# لتي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AA%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AA%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AA%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: لتي

: ( ي ( *!الَّتِي ) : ) اسْمٌ مُبْهِمٌ للمُؤَنَّثِ وهو مَعْرفةٌ لا يَجوزُ نَزْعُ اللامِ والألفِ منه للتَّنْكِير ، ولا يتمُّ إلاَّ بِصلَةٍ ؛ كما في الصِّحاح .
وفيه ثلاثُ لُغاتٍ : ( و ) أَمَّا قوْله : ( *!اللاَّتِي ) ، كما في سائِرِ النُّسخِ فلا يُعْرَفُ ولا أَصْلَ له ؛ ولا ذَكَرَه أَحَدٌ مِن الأَئِمَّةِ في المُفْردِ ، ففيه تَخْلِيطٌ لا يَخْفَى نبَّه عليه شيْخنا .
قُلْت : بل ذَكَرَه ابن سِيدَه : وإيَّاه قَلَّد المصنِّفُ فصارَت اللُّغاتُ أَرْبَعَة ، هاتانِ *!اللّتانِ ذُكِرَتا ، ( واللَّتِ ) ، بكسر التاءِ ؛ ( واللَّتْ ) بإسْكانِها ، حَكَاهُما اللّحْياني . يقالُ هي : اللَّتِ فَعَلَتْ ، وهي اللَّتْ فَعَلَت ؛ وأَنْشَدَ لأُقَيْشِ بنِ ذُهْل العُكْلِي :
وأَمْنَحهُ *!اللَّتْ لا يُغَيَّبُ مِثْلُها
إذا كانَ نِيرانُ الشِّتاء نَوائِماقال ابنُ سِيدَه : الَّتي والَّلاتِي ( تأْنِيثُ الذي على غيرِ صيغَتِهِ ) ولكنَّها منه كبِنْتٍ من ابنٍ غَيْر أنَّ التاءَ ليسَتْ مُلْحِقة كما تُلْحِقُ تاءُ بنْتٍ ببِناءِ عدلٍ ، وإِنَّما هي للدَّلالةِ على التَّأْنيثِ ، ولذا اسْتَجازَ بعضُ النَّحويِّين أنْ يَجْعَلَها تاءَ تَأْنيثٍ ، والألِفُ واللامُ فيهما زائِدَةٌ لازِمَةٌ داخِلَةٌ لغَيرِ التَّعْريفِ ، وإنَّما هُنَّ متعرِّفات بصِلاتِهِنَّ كالذي ، وسيُذْكَر . ( ج *!اللاَّتِي ) ؛ ) ومنه قوله تعالى : ﴿*!واللاَّتِي يأْتِينَ الفاحِشَة﴾ ؛ ( *!واللاَّتِ ) ، بحذْفِ الياءِ وإبْقاءِ الكسْرِ ؛ ومنه قولُ الشَّاعر :

*!اللاَّتِ كالبَيْضِ لمَّا تَعْدُ أَنْ دَرَسَتْ
صُفْرُ الأنامِلِ مِنْ قَرْعِ القَواقِيزِ ( *!واللَّواتِي ) ، بالياءِ ؛ وأَنْشَدَ أَبو عبيدٍ :
مِن *!اللَّواتِي والَّتي *!واللاَّتِي
زَعَمْنَ أَنْ قد كَبِرَتْ لِدَاتِيَ ( واللَّواتِ ) ، بِلا ياءٍ ؛ ومنه قولُ الشَّاعرِ :
إلا انْتِيابَته البَيْضَ *!اللَّواتِ
ما إنْ لَهُنَّ طُوالَ الدَّهْرِ أَبْدالُ ( واللاَّئِي ) ، بالهَمْزةِ كالقاضِي ، ومنه قوله تعالى : ﴿واللاَّئِي يَئِسْنَ مِن المَحِيضِ﴾ ، قالَ ابنُ سِيدَه : ورأَيْت كثيراً اسْتَعمَل اللاَّئِي لجماعَةِ الرِّجالِ ، فقال :
أَبَى لكُمُ أَنْ تَقْسُرُوا ونفوتَكُمْ
بسَيْلٍ من اللاَّئِي تُعادُونَ شامِلُوقال الجَوْهرِي في لوى ؛ وأما قولُ الشَّاعرِ :
من النَّفَرِ اللاءِ الذين إذا هُمُ
يَهابُ اللئامُ حَلقَةَ الباب قَعْقَعُوافإنَّما جازَ الجَمْعُ بَيْنهما لاخْتِلافِ اللّفَظَيْنِ ، أَو لإلْغاءِ أَحَدهما .
( واللاَّءِ ) كالبابِ ، هكذا في النُّسخِ وبه ضَبَطَ بعضُهم ؛ ويقالُ اللاَّء بسكونِ الألفِ ، ومنه قولُ الشاعِرِ ، وهو الكُمَيْت :
وكانَتْ مِن اللأَ لا يُعَيِّرُها ابْنُها
إذا ما الغُلامُ الأحْمَقُ الأُمّ عَيَّرا

وفي الصِّحاح في لوى : وإن شِئْتَ قلْت للنِّساءِ اللاَّءِ ، بالكَسْرِ بِلا ياءٍ ، ولا مَدَ ولا هَمْزٍ . ومنهم من يَهْمز .
( واللَّوَى ) بحَذْفِ التَّاءِ والياءِ ، ومنه قولُ الشَّاعرِ :
جَمَعْتُها من أَنْؤُقٍ خِيارِ
مِن اللَّوا شُرِّفْن بالصِّرارِ ( واللاَّآتُ ) ، ومنه قولُ الشَّاعر :
أُولئكَ إخْواني وأَخْلالُ شِيمَتي
وأَخْدانُك اللاَّآتِ تَزَيَّنَ بالكَتَمَفهي ثمانِيَة لُغاتٍ في الجَمْع ، اقْتَصَرَ الجَوْهَرِي منها على خَمْسةٍ وهي : *!اللاَّتِي *!واللاَّتِ *!واللَّواتِي *!واللّواتِ واللَّوا ، وما عَداهُنَّ عن ابنِ سِيدَه ، قال : وكُلُّه جَمْع التي على غيرِ قياسٍ .
( و ) في ( تَثْنِيتِهَا ) ثلاثُ لُغاتٍ : ( *!اللَّتانِ ) ، بكسرِ النونِ وتخْفِيفِهما ، ( *!واللَّتانِّ ) ، بتَشْديدِ النونِ ، ( *!واللَّتَا ) ، بحذْفِ النونِ ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
واقْتَصَرَ ابنُ سِيدَه على الأولى والأخيرَةِ ، قالَ : يقالُ هُما *!اللَّتانِ فَعَلَتا *!واللَّتَا فَعَلَتا .
قال الجَوْهرِي : وبَعْضُ الشُّعَراء أَدْخَل على التي حَرْفَ النِّداءِ ، وحُرُوفُ النِّداء لا تَدْخُل على ما فيه الألِف واللام إلاَّ في قوْلنا : يا أللَّه وحْده ، فكأَنَّه شَبَّهها به من حيثُ كانت الألِفُ واللامُ غَيْر مُفارِقَتَيْن لها ؛ وقالَ :
مِن أجْلِكِ يا الَّتي تَيَّمْتِ قَلْبِي
وأَنْت بَخِيلةٌ بالوُدِّ عَنِّي ( وتَصْغِيرُها ) ؛ ) أَي اللَّتي واللاَّتِي واللاَّتِ كما في المُحْكم واقْتَصَرَ الجَوْهرِي على الَّتي ؛ ( *!اللَّتَيَّا ) ، بالفَتْح والتَّشْديدِ ، وهو المَعْروفُ وعليه اقْتَصَرَ الجَوْهرِي وهو مُختارُ الفرَّاء ،

( *!واللُّتَيَّا ) ، بالضم والتَّشْديد ، حَكاهُ ابنُ سِيدَه وابن السِّكِّيت مِن أَهْلِ البَصْرَةِ ومنعه الحريري في درَّةِ الغواص تبْعاً لجماعَةٍ .
قال شيْخُنا : وقد بَيَّنْت في شرْح الدرَّة أنَّه لُغَةٌ جائِزَةٌ إلاَّ أَنَّها قليلَةٌ .
وأَنْشَدَ الجَوْهرِي للَّراجزِ :
بعد *!اللُّتَيَّا *!واللَّتَيَّا *!والَّتِي
إذا عَلَتْهَا نَفَسٌ تَرَدَّتِ ( ومِن أَسْماءِ الداهِيَةِ : *!اللَّتَيَّا *!والَّتي ) . ) يقالُ : وَقَعَ فلانٌ في *!اللَّتَيَّا *!والَّتِي ؛ نقلَهُ الجَوْهرِي .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!اللَّتيُّ ، بضم الياءِ المُشَدَّدَةِ وكسْرِها ، لُغَةٌ مِثْل الذيّ في الذي نقلَهُ شيْخنا .
وقال ابنُ الأعْرابي : *!اللَّتِيُّ ، كغَنِيَ : المُلازِمُ للمَوْضِع . وقال غيرُهُ : هو المرمى .
وتَصْغيرُ اللاَّءِ واللاَّئِي : اللُّؤَيَّا واللُّوَيَّا . وتَصْغِيرُ اللاَّتي : *!اللُّتَيَّاتُ واللُّوَيَّات ؛ كما في المُحْكم .
وإذا ثَنَّيْتَ المُصَغَّر أَوْ جَمَعْته حَذَفْتَ الألفَ وقُلْتَ : *!اللَّتَيَانِ *!واللَّتَيَاتُ .
وحكَى ابنُ السِّكِّيت في تَصْغِيرِ اللَّتْ ، بسكونِ التاءِ ، واللَّيْتْ ؛ ومُختارُ الفرَّاء اللّيْتِ .
*!ولتالتى : إذا نَقَصَ ؛ عن ابنِ الأعْرابي .
قالَ الأزْهرِي : كأَنَّه مَقْلوبٌ من لاَتَ أَو أَلَتَ .

### Türkçe

: ( **الَّتِي** : ) müennes için müphem bir isimdir ve o bir marifedir; tenkir için ondan **اللام** ve **الألف**’in çıkarılması câiz olmaz; ve ancak bir sıla ile tamam olur; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
Ve onda üç lügat vardır: ( و ) ama onun sözü: ( **اللاَّتِي** ) ise, sair nüshalarda olduğu gibi, bilinmez ve onun için bir asl yoktur; ve onu müfredde imamlardan hiçbiri zikretmemiştir; onda gizli olmayan bir karıştırma vardır; şeyhimiz ona dikkat çekti.
Dedim: bilakis onu İbn Sîde zikretti; musannif de onu taklit etti; böylece lügatler dört oldu: şu iki **اللّتانِ** zikredildi; ( **واللَّتِ** ), **التاء**’ın kesriyle; ( **واللَّتْ** ) onun sükûnu ile; ikisini de el-Lihyânî hikâye etti. Denir: o, **اللَّتِ** yaptı; ve o, **اللَّتْ** yaptı; ve Ukayş b. Zühl el-Ukliy’ye ait olarak inşâd etti:
Ve ona, benzeri gizlenmeyen **اللَّتْ**’i bağışlarım
kışın ateşleri uyuklayıcılar olduğunda
İbn Sîde dedi: **الَّتي** ve **الَّلاتِي** ( **الذي**’nin, kendi sigası dışında te’nîsi )dir; fakat o, ondan, **ابن**’den **بِنْت** gibi (şu farkla ki) **التاء** ilhâk edici değildir; **بِنْت**’in **تاء**’sı nasıl **عدل** binasına ilhâk ediyorsa (öyle değil); ancak o, te’nîse delâlet içindir; bu yüzden bazı nahivciler onu te’nîs **تاء**’sı yapmayı câiz gördü; ve ikisinde **الألف** ve **اللام** zâid, lâzım, ta‘rîf için olmayan bir dâhil olandır; ancak onlar, **الذي** gibi, sıla’larıyla marife olurlar; ve zikredilecektir. ( ج **اللاَّتِي** )؛ ) ve ondan, Yüce Allah’ın sözü: ﴿**واللاَّتِي** يأتين الفاحشة﴾؛ ( **واللاَّتِ** )، **الياء**’ın hazfi ve kesrin bırakılmasıyla; ve ondan şairin sözü:

**اللاَّتِ** yumurtalar gibi, (öyle ki) eskidiğinde (artık) aşmaz
parmakları sarı; **القَواقِيز**’i çarpmaktan (dolayı) ( **واللَّواتِي** )، **الياء** ile; ve Ebû Ubeyd inşâd etti:
**اللَّواتِي**’den ve **الَّتي**’den ve **اللاَّتِي**’den
iddia ettiler ki doğurduklarım artık büyümüştür ( **واللَّواتِ** )، **ياء**sız; ve ondan şairin sözü:
ancak beyazları, **اللَّواتِ**’i ziyaret etmesi
onlar için uzun zaman boyunca bedeller yoktur ( **واللاَّئِي** )، **الهمزة** ile, **القاضِي** gibi; ve ondan Yüce Allah’ın sözü: ﴿واللاَّئِي يئسن من المحيض﴾، İbn Sîde dedi: ve ben, birçok kimsenin erkekler cemaatine **اللاَّئِي**’yi kullandığını gördüm; şöyle dedi:
size, kısaltmanız ve sizi kaçırmam (yakışmaz)
düşmanlık ettiğiniz **اللاَّئِي**’den bir sel ile; şâmil
Ve el-Cevherî **لوى** maddesinde dedi; şairin sözüne gelince:
o topluluktan **اللاءِ** ki onlar, (öyle ki) olduklarında
alçaklar, kapı halkasının şakırtısından korkar
ancak iki lafzın ihtilâfı sebebiyle, yahut ikisinden birini iptal için, ikisinin arasında cem‘ câiz oldu.
( **واللاَّءِ** ) **الباب** gibi; nüshalarda böyledir ve bazıları bununla ضبط etti; ve **اللاَّء** denir, **الألف**’in sükûnu ile; ve ondan şairin sözü—o, el-Kümeyt’tir:
ve o, **اللأَ**’dan idi; oğlu onu ayıplamaz
ahmak oğlan anneyi ayıpladığında

Ve **الصِّحاح**’ta **لوى** maddesinde: ve istersen kadınlara **اللاَّءِ** dersin; kesr ile, **ياء**sız, ne med, ne hemz ile. Ve onlardan hemzleyen vardır.
( **واللَّوَى** )، **التاء** ve **الياء**’ın hazfiyle; ve ondan şairin sözü:
onu, seçkin **أَنْؤُق**’tan topladım
**اللَّوا**’dan; **الصِّرار** ile şereflendirildiler ( **واللاَّآتُ** )، ve ondan şairin sözü:
işte onlar kardeşlerim ve tabiatımın dostları
ve senin dostların **اللاَّآتِ**; **الكَتَم** ile süslendiler
Böylece cem‘de sekiz lügat vardır; el-Cevherî onlardan beşine iktisar etti; onlar: **اللاَّتِي** **واللاَّتِ** **واللَّواتِي** **واللّواتِ** ve **اللَّوا**’dır; ve onların dışındakiler İbn Sîde’dendir; dedi: ve hepsi, kıyas dışı olarak **التي**’nin cem‘idir.
( و ) ( onun tesniyesinde ) üç lügat vardır: ( **اللَّتانِ** )، **النون**’un kesri ve ikisinin tahfîfiyle; ( **واللَّتانِّ** )، **النون**’un teşdîdiyle; ( **واللَّتَا** )، **النون**’un hazfiyle; el-Cevherî onu nakletti.
İbn Sîde birinci ve sonuncu ile iktisar etti; dedi: denir: ikisi **اللَّتانِ** yaptılar; ve **اللَّتَا** yaptılar.
El-Cevherî dedi: ve bazı şairler **التي** üzerine nida harfini dâhil etti; ve nida harfleri, içinde **الألف** ve **اللام** bulunan şeye, yalnız “يا أللَّه” sözümüzde, tek başına, dâhil olmaz; sanki o, **الألف** ve **اللام**’ın ondan ayrılmaması bakımından onu ona benzetti; ve dedi:
senin yüzünden, ey **الَّتي** kalbimi meftun ettin
ve sen, benden sevgi hususunda cimrisin ( ve onun tasğîri )؛ ) yani **الَّتي** ve **اللاَّتِي** ve **اللاَّتِ**; **المُحْكم**’de olduğu gibi; el-Cevherî **الَّتي** ile iktisar etti; ( **اللَّتَيَّا** )، fetha ve teşdîd ile; o, ma‘rûftur; ve el-Cevherî onunla iktisar etti; ve o, el-Ferrâ’nın muhtarıdır,

( **واللُّتَيَّا** )، damme ve teşdîd ile; onu İbn Sîde ve Basra ehlinden İbn es-Sikkît hikâye etti; ve Harîrî, **درَّة الغواص**’ta, bir cemaatin peşinden giderek onu men etti.
Şeyhimiz dedi: ve ben, **الدُّرَّة** şerhinde onun câiz bir lügat olduğunu, ancak onun az olduğunu beyan ettim.
Ve el-Cevherî, recez söyleyen için inşâd etti:
**اللُّتَيَّا**’dan sonra, **واللَّتَيَّا**’dan sonra, ve **والَّتِي**
ona bir nefes galip geldiğinde düştü ( ve dâhiyenin isimlerinden: **اللَّتَيَّا** **والَّتي** ) . ) denir: falan, **اللَّتَيَّا** **والَّتِي**’ye düştü; el-Cevherî onu nakletti.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
**اللَّتيُّ**، şeddeli **الياء**’ın dammesi ve kesri ile; şeyhimizin naklettiğine göre, **الذيّ**’deki **الذيّ** gibi bir lügattir.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **اللَّتِيُّ**، **غَنِيَ** gibi: mekâna ملازم olan. Başkası dedi: o, atılan yerdir.
Ve **اللاَّءِ** ve **اللاَّئِي**’nin tasğîri: اللُّؤَيَّا ve اللُّوَيَّا’dır. Ve **اللاَّتي**’nin tasğîri: **اللُّتَيَّاتُ** ve اللُّوَيَّات’tır; **المُحْكم**’de olduğu gibi.
Ve tasğîri tesniye ettiğinde yahut onu cem‘ ettiğinde **الألف**’i hazf edersin ve dersin: **اللَّتَيَانِ** **واللَّتَيَاتُ**.
Ve İbn es-Sikkît, **اللَّتْ**’in tasğîrinde, **التاءِ**’ın sükûnu ile, ve **اللَّيْتْ**’i hikâye etti; ve el-Ferrâ’nın muhtarı **اللّيْتِ**’dir.
**ولتالتى**: eksildiği zaman; İbnü’l-A‘râbî’den.
El-Ezherî dedi: sanki o, **لاَتَ** yahut **أَلَتَ**’ten maklûbdur.
