# لت — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AA/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D9%84%D8%AA/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [لت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AA.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: لت

باب التَّاء واللام
تل ، لت : ( مستعملان ) .
تل : سلمة عن الفراء : تَلّ إذا صَبّ ، والتَّلّةُ الصَّبَّةُ ، والتَّلّةُ الضَّجْعةُ والكسل ، قال : والتَّلّة بقيّة الدّيْن .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : تَلّ يَتُلُّ إذا صَبّ ، وتَلّ يَتِلّ إذا سقط .
وحدثنا عبد الله بن هَاجَك ، قال : حدثنا علي بن حجر عن إسماعيل بن جعفر عن محمد بن عمرو عن أبي سلمة عن أبي هريرة : أن النبي قال : ( نُصِرْتُ بالرُّعب وأُوتِيتُ جوامعَ الكلم ، وبينا أنا نائِم أُتِيتُ بمفاتيح خزائن الأرض فَتُلَّتُ في يدِي ) .
قلت : معناه فصُبَّتْ في يدي .
وقال ابن الأعرابي : المُتَلَّلُ الصّرِيعُ وهو المشَغْزَبُ .
قلت : وتأويل قوله : وأُتِيتُ بمفاتيح خزائن الأرض فتُلَّتْ في يدي : ما فَتَحهُ الله جلّ ثناؤه لأُمَّتِه بعد وفاته من خزائن ملوك الفُرْس ، وملوك الشام ، وما استولى عليه المسلمون من البلاد ، حقّق الله تعالى رؤياه التي رآها بعد وفاته من لَدُنْ خِلافة عمرَ بن الخطاب إلى يومنا هذا .
وقال الليث يقال : تَلَلْتُ في يديه أي دفَعْتُ إليه سَلْماً ، قال : والتَّلُّ الرابيةُ من التراب مَكْبُوساً ليس خِلْقَة .
قلت : هذا غَلَطٌ ، التِّلال عند العرب الرَّوابي المخلوقة .
وروى شمر عن ابن شميل أنه قال : التَّل من أَصاغر الآكام ، والتَّل طولُه في السماء مثلُ البيت عَرْضُ ظهرهِ نحو عَشرة أَذْرع ، وهو أصْغر من الأَكَمة ، وأقلُّ حجارةً من الأكمة ، ولا يُنْبِتُ التل خيراً ، وحِجارةُ التَّل عَاضٌّ بعضُها ببعض مثلُ حِجارة الأَكمة سواء .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزّ : للهمِنَ الصَّابِرِينَ فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ } ( الصافات : 103 ) ، معنى تَلّه صَرَعه .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : التّلِيلُ والمتْلُول : الصّريع ، وقال في قول لبيد :
أَعْطِفُ الجَوْنَ بمَرْيوع مِتَلِّ
أي يصرعَ به .
وروى شمر عن ابن الأعرابي : مِتلٌّ شديدٌ والجون فرسه .
وقال شمر : أراد بالجون جَمله والْمربوع
جَرير ضُفِرَ على أربع قوى .
وروى سعيد عن قتادة في قوله تعالى : ( فَلَمَّا أَسْلَمَا ( ، قال : كَبَّه لفيه وأَخَذَ الشَّفْرة .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن الفراء : رجل مِتلٌ إذا كان غليظاً شديداً .
قال : المِتلُّ الذي يُتَل به ، ورمح مِتلٌ غليظ شديد وهو العُرُدُّ أيضاً .
وقال الليث وغيره : التَّلِيلُ : العُنُق قال لَبيد :
يَتَّقيني بتليلٍ ذِي خُصَل
أي بِعُنُق ذي خُصَل من الشعر ، وقال الليث : التّليلةُ الإقلاقُ والحَرَكةُ ، ثعلب عن ابن الأعرابي : التّلْتَلَةُ قِشْرُ الطّلْعة يُشْرَبُ فيه النبيذ ، وقال : تُلَّ : إذا صُرِعَ ، وكذلك قال الفراء : رجل مِتَلٌّ أي مُنتصبٌ في الصّلاة وأنشد :
رجال يتلُّون الصلاة قيام
قلت : هذا خطأ ، وإنما هو رجال يُتلَّون الصلاة قيام ، من تَلَّى يُتَلَّى : إذا أتبع الصلاةَ الصلاة .
قال شمر : تَلَّى فلان صلاتَه المكتوبة بالتطوّع أي أتْبع ، قال البعيث :
على ظَهْرِ عَادِيَ كأَنَّ أُرُومَه
رجالٌ يُتَلَّونَ الصلاةَ قيامُ
أبو عبيد عن الكسائي : هو ضالٌّ تَالٌّ آلٌّ وجاء بالضَّلالة ، والتَّلالة والألالة ؛ وقال أبو تراب : البلابل والتّلاتل الشدائد .
وقال أبو الحسن : يقال : إن جَبينه لَيَتِلُّ أَشَدَّ التَّل ، وما هذه التَّلة بفيك أي البِلّة ، قال : وسألتُ عن ذلك أبا السميدع فقال : التّلَلُ والبَلَلُ والتِّلَّة والبِلَّة شيء واحد ، قلت : وهذا عندي من قولهم : تَلّ أي صَبّ ، ومنه قيل لِلْمشْرِبة : تَلْتَلَة ، لأنه يُصب ما فيها في الحَلْق .
لت : قال الليث : اللّتُّ الفِعل من اللُّتات ، وكل شيء يُلَتُّ به سَويقٌ أو غيره نحو السمن وما إليه .
وقال الفراء : حدثني القاسم بن معن عن منصور بن المعتمر عن مجاهد قال : كان رجل يَلُتُّ السويق لهم ، وقرأها : ( الْكُبْرَى أَفَرَءَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى ) ( النجم : 19 ) بالتشديد .
قال الفراء : القراءة اللات ، بتخفيف التاء الأصل اللاتّ بالتشديد لأن الصنم إنما سمِّي باسم اللاّت الذي كان يَلُتَّ عند هذه الأصنام لها السويقَ ، فخفف وجُعل اسماً للصنم .
وكان الكسائي يقف على اللات بالهاء ويقول : اللاه ، قال أبو إسحاق : وهذا قياس ، والأجود اتِّباعُ المصحفِ ، والوقوف عليها بالتاء ، قلت : وقول الكسائي يوقف عليها بالهاءِ ، يَدُل على أنه لم يجعَلْهما من اللَّت ؛ وكأنَّ المشركين الذين عبدوها عارضوا باسمها اسمَ الله ،
تعالى الله علواً كبيراً عن إفكهم ومعارضتهم وإلحادهم ، لعنهم الله في اسم الله العظيم ، وقال ابن السكيت : اللَّت بَلُّ السوِيق والْبَسُّ أشدُّ من اللَّتّ .
أبو العباس ، عن ابن الأعرابيّ : اللّتّ الفَتُّ .
قلت : وهذا حرف صحيح أخبرنا عبد الملك عن الربيع عن الشافعي أنه قال في باب التيمم : ولا يجوز التيمم بِلُتَاتِ الشجر وهو ما فُتّ من قِشْره اليابس الأعلى .
قال الأزهري : لا أدري لُتات أم لِتات ، وفي بعض الحديث : فما أبقى المرض مني إلا لُتاتاً . قال : اللُّتات ما فُتَّ من قِشر الشجر كأنه يقول : ما أبقى مني إلا جِلداً يابساً . قال امرؤ القيس في اللَّت بمعنى الفتّ :
تَلُتُّ الحصى لَتّاً بسُمْرٍ رزينة
موارِد لا كُزْمٍ ولا مَعِراتِ
يصف الخمر وكسرها الحصى .

### Türkçe

**تَاء** ve **لام** babı
**تل** , **لت** : (ikisi de kullanımdadır).

**تل** : Seleme, el-Ferrâ’dan: **تَلّ**; döktüğü zaman (denir). **التَّلّةُ** döküş/dökme (işi)dir. **التَّلّةُ** yatış ve tembelliktir. Dedi ki: **التَّلّة** borcun kalıntısıdır.

Ebu’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **تَلّ يَتُلُّ**; döktüğü zaman (denir). Ve **تَلّ يَتِلّ**; düştüğü zaman (denir).

Bize Abdullah b. Hâcek haber verdi, dedi ki: Bize Ali b. Hucr, İsmâil b. Ca‘fer’den, Muhammed b. Amr’dan, Ebû Seleme’den, Ebû Hureyre’den (rivayetle) haber verdi: Peygamber dedi ki: “(Korku ile yardım olundum ve bana sözün kapsamlıları verildi; ben uyurken bana yerin hazinelerinin anahtarları getirildi de **فَتُلَّتُ** elimde.)”

Dedim: Manası: elime döküldü.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **المُتَلَّلُ** yere serilmiş olandır; o da **المشَغْزَبُ**’dir.

Dedim: “Ve bana yerin hazinelerinin anahtarları getirildi de elimde döküldü” sözünün te’vili: Allah’ın, yüce övgüsüyle, onun vefatından sonra ümmetine açtığı; Fars krallarının hazinelerinden, Şam krallarının (hazinelerinden) ve Müslümanların beldelerden ele geçirdiği şeylerdir. Allah Teâlâ, onun vefatından sonra gördüğü rüyasını, Ömer b. el-Hattâb’ın hilafetinden günümüze kadar tahkik etti.

Leys dedi ki: Denir ki: **تَلَلْتُ في يديه**; yani ona barış (teslim) verdim. Dedi ki: **التَّلُّ**; yaratılış (doğal) olmayıp sıkıştırılmış topraktan bir tümsektir.

Dedim: Bu bir yanlıştır; **التِّلال** Araplar yanında yaratılışça (doğal) tümsekliklerdir.

Şemmer, İbn Şümeyl’den rivayet etti: Dedi ki: **التَّل** küçük tepeciklerin en küçüğündendir. Ve **التَّل**; göğe (yüksekliğe) doğru uzunluğu ev gibi, sırtının genişliği yaklaşık on arşındır. O, **الأَكَمة**’den daha küçüktür ve **الأَكَمة**’den daha az taşlıdır. **التل** hayır bitirmez. **التَّل**’in taşları, **الأَكمة**’nin taşları gibi, birbirine kenetlenmiş (sıkı)dır; eşittir.

Ebu İshâk, Allah’ın yüce ve aziz sözü hakkında: **{ فَلَمَّا أَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَبِينِ }** (Sâffât: 103): **تَلَّهُ**’nin manası: onu yere serdi.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: Dedi ki: **التّلِيلُ** ve **المتْلُول**: yere serilmiş (kimse)dir. Lebîd’in sözü hakkında da (şöyle) dedi:
أَعْطِفُ الجَوْنَ بمَرْيوع مِتَلِّ
yani onunla yere serer.

Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **مِتلٌّ** şiddetli/serttir; **الجون** onun atıdır.

Şemmer dedi ki: **الجون** ile onun devesini kastetti; **الْمربوع** ise dört kuvvet üzerine örülmüş bir iptir.

Saîd, Katâde’den, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: **( فَلَمَّا أَسْلَمَا )**: dedi ki: Onu yüzüstü devirdi ve bıçağı aldı.

Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, el-Ferrâ’dan: **رجل مِتلٌ**; kalın ve şiddetli olduğu zaman (denir).
Dedi ki: **المِتلُّ**; onunla **يُتَل** olunan şeydir. Ve **رمح مِتلٌ**; kalın, şiddetli (mızrak)tır; o aynı zamanda **العُرُدُّ**’dur.

Leys ve başkaları dedi ki: **التَّلِيلُ**: boyundur. Lebîd dedi ki:
يَتَّقيني بتليلٍ ذِي خُصَل
yani saçtan perçemleri olan bir boyunla benden sakınıyor. Leys dedi ki: **التّليلةُ**; huzursuzluk ve harekettir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **التّلْتَلَةُ**; hurma tomurcuğunun kabuğudur; içinde nebîz içilir. Dedi ki: **تُلَّ**; yere serildiği zaman (denir). El-Ferrâ da böyle dedi: **رجل مِتَلٌّ**; yani namazda dik duran. Ve (şu beyti) şahit getirdi:
رجال يتلُّون الصلاة قيام

Dedim: Bu hatadır; ancak “**رجال يُتلَّون الصلاة قيام**”dır; **تَلَّى يُتَلَّى**’dan: namazı namaza tâbi kıldığı zaman.

Şemmer dedi ki: Falan, farz namazını nafile ile **تَلَّى** etti; yani peşine kattı. el-Ba‘îs dedi ki:
على ظَهْرِ عَادِيَ كأَنَّ أُرُومَه
رجالٌ يُتَلَّونَ الصلاةَ قيامُ

Ebu Ubeyd, el-Kisâî’den: O, sapıktır; **تَالٌّ** **آلٌّ**’dür ve sapıklık getirdi. **التَّلالة** ve **الألالة** (böyledir). Ebu Turâb dedi ki: **البلابل** ve **التّلاتل** şiddetlerdir.

Ebu’l-Hasen dedi ki: Denir ki: Onun alnı, en şiddetli **التَّل** gibi **يَتِلُّ**. “Bu **التَّلة** senin ağzında ne?” yani **البِلّة**. Dedi ki: Bunun hakkında Ebu’s-Semîde‘’e sordum; dedi ki: **التّلَلُ** ve **البَلَلُ** ve **التِّلَّة** ve **البِلَّة** bir tek şeydir. Dedim: Bu, benim yanımda onların “**تَلّ**” yani döktü sözündendir; ondan dolayı içeceklik kaba **تَلْتَلَة** denildi; çünkü içindekiler boğaza dökülür.

**لت** : Leys dedi ki: **اللّتُّ**; **اللُّتات**’tan olan fiildir. Ve her şey ki onunla kavrulmuş un yahut başkası yoğrulur; içyağı ve ona benzer şeyler gibi.

El-Ferrâ dedi ki: Bana el-Kâsım b. Ma‘n, Mansûr b. el-Mu‘temir’den, Mücâhid’den haber verdi: Onlar için kavrulmuş unu yoğuran bir adam vardı. Ve onu şöyle okudu: **( الْكُبْرَى أَفَرَءَيْتُمُ اللَّاتَ وَالْعُزَّى )** (Necm: 19) şeddeli olarak.

El-Ferrâ dedi ki: Kıraat **اللات**’tır; **تَاء**’ın hafifletilmesiyle. Asıl olan, şeddeli olarak **اللاتّ** idi; çünkü put ancak, bu putların yanında onlar için kavrulmuş unu yoğuran **اللاّت**’ın adıyla adlandırıldı; sonra hafifletildi ve puta isim kılındı.

El-Kisâî, **اللات** üzerinde **هاء** ile vakfederdi ve “**اللاه**” derdi. Ebu İshâk dedi ki: Bu kıyastır; daha iyi olan, mushafa tâbi olmak ve onun üzerinde **تَاء** ile vakfetmektir. Dedim: el-Kisâî’nin “üzerinde **هاء** ile vakfedilir” sözü, onun ikisini **اللَّت**’ten kılmadığına delalet eder. Sanki ona tapan müşrikler, onun adıyla Allah’ın adını karşılaştırdılar; Allah, onların iftirasından, karşılaştırmalarından ve ilhadlarından yüce bir yücelikle münezzehtir. Allah, Allah’ın yüce adı hakkında onları lanetledi. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **اللَّت**; kavrulmuş unu ıslatmaktır; **الْبَسُّ** ise **اللَّتّ**’ten daha şiddetlidir.

Ebu’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **اللّتّ**; ufalamadır.

Dedim: Bu sahih bir harftir. Bize Abdülmelik haber verdi; er-Rebî‘den, eş-Şâfiî’den: Teyemmüm babında dedi ki: Ağaçların **بِلُتَاتِ**’ı ile teyemmüm caiz olmaz; o, onun üst kuru kabuğundan ufalanmış olandır.

El-Ezherî dedi ki: Bilmiyorum, **لُتات** mı yoksa **لِتات** mı. Bazı hadiste: “Hastalık benden ancak **لُتاتاً** bıraktı.” Dedi ki: **اللُّتات**; ağaç kabuğundan ufalanmış olandır; sanki “benden ancak kuru bir deri bıraktı” diyor. İmruü’l-Kays, **اللَّت**’i ufalama manasında (şöyle) dedi:
تَلُتُّ الحصى لَتّاً بسُمْرٍ رزينة
موارِد لا كُزْمٍ ولا مَعِراتِ
Şarabı ve onun çakılı kırmasını vasfeder.
