  ببعض. وفي الحديث: أَن عائشة، رضي الله عنها، أَخرجت إِلى النبي، صلى  الله عليه وسلم، كساء مُلَبَّداً أَي مُرَقَّعاً. ويقال: لَبَدْتُ القَميصَ  أَلْبُدُه ولَبَّدْتُه. ويقال للخرقة التي يُرْقَعُ بها صدر القميص:  اللِّبْدَة، والتي يرْقَعُ بها قَبُّه: القَبِيلَة. وقيل: المُلَبَّدُ الذي  ثَخُنَ وسَطه وصَفِقَ حتى صار يُشْبِهُ اللِّبْدَ.  واللِّبْدُ: ما يسْقُط من الطَّرِيفةِ والصِّلِّيانِ، وهو سَفاً أَبيض  يسقط منهما في أُصولهما وتستقبله الريح فتجمعه حتى يصير كأَنه قطع  الأَلْبادِ البيض إِلى أُصول الشعر والصِّلِّيانِ والطريفةِ، فيرعاه المال  ويَسْمَن عليه، وهو من خير ما يُرْعى من يَبِيسِ العِيدان؛ وقيل: هو الكلأُ  الرقيق يلتبد إِذا أَنسَلَ فيختلط بالحِبَّة.  وقال أَبو حنيفة: إِبِلٌ لَبِدةٌ ولَبادَى تشَكَّى بطونَها عن القَتادِ؛  وقد لَبِدَتْ لَبَداً وناقة لَبِدَة. ابن السكيت: لَبِدَتِ الإِبِل،  بالكسر، تَلْبَدُ لَبَداً إِذا دَغِصَتْ بالصِّلِّيان، وهو التِواءٌ في  حَيازيمِها وفي غلاصِمِها، وذلك إِذا أَكثرت منه فَتَغصُّ به ولا تمضي.  واللَّبيدُ: الجُوالِقُ الضخم، وفي الصحاح: اللَّبِيدُ الجُوالِقُ الصغير.  وأَلْبَدْتُ القِرْبةَ أَي صَيَّرْتُها في لَبيد أَي في جوالق، وفي الصحاح:  في جوالق صغير؛ قال الشاعر:  قلتُ ضَعِ الأَدْسَم في اللَّبيد  قال: يريد بالأَدسم نِحْيَ سَمْن. واللَّبِيدُ: لِبْدٌ يخاط عليه.  واللَّبيدَةُ: المِخْلاة، اسم؛ عن كراع. ويقال: أَلْبَدْت الفرسَ، فهو  مُلْبَد إِذا شدَدْت عليه اللِّبْد. وفي الحديث ذكر لُبَيْداءَ، وهي  الأَرض السابعة. ولَبِيدٌ ولابِدٌ ولُبَيْدٌ: أَسماء. واللِّبَدُ: بطون من بني  تميم. وقال ابن الأَعرابي: اللِّبَدُ بنو الحرث ابن كعب أَجمعون ما خلا  مِنْقَراً. واللُّبَيْدُ: طائر. ولَبِيدٌ: اسم شاعر من بني عامر.
مقاييس اللغة:
(لبد) اللام والباء والدال كلمةٌ صحيحة تدلُّ على تكرُّسِ الشَّيءِ بعضِه فوقَ بعض. من ذلك اللِّبْد، وهو معروف. وتلبَّدت الأرضُ، ولبَّدها المطر.وصار النَّاس عليه لُبَداً، إذا تجمَّعوا عليه. قال الله تعالى: ﴿وَأَنَّهُ لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللهِ يَدْعُوهُ كادُوا يَكُونُونَ عَلَيهِ لِبَداً﴾([4]) [الجن 19]. و ﴿لُبَداً﴾ أيضاً على وزن فُعَل، من ألبَدَ بالمكان، إذا أقام، والأسدُ ذو لِبْدة، وذلك أنَّ قَطيفَتَه تتلبَّدُ عليه، لكَثْرة الدِّماء التي يَلَغُ فيها. قال الأعشى:
كَسَتْه بَعوضُ القريتين قَطيفةً *** متَى ما تنَلْ من جلدهِ يتَلبَّدِ([5])
ويقولون في المثل: "هو أمْنَعُ من لِبدة الأسَد". ومن الباب: ألْبَدَ بالمكان: أقام به. واللُّبَد: الرّجلُ لا يفارِقُ منْزِلَه. كلُّ ذلك مقيسٌ على الكلمة الأولى.
ويقال: لَبَدَ بالأرض لَبودا. وألبَدَ البعيرُ، إذا ضرب بذنَبه على عجُزه وقد ثَلط عليه، فيصير على عَجُزه كاللِّبدة. ويقولون: ألْبَدَت الإبلُ، إذا تهيَّأت للسِّمَن، وكأنَّه شبِّه ما ظهر من ذلك* باللِّبدة. ويقولون: إنَّ اللَّبِيد: الجُوالق. يقال: ألبَدْتُ القِربةَ، إذا صيَّرتَها فيه.
القاموس المحيط:
لَبَدَ، كنَصَرَ وفَرِحَ، لُبُوداً ولَبَداً أقامَ، ولَزِقَ، كأَلْبَدَ، وكصُرَدٍ وكتِفٍ مَنْ لا يَبْرَحُ مَنْزِلَهُ، ولا يَطْلُب مَعاشاً. وكصُرَدٍ آخِرُ نُسورِ لُقْمانَ، بَعَثَتْهُ عادٌ إلى الحَرَمِ يسْتَسقِي لَها، فلما أُهْلِكوا، خُيِّرَ لُقْمانُ بَيْنَ بَقاءِ سَبْعِ بَعَراتٍ سُمْرٍ، مِنْ أَظْبٍ عُفْرٍ، في جَبَلٍ وَعْرٍ، لا يَمَسُّها القَطْرُ، أو بَقاءِ سَبْعَةِ أنْسُرٍ، كُلَّما هَلَكَ نَسْرٌ خَلَفَ بعدَهُ نَسْرٌ، فاخْتارَ النُّسورَ، وكانَ آخِرُها لُبَداً. ولُبَّدَى ولُبَّادَى، ويُخَفَّفُ طائِرٌ يقالُ له لُبادَى البُدِي، ويُكَرَّرُ حتى يَلْتَزِقَ بالأرضِ، فَيُؤْخَذَ. والمُلْبِدُ البَعيرُ الضَّارِبُ فَخِذَيْهِ بِذَنَبِهِ. وتَلَبَّدَ الصُّوفُ ونحوُهُ تَداخَلَ، ولَزقَ بعضُه ببعضٍ، والطَّائِرُ بالأرضِ جَثَمَ عليها، وكُلُّ شَعَرٍ أو صُوفٍ مُتَلَبِّدٍ لِبْدٌ ولِبْدَةٌ ولُبْدَةٌ، ج ألْبَادٌ ولُبودٌ. واللَّبَّادُ عاملُها. واللِّبْدَةُ، بالكسرِ شَعَرُ زُبْرَةِ الأَسَدِ، وكُنْيَتُه ذُو لِبْدَةَ، ونُسالُ الصِّلِّيانِ، وداخِلُ الفَخِذِ، والجَرادَةُ، والخِرْقَةُ يُرْقَعُ بها صَدْرُ القَميصِ، أو القَبيلَةُ يُرْقَعُ بها قَبُّهُ، ود بَيْنَ بَرْقَةَ وإِفْرِيقيَّةَ، وبلا هاءٍ الأَمْرُ، وبِساطٌ م، وما تَحْتَ السَّرْجِ. وذُو لِبْدٍ ع بِبِلادِ هُذَيْلٍ، وبالتحريكِ الصُّوفُ، ودَعَصُ الإِبِلِ مِنَ الصِّلِّيانِ. وألْبَدَ السَّرْجَ عَمِلَ لِبْدَهُ، والفَرَسَ شَدَّه، والقِرْبَةَ جَعَلَها في جُوالق، ورأسَهُ طأطأهُ عند الدُّخولِ، والشيءَ بالشيءِ ألصَقَهُ، والإِبِلُ خَرَجَتْ أَوْبارُها، وتَهَيَّأَت لِلسِّمَنِ، وبَصَرُ المُصَلِّي لَزِمَ مَوْضِعَ السُّجودِ. واللُّبَّادَةُ، كَرُمَّانةٍ ما يُلْبَس من اللُّبُودِ لِلمَطَرِ. واللَّبِيد الجُوالِقُ، والمِخْلاةُ، وابنُ رَبيعَةَ بنِ مالِكٍ، وابنُ عُطارِدِ بنِ حاجِبٍ، وابنُ أزْنَمَ الغَطَفَانِيُّ شُعَراءُ. وكَزُبَيْرٍ وكَرِيمٍ طائِرٌ. وأبو لُبَيْدِ بنُ عَبَدَةَ شاعِرٌ فارِسٌ. ولَبَدَ الصُوفَ، كَضَرَبَ نَفَشَهُ، وبَلَّهُ بِماءٍ ثم خاطَهُ، وجَعَلَه في رَأسِ العَمَدِ وِقايَةً لِلبِجادِ أنْ يَخْرِقَهُ، كلَبَّدَهُ.
ومالٌ لُبَدٌ ولابِدٌ ولُبَّدٌ: كَثيرٌ. واللُّبَّدَى: القَوْمُ المُجْتَمِعُ. والتَّلْبِيد: التَّرْقِيعُ، كالإِلْبادِ، وأنْ يَجْعَلَ المُحْرمُ في رَأسِهِ شَيْئاً منْ صَمْغٍ لِيَتَلَبَّدَ شَعْرُهُ. واللَّبُودُ: القُرادُ. والْتَبَدَ الوَرَقُ: تَلَبَّدَتْ، والشَّجَرَةُ: كَثُرَتْ أوراقُها. واللاّبِدُ والمُلْبِدُ وأبو لُبَدٍ، كصُرَدٍ وعِنَبٍ: الأَسدُ.
تاج العروس:
ل ب د
لَبَدَ بالمكان كنَصَر وفَرِحَ يَلْبُدُ ويَلْبَدُ لُبُوداً بالضمّ مصدر الأَوّل ولَبَداً مُحَرّكةً مصدر الثاني : أَقَامَ به ولَزِقَ كأَلْبَدَ رُباعِيًّا فهو مُلْبِدٌ به . ولَبِدَ بالأَرض وأَلْبَد بها إِذا لَزِمَها فأَقَام ومنه حَديث عَلِيٍّ رضي الله عنه لرجلينِ جَاءَا يَسأَلاَنهِ أَلْبِدَا بالأَرْضِ حَتَّى تَفْهَما أَي أَقِيمَا ومنه قولُ حُذيفة حين ذَكَر الفِتْنَة قال فإِن كان ذلك فالْبُدُوا لُبُودَ الرَّاعِي عَلَى عَصاهُ خَلْفَ غَنَمِهِ لايَذْهَب بكم السَّيْلُ أَي اثْبُتُوا والْزَمُوا مَنَازِلَكم كما يَعْتَمِدُ الراعِي عَصَاهُ ثابتاً لا يُبْرَح واقْعُدوا في بُيُوتِكم لا تَخْرُجوا منها فَتَهْلِكُوا وتَكُونوا كمَنْ ذَهَبَ به السَّيْل . من المجاز : اللُّبَدُ واللَّبِدُ مِن الرجال كصُرَدٍ وكَتِفٍ : من لا يُسافر ولا يَبْرَحُ مَنْزِلَهُ ولا يَطْلُبُ مَعاشاً وهو الأَلْيَسُ قال الراعي :
" مِنْ أَمْرِ ذِي بَدَوَاتٍ لاَ تَزَالُ لَهُبَزْلاَءُ يَعْيَا بِهَا الجَثَّامَةُ اللُّبَدُ
ويُرْوَى اللَّبِدُ بالكسرِ . قال أَبو عُبَيد والكَسْر أَجْوَدُ منه أَتَى أَبَدٌ عَلى لُبَد وهو كَصُرَدٍ اسمُ آخِر نُسُورِ لُقْمَانَ بن عادٍ لِظَنِّه أَنه لَبِدَ فلا يَمُوت . كذا في الأَساس . وفي اللسان : سَمَّاه بذلك لأَنه لَبِدَ فبَقِيَ لا يَذْهَب ولا يَمُوت كاللَّبِدِ فبَقِيَ لا يَذْهَب ولا يَمُوت كاللَّبِدِ مِن الرِّجال اللازِم لِرَحْلِه لا يُفَارِقه . ولُبَدق يَنْصَرِف لأَنه ليس بمعدُولٍ وفي روض المناظرة لابنِ الشِّحْنَة : كانَ مِن قَوْمِ عادٍ شَخْصٌ اسمُه لُقْمَانُ غيرُ لُقْمَانَ الحَكِيمِ الذي كان على عَهْدِ دَاوودَ عليه السلامُ . وفي الصّحاح : تَزْعُم العَربُ أَنَّ لُقْمَانَ هو الذي بَعَثَتْهُ عَادٌ في وَفْدِهَا إِلى الحَرَمِ يُسْتَسْقِى لها زاد ابنُ الشِّحْنَة : مع مَرْثَد بن سَعْد وكان مُؤْمِناً فلمّا دَعَوْا قيل : قد أَعْطَيْتُكم مُنَاكُم فاخْتَارُوا لأَنفُسِكم فقال مَرْثَد : أَعْطِنِي بِرًّا وصِدْقاً واختار قَبْلَ أَنْ يُصِيبَه ما أَصابَ قَوْمَه . فَلَمَّا أُهْلِكُوا هكَذَا في سائر النُّسخ وفي بعض منها فلما هَلَكُوا خُيِّرَ لُقْمَانُ أَي قال له اللهُ تَعالى اخْتَرْ ولا سَبِيلَ إِلى الخُلُود بَيْنَ بَقَاءِ سَبْعِ بَعَرَاتٍ هكذا في نُسختنا بالعين ويوجد في بعض نسخ الصحاح بَقَرات بالقاف سُمْرٍ صِفَة لِبعرات مِن أَظْبٍ جمع ظِباءٍ عُفْرٍ صِفة لها قال شيخُنَا : والذي في نُسخ القامُوس هو الأَشْبَه إِذ لا تَتَوَلَّد البَقَرُ من الظِّبَاءِ ولا تكون منها في جَبَلٍ وَعْرٍ لا يَمَسُّهَا القَطْرُ أَو بَقَاءَ سَبْعَةِ أَنْسُرٍ وسيأْتي للمُصنّف في العين المهملة مع الفاءِ أَنها ثَمَانِية وعَدَّ منها فُرْزُعَ وقال : هو أَحدُ الأَنسارِ الثمانِيَة وهو غَلطٌ كما سيأْتي كُلَّمَا هَلَكَ نَسْرٌ خَلْفَ بَعْدَه نَسْرٌ فاختار لُقْمَانُ النُّسُورَ فكَانَ يأْخُذُ الفَرْخَ حِينَ يَخْرُج مِن البَيْضَة حتى إِذا ماتَ أَخذَ غيرَه وكان يَعيِشُ كلُّ نَسْرٍ ثمانينَ سنَةً وكان آخِرُها لُبَداً فلما ماتَ ماتَ لُقْمَانُ وذلك في عَصْرِ الحارث الرائِش أَحدِ مُلوكِ اليَمن وقد ذَكَرَه الشُّعرَاءُ قال النابِغَةُ :
" أَضْحَتْ خَلاَءٍ وأَضْحَى أَهْلُها احْتَمَلُواأَخْنَى عَلَيْهَا الذِي أَخْنَى عَلَى لُبَدِ
ولُبَّدَي ولُبَّادَي بالضمّ والتشديد ويُخَفَّفُ عن كُراع : طائِرٌ على شَكْلِ السُّمَانَي إِذا أَسَفَّ على الأَرْضِ لَبِدَ فلم يَكَدْ يَطِير حتى يُطَارَ وقيل : لُبَّادَي : طائر يُقَالُ له : لُبَادَي الْبُدِي لا تَطِيري ويُكَرَّرُ حتَّى يَلْتَزِقَ بالأَرْض فيُؤْخَذَ وفي التكملة : قال الليثُ : وتقول صِبْيَانُ الأَعْرَابِ إِذا رَأُوا السُّمَانَي : سُمَانَي لُبَادَي الْبُدِي لا تُرَى . فلا تزال تقولُ ذلك وهي لابِدَةٌ بالأَرْضِ أَي لاصِقَة وهو يُطِيفُ بها حتى يَأْخُذَهَا . قلت : ومثلُه في الأَساس وأَوردَه في المَجاز . والمُلْبِدُ : البَعيرُ الضارِبُ فَخِذَيْه بِذَنَبِه فيَلْزَق بهما ثَلْطُه وبَعْرُه وخَصَّصَه في التهذيب بالفَحْلِ من الإِبِل . وفي الصحاح : وأَلْبَدَ البَعِيرُ إِذا ضَرَب بِذَنَبهِ على عَجُزِه وقد ثَلَطَ عليه وبَالَ فيَصِير على عَجُزِه لُبْدَةٌ مِن ثَلْطِه وبَوْلِه . وَتَلَبَّدَ الشَّعَرُ والصُّوفُ ونَحْوُه كالوَبرِ كالْتَبَدَ : تَدَاخَلَ ولَزِقَ بَعضُه ببعْضٍ وفي التهذيب : تَلَبَّدَ الطائر بالأرْضِ أَي جَثَمَ عَلَيْهَا وكُلُّ شَعَرٍ أَو صُوفٍ مُتَلَبِّدٍ وفي بعض النسخ ملْتَبِد أَي بعضُه على بعْضٍ فهو لِبْدٌ بالكسر ولِبْدَةٌ بزيادة الهاء ولُبْدَةٌ بالضَّم أَلْبَدٌ ولُبُودٌ على تَوهُّمِ طَرْحِ الهاءِ واللَّبَّادُ ككَتَّان عامِلُها أَي اللُّبْدَةِ . ومن المَجاز : هو أَجْرَأُ من ذي لِبْدَة وذي لِبَدٍ قالوا الِّلبْدَةُ بالكسر : شَعَرٌ مُجْتَمِعٌ علَى زُبْرَةِ الأَسَدِ وفي الصّحاح الشَّعر المُتَراكِب بين كَتِفَيْه وفي المثل هو أَمْنَعُ من لِبْدَةِ الأَسَدِ والجمعُ لِبَدٌ كقِرْبَةٍ وقِرَبٍ وكُنْيَتُهُ أَي لَقَبُه ذو لِلْدَةٍ وذُو لِبَدٍ واللِّبْدَةُ نُسَالُ الصِّلِّيَانِ والطَّرِيفَة وهو سَفاً أَبيضُ يَسقُط منهما في أُصولِهما وتَستَقْبِلُه الرِّيحُ فتَجْمَعُه حتّى يَصيرَ كأَنّه قِطَع الأَلْبَادِ البِيضِ إِلى أُصولِ الشَّعَر والصِّلِّيَانِ والطَّرِيفَة فيَرْعَاه المَالُ ويَسْمَنُ عليه وهو مِن خَيْرِ ما يُرْعَى مِن يَبِيس العِيدَانِ وقيل : هو الكَلأُ الرَّقيقُ يَلْتَبِد إِذا أَنْسَلَ فيَخْتَلِط بالحِبَّةِ . واللِّبْدَة : دَاخِلُ الفَخِذِ . واللِّبْدَة : الجَرَادَةُ قال ابنُ سِيدَه : وعندي أَنه على التَّشْبِيه أَي بالجماعة منِ الناسِ يُقِيمُون وسائرُهم يَظْعَنُون كما سيأْتي . واللِّبْدَة : الخِرْقَةُ التي يُرْقَعُ بها صَدْرُ القَمِيصِ . يقال : لَبَدْت القَمِيصَ أَلْبُدُه أَو هي القَبِيلَةُ يُرْقَعُ بها قَبُّهُ أَي القَمِيصِ وعبارة اللسان : ويقال لِلخِرْقَة التي يُرْقَع بها صَدْرُ القميص : اللِّبْدَة والتي يُرْقَع بها قَبُّهُ : القَبِيلَةُ . وفي سياق المُصَنِّف نَظَرٌ ظاهِرٌ فإِنه فسَّر اللِّبْدَة بما فَسَّر به غيرُهُ القَبِيلَة . اللِّبْدَة : بين بَرْقَةَ وأَفْرِيقِيَّة وهي مَدِينَة عَجِيبةٌ من بلادِ أَفْرِيقِيَّةَ وقد بالَغَ في وَصْفِها المُؤَرِّخونَ وأَطالوا في مَدْحِها . واللِّبْدُ بلا هَاءٍ : الأَمْرُ وهو مجاز ومنه قولُهُم : فُلانٌ لا يَجِفُّ لِبْدُه إِذا كان يَتَرَدَّدُ ويقال : ثَبَتَ لِبْدُك أَي أَمْرُك اللِّبْد : بِسَاطٌ أَي معروف اللِّبْدُ أَيضاً : ما تَحْتَ السَّرْجِ . وذُو لِبْدٍ : ببلادِ هُذَيْلٍ ضبطه الصاغانيّ بكسر فَفَتْحٍ . واللَّبَد بالتَّحْرِيك : الصُّوفُ ومنه قولهم مالَه سَبَدٌ ولا لَبَدٌ وهو مَجاز والسَّبَدُ من الشَّعر وقد تَقَدَّم والَّبَدُ من الصوفِ لتَلَبُّدِه أَي مالَه ذُو شَعَرٍ ولا ذُو صُوفٍ وقيل : مَعنَاه : لا قَلِيلٌ ولا كثيرٌ وكان مالُ العَرب الخَيلَ والإِبلَ والغَنَمَ والبقَرَ فَدَخَلَتْ كُلُّهَا في هذا المَثَلِ . اللَّبَد مصدر لَبِدَت الإِبلُ بالكسر تَلْبَد وهو دَغَصُ الإِبلِ من الصِّلِّيَانِ وهو الْتِوَاءٌ حَيَازِيمِها وفي غَلاَصِمِها وذلك إِذا أَكْثَرَتْ مِنْهُ فتَغَصُّ به ولا تَمْضِي قاله ابنُ السِّكِّيت . يقال أَلْبَدَ السَّرْجَ إِذا عَمِلَ له لِبْدَهُ . وفي الأَفعال : لَبَدْت السَّرْجَ والخُفَّ لَبْداً وأَلْبَدْتُهما : جَعَلْتُ لهما لِبْداً . أَلْبَدَ الفَرَسَ : شَدَّه عليه أَي وضعَه على
ظَهْرِه كما في الأَساس أَلْبَدَ القِرْبَةَ : جَعَلَهَا وصَيَّرَهَا في لَبِيدٍ أَي جُوَالِقٍ وفي الصّحاح : في جُوالِقٍ صَغيرٍ قال الشاعر : ِه كما في الأَساس أَلْبَدَ القِرْبَةَ : جَعَلَهَا وصَيَّرَهَا في لَبِيدٍ أَي جُوَالِقٍ وفي الصّحاح : في جُوالِقٍ صَغيرٍ قال الشاعر :
" قُلْتُ ضَعِ الأَدْسَمَ فِي اللَّبِيدِ قال : يريد بالأَدْسَمِ نِحْىَ سَمْنٍ واللَّبِيدُ لِبْدٌ يُخَاطُ عليه . من المَجاز : أَلْبَدَ رَأْسَه : طَأْطَأَهُ عندَ الدخولِ بالباب يقال أَلْبِدْ رَأْسَكَ كما في الأَساس . أَلْبَدْت الشيْءَ بالشّيْءِ : أَلْصَقْتُه كَلَبَدَهُ لَبْداً ومن هذا اشتقاقُ اللُّبُودِ التي تُفْرَش كما في اللسان . أَلْبَدَت الإِبلُ : خَرَجَتْ أَي من الرَّبيع أَوْبَارُهَا وأَلْوَانُهَا وحَسُنَتْ شاَرَاتُهَا وتَهَيَّأَتْ للسِّمَنِ فكأَنها أُلْبِسَتْ مِن أَوْبارِهَا أَلْبَاداً . وفي التهذيب : وللأَسد شَعَرٌ كثيرٌ قد يَلْبُد على زَبْرَتِه قال : وقد يكون مثلُ ذلك على سَنامِ البَعِير وأَنشد :
" كَأَنُّه ذُو لِبَدٍ دَلَهْمَسُ أَلْبَدَ بَصَرُ المُصَلِّي : لَزِمَ مَوْضِعَ السُّجُودِ ومنه حَديث قَتَادَةَ في تفسير قولِه تَعَالى " الَّذِين هُمْ في صَلاَتِهِمْ خَاشِعُونَ " قال : الخُشُوع في القَلْبِ وإِلْبَادِ البَصرِ في الصلاةِ أَي إِلزَامِه مَوْضِع السُّجودِ من الأَرض . واللُّبَّادَةُ كرُمَّانَةٍ : قَبَاءٌ من لُبُودٍ وما يُلْبَسُ من اللُّبُودِ للمَطَرِ أَي للوِقَايَة منه . واللَّبِيدُ " الجُوَالِقُن وفي الصحاح وكتابِ الأَفعال : الجُوَالِق الصغير . اللَّبِيدَة : المِخْلاَةُ اسمٌ عن كُراع . لَبِيد بنُ رَبِيعَةَ بنِ مالِكٍ العَامِريُّ لبيد عُطَارِدِ بن حَاجِب بن زُرَارَةَ التَّمِيميُّ لبيد بن أَزْنَمَ الغَطَفَانِيّ شُعَراءُ وفي الأَوَّل قولُ الإِمَام الشافعيّ :
وَلَوْلاَ الشِّعْرُ بالعُلَمَاءِ يُزْرِي ... لَكُنْتُ اليَوْمَ أَشْعَرَ مِنْ لَبِيدِ
لبيد كزُبَيْرٍ وكَرِيمٍ : طائرٌ وعلى الأَوّل اقتصرَ ابنُ مَنْظور . وأَبو لُبَيْدِ بن عَبَدَةَ بضم اللام وفتح الباءِ في عبَدَة شاعرٌ فارِسٌ . وأَبو لَبِيدٍ كَاِميرٍ هشامُ بن عبد الملك الطَّيَالِسيُّ مُحَدِّث . ولَبَدَ الصوفَ كضَرَبَ يَلْبِدُ لَبْداً : نَفَشَه وبَلَّه بماءٍ ثمَّ خَاطَه وجَعَلَه في رَأْسِ العَمَدِ ليكون وِقَايَةً لِلبِجادِ أَنْ يَخْرِقَهُ كلَبَّده تَلَبِيداً وكلُّ هذا من اللزُوقِ . من المَجاز : مالٌ لُبَدٌ ولاَبِدٌ ولُبَّدٌ : كَثِيرٌ وفي بعض النُّسخ مال لُبَدٌ كصُرَدٍ ولابِدٌ كثيرٌ . وفي الأَساس واللسان : مال لُبَدٌ : كَثِيرٌ لا يُخافُ فَنَاؤُه لِكَثْرَتِه كأَنَّه الْتَبَدَ بعضُه على بعضٍ . وفي التنزيل العَزِيز " يَقُولُ أَهْلَكْتُ مالاً لُبَداً " أَي جَمًّا قال الفَرَّاءُ : اللُّبَدُ : الكَثِيرُ وقال بعضُهم : واحدتَه لُبْدَةٌ ولُبَدٌ جِمَاعٌ قال : وجعلَه بعضُم على جِهَة قُثَمٍ وحُطَمٍ واحِداً وهو في الوجهين جَميعاً : الكثيرُ . وقرأَ أَبو جَعْفَرٍ مَالاً لُبَّداً مُشدَّدَا فكأَنه أَرادَ مالاً لابِداً ومالانِ لاَبِدَانِ وأَمْوَالٌ لابِداً ومالانِ لاَبِدَانِ وأَمْوَالٌ لُبَّدٌ والأَمْوَالُ والمالُ قد يَكُونانِ في مَعْنًى واحدٍ . وفي البصائر : وقرأَ الحسن ومُجَاهِد : لُبُداً أَيضاً بسكون الباءِ كَفَارِهٍ وفُرْهٍ وشارِفٍ وشُرْفٍ . وقرأَ زيدُ بن عَليّ وابنُ عُمَيْرٍ وعاصِمٌ : لِبَداً مِثال عِنَبٍ جَمْع لِبْدَة أَي مُجْتَمِعاً . واللُّبَّدَي : القَوْمُ المُجْتَمِعُ كاللِّبْدَة بالكسر واللُّبْدَة بالضمّ كأَنهم بِجَمْعِهم تَلَبَّدُوا ويقال : النَّاسُ لُبَدٌ أَي مُجْتمِعون وفي التنزيل العزيز " وأَنه لَمَّا قَامَ عَبْدُ اللهِ يَدْعُوه كَادُوا يَكُونُونَ عَلَيْهِ لُبَداً " قال الأَزهريُّ : وقُرىء " لِبَداً " والمعنى أَنَّ النبيّ صلى اللهُ عَليه وسلَّمَ لمَّا صلَّى الصُّبْح بِبَطْنِ نَخْلَةَ كادَ الجِنُّ لمَّا سَمِعُوا القرآنَ وتَعَجَّبُوا منه أَن يَسْقُطُوا عليه أَي كالجَرَادِ وفي حديث ابن عبّاسٍ " كَادُوا يَكونونَ عَليه لِبَداً " أَي مُجْتَمِعِينَ بَعْضهم على بعضٍ واحدتها لِبْدَةٌ ومعنى لِبَدةٍ : يَركبُ بعضُهم بعضاً وكلُّ شَيءٍ أَلْصَقْتَه بشيءٍ إِلصاقاً شديداً فقد لَبَّدْته . والتَّلْبِيدُ : التَّرْقِيعُ كالإِلْبَادِ وكِسَاءٌ مُلَبَّدٌ وإِذا رُقِعَ الثَّوْبُ فهو مُلَبَّدٌ ومُلْبَدٌ . وَثَوْبٌ مَلْبُودٌ وقَدْ لَبَّدَه إِذا رَقَعَه وهو مما تَقَدَّم لأَن المُرَقَّع يَجتمعُ بعضُه إِلى بَعْضٍ ويَلْتَزِق بعضُه ببعضٍ وقيل المُلَبَّد الذي ثَخُنَ وَسَطُه وصَفِقَ حتى صارَ يُشْبِه اللِّبْدَ . في الصّحاح : التَّلْبِيدُ : أَنْ يَجْعَلَ المُحْرِمُ في رأْسِهِ شَيْئاً مِن صَمْغٍ لِيَتَلبَّدَ شَعرُهُ بُقْيَا عَلَيْه لئلا يَشعَثَ في الإِحرام ويَقْمَلَ إِبْقَاءً على الشَّعرٍ وإِنما يُلَبِّد مَنْ يَطُولُ مُكْثُه في الإِحرام . وفي حَدِيث عُمَر رضي الله عنه أَنَّهُ قال مَنْ لَبَّدَ أَوْ عَقَصَ أَو ضَفَر فعلَيْه الحَلْقُ قال أَبو عبيد : قوله لَبَّدَ أَي جَعَل في رَأْسِه شَيْئاً مِن صَمْغٍ أَو عَسَلٍ لِيَتَلَبَّدَ شَعرُه ولا يَقْمَلَ قال الأَزهريُّ : هكذا قال يَحيى بن سَعِيد قال : وقال غيرُه : إِنما التَّلْبِيدُ بُقْيَا علَى الشَّعر لئلا يَشْعَثَ في الإحرام ولذلك أَوْجَبَ عليه الحَلْقَ كالعُقُوبَةِ له قال : قال ذلك سُفْيَانُ بن عُيَيْنَةَ قيل : ومنه قيل لِزُبْرَةِ الأَسدِ لِبْدَةٌ وقد تَقدَّم . واللَّبُودُ : كصَبورٍ وفي نسختنا بالتَّشْدِيد : القُرَادُ سُمِّيَ بذلك لأَنه يَلْبَدُ بالأَرض أَي يَلْصَق . والْتَبَدَ الوَرَقُ تَلَبَّدَتْ أَي تَلَبَّدَ بعضُه على بعضٍ . التَبَدَت الشَّجَرَةُ : كَثُرَتْ أَوْرَاقُها قال الساجع :
" وعَنْكَثَا مُلْتَبِدَا
واللاَّبِدُ والمُلْبِد وأَبو لُبَد كصُرَدٍ وعِنَبٍ : الأَسَدُ . ومما يستدرك عليه : ما أَرَى اليَوْمَ خَيْراً مِن عِصَابَة مُلْبِدَة يعني لَصِقُوا بالأَرْض وأَخْمَلُوا أَنْفُسَهُم وهو من حديث أَبي بَرْزَةَ وهو مَجاز وفي الأَساس عِصَابَةٌ مُلْبِدَةٌ : لاصِقَةٌ بالأَرض من الفَقْرِ وفُلانٌ مُلْبِدٌ : مُدْقِعق وفي حديث أَبي بَكْرٍ أَنه كان يَحْلُب فيقول أَأُلْبِدُ أَمْ أُرْغِي ؟ فإِن قالوا : أَلْبِدْ أَلْزَقَ العُلْبَةَ بِالضَّرْعِ فَحلَبَ ولا يَكون لذلك الحَلَبِ رَغْوَةٌ فإِن أَبَانَ العُلْبَةَ رَغَا الشَّخْبُ بِشِدَّة وُقُوعِه في العُلْبَةِ . والمُلَبِّدُ من المَطَرِ : الرَّشُّ وقد لَبَّدَ الأَرْضَ تَلْبِيداً وتَلَبَّدَت الأَرْضُ بالمطرِ . وفي الحديث في صِفَة الغَيْثِ فَلَبَّدَتِ الدِّمَاثَ أَي جَعَلَتْهَا قَوِيَّةً لا تَسوخ فيها الأَقدامُ والدِّمَاثُ : الأَرَضُونَ السَّهْلَةُ . وفي حديث أُمّ زَرْعٍ لَيْسَ بِلَبِدٍ فَيُتَوَقَّل ولا لَه عِنْدِي مُعَوَّل أَي لَيْس بِمُسْتَمْسِكٍ مُتَلَبِّد فَيُسْرَع المَشْيُ فِيه ويُعْتَلَى . ولَبَّدَ النَّدَى الأَرْضَ . وفي صِفَة طَلْحِ الجَنَّة إِنّ الله تعالى يَجْعَل مَكَانَ كُلِّ شَوْكَةٍ مِنْهَا مِثْلَ خُصْوَة التَّيْس المَلْبُودِ أَي المُكْتَنِز اللَّحْم الذي لَزِمَ بَعْضُه بَعْضاً فتَلَبَّد . وفي التهذيب في تَرجمة بلد : وقولُ الشاعِرِ أَنشَدَه ابنث الأَعرابيّ :
وَمُبْلِدٍ بَيْنَ مَوْمَاةٍ ومَهْلكَةٍ ... جَاوَزْتُه بِعَلاَةِ الخَلْقِ عِلْيَانِ قال : المُبْلِدُ : الحَوْضُ القَديم هُنا قال : وأَراد مُلْبِد فقَلَب وهو اللاَّصِقُ بالأَرض . وقال أَبو حَنيفة : إِبِلٌ لَبِدَةٌ ولَبَادَي : تَشَكَّى بُطُونَهَا عن القَتَادِ وقَدْ لَبِدْتْ لَبَداً وناقَةٌ لَبِدَةٌ . ومن المجاز : أَثْبَت الله لِبْدَكَ وجَمَّل الله لِبْدَتكَ . وفي المثل تَلَبَّدِي تَصَيَّدِي كقولهم مُخْرنْبِقٌ لِيَنْبَاعَ ومنه قيل : تَلَبَّدَ فُلانٌ : إِذَا رأَى تَفَرَّسَ كما في الأَساس . وفي الحديثِ ذِكْرُ لُبَيْدَاء وهي الأَرْضَ السابِعَةُ . ولَبِيدٌ ولابِدٌ ولُبَيْدٌ أًسماءٌ . واللِّبَدُ : بطونٌ من بني تَميمٍ وقال ابنُ الأَعْرَابيّ : اللِّبَدُ بنو الحارث بن كَعْب أَجمعونَ ما خَلاَ مِنْقَراً . ومحمّد بن إِسحاق بن نَصْرٍ النَّيْسَابُورِيّ اللَّبّاد وأَبو عَليٍّ الحسن بن الحُسضيْنِ بن مَسْعُود بن اللَّبَّاد المُؤَدّب البُخَارِيّ محدِّثَان . وسِكَّة اللَّبَّادين مَحَلَّةٌّ بِسَمَرْقَنَد منها القاضي محمد بن طاهِرِ بن عبد الرحمن بن الحسن بن محمّد السّعيديّ السَّمَرْقَنْدِيّ عن أَبي اليُسْرِ البَزْدَوِيّ وغيرِه . ولَبِيد بن عَلِيّ بن هِبَة بن جَعْفَر بن كِلاب : بَطْنٌ ومن وَلِدِه فائدٌ وسَلاَّم وهم بمصر . ولَبِيدك بَطْنٌ من حَرْبٍ ولهم شِرْذِمَةٌ بالصعيد ولَبِيد : بَطْنٌ مِن سُلَيْم منهم قُرَّة بن عِياضٍ . ولَبِيدة : قَرْيَة بالقَيْرَوَانِ منها أَبو القاسم عبد الرحمن بن محمّد بن محمّد بن عبد الرحمن الحَضْرَمِيّ اللَّبِيدِيّ من فقهاءِ القَيْرَوَان . واستَدْرَك شيخُنا : لَبِيدَة : قَرْية من قُرَى تُونِس ويقال بالذّال المُعدمة أَيضاً فتُعاد هُناك انتهى . واللُّبَدُ كَصُرَد : قَريَة من قُرَى نَابُلسَ

##### Türkçe

لبد
**لَبَدَ** - **يَلْبُدُ** - **لِبْدَة**- **لُبَد** - **لَبْدَة** - **لِبَد**
Pazar, 13 Şubat/Şubat 2011 21:24 yazar: Administrator
**لَبَدَ - يَلْبُدُ** + bir varlık + başka bir varlık üzerine: onun üstüne biner ve ona yapışır ve ona tutunur; onunla birlikte, üst üste yığılmış, sıkı sıkıya bitişik bir kütle veya yığın oluşturur.
**لِبْدَة**: **" لَبَدَ - يَلْبُدُ "**’dan bir defalık için mef‘ûl anlamında fiil ismi: üst üste birikmiş, sıkı sıkıya bitişik bir yığın veya kütle.
**لُبَد**: **" لِبْدَة "**’nin çoğulu.
**لُبَداً**: **" لُبَد "**’den hâl: üst üste yığılmış, bitişik bir biçimde.
**لَبْدة**: **" لَبَدَ - يَلْبُدُ "**’dan bir defalık için mef‘ûl anlamında fiil ismi: birbiri üzerine **لبد** olmuş (yapışıp yığılmış) özel şey.
**لِبَد**: **" لَبْدَة "**’nin çoğulu.
**لِبَداً**: **" لِبَد "**’den hâl: üst üste binmiş, bitişik, kütleleşmiş, yığılmış bir biçimde.
Ve lafız, “yan yana veya üst üste, bitişik tabakalar şeklinde bir varlığı bir varlığa toplama ve sıkıca bağlama” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**كَفَتَ - يَكْفِتُ**، **رَصَّ - يَرُصُّ**، **لَبَدَ - يَلْبُدُ**، **وَبَرَ - يَبِرُ**، **نَضَدَ - يَنْضِدُ**، **طَبَقَ - يَطْبِقُ**

**لِبَدًا**
﴿Ve gerçekten o, Allah’ın kulu kalkıp O’na dua edince, neredeyse onun üzerine **لِبَدًا** olacaklardı (19)﴾ **الجن**
**لُبَدًا**
﴿“Yığılmış **لُبَدًا** mal helâk ettim” der (6)﴾ **البلد**
مختار الصحاح
● [**لبد**] ل ب د: **اللِّبْدُ** (cild vezninde) **اللُّبُود**’un tekilidir; **اللِّبْدةُ** ise ondan daha özeldir. Dedim: onun çoğulu **لِبَد**’dir. Ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿neredeyse onun üzerine **لِبَدَاً** olacaklardı﴾. Ve **اللُّبَادَة**: yağmur için ondan giyilen şeydir. “Onun ne **سَبَدٌ**’i vardır ne **لَبَدٌ**’i” (daha önce **س ب د**’de açıklaması geçti). Ve **التَّلْبيد**: ihramlı kimsenin başında, saçının **يَتَلَبَّد** olması için bir zamk şeyini yapmasıdır; ihramda dağılmasın diye onu üzerinde bırakmak içindir. Ve “**لُبَداً** mal helâk ettim” yani çok. Ve “insanlar da **لُبَدٌ**” denir; yani toplanmışlar.
الراغب
**لبدا**
- Yüce Allah dedi: }onun üzerine **لبدا** olacaklardı﴿[**الجن/19**] yani: toplanmış; tekili: **لبدة**; **كاللبد المتلبد** gibi; yani toplanmış. Ve denildi: manası: onun üzerine, **اللبد**’in düşüşü gibi düşüyorlardı. Ve﴾**لبدا**﴿diye okundu (ve bununla Hişâm, İbn Âmir ed-Dımaşkî’den okudu. bk. el-İthâf s. 425); yani: birbirine yapışmış, birbirine bitişik, ona üşüşmekten dolayı. Ve **اللبلد**’in çoğulu: **ألباد** ve **لبود**. Ve **ألبدت السرج**: ona **لبدا** yaptım. Ve **ألبدت الفرس**: onun üzerine **اللبد** attım; şu gibi: **أسرجته** ve **ألجمته** ve **ألببته**. Ve **اللبدة**: ondan bir parçadır. Ve denildi: “O, aslanın **لبدة**’sinden daha engelleyicidir” (bk. el-Mücmel 3/801); yani: göğsünden. Ve **لبد الشعر**; ve **ألبد بالمكان**: onun **لبده**’sinin tutunuşu gibi ona tutundu. Ve **لبدت الإبل لبدا**: otlağı çoğalttı, ta ki onu izlettirdi. Ve O’nun sözü:﴾**مالا لبدا**{ [**البلد/6**] (Esâsü’l-belâğa (**لبد**)) yani: çok, birbirine yığılmış; ve denildi: “Onun ne **سبد**’i vardır ne **لبد**’i” (**السبد**: kıl; yani: onun ne kılı vardır ne de yığılmış yünü; ikisiyle develer ve koyunlar kastedilir. el-Asma‘î dedi: yani: onun ne azı vardır ne çoğu. bk. Lisân (**سبد**); Esâsü’l-belâğa (**لبد**); el-Meşûf el-Mu‘allim 1/381; el-Emsâl s. 388). Ve **لبد**: yere yapışması âdet olan bir kuştur. Ve Lokman’ın akbabalarının sonuncusu; ona **لبد** denirdi (Araplar, Lokman’ın, Âd’ın onu heyeti içinde Harem’e yağmur istemeye gönderdiğini iddia ederler; onlar helâk edilince Lokman, sarımsı beyaz ceylanlardan, sarımsı esmer yedi deve pisliğinin, sarp bir dağda, yağmurun dokunmadığı yerde kalması ile; yahut yedi akbabanın kalması arasında muhayyer bırakıldı; her ne zaman bir akbaba helâk olsa, ardından bir akbaba onun yerini alır; o da akbabaları seçti; akbabalarının sonuncusunun adı **لبدا** idi. Nâbiga onu zikredip şöyle dedi:
أضحت خلاء وأضحى أهلها احتملوا * أخنى عليها الذي أخنى على لبد)،
Ve **ألبد البعير**: **الثلط**’tan **لبد** sahibi oldu (**ثلط البعير**: dışkısını ince attığı zaman. bk. Lisân (**لبد**)). Ve bununla, bunun ondan (yani deveden) semizlik ve besililik delâleti sebebiyle, güzelliği de kinaye edilir. Ve **ألبدت القربة**: onu **لبيد** içine yaptım; yani küçük bir çuval içine.
ملخص اللسان:
1. **لبَدَ بالمكان يَلْبُدُ لبُوداً** ve **لَبِدَ لَبَداً** ve **أَلبَدَ**: orada ikamet etti ve yapıştı; o, ona **مُلْبِدٌ**’dir. Ve **لَبَِدَ بالأَرض** ve **أَلبَدَ بها**: ona yapışıp onu bırakmadığı zaman; böylece orada ikamet etti;
2. Ve **ولَبَدَ الشيءُ بالشيءِ يَلْبُد**: bir kısmı bir kısmının üzerine bindi.
3. Ve erkeklerden **اللُّبَدُ** ve **اللَّبِدُ**: yolculuk etmeyen, evinden ayrılmayan ve geçim aramayan kimse.
4. Ve namazda **إِلبادِ البصر**: onu (bakışı) yerin secde yerine bağlamak.
5. Ve her saç veya yün, bir kısmı bir kısmı üzerine **مُلْتَبدٍ** ise, o **لِبْد** ve **لِبْدة** ve **لُبْدة**’dir; çoğulu **أَلْباد** ve **لُبُود**. Ve yaygılardan **اللِّبْدُ**: bilinen (şey)dir; aynı şekilde eyerin **لِبْدُ**’ü.
6. Ve **ولَبَّدَ شعَرَه**: onu yapışkan bir şeyle veya zamkla yapıştırdı; ta ki **كاللِّبد** gibi oldu; bu, cahiliye ehlinin, hacda başlarını tıraş etmek istemedikleri zaman yaptıkları bir şeydi.
7. Ve **ولَبِدَ الصوفُ يَلْبَدُ لَبَداً** ve **لَبَدَه**: onu suyla kabarttı, sonra dikti ve direklerin başına koydu; **البجاد**’ın onu delmesine karşı bir koruma olsun diye; bütün bunlar yapışmadan (dolayıdır).
8. Ve **تَلَبَّدَتِ الأَرض بالمطر**: yani onu güçlü kıldı; ayaklar onda batmaz.
9. **المَلْبُود**: yani eti toplanmış, bir kısmı bir kısmına yapışmış; böylece **تلبَّد** olmuş.
10. Ve **مال لُبَد**: çok; yok olmasından korkulmaz; sanki bir kısmı bir kısmı üzerine **التَبَدَ** olmuştur.
11. Ve **اللِّبْدَة** ve **اللُّبْدة**: insanların bir topluluğu; (onlar) ikamet ederler, diğerleri göçer; sanki toplanmalarıyla **تَلَبَّدوا**. Ve “insanlar **لُبَدٌ**” denir; yani toplanmışlar. Ve Aziz tenzilde: “ve gerçekten Allah’ın kulu kalkıp O’na dua edince, neredeyse onun üzerine **لُبَداً** olacaklardı.” Ve **اللُّبَّدَى**: toplanan kavim.
12. “Neredeyse onun üzerine **لِبَداً** olacaklardı”; yani bir kısmı bir kısmı üzerine toplanmış olarak; tekili **لِبْدَة**’dir. Dedi: **لِبَداً**’nın manası: bir kısmı bir kısmının üzerine biner.
13. Ve her şeyi bir şeye şiddetli bir yapıştırmayla yapıştırdıysan, onu **لَبَّدْتَه** olmuşsundur.
14. Ve **اللِّبْدة**: aslanın yelesi üzerindeki toplanmış saç; ve **الصحاح**’ta: iki omzu arasındaki üst üste binmiş saç.
